១. ចីវរវគ្គោ

១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតបាបេន. គោតមកចេតិយំ នាម គោតមយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ.

៤៦១. នវមំ វា ទសមំ វាតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. សចេ ភវេយ្យាតិ សចេ កស្សចិ កង្ខា ភវេយ្យ. វុត្តសទិសន្តិ ទសមំ វាតិ វុត្តសទិសំ បរិច្ឆេទសទិសំ, ‘‘វុត្តសទិសមេវា’’តិបិ លិខន្តិ. ធារេតុន្តិ ឯត្ថ អាហាតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦៣. សូចិយា បដិសាមនន្តិ សូចិឃរេ សំគោបនំ, ឥទញ្ច សូចិកម្មស្ស សព្ពស្ស បរិនិដ្ឋិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតន្តិ នដ្ឋចីវរំ. ឯតេសម្បីតិ នដ្ឋចីវរាទីនិ បរាមសតិ, តេន ចីវរបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ. ទុតិយស្ស បលិពោធស្សាតិ អាវាសបលិពោធស្ស. ឯត្ថ ច និដ្ឋិតចីវរស្មិំ, ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ អភាវទស្សនេន អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសព្ភន្តរេ យាវ ចីវរបលិពោធអាវាសបលិពោធេសុ អញ្ញតរំ ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អតិរេកចីវរំ ធារេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បក្កមនំ អន្តោ អស្សាតិ បក្កមនន្តិកា, ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. វិត្ថារោ បនេត្ថ អាគតដ្ឋានេ អាវិ ភវិស្សតិ.

ទសាហបរមំ កាលន្តិ អច្ចន្តសំយោគវចនំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ…បេ… ទសាហបរមភាវោតិ ឥទំ ទសាហបរមតាបទស្ស អត្ថមត្តទស្សនំ, ទសាហបរមភាវោតិ ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. អយមត្ថោតិអាទិ ទសាហបរមបទស្សេវ អធិប្បេតត្ថទស្សនវសេន វុត្តំ. តត្ថ ឯត្តកោ កាលោតិ ‘‘ទសាហបរមតា’’តិ វុត្តោ យោ កាលោ, សោ ឯត្តកោ កាលោតិ អត្ថោ.

ខោមន្តិ ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដចីវរំ, តំ វាកមយន្តិ វទន្តិ. កប្បាសសុត្តេហិ វាយិតំ កប្បាសិកំ, ឯវំ សេសានិបិ. កម្ពលន្តិ ឯឡកាទីនំ លោមមយសុត្តេន វាយិតបដំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ, ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា វាយិតំ ចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដំ ចីនបដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ ចីវរានិ ឯតេសញ្ញេវ អនុលោមានីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. ‘‘បត្តុណ្ណំ កោសេយ្យវិសេសោ’’តិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ, ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដានិ. បត្តុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ, ទេវទិន្នញ្ច ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ សព្ពេសំ អនុលោមានិ. មនុស្សានំ បកតិវិទត្ថិំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ទីឃតោ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណំ វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា សុគតង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលា សុគតវិទត្ថិ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេហិ ច សមេតិ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ, កាលំ វា បរាមសតិ. តស្ស យោ អរុណោតិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អាទិភូតេន អតិក្កន្តអរុណេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ, ឥទញ្ច ភគវតា ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តត្តា បុព្ពាបរសំសន្ទនត្ថំ សទ្ទតោ គម្មមានម្បិ ‘‘ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘ទសមេ អរុណេ’’តិ វុត្តេ ឯវ ហិ ទសាហបរមេន សទ្ធិំ សមេតិ. ទិវសបរិយោសានស្ស អវធិភូតអនាគតារុណវសេន ហិ ទិវសំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតិ, ន បន ទិវសស្ស អាទិភូតារុណវសេន បរិវាសាទីសុ តថា អគ្គហណតោ, ឥធ បន ភគវតា ទិវសស្ស អាទិអន្តបរិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ទិវសស្ស អាទិភូតំ តំទិវសនិស្សិតម្បិ អរុណំ គហេត្វា ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អរុណោតិ ចេត្ថ សូរិយុគ្គមនស្ស បុរេចរោ វឌ្ឍនឃនរត្តោ បភាវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វចនីយោតិ សង្ឃាបេក្ខោ. វចនភេទោតិ ‘‘ញត្តិយំ ទ្វេ អាបត្តិយោ សរតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៦៨. ‘‘ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតី’’តិ ឥទំ វេមតិកញ្ច អនតិក្កន្តសញ្ញញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. យោបិ ឯវំសញ្ញី តស្សបីតិ យោ អនតិក្កន្តសញ្ញី, វេមតិកោ វា, តស្សបីតិ អត្ថោ. អនដ្ឋតោ អវិលុត្តស្ស វិសេសមាហ ‘‘បសយ្ហាវហារវសេនា’’តិ. ថេយ្យាវហារវសេន គហិតម្បិ ឥធ នដ្ឋំ.

អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វាតិអាទិ និសីទនសន្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យេន ហិ បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ អនាទិយិត្វា នវំ និសីទនសន្ថតំ កតំ, តស្ស តំ និស្សគ្គិយម្បិ តតោ អញ្ញស្ស បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិករន្តិ សិជ្ឈនតោ អយមត្ថោ សព្ពនិស្សគ្គិយេសុបិ សិជ្ឈតិ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុំ. ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥមិនា នាមេន ន វិកប្បេតុំ, ឯតេន វិកប្បិតតិចីវរោ តេចីវរិកោ ន ហោតិ. តស្ស តស្មិំ អធិដ្ឋិតតិចីវរេ វិយ អវិប្បវាសាទិនា កត្តព្ពវិធិ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ, ន បន វិកប្បនេ ទោសោតិ. តតោ បរន្តិ ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតន្តិ កេចិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិវស្សានំ, តាវ ឋបេតុមេវ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, អបរេ បន ‘‘វិកប្បនេ ន ទោសោ, តថា វិកប្បិតំ បរិក្ខារាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

មុដ្ឋិបញ្ចកន្តិ មុដ្ឋិយា ឧបលក្ខិតំ បញ្ចកំ, ចតុហត្ថេ មិនិត្វា បញ្ចមំ ហត្ថំ មុដ្ឋិំ កត្វា មិនិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘មុដ្ឋិហត្ថានំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តស្មា បញ្ចបិ ហត្ថេ មុដ្ឋិំ កត្វាវ មិនិតព្ពា’’តិ វទន្តិ. មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វិហត្ថេន អន្តរវាសកេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘បារុបនេនា’’តិអាទិ. អតិរេកន្តិ សុគតចីវរប្បមាណតោ អធិកំ. ឩនកន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតោ ឩនកំ, តេន ច តេសុ តិចីវរាធិដ្ឋានំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឥមំ សង្ឃាដិអធិដ្ឋានំ ឧក្ខិបាមិ បរិច្ចជាមីតិ អត្ថោ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឯត្ថ កាយេនបិ ចាលេត្វា វាចម្បិ ភិន្ទិត្វា កាយវាចាហិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ ‘‘កាយេន អផុសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា. ទុវិធន្តិ អហត្ថបាសហត្ថបាសវសេន ទុវិធំ. តត្ថ ហត្ថបាសោ នាម អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ. ទ្វាទសហត្ថន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ឥធ ន សមេតិ. ‘‘សាមន្តវិហារេ’’តិ ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណយោគ្គេ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. តត្ថបិ ចីវរស្ស ឋបិតភាវសល្លក្ខណមេវ បមាណំ. ន ហិ សក្កា សព្ពថា ឋានំ សល្លក្ខេតុំ. ឯកស្មិំ វិហារេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញស្មិំ ឋបិតន្តិ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘តថាបិ អធិដ្ឋិតេ ន ទោសោ’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, វីមំសិតព្ពំ. អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ, តេនេវ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស បច្ចុទ្ធារំ ទស្សេតិ. ឯតេន ច តេចីវរធុតង្គំ បរិហរន្តេន បំសុកូលាទិវសេន លទ្ធំ វត្ថំ ទសាហព្ភន្តរេ កត្វា រជិត្វា បារុបិតុំ អសក្កោន្តេន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វាវ ទសាហំ អតិក្កមេតព្ពំ, ឥតរថា និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘រជិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ធុតង្គចោរោ នាម ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥) វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិតិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន បុរិមាធិដ្ឋានមេវ អលន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុបិ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

ពទ្ធសីមាយំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសម្ភវតោ ន តត្ថ ទុប្បរិហារតាតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

អតិរិត្តប្បមាណាយ ឆេទនកំ បាចិត្តិយន្តិ អាហ ‘‘អនតិរិត្តប្បមាណា’’តិ. តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកមាសតោ បរំ អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឥមិនា ចតុន្នំ វស្សិកមាសានំ ឧបរិ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ វិញ្ញាយតិ តតោ បច្ចុទ្ធរាយោគា. យញ្ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ. បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ, ‘ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’ន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣). តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា, តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនាបិ វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. អធិដ្ឋានវិជហនេសុ ច វស្សានមាសអាពាធានំ វិគមេន វិជហនំ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ន ឧទ្ធដំ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយំ អាគតនយេន យាវ បច្ចុទ្ធារា អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ គហេតព្ពំ. នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា សង្ឃាដិអាទីសុ វិយ ទុតិយេ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ, អតិរេកចីវរំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មហាបច្ចរិយំ ចីវរវសេន បរិភោគកិច្ចស្ស អភាវំ សន្ធាយ អនាបត្តិ វុត្តា សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ វិយ. យំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សេនាសនត្ថាយេវាតិ និយមិតំ ន ហោតិ នវសុ ចីវរេសុ គហិតត្តា, តស្មា អត្តនោ នាមេន អធិដ្ឋហិត្វា និទហិត្វា បរិក្ខារចោឡំ វិយ យថា តថា វិនិយុជ្ជិតព្ពមេវាតិ គហេតព្ពំ. បាវារោ កោជវោតិ ឥមេសម្បិ បច្ចត្ថរណាទីនំ លោកេបិ វោហរណតោ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណតោ វិសុំ គហណំ កតំ.

‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ ឥទំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុបដិញ្ញាយ ឋិតស្ស ចេវ តិត្ថិយបក្កន្តស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ភិក្ខុនិភាវេ និរបេក្ខតាយ គិហិលិង្គតិត្ថិយលិង្គគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ តទាបិស្ស ឧបសម្បន្នត្តា, ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តាវិជហនតោ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្សាតិ គាមប្បវេសេ ទិគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ បារុបនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិអាទិអត្ថំ សង្គណ្ហាតិ.

អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថីតិ សុត្តេ អាគតំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ, សង្ឃាដិអាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិហេដ្ឋិមប្បមាណស្ស សុត្តេ អនាគតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ អតិមហន្តំ ចីវរំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ កត្វា សមន្តតោ ឆិន្ទនេនាបិ វិច្ឆិន្ទនកាលេ ឆិជ្ជមានដ្ឋានំ ឆិទ្ទសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ ឯវាតិ សិជ្ឈតិ, ‘‘ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតី’’តិ វចនេន ច សមេតិ. បរិក្ខារចោឡំ បន វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណតោ ឩនំ កត្វា ឆិន្នំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ អធិដ្ឋានស្ស អនិស្សយត្តា. តានិ បុន ពទ្ធានិ ឃដិតានិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘វស្សិកសាដិកចីវរេ ទ្វិធា ឆិន្នេ យទិបិ ឯកេកំ ខណ្ឌំ បច្ឆិមបច្ឆិមប្បមាណំ បហោតិ, ឯកស្មិំយេវ ខណ្ឌេ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតិ, ន ឥតរេ, ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តត្តា. និសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ វទន្តិ.

សម្មុខេ បវត្តា សម្មុខាតិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច វិកប្បនវិសេសនំ, តស្មា ‘‘សម្មុខេ’’តិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ កត្វាបិ អត្ថំ វទន្តិ, អភិមុខេតិ អត្ថោ. អថ វា សម្មុខេន អត្តនោ វាចាយ ឯវ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា. បរម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ករណត្ថេនាបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អយមេវ បាឡិយា សមេតិ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ វិកប្បនាកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា, អតិរេកចីវរំ ន ហោតីតិ ទសាហាតិក្កមេ ន និស្សគ្គិយំ ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. បរិភុញ្ជិតុំ…បេ… ន វដ្ដតីតិ សយំ អបច្ចុទ្ធរណំ បរិភុញ្ជនេ បាចិត្តិយំ, អធិដ្ឋានេ បរេសំ វិស្សជ្ជនេ ទុក្កដញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ បរិភោគវិស្សជ្ជនអធិដ្ឋានានិបិ. អបិ-សទ្ទេន និធេតុម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ, ឯតេន ច បច្ចុទ្ធារេបិ កតេ ចីវរម្បិ វិកប្បិតចីវរមេវ ហោតិ, ន អតិរេកចីវរំ. តំ បន តិចីវរាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុកាមេន អធិដ្ឋហិតព្ពំ, ឥតរេន វិកប្បិតចីវរមេវ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យំ វិកប្បិតចីវរំ, តំ យាវ អបរិភោគកាលា អបច្ចុទ្ធរាបេត្វាវ និទហិតព្ពំ, បរិភោគកាលេ បន សម្បត្តេ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យទិ ហិ តតោ បុរេបិ បច្ចុទ្ធរាបេយ្យ, បច្ចុទ្ធារេនេវ វិកប្បនាយ វិគតត្តា អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តស្មា យំ អបរិភុញ្ជិត្វាវ ឋបេតព្ពំ, តទេវ វិកប្បេតព្ពំ, បច្ចុទ្ធារេ ច កតេ អន្តោទសាហេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. យញ្ច អដ្ឋកថាយំ ‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ (បារា. ៤៦៩) ច ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា អបច្ចុទ្ធារណំ បរិភុញ្ជេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៧៣) ច ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតិ, តស្ស វា វិស្សាសន្តោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៣៧៤) ច សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ឥមំ ចីវរំ វា វិកប្បនំ វា បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា បច្ចុទ្ធារំ អទស្សេត្វា ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា’’តិ ឯវំ អត្តនោ សន្តកត្តំ អមោចេត្វាវ បរិភោគាទិវសេនេវ បច្ចុទ្ធារស្ស វុត្តត្តា, ‘‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’’តិ អធិដ្ឋានំ វិនាបិ វិសុំ បរិភោគស្ស, និទហនស្ស ច វុត្តត្តា វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អនធិដ្ឋហិត្វា ឯវ តិចីវរវិរហិតំ វិកប្បនារហំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិតុំ, និទហិតុញ្ច ឥទំ បាដេក្កំ វិនយកម្មន្តិ ខាយតិ. អបិច ពហូនំ បត្តានំ វិកប្បេតុំ, បច្ចុទ្ធារេតុញ្ច វុត្តត្តា បច្ចុទ្ធារេន តេសំ អតិរេកបត្តតា ទស្សិតាតិ សិជ្ឈតិ តេសុ ឯកស្សេវ អធិដ្ឋាតព្ពតោ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេនេវ គហេតព្ពំ.

បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតីតិ ឯវំ វិកប្បិតេ ‘‘អនន្តរមេវ ឯវំ បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ វិនយកម្មំ ន ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុ’’ន្តិ, ឥមិនាបិ ចេតំ វេទិតព្ពំ ‘‘វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធារោ កាតព្ពោ’’តិ.

អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ តិចីវរាទីនំ សាធារណវចនេន វុត្តវចនំ. យំ បនេត្ថ ‘‘វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតី’’តិ វត្វា តំ វិរោធាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘តិចីវរសង្ខេបេន…បេ… វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ តិចីវរម្បិ វិកប្បេតីតិ អយមត្ថោ ន សិជ្ឈតិ, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. យំ បន អធិដ្ឋាតព្ពំ, តំ អធិដ្ឋាតិ. យំ តិចីវរវិរហិតំ, តំ វិកប្បេតព្ពំ, តំ វិកប្បេតីតិ ឯវមត្ថោ សិជ្ឈតីតិ. តស្មា ឯត្ថ បុព្ពាបរវិរោធោ ន ទិស្សតិ សាមញ្ញវចនស្ស វុត្តាវសេសេយេវ អវតិដ្ឋនតោ. យំ បនេត្ថ តិចីវរស្សាបិ វិកប្បនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិយមានេសុ ឯកម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតិ, តិចីវរតោ បន ឯកំ វា សកលមេវ វា អបនេត្វា អបរំ តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិតុកាមស្ស វា តិចីវរាធិដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា បរិក្ខារចោឡវសេនេវ សព្ពចីវរំ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វា បុរិមំ អធិដ្ឋិតចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ឯវមធិប្បាយេន ‘‘តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ សិយា, ឥច្ចេតំ បាឡិយា សទ្ធិំ សមេតិ. អថ បុនបិ តទេវ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុកាមោ ហុត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ សិយា, តំ ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា វចនេន ន សមេតិ. យទិ ហិ សេសចីវរានិ វិយ តិចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពំ សិយា, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនមេវ និរត្ថកំ សិយា សេសចីវរេហិ តិចីវរស្ស វិសេសាភាវា. តស្មា ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ តិចីវរវិរហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តិចីវរំ បន វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ, តេនេវ ទុតិយកថិនសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ ន វុត្តំ, វីមំសិត្វា យថា បាឡិយា សទ្ធិំ ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

តុយ្ហំ ទេមីតិអាទីសុ បរិច្ចត្តត្តា មនសា អសម្បដិច្ឆន្តេបិ សម្បទានភូតស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, សោ ឥច្ឆិតក្ខណេ គហេតុំ លភតិ. ឥត្ថន្នាមស្សាតិ បរម្មុខេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. យស្ស បន រុច្ចតីតិអាទិ ឧភោហិបិ បរិច្ចត្តតាយ អស្សាមិកតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘តំ ន យុជ្ជតី’’តិ ឥទំ អន្តោទសាហេ ឯវ វិស្សាសគ្គហណំ សន្ធាយ អនាបត្តិវារស្ស អាគតត្តា, ឥធ និស្សគ្គិយចីវរស្ស កប្បិយភាវករណត្ថំ លេសេន គហិតត្តា ច វុត្តំ, កេចិ បន ‘‘បរេហិ សភាគេន អច្ឆិន្នេ, វិស្សាសគ្គហិតេ ច បុន លទ្ធេ ទោសោ ន ទិស្សតី’’តិ វទន្តិ. អនធិដ្ឋានេនាតិ កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិបមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៣. ទុតិយេ អវិប្បវាសេតិ អវិប្បវាសេ និប្ផាទេតព្ពេ, វិប្បវាសទោសាភាវេ សាធេតព្ពេ កត្តព្ពា សម្មុតីតិ អត្ថោ.

៤៧៥. បដិសិទ្ធបរិយាបន្នេនាតិ វិប្បវសិតុំ បដិសិទ្ធេសុ តីសុ ចីវរេសុ អន្តោគធេន, ឯកេន ច អវយវេ សមុទាយោបចារំ ទស្សេតិ.

៤៧៨-៩. ឯត្តាវតាតិ ‘‘បរិក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា. ‘‘សភាយេតិ លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា’’តិ វត្វា បុន សយម្បិ ‘‘សភាយេ’’តិ ឥមិនា វោហរន្តោ សភា-សទ្ទស្ស បរិយាយោ សភាយ-សទ្ទោ នបុំសកលិង្គយុត្តោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សភាយន្តិ លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា’’តិ វា បាឋោ. លិង្គព្យត្តយេន សភាតិ ច លិង្គន្តរយុត្តោ សភាសទ្ទបរិយាយោ សភាយសទ្ទោតិ អត្ថោ.

សភាយំ គច្ឆតីតិ សភំ គច្ឆតិ. វសិតព្ពំ នត្ថីតិ ចីវរហត្ថបាសេយេវ វសិតព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ វីថិយា. សភាយស្ស ច ទ្វារស្ស ច ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ សភាយទ្វារានមន្តរេ វីថិ គេហាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តិ អាទិបរិយោសានានំ គហិតត្តា. ឯត្ថ ច ទ្វារវីថិឃរេសុ វសន្តេន គាមប្បវេសនសហសេយ្យាទិទោសំ បរិហរិត្វា សុបដិច្ឆន្នតាទិយុត្តេនេវ ភវិតព្ពំ, សភា បន យទិ សព្ពេសំ វសនត្ថាយ សាលាសទិសា កតា, អន្តរារាមេ វិយ យថាសុខំ វសិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បរិក្ខិត្តតាយ ច ឯកូបចារតំ, អបរិក្ខិត្តតាយ នានូបចារតញ្ច និវេសនាទីសុបិ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘ឯតេនេវូបាយេនា’’តិអាទិ. និវេសនាទីនិ ពហិគាមតោ សន្និវិដ្ឋានិ គហិតានិ អន្តោគាមេ ឋិតានំ គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. សព្ពត្ថាតិ គាមនិគមនិវេសនាទីសុ បន្នរសសុ. បរិក្ខេបាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អបរិក្ខេបស្សេវ គហណំ, ន ឯកកុលាទីនម្បិ តេសំ ឯកូបចារតានានូបចារតានិមិត្តតាភាវា. ឯត្ថ ច សត្ថស្ស កតិបាហំ កត្ថចិ និវិដ្ឋស្សេវ បរិក្ខេបោ ហោតិ, ន គច្ឆន្តស្ស.

៤៨២-៧. គាមតោ ពហិ ឥស្សរានំ សមុទ្ទតីរាទីសុ កតភណ្ឌសាលា ឧទោសិតោតិ អាហ ‘‘យានាទីន’’ន្តិអាទិ. មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោតិ នាតិឧច្ចោ ចន្ទិកង្គណយុត្តោ សិខរកូដមាលាទិវិរហិតោ បាសាទោ.

៤៨៩. បរិយាទិយិត្វាតិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា. នទីបរិហារោតិ វិសុំគាមាទីនំ វិយ នទីបរិហារស្ស អវុត្តត្តា ចីវរហត្ថបាសោ ឯវាតិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន នទីបរិហារោបិ វិសុំ សិទ្ធោ, នទិយា ហត្ថបាសោ ន វិជហិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. វិហារសីមន្តិ អវិប្បវាសសីមំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថ ច វិហារស្ស នានាកុលសន្តកភាវេបិ អវិប្បវាសសីមាបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ ចីវរអវិប្បវាសសម្ភវតោ តស្សា បធានត្តា តត្ថ សត្ថបរិហារោ ន លព្ភតីតិ ‘‘វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សត្ថសមីបេ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តំ អព្ភន្តរបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. បាឡិយំ នានាកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ សត្ថហត្ថបាសោ គហិតោ.

៤៩០. ឯកកុលស្ស ខេត្តេតិ អបរិក្ខិត្តំ សន្ធាយ វទតិ.

៤៩១-៤. វិហារោ នាម ឧបចារសីមា. តត្ថ យស្មិំ វិហារេតិ តស្ស អន្តោបរិវេណាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯកកុលាទិសន្តកតា ចេត្ថ ការាបកានំ វសេន. ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្សាតិ ឧជុកំ អវក្ខិត្តលេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ សន្ធាយ វទតិ.

អគមនបថេតិ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ ន សក្កុណេយ្យកេ សមុទ្ទមជ្ឈេ យេ ទីបកា, តេសូតិ យោជនា. ឥតរស្មិន្តិ បុរត្ថិមទិសាយ ចីវរេ. ‘‘ឧបោសថកាលេ…បេ… វឌ្ឍតី’’តិ ឥមិនា ចីវរវិប្បវាសសត្តព្ភន្តរតោ សមានសំវាសាយ សត្តព្ភន្តរសីមាយ អច្ចន្តវិសទិសតំ ទស្សេតិ. តថា ហិ ពហូសុ ភិក្ខូសុ ឯកតោ និសីទិត្វា សមន្តា សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទេសុ យថាសកំ ចីវរំ ឋបេត្វា បរិហរន្តេសុ ឯកេកស្ស ភិក្ខុនោ និសិន្នោកាសតោ បដ្ឋាយ បច្ចេកំ សត្តព្ភន្តរស្ស បរិច្ឆេទោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសោ អនេកវិធោ ហោតិ, ន ឯកោ បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ អនិមិតព្ពត្តា. តេនេវ តត្ថ បរិសវសេន វុឌ្ឍិ, ហានិ វា ន ហោតិ, ន ឯវំ សត្តព្ភន្តរសីមាយ. សា ហិ យោជនិកាយបិ បរិសបរិយន្តតោវ បដ្ឋាយ សមន្តា សត្តព្ភន្តរបអច្ឆិន្នា ឯកាវ ហោតិ. តេនេវ សា បរិសវសេន វឌ្ឍតិ, ហាយតិ ច, តស្មា អញ្ញាវ សត្តព្ភន្តរសីមា អញ្ញោ សត្តព្ភន្តរតោ បរិច្ឆិន្នោ ចីវរវិប្បវាសបរិហារោ អព្ភោកាសោតិ វេទិតព្ពំ. យញ្ចេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ខន្ធកេ សីមាកថាយមេវ (មហាវ. ១៤៣) វក្ខាម.

៤៩៥. នទិំ ឱតរតីតិ ហត្ថបាសំ មុញ្ចិត្វា ឱតរតិ. ពហិគាមេ ឋបេត្វាតិ អបារុបិតព្ពតាយ វុត្តំ. វិនយកម្មំ កាតព្ពន្តិ ឧត្តរាសង្គេ ច ពហិគាមេ ឋបិតសង្ឃាដិយញ្ច បឋមំ វិនយកម្មំ កត្វា បច្ឆា ឧត្តរាសង្គំ និវាសេត្វា អន្តរវាសកេ កាតព្ពំ. ឯត្ថ ច ពហិគាមេ ឋបិតស្សាបិ វិនយកម្មវចនតោ បរម្មុខាបិ ឋិតំ វិស្សជ្ជិតុំ, និស្សដ្ឋំ ទាតុញ្ច វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ទហរានំ គមនេ សឧស្សាហត្តា ‘‘និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. មុហុត្តំ…បេ… បដិប្បស្សម្ភតីតិ សឧស្សាហត្តេ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ. តេសំ បន បុរារុណាវ ឧដ្ឋហិត្វា សឧស្សាហេន គច្ឆន្តានំ អរុណេ អន្តរា ឧដ្ឋិតេបិ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ‘‘យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តី’’តិ វុត្តត្តា. តេនេវ ‘‘គាមំ បវិសិត្វា…បេ… ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វាតិអាទិម្ហិ សឧស្សាហត្តា គមនក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធិ ន វុត្តា. ធេនុភយេនាតិ តរុណវច្ឆគាវីនំ អភិធាវិត្វា សិង្គេន បហរណភយេន. និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតីតិ ឯត្ថ ធេនុភយាទីហិ ឋិតានំ យាវ ភយវូបសមា ឋាតព្ពតោ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ គមិស្សាមី’’តិ និយមេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន ឯវំ និយមេតុំ សក្កា, តត្ថ អន្តរារុណេ ឧគ្គតេបិ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ភេសជ្ជត្ថាយ គាមប្បវិដ្ឋទហរានំ វិយ. អន្តោសីមាយំ គាមន្តិ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិតោ បច្ឆា បតិដ្ឋាបិតគាមំ សន្ធាយ វទតិ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា សម្មន្និតព្ពតោ. បវិដ្ឋានន្តិ អាចរិយន្តេវាសិកានំ វិសុំ វិសុំ គតានំ អវិប្បវាសសីមត្តា នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, សឧស្សាហតាយ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ. អន្តរាមគ្គេតិ ធម្មំ សុត្វា អាគច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ.

‘‘ឥធ អបច្ចុទ្ធរណ’’ន្តិ ឥមិនា អធិដ្ឋានវិកប្បនានិ វិយ បច្ចុទ្ធរណម្បិ កាយេន វា វាចាយ វា កត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណតោតិ ឥទំ កាយវាចាសមុដ្ឋានំ វុត្តំ. អធិដ្ឋិតតិចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧. តតិយេ បាឡិយំ ចីវរបច្ចាសា និក្ខិបិតុន្តិ ចីវរបច្ចាសាយ សតិយា និក្ខិបិតុន្តិ អត្ថោ. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ ទុតិយកថិនេ វិយ សាមិវសេនេវ ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤៩៩-៥០០. តុយ្ហំ ទម្មីតិ ទិន្នន្តិ ‘‘តុយ្ហំ, ភន្តេ, អកាលចីវរំ ទម្មី’’តិ ឯវំ ទិន្នំ, ឯតម្បិ កាលេ អាទិស្ស ទិន្នំ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ បន អដ្ឋកថាវចនំ, បាឡិយំ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ វចនសាមញ្ញតោ លព្ភមានំ សព្ពម្បិ ទស្សេតុំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ បឋមអនិយតេ សោតស្ស រហោ វិយ. សង្ឃស្ស ហិ កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ អកាលេ ឧប្បន្នចីវរំ វិយ សម្មុខីភូតេហិ វុត្ថវស្សេហិ, អវុត្ថវស្សេហិ ច សព្ពេហិបិ ភាជេតព្ពតាសាមញ្ញេន អកាលចីវរំ នាម ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ អត្ថុទ្ធារវសេន បាឡិយំ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘តតោ ភាជេត្វា លទ្ធចីវរម្បិ អកាលេ លទ្ធចីវរម្បិ វុត្ថវស្សានំ ឯកមាសបរិហារំ, បញ្ចមាសបរិហារំ វា ន លភតិ, បច្ចាសាចីវរេ អសតិ ទសាហបរិហារមេវ លភតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ វចនសាមញ្ញតោ លព្ភមានំ សព្ពំ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស វា ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មីតិ ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន តថាលទ្ធំ វា អកាលេ លទ្ធំ វា អនត្ថតកថិនានំ ទសាហព្ភន្តរេ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេតុន្តិ វេទិតព្ពំ ឥតរថា បាឡិអដ្ឋកថាហិ វិរុជ្ឈនតោ. តថា ហិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេ អកាលេ ឧប្បន្នម្បិ អច្ចេកចីវរំ ‘‘យាវចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦៤៨) វុត្តំ, តស្ស អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិយំ ឧប្បន្នស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា ច បរិហារោ វុត្តោ, តមេវ បរិហារំ សន្ធាយ ‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩) វុត្តំ. តស្មា កាលេបិ អកាលេបិ ច យថាតថា លទ្ធំ អតិរេកចីវរំ វុត្ថវស្សានំ ឯកមាសំ, បញ្ចមាសំ វា យថារហំ បរិហារំ លភតិ ឯវាតិ គហេតព្ពំ.

ឯវំ បន អវត្វា បទភាជនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឯវន្តិ យំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរី’’តិ ឥមស្ស មាសបរមតោ ឧត្តរីតិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ បរាមសតិ. បទភាជនិយំ ឯវមត្ថំ អវត្វា អញ្ញថា អត្ថោ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. តាវ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ. ‘‘មូលចីវរ’’ន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ. អត្តនោ គតិកំ ករោតីតិ អនន្តរា ទុតិយទិវសាទីសុ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ មាសបរមំ មូលចីវរំ ឋបេតុំ អទត្វា អត្តនោ ទសាហបរមតាយ ឯវ បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្តនោ គតិកំ ករោតីតិ. តតោ ឧទ្ធំ មូលចីវរន្តិ ឯត្ថ បន មូលចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ. តញ្ហិ វីសតិមទិវសតោ ឧទ្ធំ ទ្វាវីសតិមទិវសាទីសុ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ អត្តនា សទ្ធិំ ឯកតោ សិព្ពេត្វា ឃដិតំ ទសាហបរមំ គន្តុំ អទត្វា នវាហបរមតាទិវសេន អត្តនោ គតិកំ ករោតិ, ឯកតោ អសិព្ពេត្វា វិសុំ ឋបិតំ បន បច្ចាសាចីវរំ ទសាហបរមមេវ.

បាឡិយំ ទសាហាតិ ទសាហេន. ឯកាទសេ ឧប្បន្នេតិអាទីសុ ឯកាទសាហេ ឧប្បន្នេតិអាទិនា អត្ថោ, អយមេវ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. ឯកវីសេ ឧប្បន្នេ…បេ… នវាហា ការេតព្ពន្តិអាទិ បច្ចាសាចីវរស្ស ឧប្បន្នទិវសំ ឋបេត្វា វុត្តំ. តេនេវ ‘‘តិំសេ…បេ… តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ…បេ… ការេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ សតិយា ឯវ បច្ចាសាយ វុត្តំ. សចេ បន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ចីវរំ ន លភិស្សាមី’’តិ ឥច្ឆិតដ្ឋានតោ បច្ចាសាយ ឧបច្ឆិន្នាយ អញ្ញត្ថាបិ យេន កេនចិ ឧបាយេន បច្ចាសំ ឧប្បាទេតិ, មូលចីវរំ ន អធិដ្ឋាតព្ពំ, សព្ពថា បច្ចាសាយ ឧបច្ឆិន្នាយ ទសាហាតិក្កន្តំ មូលចីវរំ តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ បឋមតរំ ឧប្បន្នំ វិសភាគំ សន្ធាយ វទតិ. អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញំ អញ្ញំ, អយមេវ វា បាឋោ. អង្គំ បនេត្ថ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៣-៥. ចតុត្ថេ បាឡិយំ ភត្តវិស្សគ្គន្តិ ភត្តស្ស ឧទរេ វិស្សជ្ជនំ, បវេសនំ អជ្ឈោហរណំ ភត្តកិច្ចន្តិ អត្ថោ, ភោជនបរិយោសានេន ភត្តស្ស វិស្សជ្ជនន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ នាម ត្វន្តិ សោ នាម ត្វំ, តាយ នាម ត្វន្តិ វា អត្ថោ. បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតា ច មាតា ច បិតាមហា, តេ ឯវ យុគឡដ្ឋេន យុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហាវដ្ដាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេន មាតាមហោ ច បិតាមហី មាតាមហី ច គហិតាវ ហោន្តិ. សត្តមយុគតោ បរំ ‘‘អញ្ញាតកា’’តិ វេទិតព្ពំ. យាតិ ភិក្ខុនី. បិតុ មាតា បិតាមហី, មាតុ បិតា មាតាមហោ.

បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ ‘‘ធោវា’’តិ អាណាបនវាចាយ ឯកាយ ឯវ តទនុគុណស្ស សព្ពស្សាបិ បយោគស្ស អាណត្តត្តា វុត្តំ.

៥០៦. តទវិនាភាវតោ ធោវនស្ស ‘‘កាយវិការំ កត្វា’’តិ ច ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិ ច វុត្តត្តា កាយេន ធោវាបេតុកាមតំ អប្បកាសេត្វា ទានខិបនបេសនាទិំ ករោន្តស្ស ច ទ្វាទសហត្ថំ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ពហិ ឋត្វា កាយវាចាហិ អាណាបេត្វា ខិបនបេសនាទិំ ករោន្តស្ស ច អនាបត្តិ ឯវ.

ឯកេន វត្ថុនាតិ បឋមកតេន. បញ្ចសតានិ បមាណំ ឯតាសន្តិ បញ្ចសតា. ភិក្ខុភាវតោ បរិវត្តលិង្គាបិ ភិក្ខុនី ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឯកតោឧបសម្បន្នា ឯវ.

៥០៧. តាវកាលិកំ គហេត្វាតិ អត្តនា កតិបាហំ បារុបនាទិអត្ថាយ តាវកាលិកំ យាចិត្វា. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវាបនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. បញ្ចមេ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៦៩១-៦៩២) អបញ្ញត្តេ. កោដ្ឋាសសម្បត្តីតិ កេសាទិបញ្ចកោដ្ឋាសានំ កល្យាណតា. ហត្ថតលេយេវ ទស្សេត្វាតិ ហត្ថតលតោ សេសកាយស្ស អទស្សនំ ទីបេតិ.

៥១០. វិហត្ថតាយាតិ វិហតតាយ, អមិស្សិតតាយ អបដិសរណតាយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សមភិតុន្នត្តា’’តិ, ព្យធិតត្តាតិ អត្ថោ. បរិវត្តេតព្ពំ បរិវត្តំ, តទេវ បារិវត្តកំ, បរិវត្តេត្វា ទិយ្យមានន្តិ អត្ថោ.

បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ ឥធ ទ្វាទសហត្ថោ ឧបចារនិយមោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា’’តិ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ យំ អន្តមសោ ហរីដកខណ្ឌម្បិ ទត្វា វា ‘‘ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បរិវត្តកំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា. ‘‘តំ អចិត្តកភាវេន ន សមេតី’’តិ ឥមិនា ញាតិភាវាជាននាទីសុ វិយ ភិក្ខុនីភាវាជាននាទិវសេនាបិ អចិត្តកតំ បកាសេតិ.

៥១៣-៤. តិកញ្ច តំ បាចិត្តិយញ្ចាតិ តិកបាចិត្តិយំ, បាចិត្តិយតិកន្តិ អត្ថោ. បត្តត្ថវិកាទីតិ អនធិដ្ឋានុបគំ សន្ធាយ វទតិ. កោ បន វាទោ បត្តត្ថវិកាទីសូតិ មហតិយាបិ តាវ ភិសិច្ឆវិយា អនធិដ្ឋានុបគត្តា អនាបត្តិ, វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណវិរហិតតាយ អនធិដ្ឋាតព្ពេសុ កិមេវ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. បត្តត្ថវិកាទីនិ បន វិកប្បនុបគបច្ឆិមានិ គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. បដិគ្គហណំ កិរិយា, អបរិវត្តនំ អកិរិយា. វិកប្បនុបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៥. ឆដ្ឋេ បដុ ឯវ បដ្ដោ. បាឡិយំ ធម្មនិមន្តនាតិ សមណេសុ វត្តព្ពាចារធម្មមត្តវសេន និមន្តនា, ទាតុកាមតាយ កតនិមន្តនា ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ‘‘វិញ្ញាបេស្សតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញាតកអប្បវារិតតោ ហិ វិញ្ញត្តិ នាម ហោតិ.

៥១៧. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ភូតគាមវិកោបនំ អនុញ្ញាតន្តិ អាហ ‘‘នេវ ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិអាទិ. បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន លិង្គំ គហេត្វា បច្ឆា លទ្ធិំ គណ្ហន្តោបិ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘និវាសេត្វាបិ លទ្ធិ ន គហេតព្ពា’’តិ.

យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតីតិ ឯត្ថាបិ វិហារចីវរាទិអត្ថាយ បវិសន្តេនបិ តិណាទីហិ បដិច្ឆាទេត្វាវ គន្តព្ពំ, ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពន្តិ សាមញ្ញតោ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចិមិលិកាហីតិ បដបិលោតិកាហិ. បរិភោគេនេវាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា បរិភុញ្ជនេន. បរិភោគជិណ្ណន្តិ យថា តំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិយមានំ ឱភគ្គវិភគ្គតាយ អសារុប្បំ ហោតិ, ឯវំ ជិណ្ណំ.

៥២១. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតេ’’តិអាទិ. ឥធ បន អញ្ញស្ស អច្ឆិន្ននដ្ឋចីវរស្ស អត្ថាយ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយេន អនាបត្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ឥតរថា ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមិនា វិសេសោ ន ភវេយ្យ. តេនេវ អនន្តរសិក្ខាបទេ វក្ខតិ ‘‘អដ្ឋកថាសុ បន ញាតកបរិវាតដ្ឋានេ…បេ… បមាណមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា ន សមេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) ច ‘‘យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ ន វុត្ត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) ច. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២-៥២៤. សត្តមេ បាឡិយំ បគ្គាហិកសាលន្តិ ទុស្សាបណំ. តញ្ហិ វាណិជកេហិ ទុស្សានិ បគ្គហេត្វា ទស្សនដ្ឋានតាយ ‘‘បគ្គាហិកសាលា’’តិ វុច្ចតិ. អស្ស ចីវរស្សាតិ សាទិតព្ពចីវរស្ស. ‘‘តិចីវរិកេនា’’តិ ឥមិនា អច្ឆិន្នតិចីវរតោ អញ្ញស្ស វិហារាទីសុ និហិតស្ស ចីវរស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ភវេយ្យ, វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដេយ្យ. តាវកាលិកំ និវាសេត្វា អត្តនោ ចីវរំ គាហេតព្ពំ, តាវកាលិកម្បិ អលភន្តស្ស ភូតគាមវិកោបនំ កត្វា តិណបណ្ណេហិ ឆទនំ វិយ វិញ្ញាបនម្បិ វដ្ដតិ ឯវ. អញ្ញេនាតិ អច្ឆិន្នអសព្ពចីវរេន. ទ្វេ នដ្ឋានីតិ អធិការតោ វុត្តំ ‘‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’’តិ.

៥២៦. បាឡិយា ន សមេតីតិ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមាយ បាឡិយា ន សមេតិ តតុត្តរិវិញ្ញាបនអាបត្តិប្បសង្គេ ឯវ វុត្តត្តា. ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ន វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ អញ្ញស្សត្ថាយ តតុត្តរិ វិញ្ញាបនេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, តញ្ច បាចិត្តិយំ យេសំ អត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, តេសំ វា សិយា, វិញ្ញាបកស្សេវ វា, ន តាវ តេសំ តេហិ អវិញ្ញាបិតត្តា, នាបិ វិញ្ញាបកស្ស អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អវិញ្ញាបិតត្តា. តស្មា អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ន ទិស្សតិ. បាឡិយំ បន ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្តនោ សាទិយនបដិពទ្ធតាវសេន បវត្តត្តា ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ អនាបត្តិវារេ ន វុត្តន្តិ វទន្តិ, តញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. តតុត្តរិចីវរតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៨-៥៣១. អដ្ឋមេ យោ កត្តាតិ ទាយកំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដោ ឯវ បដកោ. ‘‘អប្បគ្ឃំ ចេតាបេតី’’តិ ឥទំ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយា អនាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិញ្ញត្តិបច្ចយា បន ទុក្កដមេវ. ‘‘បុព្ពេ អប្បវារិតោ’’តិ ហិ សុត្តេ វិញ្ញត្តិការណំ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឧបក្ខដសិក្ខាបទ) អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិតា បកាសិតា, កេចិ បន ‘‘ទាយកេន ទាតុកាមោម្ហីតិ អត្តនោ សន្តិកេ អវុត្តេបិ យទគ្ឃនកំ សោ ទាតុកាមោ, តទគ្ឃនកំ អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ វទន្តិ, តំ រាជសិក្ខាបទដ្ឋកថាយបិ ន សមេតិ, ទូតេន វា ទាយកេន វា ‘‘អាយស្មន្តំ ឧទ្ទិស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ អារោចិតេបិ មុខវេវដិយកប្បិយការកាទីនំ សន្តិកា អាហរាបនស្ស តត្ថ បដិក្ខិត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកា នាម, ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ…បេ… ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘ទូតេន ចីវរចេតាបន្នំ បហិណេយ្យា’តិ សយំ អាហរិត្វាបិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ទទន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. មុខវេវដិយកប្បិយការកាទយោ ហិ ទាយកេន បរិច្ចត្តេបិ វត្ថុម្ហិ ‘‘អសុកស្ស សន្តិកេ ចីវរបិណ្ឌបាតាទិំ គណ្ហថា’’តិ អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ឯវ ‘‘ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា’’តិ វុត្តំ, ន បន តស្ស វត្ថុនោ មុខវេវដិយាទីនំ សន្តកត្តា, តស្មា ឥធាបិ ទាយកេន វា ទូតេន វា ‘‘យំ ឥច្ឆថ, តំ វទថា’’តិ អប្បវារិតស្ស វទតោ ទុក្កដមេវ. អគ្ឃវឌ្ឍនកន្តិ ចីវរេ អគ្ឃវឌ្ឍនកំ និស្សាយ បវត្តំ ឥទំ សិក្ខាបទំ, ន បិណ្ឌបាតាទីសុ តេសុ អគ្ឃវឌ្ឍនស្ស ទុក្កដមត្តត្តា, បណីតបិណ្ឌបាតេ សុទ្ធិកបាចិត្តិយត្តា ចាតិ គហេតព្ពំ. តេនេវ ‘‘ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា’’តិ អង្គំ វុត្តំ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៣. នវមេ បាឡិយំ បច្ចេកចីវរចេតាបន្នាតិ បច្ចេកំ និយមេត្វា ចីវរចេតាបន្នា, ឯកេកេន វិសុំ វិសុំ និយមិតា ចីវរចេតាបន្នាតិ អត្ថោ. ឧភោវ សន្តា ឯកេនាតិ ឧភោ ឯកតោវ សន្តា, ឧភោ ឯកតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. ទសមេ ‘‘អជ្ជណ្ហោ’’តិ ‘‘អជ្ជ នោ’’តិ វត្តព្ពេ ហ-ការាគមំ, ន-ការស្ស ច ណ-ការំ កត្វា វុត្តោតិ អាហ ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាក’’ន្តិ.

៥៣៨-៩. យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តំ និស្សគ្គិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុភូតំ អកប្បិយចីវរចេតាបន្នំ ‘‘អសុកស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អាគមនសុទ្ធិយា អសតិ, សិក្ខាបទេ អាគតនយេន ទូតវចនេ ច អសុទ្ធេ សព្ពថា បដិក្ខេបោ ឯវ កាតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វត្តុំ, តទនុសារេន ន វេយ្យាវច្ចករញ្ច និទ្ទិសិតុំ អាគមនទូតវចនានំ ឧភិន្នំ អសុទ្ធត្តា. បាឡិយំ អាគតនយេន បន អាគមនសុទ្ធិយា សតិ ទូតវចនេ អសុទ្ធេបិ សិក្ខាបទេ អាគតនយេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេន ច យថា ទូតវចនាសុទ្ធិយម្បិ អាគមនេ សុទ្ធេ វេយ្យាវច្ចករម្បិ និទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អាគមនាសុទ្ធិយម្បិ ទូតវចនេ សុទ្ធេ វដ្ដតិ ឯវាតិ អយមត្ថោ អត្ថតោ សិទ្ធោវ ហោតិ, ឧភយសុទ្ធិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ឧភយាសុទ្ធិបក្ខមេវ សន្ធាយ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) ‘‘អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេត្វា វុត្តំ យថាវុត្តនយេន អាគមនសុទ្ធិអាទិនា សប្បយោជនត្តា. យោ បនេត្ថ ‘‘មូលសាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន, បេសិតស្ស ទូតស្ស អកប្បិយវោហារវសេន ច វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ វុត្តោ, សោ អនិដ្ឋប្បសង្គោ ឯវ ន ហោតិ អភិមតត្តា. តថា ហិ សិក្ខាបទេ ឯវ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ អកប្បិយវោហារេន វទតោ ទូតស្ស កប្បិយេន កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ វុត្តោ អាគមនស្ស សុទ្ធត្តា, អាគមនស្សាបិ អសុទ្ធិយំ បន កប្បិយេនាបិ កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ ន និទ្ទិសិតព្ពោតិ អត្ថេវ អាគមនស្ស សុទ្ធិអសុទ្ធីសុ បយោជនំ. កថំ បន ទូតវចនេន អាគមនសុទ្ធិ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ភារោ. ទូតេន ហិ អកប្បិយវោហារេនេវ វុត្តេ ឯវ អាគមនសុទ្ធិ គវេសិតព្ពា, ន ឥតរថា, តត្ថ ច តស្ស វចនក្កមេន បុច្ឆិត្វា ច យុត្តិអាទីហិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឥធាបិ ហិ សិក្ខាបទេ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ ទូតវចនេនេវ ចីវរំ កិណិត្វា ទាតុំ បេសិតភាវោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ សព្ពថា អាគមនសុទ្ធិ ន វិញ្ញាយតិ, បដិក្ខេបោ ឯវ កត្តព្ពោតិ.

បាឡិយញ្ច ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិអាទិ ទូតវចនស្ស អកប្បិយត្តេបិ អាគមនសុទ្ធិយា សតិ បដិបជ្ជនវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ឯសោ ខោ…បេ… ន វត្តព្ពោ ‘តស្ស ទេហី’’’តិអាទិ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនបរិមោចនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សញ្ញត្តោ’’តិអាទិ ‘‘ឯវំ ទូតេន បុន វុត្តេ ឯវ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថា’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’’ន្តិ ឥទំ ទូតេនាភតរូបិយំ បដិគ្គហេតុំ អត្តនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកត្តាវ ‘‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិ វទន្តោ រូបិយស្ស បកតត្តា តេន រូបិយេន បរិវត្តេត្វា ‘‘ទេហិ ចេតាបេហី’’តិ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជន្តោ នាម ហោតីតិ តំ ទោសំ ទូរតោ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តំ រូបិយបដិគ្គហណេន សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋរូបិយេ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ន វត្តព្ពោ ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’’តិ. តស្មា ន ឥទំ វិញ្ញត្តិទោសំ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិបិ អវត្តព្ពតាបសង្គតោ, តេនេវ ទូតនិទ្ទិដ្ឋេសុ រូបិយសំវោហារសង្កាភាវតោ អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ‘‘ទូតេន ឋបិតរូបិយេន ចេតាបេត្វា ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ ឯវំ អាហរាបេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. ឋានំ ភញ្ជតីតិ ឯត្ថ ឋានន្តិ ឋិតិយា ច ការណស្ស ច នាមំ, តស្មា អាសនេ និសីទនេន ឋានម្បិ កុប្បតិ, អាគតការណម្បិ តេសំ ន វិញ្ញាយតិ. ឋិតំ បន អកោបេត្វា អាមិសបដិគ្គហណាទីសុ អាគតការណមេវ ភញ្ជតិ, ន ឋានំ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាមិសបដិគ្គហណាទិនា ឋានម្បិ ភញ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ.

យតស្ស ចីវរចេតាបន្នន្តិអាទិ យេន អត្តនា វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិដ្ឋោ, ចីវរញ្ច អនិប្ផាទិតំ, តស្ស កត្តព្ពវិធិទស្សនំ. ឯវំ ភិក្ខុនា វត្ថុសាមិកានំ វុត្តេ តេ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ ‘‘សាមិកា ចោទេត្វា ទេន្តី’’តិ អនាបត្តិយំ វុត្តត្តា. តេន ច យោ សយំ អចោទេត្វា ឧបាសកាទីហិ បរិយាយេន វត្វា ចោទាបេតិ, តេសុ សត្តក្ខត្តុម្បិ ចោទេត្វា ចីវរំ ទាបេន្តេសុ តស្ស អនាបត្តិ សិទ្ធា ហោតិ សិក្ខាបទស្ស អនាណត្តិកត្តា.

កេនចិ អនិទ្ទិដ្ឋោ អត្តនោ មុខេនេវ ព្យាវដភាវំ វេយ្យាវច្ចករត្តំ បត្តោ មុខវេវដិកោ. ‘‘អវិចារេតុកាមតាយា’’តិ ឥមិនា វិជ្ជមានម្បិ ទាតុំ អនិច្ឆន្តា អរិយាបិ វញ្ចនាធិប្បាយំ វិនា វោហារតោ នត្ថីតិ វទន្តីតិ ទស្សេតិ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិវត្ថុម្ហិ (មហាវ. ២៩៩) វុត្តំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនមេវ (មហាវ. ២៩៩) មេណ្ឌកសិក្ខាបទំ នាម. កប្បិយការកានំ ហត្ថេតិ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋេ, អនិទ្ទិដ្ឋេ វាតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ច ចោទនាយ បមាណំ នត្ថី’’តិអាទិ.

សយំ អាហរិត្វា ទទន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយា’’តិ ឥមិនា ចីវរត្ថាយេវ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា វត្ថុសាមិនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកភេទេសុបិ បិណ្ឌបាតាទីនម្បិ អត្ថាយ ទិន្នេ ច ឋានចោទនាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

‘‘សង្ឃំ វា…បេ… អនាមសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សង្ឃស្ស វិហារត្ថាយ ទេមា’’តិអាទិនា អាមសិត្វា វទន្តេសុ បដិក្ខិបិតព្ពមេវ. ‘‘សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, គណាទីសុបិ សង្ឃស្សត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តេសុបិ បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ ទុក្កដមេវ. សារត្ថទីបនិយំ ‘‘បដិគ្គហណេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ សង្ឃចេតិយាទីនំ អត្ថាយ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចោទេតីតិ តស្ស ទោសាភាវំ ញត្វាបិ កោធេន វា លោភេន វា ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ចោទេតិ. សោ ឯវ ហិ មុសាវាទាទិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដាទិអាបត្តីហិ សាបត្តិកោ ហោតិ, គីវាតិសញ្ញាយ បន វត្វា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា វិរមន្តស្ស នត្ថិ អាបត្តិ.

តឡាកំ ខេត្តេ បវិដ្ឋត្តា ‘‘ន សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ចត្តារោ បច្ចយេ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូតិ ទេតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ ទម្មី’’តិ វា វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទញ្ច សង្ឃស្ស បរិភោគត្ថាយ ទិយ្យមានញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន ឯវម្បិ ទិន្នំ តឡាកខេត្តាទិ ន វដ្ដតិ. សុទ្ធចិត្តស្ស បន ឧទកបរិភោគត្ថំ កូបបោក្ខរណីអាទយោ វដ្ដន្តិ. ‘‘សង្ឃស្ស តឡាកំ អត្ថិ, តំ កថ’’ន្តិ ហិ អាទិនា សព្ពត្ថ សង្ឃវសេនេវ វុត្តំ. ហត្ថេតិ វសេ.

‘‘ឋបេថាតិ វុត្តេ’’តិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ, អវុត្តេបិ ឋបេន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧទកំ វារេតុំ លព្ភតី’’តិ. សស្សកាលេបិ តាសេត្វា មុញ្ចិតុំ វដ្ដតិ, អមុញ្ចតោ បន ភណ្ឌទេយ្យំ. បុន ទេតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ‘‘យេន កេនចិ ឥស្សរេន ‘បរិច្ចត្តមិទំ ភិក្ខូហិ, អស្សាមិក’ន្តិសញ្ញាយ អត្តនា គហេត្វា ទិន្នំ វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. កប្បិយវោហារេបិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមាតិ បាឋសេសោ.

ឧទកវសេនាតិ ឧទកបរិភោគត្ថំ. ‘‘សុទ្ធចិត្តាន’’ន្តិ ឥទំ សហត្ថេន ច អកប្បិយវោហារេន ច ករោន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. សស្សសម្បាទនត្ថន្តិ ឯវំ អសុទ្ធចិត្តានម្បិ បន សយំ អកត្វា កប្បិយវោហារេន អាណាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘កប្បិយការកំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ សហត្ថាទិនា កតតឡាកត្តា ‘‘អសារុប្ប’’ន្តិ វុត្តំ, ឋបេន្តស្ស, បន តំ បច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្សបិ វា សង្ឃស្ស អាបត្តិ ន វិញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាបមាណេន វា ឯត្ថ អាបត្តិ គហេតព្ពា. លជ្ជិភិក្ខុនាតិ លជ្ជិនាបិ, បគេវ អលជ្ជិនា មត្តិកុទ្ធរណាទីសុ ការាបិតេសូតិ អធិប្បាយោ. នវសស្សេតិ អកតបុព្ពេ កេទារេ. ‘‘កហាបណេ’’តិ ឥមិនា ធញ្ញុដ្ឋាបនេ តស្សេវ អកប្បិយន្តិ ទស្សេតិ, ធញ្ញុដ្ឋាបនេ ចស្ស បយោគេបិ ទុក្កដមេវ, ន កហាបណុដ្ឋាបនេ វិយ.

‘‘កសថ វបថា’’តិ វចនេ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយំ សិយាតិ អាហ ‘‘អវត្វា’’តិ. ឯត្តកោ នាម ភាគោតិ ឯត្ថ ឯត្តកោ កហាបណោតិ ឥទម្បិ សន្ធាយ វទតិ. តថា វុត្តេបិ ហិ តទា កហាបណានំ អវិជ្ជមានត្តា អាយតិំ ឧប្បន្នំ អញ្ញេសំ វដ្ដតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ តំ អកប្បិយ’’ន្តិ. តស្ស បន សព្ពបយោគេសុ, បរិភោគេសុបិ ទុក្កដំ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញបរិភោគេ ឯវ អាបត្តិ, ន បុព្ពបយោគេ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, យេន មិននរក្ខណាទិបយោគេន បច្ឆា ធញ្ញបរិភោគេ អាបត្តិ ហោតិ, តស្ស បយោគស្ស ករណេ អនាបត្តិយា អយុត្តត្តា. បរិយាយកថាយ បន សព្ពត្ថ អនាបត្តិ. តេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ និយមវចនេ អកប្បិយំ វុត្តំ, កហាបណវិចារណេបិ ឯសេវ នយោ. វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថីតិ វត្តព្ពន្តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ.

វនំ ទម្មិ…បេ… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ និវាសដ្ឋានត្តា បុគ្គលស្សាបិ សុទ្ធចិត្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. សីមំ ទេមាតិ វិហារសីមាទិសាធារណវចនេន វុត្តត្តា ‘‘វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

‘‘វេយ្យាវច្ចករ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេបិ បុគ្គលស្សបិ ទាសំ គហេតុំ វដ្ដតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អារាមិក’’ន្តិ (បារា. ៦១៩; មហាវ. ២៧០) វិសេសេត្វា អនុញ្ញាតត្តា, តញ្ច ខោ បិលិន្ទវច្ឆេន គហិតបរិភុត្តក្កមេន, ន គហដ្ឋានំ ទាសបរិភោគក្កមេន. ខេត្តាទយោ បន សព្ពេ សង្ឃស្សេវ វដ្ដន្តិ បាឡិយំ បុគ្គលិកវសេន គហេតុំ អននុញ្ញាតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) សុត្តន្តេសុ អាគតបដិក្ខេបោ ភគវតា អាបត្តិយាបិ ហេតុភាវេន កតោតិ ភគវតោ អធិប្បាយំ ជានន្តេហិ សង្គីតិមហាថេរេហិ ខេត្តបដិគ្គហណាទិនិស្សិតោ អយំ សព្ពោបិ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ. កប្បិយការកស្ស និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិ វាយាមោ, តេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.