១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតបាបេន. គោតមកចេតិយំ នាម គោតមយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ.

៤៦១. នវមំ វា ទសមំ វាតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. សចេ ភវេយ្យាតិ សចេ កស្សចិ កង្ខា ភវេយ្យ. វុត្តសទិសន្តិ ទសមំ វាតិ វុត្តសទិសំ បរិច្ឆេទសទិសំ, ‘‘វុត្តសទិសមេវា’’តិបិ លិខន្តិ. ធារេតុន្តិ ឯត្ថ អាហាតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦៣. សូចិយា បដិសាមនន្តិ សូចិឃរេ សំគោបនំ, ឥទញ្ច សូចិកម្មស្ស សព្ពស្ស បរិនិដ្ឋិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតន្តិ នដ្ឋចីវរំ. ឯតេសម្បីតិ នដ្ឋចីវរាទីនិ បរាមសតិ, តេន ចីវរបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ. ទុតិយស្ស បលិពោធស្សាតិ អាវាសបលិពោធស្ស. ឯត្ថ ច និដ្ឋិតចីវរស្មិំ, ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ អភាវទស្សនេន អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសព្ភន្តរេ យាវ ចីវរបលិពោធអាវាសបលិពោធេសុ អញ្ញតរំ ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អតិរេកចីវរំ ធារេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បក្កមនំ អន្តោ អស្សាតិ បក្កមនន្តិកា, ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. វិត្ថារោ បនេត្ថ អាគតដ្ឋានេ អាវិ ភវិស្សតិ.

ទសាហបរមំ កាលន្តិ អច្ចន្តសំយោគវចនំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ…បេ… ទសាហបរមភាវោតិ ឥទំ ទសាហបរមតាបទស្ស អត្ថមត្តទស្សនំ, ទសាហបរមភាវោតិ ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. អយមត្ថោតិអាទិ ទសាហបរមបទស្សេវ អធិប្បេតត្ថទស្សនវសេន វុត្តំ. តត្ថ ឯត្តកោ កាលោតិ ‘‘ទសាហបរមតា’’តិ វុត្តោ យោ កាលោ, សោ ឯត្តកោ កាលោតិ អត្ថោ.

ខោមន្តិ ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដចីវរំ, តំ វាកមយន្តិ វទន្តិ. កប្បាសសុត្តេហិ វាយិតំ កប្បាសិកំ, ឯវំ សេសានិបិ. កម្ពលន្តិ ឯឡកាទីនំ លោមមយសុត្តេន វាយិតបដំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ, ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា វាយិតំ ចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដំ ចីនបដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ ចីវរានិ ឯតេសញ្ញេវ អនុលោមានីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. ‘‘បត្តុណ្ណំ កោសេយ្យវិសេសោ’’តិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ, ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដានិ. បត្តុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ, ទេវទិន្នញ្ច ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ សព្ពេសំ អនុលោមានិ. មនុស្សានំ បកតិវិទត្ថិំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ទីឃតោ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណំ វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា សុគតង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលា សុគតវិទត្ថិ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេហិ ច សមេតិ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ, កាលំ វា បរាមសតិ. តស្ស យោ អរុណោតិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អាទិភូតេន អតិក្កន្តអរុណេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ, ឥទញ្ច ភគវតា ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តត្តា បុព្ពាបរសំសន្ទនត្ថំ សទ្ទតោ គម្មមានម្បិ ‘‘ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘ទសមេ អរុណេ’’តិ វុត្តេ ឯវ ហិ ទសាហបរមេន សទ្ធិំ សមេតិ. ទិវសបរិយោសានស្ស អវធិភូតអនាគតារុណវសេន ហិ ទិវសំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតិ, ន បន ទិវសស្ស អាទិភូតារុណវសេន បរិវាសាទីសុ តថា អគ្គហណតោ, ឥធ បន ភគវតា ទិវសស្ស អាទិអន្តបរិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ទិវសស្ស អាទិភូតំ តំទិវសនិស្សិតម្បិ អរុណំ គហេត្វា ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អរុណោតិ ចេត្ថ សូរិយុគ្គមនស្ស បុរេចរោ វឌ្ឍនឃនរត្តោ បភាវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វចនីយោតិ សង្ឃាបេក្ខោ. វចនភេទោតិ ‘‘ញត្តិយំ ទ្វេ អាបត្តិយោ សរតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៦៨. ‘‘ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតី’’តិ ឥទំ វេមតិកញ្ច អនតិក្កន្តសញ្ញញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. យោបិ ឯវំសញ្ញី តស្សបីតិ យោ អនតិក្កន្តសញ្ញី, វេមតិកោ វា, តស្សបីតិ អត្ថោ. អនដ្ឋតោ អវិលុត្តស្ស វិសេសមាហ ‘‘បសយ្ហាវហារវសេនា’’តិ. ថេយ្យាវហារវសេន គហិតម្បិ ឥធ នដ្ឋំ.

អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វាតិអាទិ និសីទនសន្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យេន ហិ បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ អនាទិយិត្វា នវំ និសីទនសន្ថតំ កតំ, តស្ស តំ និស្សគ្គិយម្បិ តតោ អញ្ញស្ស បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិករន្តិ សិជ្ឈនតោ អយមត្ថោ សព្ពនិស្សគ្គិយេសុបិ សិជ្ឈតិ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុំ. ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥមិនា នាមេន ន វិកប្បេតុំ, ឯតេន វិកប្បិតតិចីវរោ តេចីវរិកោ ន ហោតិ. តស្ស តស្មិំ អធិដ្ឋិតតិចីវរេ វិយ អវិប្បវាសាទិនា កត្តព្ពវិធិ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ, ន បន វិកប្បនេ ទោសោតិ. តតោ បរន្តិ ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតន្តិ កេចិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិវស្សានំ, តាវ ឋបេតុមេវ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, អបរេ បន ‘‘វិកប្បនេ ន ទោសោ, តថា វិកប្បិតំ បរិក្ខារាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

មុដ្ឋិបញ្ចកន្តិ មុដ្ឋិយា ឧបលក្ខិតំ បញ្ចកំ, ចតុហត្ថេ មិនិត្វា បញ្ចមំ ហត្ថំ មុដ្ឋិំ កត្វា មិនិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘មុដ្ឋិហត្ថានំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តស្មា បញ្ចបិ ហត្ថេ មុដ្ឋិំ កត្វាវ មិនិតព្ពា’’តិ វទន្តិ. មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វិហត្ថេន អន្តរវាសកេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘បារុបនេនា’’តិអាទិ. អតិរេកន្តិ សុគតចីវរប្បមាណតោ អធិកំ. ឩនកន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតោ ឩនកំ, តេន ច តេសុ តិចីវរាធិដ្ឋានំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឥមំ សង្ឃាដិអធិដ្ឋានំ ឧក្ខិបាមិ បរិច្ចជាមីតិ អត្ថោ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឯត្ថ កាយេនបិ ចាលេត្វា វាចម្បិ ភិន្ទិត្វា កាយវាចាហិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ ‘‘កាយេន អផុសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា. ទុវិធន្តិ អហត្ថបាសហត្ថបាសវសេន ទុវិធំ. តត្ថ ហត្ថបាសោ នាម អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ. ទ្វាទសហត្ថន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ឥធ ន សមេតិ. ‘‘សាមន្តវិហារេ’’តិ ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណយោគ្គេ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. តត្ថបិ ចីវរស្ស ឋបិតភាវសល្លក្ខណមេវ បមាណំ. ន ហិ សក្កា សព្ពថា ឋានំ សល្លក្ខេតុំ. ឯកស្មិំ វិហារេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញស្មិំ ឋបិតន្តិ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘តថាបិ អធិដ្ឋិតេ ន ទោសោ’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, វីមំសិតព្ពំ. អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ, តេនេវ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស បច្ចុទ្ធារំ ទស្សេតិ. ឯតេន ច តេចីវរធុតង្គំ បរិហរន្តេន បំសុកូលាទិវសេន លទ្ធំ វត្ថំ ទសាហព្ភន្តរេ កត្វា រជិត្វា បារុបិតុំ អសក្កោន្តេន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វាវ ទសាហំ អតិក្កមេតព្ពំ, ឥតរថា និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘រជិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ធុតង្គចោរោ នាម ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥) វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិតិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន បុរិមាធិដ្ឋានមេវ អលន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុបិ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

ពទ្ធសីមាយំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសម្ភវតោ ន តត្ថ ទុប្បរិហារតាតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

អតិរិត្តប្បមាណាយ ឆេទនកំ បាចិត្តិយន្តិ អាហ ‘‘អនតិរិត្តប្បមាណា’’តិ. តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកមាសតោ បរំ អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឥមិនា ចតុន្នំ វស្សិកមាសានំ ឧបរិ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ វិញ្ញាយតិ តតោ បច្ចុទ្ធរាយោគា. យញ្ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ. បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ, ‘ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’ន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣). តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា, តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនាបិ វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. អធិដ្ឋានវិជហនេសុ ច វស្សានមាសអាពាធានំ វិគមេន វិជហនំ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ន ឧទ្ធដំ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយំ អាគតនយេន យាវ បច្ចុទ្ធារា អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ គហេតព្ពំ. នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា សង្ឃាដិអាទីសុ វិយ ទុតិយេ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ, អតិរេកចីវរំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មហាបច្ចរិយំ ចីវរវសេន បរិភោគកិច្ចស្ស អភាវំ សន្ធាយ អនាបត្តិ វុត្តា សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ វិយ. យំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សេនាសនត្ថាយេវាតិ និយមិតំ ន ហោតិ នវសុ ចីវរេសុ គហិតត្តា, តស្មា អត្តនោ នាមេន អធិដ្ឋហិត្វា និទហិត្វា បរិក្ខារចោឡំ វិយ យថា តថា វិនិយុជ្ជិតព្ពមេវាតិ គហេតព្ពំ. បាវារោ កោជវោតិ ឥមេសម្បិ បច្ចត្ថរណាទីនំ លោកេបិ វោហរណតោ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណតោ វិសុំ គហណំ កតំ.

‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ ឥទំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុបដិញ្ញាយ ឋិតស្ស ចេវ តិត្ថិយបក្កន្តស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ភិក្ខុនិភាវេ និរបេក្ខតាយ គិហិលិង្គតិត្ថិយលិង្គគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ តទាបិស្ស ឧបសម្បន្នត្តា, ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តាវិជហនតោ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្សាតិ គាមប្បវេសេ ទិគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ បារុបនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិអាទិអត្ថំ សង្គណ្ហាតិ.

អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថីតិ សុត្តេ អាគតំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ, សង្ឃាដិអាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិហេដ្ឋិមប្បមាណស្ស សុត្តេ អនាគតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ អតិមហន្តំ ចីវរំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ កត្វា សមន្តតោ ឆិន្ទនេនាបិ វិច្ឆិន្ទនកាលេ ឆិជ្ជមានដ្ឋានំ ឆិទ្ទសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ ឯវាតិ សិជ្ឈតិ, ‘‘ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតី’’តិ វចនេន ច សមេតិ. បរិក្ខារចោឡំ បន វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណតោ ឩនំ កត្វា ឆិន្នំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ អធិដ្ឋានស្ស អនិស្សយត្តា. តានិ បុន ពទ្ធានិ ឃដិតានិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘វស្សិកសាដិកចីវរេ ទ្វិធា ឆិន្នេ យទិបិ ឯកេកំ ខណ្ឌំ បច្ឆិមបច្ឆិមប្បមាណំ បហោតិ, ឯកស្មិំយេវ ខណ្ឌេ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតិ, ន ឥតរេ, ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តត្តា. និសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ វទន្តិ.

សម្មុខេ បវត្តា សម្មុខាតិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច វិកប្បនវិសេសនំ, តស្មា ‘‘សម្មុខេ’’តិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ កត្វាបិ អត្ថំ វទន្តិ, អភិមុខេតិ អត្ថោ. អថ វា សម្មុខេន អត្តនោ វាចាយ ឯវ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា. បរម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ករណត្ថេនាបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អយមេវ បាឡិយា សមេតិ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ វិកប្បនាកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា, អតិរេកចីវរំ ន ហោតីតិ ទសាហាតិក្កមេ ន និស្សគ្គិយំ ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. បរិភុញ្ជិតុំ…បេ… ន វដ្ដតីតិ សយំ អបច្ចុទ្ធរណំ បរិភុញ្ជនេ បាចិត្តិយំ, អធិដ្ឋានេ បរេសំ វិស្សជ្ជនេ ទុក្កដញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ បរិភោគវិស្សជ្ជនអធិដ្ឋានានិបិ. អបិ-សទ្ទេន និធេតុម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ, ឯតេន ច បច្ចុទ្ធារេបិ កតេ ចីវរម្បិ វិកប្បិតចីវរមេវ ហោតិ, ន អតិរេកចីវរំ. តំ បន តិចីវរាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុកាមេន អធិដ្ឋហិតព្ពំ, ឥតរេន វិកប្បិតចីវរមេវ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យំ វិកប្បិតចីវរំ, តំ យាវ អបរិភោគកាលា អបច្ចុទ្ធរាបេត្វាវ និទហិតព្ពំ, បរិភោគកាលេ បន សម្បត្តេ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យទិ ហិ តតោ បុរេបិ បច្ចុទ្ធរាបេយ្យ, បច្ចុទ្ធារេនេវ វិកប្បនាយ វិគតត្តា អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តស្មា យំ អបរិភុញ្ជិត្វាវ ឋបេតព្ពំ, តទេវ វិកប្បេតព្ពំ, បច្ចុទ្ធារេ ច កតេ អន្តោទសាហេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. យញ្ច អដ្ឋកថាយំ ‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ (បារា. ៤៦៩) ច ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា អបច្ចុទ្ធារណំ បរិភុញ្ជេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៧៣) ច ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតិ, តស្ស វា វិស្សាសន្តោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៣៧៤) ច សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ឥមំ ចីវរំ វា វិកប្បនំ វា បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា បច្ចុទ្ធារំ អទស្សេត្វា ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា’’តិ ឯវំ អត្តនោ សន្តកត្តំ អមោចេត្វាវ បរិភោគាទិវសេនេវ បច្ចុទ្ធារស្ស វុត្តត្តា, ‘‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’’តិ អធិដ្ឋានំ វិនាបិ វិសុំ បរិភោគស្ស, និទហនស្ស ច វុត្តត្តា វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អនធិដ្ឋហិត្វា ឯវ តិចីវរវិរហិតំ វិកប្បនារហំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិតុំ, និទហិតុញ្ច ឥទំ បាដេក្កំ វិនយកម្មន្តិ ខាយតិ. អបិច ពហូនំ បត្តានំ វិកប្បេតុំ, បច្ចុទ្ធារេតុញ្ច វុត្តត្តា បច្ចុទ្ធារេន តេសំ អតិរេកបត្តតា ទស្សិតាតិ សិជ្ឈតិ តេសុ ឯកស្សេវ អធិដ្ឋាតព្ពតោ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេនេវ គហេតព្ពំ.

បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតីតិ ឯវំ វិកប្បិតេ ‘‘អនន្តរមេវ ឯវំ បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ វិនយកម្មំ ន ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុ’’ន្តិ, ឥមិនាបិ ចេតំ វេទិតព្ពំ ‘‘វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធារោ កាតព្ពោ’’តិ.

អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ តិចីវរាទីនំ សាធារណវចនេន វុត្តវចនំ. យំ បនេត្ថ ‘‘វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតី’’តិ វត្វា តំ វិរោធាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘តិចីវរសង្ខេបេន…បេ… វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ តិចីវរម្បិ វិកប្បេតីតិ អយមត្ថោ ន សិជ្ឈតិ, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. យំ បន អធិដ្ឋាតព្ពំ, តំ អធិដ្ឋាតិ. យំ តិចីវរវិរហិតំ, តំ វិកប្បេតព្ពំ, តំ វិកប្បេតីតិ ឯវមត្ថោ សិជ្ឈតីតិ. តស្មា ឯត្ថ បុព្ពាបរវិរោធោ ន ទិស្សតិ សាមញ្ញវចនស្ស វុត្តាវសេសេយេវ អវតិដ្ឋនតោ. យំ បនេត្ថ តិចីវរស្សាបិ វិកប្បនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិយមានេសុ ឯកម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតិ, តិចីវរតោ បន ឯកំ វា សកលមេវ វា អបនេត្វា អបរំ តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិតុកាមស្ស វា តិចីវរាធិដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា បរិក្ខារចោឡវសេនេវ សព្ពចីវរំ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វា បុរិមំ អធិដ្ឋិតចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ឯវមធិប្បាយេន ‘‘តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ សិយា, ឥច្ចេតំ បាឡិយា សទ្ធិំ សមេតិ. អថ បុនបិ តទេវ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុកាមោ ហុត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ សិយា, តំ ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា វចនេន ន សមេតិ. យទិ ហិ សេសចីវរានិ វិយ តិចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពំ សិយា, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនមេវ និរត្ថកំ សិយា សេសចីវរេហិ តិចីវរស្ស វិសេសាភាវា. តស្មា ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ តិចីវរវិរហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តិចីវរំ បន វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ, តេនេវ ទុតិយកថិនសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ ន វុត្តំ, វីមំសិត្វា យថា បាឡិយា សទ្ធិំ ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

តុយ្ហំ ទេមីតិអាទីសុ បរិច្ចត្តត្តា មនសា អសម្បដិច្ឆន្តេបិ សម្បទានភូតស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, សោ ឥច្ឆិតក្ខណេ គហេតុំ លភតិ. ឥត្ថន្នាមស្សាតិ បរម្មុខេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. យស្ស បន រុច្ចតីតិអាទិ ឧភោហិបិ បរិច្ចត្តតាយ អស្សាមិកតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘តំ ន យុជ្ជតី’’តិ ឥទំ អន្តោទសាហេ ឯវ វិស្សាសគ្គហណំ សន្ធាយ អនាបត្តិវារស្ស អាគតត្តា, ឥធ និស្សគ្គិយចីវរស្ស កប្បិយភាវករណត្ថំ លេសេន គហិតត្តា ច វុត្តំ, កេចិ បន ‘‘បរេហិ សភាគេន អច្ឆិន្នេ, វិស្សាសគ្គហិតេ ច បុន លទ្ធេ ទោសោ ន ទិស្សតី’’តិ វទន្តិ. អនធិដ្ឋានេនាតិ កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិបមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.