បញ្ចវគ្គោ

កម្មវគ្គវណ្ណនា

៤៨៣. ‘‘ឧម្មត្តកសម្មុតិំ ឧម្មត្តកេ យាចិត្វា គតេ អសម្មុខាបិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ និសិន្នេបិ ន កុប្បតិ និយមាភាវា. អសម្មុខា កតេ ទោសាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អសម្មុខាកតំ សុកតំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ទូតេន ឧបសម្បទា បនេត្ថ សម្មុខា កាតុំ ន សក្កា. កម្មវាចានានត្តសភាវា បត្តនិក្កុជ្ជនាទយោ ហត្ថបាសតោ អបនេត្វា កាតព្ពា, តេន វុត្តំ ‘‘អសម្មុខា កតំ សុកតំ ហោតី’’តិ. ‘‘បុច្ឆិត្វា ចោទេត្វា សារេត្វា កាតព្ពំ អបុច្ឆិត្វា អចោទេត្វា អសារេត្វា ករោតី’’តិ អយំ វចនត្ថោ. ឋបេត្វា កត្តិកមាសន្តិ សោ បវារណាមាសោ, ទ្វេ ច បុណ្ណមាសិយោតិ បឋមទុតិយវស្សូបគតានំ បវារណា បុណ្ណមាសា ទ្វេ.

៤៨៥. បទំ វា ឆឌ្ឌេតីតិ អត្ថោ. ក-វគ្គាទីសុ បញ្ចសុ. គរុកន្តិ ទីឃំ, សំយោគបរញ្ច. ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្ស យស្ស នក្ខមតី’’តិ ឯត្ថ ត-ការក-ការា សំយោគបរា. ទីឃេ វត្តព្ពេ រស្សន្តិ ‘‘សោ តុណ្ហី អស្សា’’តិ វត្តព្ពេ សោ តុណ្ហិ អស្សាតិ វចនំ.

៤៨៦. សេសដ្ឋកថាសុ វុត្តវចនំ កុរុន្ទិយំ បាកដំ កត្វា ‘‘និសីទិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ វុត្តំ.

៤៨៧-៨. បរិសុទ្ធសីលា ចត្តារោ ភិក្ខូតិ បារាជិកំ អនាបន្នា. ន តេសំ ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា ឯតីតិ តីសុ, ទ្វីសុ វា និសិន្នេសុ ឯកស្ស, ទ្វិន្នំ វា ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អាហដាបិ អនាហដាវ.

អបលោកនកម្មកថាវណ្ណនា

៤៩៥-៦. កាយសម្ភោគសាមគ្គិទានសហសេយ្យបដិគ្គហណាទិ ឥមស្ស អបលោកនកម្មស្ស ឋានំ ហោតីតិ ឯវម្បិ អបលោកនកម្មំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. កម្មញ្ញេវ លក្ខណន្តិ កម្មលក្ខណំ. ឱសារណនិស្សារណភណ្ឌុកម្មាទយោ វិយ កម្មញ្ច ហុត្វា អញ្ញញ្ច នាមំ ន លភតិ, កម្មមេវ ហុត្វា ឧបលក្ខីយតីតិ កម្មលក្ខណំ ឧបនិស្សយោ វិយ. ហេតុបច្ចយាទិលក្ខណវិមុត្តោ ហិ សព្ពោ បច្ចយវិសេសោ តត្ថ សង្គយ្ហតិ, ឯវម្បិ ‘‘កម្មលក្ខណមេវា’’តិ វុត្តំ. កម្មលក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរជិណ្ណចីវរនដ្ឋចីវរាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តតោ អតិរេកំ ទេន្តេន អបលោកេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ អបលោកនំ កម្មលក្ខណមេវ. ឯវំ សព្ពត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ. ឥណបលិពោធម្បីតិ សចេ តាទិសំ ភិក្ខុំ ឥណាយិកា បលិពុជ្ឈន្តិ. តត្រុប្បាទតោ ទាតុំ វដ្ដតិ. អន្តរសន្និបាតោតិ ឧបោសថប្បវារណាទិមហាសន្និបាតេ ឋបេត្វា អន្តរា មង្គលុច្ចារណាទិ. ឧបនិក្ខេបតោតិ ចេតិយស្ស អាបទត្ថាយ និក្ខិត្តតោ. ‘‘អញ្ញា កតិកា កាតព្ពា’’តិ យេ រុក្ខេ ឧទ្ទិស្ស បុព្ពេ កតិកា កតា, តេហិ ឥមេសំ អញ្ញត្តាតិ វុត្តំ. ‘‘សចេ តត្ថ មូលេ’’តិ បុព្ពេ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ភាជេត្វា ខាទន្តូ’’តិ វចនេន បុគ្គលិកបរិភោគោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. អនុវិចរិត្វាតិ បច្ឆតោ បច្ឆតោ គន្ត្វា. តេសំ សន្តិកា បច្ចយំ បច្ចាសីសន្តេនាតិ អត្ថោ. មូលភាគន្តិ ទសមភាគំ កត្វា. បុព្ពកាលេ ទសមភាគំ កត្វា អទំសុ, តស្មា ‘‘មូលភាគោ’’តិ វុត្តំ. អកតាវាសំ វា កត្វាតិ ឧប្បន្នអាយេន. ជគ្គិតកាលេយេវ ន វារេតព្ពាតិ ជគ្គិតា ហុត្វា បុប្ផផលភរិតកាលេតិ អត្ថោ. ជគ្គនកាលេតិ ជគ្គិតុំ អារទ្ធកាលេ. ញត្តិកម្មដ្ឋានភេទេ បនាតិ ញត្តិកម្មស្ស ឋានភេទេ.

ឥទំ បនេត្ថ បកិណ្ណកំ – អត្ថិ សង្ឃកម្មំ សង្ឃោ ឯវ ករោតិ, ន គណោ, ន បុគ្គលោ, តំ អបលោកនកម្មស្ស កម្មលក្ខណេកទេសំ ឋបេត្វា ឥតរំ ចតុព្ពិធម្បិ កម្មំ វេទិតព្ពំ. អត្ថិ សង្ឃកម្មំ សង្ឃោ ច ករោតិ, គណោ ច ករោតិ, បុគ្គលោ ច ករោតិ, តំ បុព្ពេ ឋបិតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យស្មិំ វិហារេ ទ្វេ តយោ ជនា វសន្តិ, តេហិ និសីទិត្វា កតម្បិ សង្ឃេន កតសទិសមេវ. យស្មិំ បន វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, តេន ភិក្ខុនា’’តិអាទិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦). អត្ថិ គណកម្មំ សង្ឃោ ច ករោតិ, គណោ ច ករោតិ, បុគ្គលោ ច ករោតិ, តំ យោ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ អញ្ញេសំ សន្តិកេ ករីយតិ, តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ គណកម្មំ គណោវ ករោតិ, ន សង្ឃោ, ន បុគ្គលោ, តំ យោ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ អញ្ញមញ្ញំ អារោចនវសេន ករីយតិ, តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ បុគ្គលកម្មំ បុគ្គលោវ ករោតិ, ន សង្ឃោ, ន គណោ, តំ អធិដ្ឋានុបោសថវសេន វេទិតព្ពំ. អត្ថិ គណកម្មំ ឯកច្ចោវ គណោ ករោតិ, ឯកច្ចោ ន ករោតិ, តត្ថ អញត្តិកំ ទ្វេយេវ ករោន្តិ, ន តយោ. សញត្តិកំ តយោវ ករោន្តិ, ន តតោ ឩនា វា អធិកា វាតិ.

អបញ្ញត្តេបញ្ញត្តវគ្គវណ្ណនា

៥០០. កកុសន្ធកោណាគមនកស្សបា ឯវ ហិ សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធេ បញ្ញបេសុំ. វិបស្សីអាទយោ បន ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិំសុ, ន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសុំ.

និគមនកថាវណ្ណនា

ឧភតោវិភង្គខន្ធកបរិវារេហិ វិភត្តំ ទេសនំ អត្ថិ តស្ស វិនយបិដកស្ស, នាមេន សមន្តបាសាទិកា នាម សំវណ្ណនា ‘‘សមន្តបាសាទិកា នាមា’’តិ វុត្តវចនសំវណ្ណនា សមត្តាតិ អាហ. តត្ថ បធានឃរេ. ឥទ្ធា អត្ថវិនិច្ឆយាទីហិ.

សម្មា ឧទិតោ សមុទិតោ, តេ គុណេ អកិច្ឆេន អធិគតោ អធិកប្បមាណគុណេហិ វា សមុទិតោ, តេន សមុទិតេន ‘‘គតានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសតី’’តិ វុត្តាយ សតិយា ឧប្បាទិតា សទ្ធាទយោ បរមវិសុទ្ធា នាម សមន្នារក្ខត្តា. ឥតិ សតិបិ សទ្ធាទីហិ វុត្តា ហោតិ. ឯវំ សន្តេ ឯត្ថ វុត្តេ ចតុព្ពិធេ សីលេ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ សទ្ធា មណ្ឌេតិ. សទ្ធាសាធនញ្ហិ តំ. ឥន្ទ្រិយសំវរាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយបរិភោគសីលានិ បដិមណ្ឌេន្តិ សតិវីរិយបញ្ញាយោតិ យថាយោគំ វេទិតព្ពំ. អបិច សទ្ធា ច ពុទ្ធិរហិតា អវិសុទ្ធា ហោតិ ពុទ្ធិយា បសាទហេតុត្តា. ពុទ្ធិយោ បន តស្សានុភាវេន បរមវិសុទ្ធា នាម ហោន្តិ. បញ្ញា សទ្ធារហិតា កេរាដិកបក្ខំ ភជតិ, សទ្ធាយុត្តា ឯវ វិសុទ្ធា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិរហិតំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តតិ, ន សមាធិយុត្តន្តិ វីរិយស្ស សុទ្ធវចនតោ សមាធិបិ វុត្តោ ហោតិ, ឯវំ បរមវិសុទ្ធា សទ្ធាទយោបិ បាតិមោក្ខំ បដិមណ្ឌេន្តីតិ ញាតព្ពំ. កថំ? បដិបត្តិទេសកេ សត្ថរិ ច បដិបត្តិយញ្ច បដិបត្តិផលេ ច សទ្ធាយ វិនា សីលសមាទានំ, សមាទិន្នវិសោធនញ្ច កាតុំ ន សក្កាតិ សទ្ធា បាតិមោក្ខំ បដិមណ្ឌេតិ. តត្ថ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៥៥; ម. និ. ១.៧៤; សំ. និ. ១.២៤៩) សត្ថរិ ច បូជេតុំ សក្កោតិ. បដិបត្តិយំ សីលវិបត្តិសម្បត្តិមូលកេ សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកផលេ ច សទ្ធាបវត្តិ វិត្ថារតោ ញាតព្ពា, សីលវិបត្តិសម្បត្តិនិមិត្តំ អាទីនវមានិសំសញ្ច អាទីនវបរិច្ចាគេ, អានិសំសសម្បាទនេ ច ឧបាយំ ទិស្វា តថា បវត្តមានា បញ្ញា បាតិមោក្ខសំវរំ បដិមណ្ឌេតិ. ‘‘អតិសីត’’ន្តិអាទិនា អប្បវត្តនារហំ កោសជ្ជំ ‘‘យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តានុសារេន បជហិត្វា អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អសំវរសំវរានំ អនុប្បាទនបជហនឧប្បាទនវឌ្ឍនវសេន បវត្តមានវីរិយំ បាតិមោក្ខំ បដិមណ្ឌេតិ, ឥមិនា នយេន ឥន្ទ្រិយសំវរាទីសុបិ យោជេតព្ពំ. ចតុន្នម្បិ សង្គហវត្ថូនំ អនុកូលសមុទាចារោ ឥធ អាចារោតិ វេទិតព្ពោ. អជ្ជវ-វចនេន លាភសក្ការហេតុ កាយទុច្ចរិតាទិកុដិលករមាយាសាឋេយ្យបដិបក្ខអជ្ជវធម្មសមាយោគទីបនេន អលោភជ្ឈាសយតា ទីបិតា. មទ្ទវ-វចនេន កក្ខឡភាវករបដិឃាទិបដិបក្ខភូតមេត្តាទិមទ្ទវធម្មសមាយោគទីបនេន ហិតជ្ឈាសយាទីនិ ទីបិតានិ ហោន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ខន្តិ ច សោរច្ចញ្ច សាខល្យញ្ច បដិសន្ថារោ ចា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១២៥-១២៦) វុត្តធម្មេហិ សមាយោគោ ទីបិតោ ហោតិ. ឥធ វុត្តា អជ្ជវមទ្ទវាទយោ គុណា សីលសម្បត្តិយា ហេតូ ច ហោន្តិ សីលសម្បត្តិផលញ្ច តំសម្បាទនតោ. សកសមយោតិ ចតុបរិសា. ឯតេន សភាគទុក្ខភាវាភាវោ សូចិតោ. អថ វា សកសមយោតិ សោគតំ បិដកត្តយំ សកសមយោ ឯវ គហនំ ទុទ្ទីបនត្តា, សកសមយស្ស សន្និដ្ឋានំ សកសមយគហនំ –

‘‘សច្ចំ សត្តោ បដិសន្ធិ, បច្ចយាការមេវ ច;

ទុទ្ទសា ចតុរោ ធម្មា, ទេសេតុញ្ច សុទុក្ករា’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ២២៥) –

វុត្តត្តា យថា សកសមយស្ស គហនបទេន យោជនា វុត្តា, តថា បរសមយស្សបិ. បញ្ញាវេយ្យត្តិយេនាតិ អនេន តិខិណេន ញាណេន កតសិលានិសិតសត្ថសទិសសភាវបញ្ញា វុត្តា. តិបិដកសង្ខាតាយ បរិយត្តិយា បភេទោ តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទោ. តស្មិំ បភេទេ. តន្តិ ច តន្តិអត្ថោ ច សាសនំ នាម. ឥធ ‘‘តន្តិ ឯវា’’តិ វទន្តិ. យស្មិំ អយំ សំវណ្ណនា និដ្ឋាបិតា, តស្មិំ កាលេ បដិវេធញាណាភាវតោ សុតមយំ សន្ធាយ ‘‘អប្បដិហតញាណប្បភាវេនា’’តិ វុត្តំ. ករណសម្បត្តិយា ជនិតត្តា សុខវិនិគ្គតំ. សុខវិនិគ្គតត្តា មធុរោទាតវចនលាវណ្ណយុត្តេនាបិ យោជេតព្ពំ, ឦទិសំ វចនំ សោតសុខញ្ច សន្និវេសសម្បត្តិសុខញ្ច ហោតិ. ‘‘វេយ្យាករណេនា’’តិ អវត្វា ‘‘មហាវេយ្យាករណេនា’’តិ វុត្តត្តា សិក្ខានិរុត្តិឆន្ទោវិចិត្យាទិបដិមណ្ឌិតបាណិនិយន្យាសាធារណធារណសភាវោ សូចិតោ ភវតិ. យុត្តវាទិនាតិអាទីសុ យុត្តមុត្តវាទិនា ឋានុប្បត្តិយបញ្ញាយ សមន្នាគតេនាតិ អត្ថោ. ឱជាភេទេបិ អាយុសត្តិករណតាទិសាមត្ថយោគានំ មហាកវិនា រចិតគន្ថស្ស មហន្តត្តា វា ‘‘តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទេ’’តិអាទីហិ សាសនេ, ហេតុវិសយេ, សទ្ទេ ចាតិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ បាដវភាវំ ទីបេន្តោ វេនយិកពុទ្ធិសម្បត្តិសព្ភាវមស្ស សូចេតិ. យេសំ បុគ្គលានំ បភិន្នា បដិសម្ភិទាទិ, តេ បភិន្នបដិសម្ភិទាទយោ ធម្មា. តេហិ បរិវារិតោ ឧក្ខិត្តសន្តតិឧបច្ឆេទមកត្វា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទនវឌ្ឍនវសេន វារិតោ សោ បភិន្នបដិសម្ភិទាបរិវារោ. តស្មិំ បភិន្នបដិសម្ភិទាបរិវារេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេតិ អត្ថោ. ឆឡភិញ្ញចតុបដិសម្ភិទាទិប្បភេទគុណបដិមណ្ឌិតេ បន ឆឡភិញ្ញា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា ឯវ. ចតូសុ បដិសម្ភិទាសុ អត្ថបដិសម្ភិទាយ ឯកទេសោវ. តទុភយំ សយំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបរិយាបន្នំ កថំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ បដិមណ្ឌេតីតិ ចេ? រុក្ខំ រុក្ខស្ស អវយវភូតបុប្ផាទយោ វិយ សយញ្ច យេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ អវយវត្តាតិ. កាមាវចរធម្មបរិយាបន្នបដិសម្ភិទាញាណំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ អនវយវភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ បដិមណ្ឌេតិ, បុរិសស្ស អនវយវភូតោ អលង្ការោ វិយ បុរិសំ. អថ វា កាមាវចរបអសម្ភិទាបរិវារោ ឆឡភិញ្ញាបដិសម្ភិទាទិប្បភេទគុណេ បដិមណ្ឌេតិ. លោកុត្តរបដិសម្ភិទំ សន្ធាយ បុន បដិសម្ភិទាវចនញ្ច. សាសនេ ឧប្បជ្ជិត្វា សាសនស្ស អលង្ការភូតេន, យស្មិំ វំសេ ឧប្បន្នោ, តស្សេវ វា អលង្ការភូតេន. សង្ខេបវិត្ថារេសុ ឥតរីតរករណំ, អប្បសន្នបសន្នានំ បសាទុប្បាទនាភិវុឌ្ឍិករណំ, វុត្តានំ គម្ភីរានំ គម្ភីរុត្តានភាវករណន្តិ ឯវំ ឆព្ពិធាចរិយគុណយោគតោ វិបុលពុទ្ធិ នាម. យេ ធម្មចិន្តនំ អតិធាវន្តា កេចិ ឧច្ឆេទាទិនានប្បការំ អន្តំ វា គណ្ហន្តិ, ‘‘សព្ពំ ញេយ្យំ បញ្ញត្តិ ឯវា’’តិ វា ‘‘បរមត្ថោ ឯវា’’តិ វា គណ្ហន្តិ, តេសំ ពុទ្ធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយត្តា សមលា នាម ហោតិ, ឥមស្ស បន ពុទ្ធិ ធម្មចិន្តាតិធាវនរហិតត្តា វិសុទ្ធា នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា’’តិ. គរូហិ ‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣) វុត្តគុណេហិ យុត្តគរូហិ. គុណេហិ ថិរភាវំ គតត្តា ថេរេន.

សីលេន សីលស្ស វា វិសុទ្ធិយា សីលវិសុទ្ធិយា. អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បឋមំ អភិនិព្ពត្តត្តា លោកជេដ្ឋស្ស. លោកស្ស វា គម្ភីរេ មហន្តេ សីលាទិក្ខន្ធេ ឯសិ គវេសីតិ មហេសីតិ.

ឯត្តាវតា សមធិកសត្តវីសតិសហស្សបរិមាណាយ សមន្តបាសាទិកសញ្ញិតាយ វិនយដ្ឋកថាយ សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយជាតំ សង្ខិបិត្វា គណ្ឋិដ្ឋានវិកាសនា កតា ហោតិ, តថាបិ យំ ឯត្ថ លិខិតំ, តំ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច សល្លក្ខេត្វា យេ អាចរិយា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ មហានុភាវំ, វិនយបិដកស្ស ច វិចិត្រនយគម្ភីរត្ថតំ សល្លក្ខេត្វា បោរាណានំ កថាមគ្គំ អវិនាសេត្វា អត្តនោ មតិំ បហាយ កេវលំ សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, បរានុគ្គហកាមតាយ ច វិនយបិដកំ បកាសេន្តា ឋិតា, តេសំ បាទមូលេ វន្ទិត្វា ខន្តិសោរច្ចាទិគុណសមន្នាគតេន ហុត្វា វត្តសម្បត្តិយា តេសំ ចិត្តំ អារាធេត្វា បវេណិយា អាគតំ វិនិច្ឆយំ កថាបេត្វា ឧបធារេត្វា យំ តេន សំសន្ទតិ, តំ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ឆឌ្ឌេតព្ពំ. ឥតរថា តុណ្ហីភូតេន ភវិតព្ពំ. វិនិច្ឆយសង្ករករេន បន ន ភវិតព្ពមេវ. កស្មា? សាសនស្ស នាសហេតុត្តា. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘អសម្ពុធំ ពុទ្ធមហានុភាវំ,

ធម្មស្ស គម្ភីរនយត្ថតញ្ច;

យោ វណ្ណយេ តំ វិនយំ អវិញ្ញូ,

សោ ទុទ្ទសោ សាសននាសហេតុ.

បាឡិំ តទត្ថញ្ច អសម្ពុធញ្ហិ,

នាសេតិ យោ អដ្ឋកថានយញ្ច;

អនិច្ឆយំ និច្ឆយតោ បរេហិ,

គាហេតិ តេហេវ បុរក្ខតោ សោ.

អនុក្កមេនេវ មហាជនេន,

បុរក្ខតោ បណ្ឌិតមានិភិក្ខុ;

អបណ្ឌិតានំ វិមតិំ អកត្វា,

អាចរិយលីឡំ បុរតោ ករោតី’’តិ.

សមន្តបាសាទិកាយ គណ្ឋិបទាធិប្បាយប្បកាសនា សមត្តា.

វជិរពុទ្ធិដីកា និដ្ឋិតា.