ភិក្ខុនីវិភង្គវណ្ណនា

១. បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

វិភង្គេ វិយ ភិក្ខូនំ, វិត្ថារមភិសង្ខតំ;

អកត្វា ភិក្ខុនីនម្បិ, វក្ខេ គណ្ឋិបទក្កមំ.

យោ ភិក្ខុនីនំ វិភង្គោ អស្ស, តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ បត្តោតិ អត្ថោ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៦-៧. តត្ថ តត្ថ ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា វីមំសា. បទបដិបាដិយា ឯវាតិ មាតិកាបទបដិបាដិយា ឯវ. ‘‘វុត្តន្តិ សង្គីតិកានំ ឧបសង្កប្បនានំ វិភាជនំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ.

៦៥៨. ‘‘ឯហិភិក្ខុនីតិ ភិក្ខុនី, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាតិ ភិក្ខុនី’’តិ ឥទំ បន ទេសនាវិលាសវសេន វុត្តន្តិ ឯកេ. អញ្ញពុទ្ធកាលេ អត្ថីតិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ អម្ហាកម្បិ ពុទ្ធកាលេ សម្ភវប្បសង្គតោ, ឯហិភិក្ខុនិយា បដិសេធឆាយាទិស្សនតោ ច. យថាហ ធម្មបទេ វិសាខាវត្ថុស្មិំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១. វិសាខាវត្ថុ) ‘‘តស្ស ចីវរទានស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ មហាលតាបសាធនំ លភិ. ឥត្ថីនញ្ហិ ចីវរទានំ មហាលតាបសាធនភណ្ឌេន មត្ថកំ បប្បោតិ, បុរិសានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរេនា’’តិ. តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាយ បន ភិក្ខុនិយា សម្ភវោ អញ្ញពុទ្ធកាលេ កទាចិ សិយា, នត្ថេវ អម្ហាកំ ពុទ្ធកាលេ. ទេសនាវិលាសេន បន ភិក្ខុទេសនាក្កមេនេវ ភិក្ខុនិនិទ្ទេសោ វុត្តោ, តេនេវ ភិក្ខុសង្ឃវសេន ឯកតោឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនិយោ វិជ្ជមានាបិ តត្ថ ន វុត្តា. តាសំ អត្ថិតា ឥមាយ បរិវារកថាយ វេទិតព្ពា –

‘‘ឧភោ ឯកតោ ឧបសម្បន្នា,

ឧភិន្នំ ហត្ថតោ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ;

សិយា អាបត្តិយោ នានា,

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៧៩);

អថ វា បុថុជ្ជនកាលេ ឯហិភិក្ខុសរណគមនេន ឧបសម្បន្នោវ ឥត្ថិលិង្គបាតុភាវេន ភិក្ខុនិភាវេ ឋិតា បុរិសូបសម្បន្នំ ឧបាទាយ ‘‘ឯហិភិក្ខុនី’’តិ, ‘‘តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនី’’តិ ច សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. នោ ចេ, តំ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលោ’’តិ ទ្វិន្នំ អវស្សវភាវស្ស ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ. ឯត្ថ យស្មា យំ កិញ្ចិ អាមិសំ បដិគ្គណ្ហន្តីនំ អគ្គហត្ថា បុរិសានំ ហត្ថេហិ កទាចិ មិស្សីភាវំ គច្ឆន្តិ, វន្ទន្តានំ វា បុរិសានំ សិរានិ អគ្គបាទេហិ មិស្សិតានិ កទាចិ ហោន្តិ, កេសច្ឆេទនកាលេ វា សិរំ បុរិសានំ ហត្ថេហិ មិស្សិតំ ហោតិ, ចិត្តំ នាមេតំ អតិរទ្ធគវេសិ, ទុរក្ខិយំ វា, តស្មា ‘‘មា អតិលហុំ បារាជិកាបត្តិ ភិក្ខុនីនំ ហោតូ’’តិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ការុញ្ញេន បារាជិកក្ខេត្តបរិច្ឆេទំ, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តបរិច្ឆេទញ្ច វិសុំ វិសុំ ទេសេសុន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦៥៩. តព្ពហុលនយេន សា វុត្តាតិ ឯត្ថ អយមនុគណ្ឋិបទក្កមោ – យេភុយ្យេន កិរិយសមុដ្ឋានត្តា ‘‘កិរិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ អវត្វា បន ‘‘សាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា អកិរិយតោបិ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ហេដ្ឋា ‘‘មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា នយេន កិរិយសមុដ្ឋានតំ វត្វា តទនន្តរំ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា…បេ… សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន អកិរិយសមុដ្ឋានតាយបិ វុត្តត្តា បឋមបារាជិកស្សាបិ តព្ពហុលនយេនេវ កិរិយសមុដ្ឋានតា វេទិតព្ពា. ន ហិ បវេសនសាទិយនាទិម្ហិ កិរិយសមុដ្ឋានតា ទិស្សតិ. អង្គជាតចលនញ្ចេត្ថ ន សារតោ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘សោ ចេ បវេសនំ ន សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ ន សាទិយតិ, ឋិតំ ន សាទិយតិ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ៥៨) ឯត្ថ ឋិត ន សាទិយនេ បកតិយាបិ បរិបុណ្ណចលនត្តា. សាទិយនបច្ចយា ហិ សេវនចលនញ្ចេត្ថ ន ទិស្សតេវាតិ តព្ពហុលនយេនេវ កិរិយសមុដ្ឋានតា គហេតព្ពា. តត្ថ តត្ថ អដ្ឋកថាសុ កស្មា តព្ពហុលនយោ អវុត្តោតិ ចេ? ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤២) មាតិកាយំ កិរិយសមុដ្ឋានស្ស សរូបេន វុត្តត្តា តទនុរូបវសេន វិភង្គនយមនោលោកេត្វា ‘‘កិរិយសមុដ្ឋាន’’មិច្ចេវ វុត្តំ. យថា ចេតេសុ តព្ពហុលនយេន កិរិយសមុដ្ឋានតា វុត្តា, តថា សុរាទីនំ អកុសលេនេវ បាតព្ពតា, ន ឥតរថា ‘‘យំ អកុសលេនេវ អាបជ្ជតិ, អយំ លោកវជ្ជា, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តេ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជានំ និយមនលក្ខណសិទ្ធិ ហោតិ, តថា តំ អវត្វា ‘‘យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា. សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា’’តិ វុត្តេ លោកវជ្ជវចនំ និរត្ថកំ សិយា វត្ថុអជាននបក្ខេបិ អកុសលេនេវ បាតព្ពត្តា. យស្មា តត្ថ សុរាបានវីតិក្កមស្ស អកុសលចិត្តុប្បាទោ នត្ថិ, តស្មា ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៨) ‘‘មជ្ជបានេ បន ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ, សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា’’តិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘វត្ថុអជាននបក្ខេ បាណាតិបាតាទីនំ សិទ្ធិករអកុសលចិត្តុប្បាទសទិសេ ចិត្តុប្បាទេ សតិបិ សាមណេរោ សីលភេទំ នាបជ្ជតី’’តិ. អភិនិវេសវចនំ បាណាតិបាតាទីហិ សមានជាតិកត្តា សាមណេរានំ សុរាបានស្ស. ‘‘សុរាទយោ បនិមេ’’តិ វត្ថុំ ជានិត្វា បាតព្ពតាទិវសេន វីតិក្កមន្តស្ស អកុសលស្ស អសម្ភវោ នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ’’តិអាទិ.

កិញ្ចេត្ថ យុត្តិវចនេន អរហន្តានំ អប្បវិសនតោ សចិត្តកាចិត្តកបក្ខេសុ អកុសលនិយមោតិ ចេ? ន, ធម្មតាវសេន សេក្ខានម្បិ អប្បវិសនតោ. អចិត្តកបក្ខេ អកុសលនិយមាភាវទស្សនត្ថំ សុបន្តស្ស មុខេ បក្ខិត្តជលពិន្ទុមិវ សុរាពិន្ទុអាទយោ ឧទាហរិតព្ពាតិ. តព្ពហុលនយេន ហិ អត្ថេ គហិតេ បុព្ពេនាបរំ អដ្ឋកថាយ សមេតិ. ‘‘សទ្ធិំ បាឡិយា អវិសេសត្ថោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ. យទិ វត្ថុជាននបក្ខេ វិនា អកុសលេន មជ្ជបានំ សិយា, កស្មា នាឡិមជ្ឈំ នាតិក្កមតិ អរិយានំ បានកាទិសញ្ញីនន្តិ? សីលភេទវត្ថុវីតិក្កមោ វិនាបិ ចិត្តេន អរិយានំ ធម្មតាវសេនេវ ន សម្ភវតីតិ ចេ, ន, ចក្ខុបាលត្ថេរវត្ថុ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.១) អាទិវិរោធតោតិ. អបិច ភិក្ខុនោបិ សាមណេរស្ស វិយ សុរាបានំ សចិត្តកមេវ កស្មា ន ជាតន្តិ? អប្បតិរូបត្តាតិ ចេ, សាមណេរានម្បិ អប្បតិរូបមេវ. សហធម្មិកា ឯវ ហិ តេ. មហាសាវជ្ជត្តាតិ ចេ? សាមណេរានម្បិ តាទិសមេវ. សាមណេរានំ សចិត្តកមេវ បារាជិកំ, ឥតរំ ទណ្ឌកម្មវត្ថូតិ ចេ? ភិក្ខូនម្បិ មជ្ជបានេ នត្ថិ. ឯត្ថ តិកបាចិត្តិយេន ន ភវិតព្ពំ. មជ្ជេ អមជ្ជសញ្ញិស្ស ទុក្កដាបត្តិ បញ្ញាបេតព្ពា សិយា. ភិក្ខុស្ស បាចិត្តិយវត្ថុ សាមណេរានំ បារាជិកំ ហោតិ តិរច្ឆានគតសាមណេរានំ វិយាតិ ចេ? អចិត្តកម្បិ មជ្ជបានាទីនំ សាមណេរានំ បារាជិកំ បញ្ញាបេតព្ពំ សិយា. នាចិត្តកំ បារាជិកំ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, បណ្ណត្តិវជ្ជម្បិ បារាជិកំ សម្ភវតីតិ. និកាយន្តរបក្ខេ អយមេវ ទោសោ. អម្ហាកញ្ហិ លោកវជ្ជមេវ មជ្ជបានន្តិ. កស្មា បនេត្ថ សុរាបានមេវ ធម្មតាវសេន អរិយា ន ករោន្តីតិ? ន កេវលំ សុរាបានមេវ ធម្មតាវសេន អរិយា ន ករោន្តិ, បាណេសុបិ កោធវសេន បាណសញ្ញិតាយ សីសច្ឆេទនាទីនិ ន ករោន្តិ, សទារសញ្ញាយ បរទារំ ន វីតិក្កមន្តិ, អនត្ថភញ្ជកសញ្ញាយ អត្ថភញ្ជកមុសា ន វទន្តិ, សម្មាទិដ្ឋិសញ្ញាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ន បដិបជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា. អាចរិយាបិ សុរាបានេ អកុសលនិយមាភាវមេវ វទន្តិ, តស្មា ឯវ មាតិកាដ្ឋកថាយ គណ្ឋិបទេ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជាធិការេ ‘‘សចិត្តកបក្ខេអកុសលន្តិ សុរាបានាទិសង្គហត្ថំ, ឥតរថា យស្ស អកុសលមេវាតិ វទេយ្យា’’តិ លិខិតំ. កិរិយសមុដ្ឋានតា បនស្ស តព្ពហុលនយមេវ, ន បឋមបារាជិកេ. កថំ? កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ. ឯត្ថ ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច កាយសំសគ្គភាវេ សតិ ភិក្ខុនី កាយង្គមចោបយមានាបិ ចិត្តេនេវ អធិវាសេន្តី អាបជ្ជតិ, ន ឯវំ ភិក្ខុ. ភិក្ខុ បន ចោបយមានោវ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវ បឋមបារាជិកេបិ ចោបនេ សតិ ឯវ អាបជ្ជតិ, នាសតិ. បវេសនំ សាទិយតីតិ ឯត្ថ បវេសនសាទិយនំ នាម សេវនចិត្តស្សុប្បាទនន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘វីមំសិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘កិស្ស បន ត្វំ អយ្យេ ជានំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្ន’’ន្តិ វចនតោ, ‘‘អដ្ឋន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរំ បារាជិកំ អជ្ឈាបន្ន’’ន្តិ (បាចិ. ៦៦៦) វចនតោ, អន្តេ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិវចនតោ (បាចិ. ៦៧៧), បរិវារេ ‘‘សាធារណបញ្ញត្តិ ឧភតោបញ្ញត្តី’’តិ (បរិ. ២០១) វចនតោ ច ភិក្ខុនិវិភង្គំ បត្វា ភគវា សាធារណានិ សិក្ខាបទានិ ភិក្ខូនំ ឧប្បន្នវត្ថុស្មិំយេវ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ បារាជិកា ហោតិ អសំវាសា’’តិអាទិនា នយេន សវិសេសម្បិ អវិសេសម្បិ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា អនុក្កមេន បទភាជនំ, អាបត្តិភេទំ, តិកច្ឆេទំ, អនាបត្តិវារញ្ច អនវសេសំ វត្វា វិត្ថារេសិ. សង្គីតិការកេហិ បន អសាធារណបញ្ញត្តិយោយេវ ឥធ វិត្ថារិតាតិ វេទិតព្ពា.

៦៦៦. តត្ថ ‘‘អដ្ឋន្នំ បារាជិកាន’’ន្តិ ឥទំ កេវលំ សង្គីតិការកានំយេវ នយតោ និក្ខិត្តវចនំ ឥតោ បុព្ពេ ឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមានំ បារាជិកានំ អបញ្ញត្តត្តា. ភគវតា បន ឥទំ បញ្ញាបិតមាទិសិក្ខាបទម្បិ ឧបាទាយ ‘‘ឆន្នំ បារាជិកាន’’ន្តិ វុត្តំ សិយា. ឥតោ ឧទ្ធំ បញ្ញត្តានិបិ ឧបាទាយ ‘‘អដ្ឋន្នំ បារាជិកាន’’ន្តិ វចនំ អបរភាគេ ឧប្បន្នន្តិ ឯកច្ចេ អាចរិយា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទញ្ច បារាជិកំ បច្ឆា បញ្ញត្តំ, តស្មា ‘អដ្ឋន្ន’ន្តិ វិភង្គេ វុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាចរិយានំ មតេន សិទ្ធមេតំ យថាបញ្ញត្តានុក្កមវសេនេវ សង្គីតានីតិ. ‘‘អញ្ញាសិ’’ន្តិ បាឋោ. អញ្ញាសីតិ ន គហេតព្ពោ. ‘‘ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវា’’តិ វចនតោ វជ្ជបដិច្ឆាទិកំ យា បដិច្ឆាទេតិ, សាបិ វជ្ជបដិច្ឆាទិកអាយេវាតិ សិទ្ធំ. កិញ្ចាបិ វជ្ជបដិច្ឆាទនំ បេមវសេន ហោតិ, តថាបិ សិក្ខាបទវីតិក្កមចិត្តំ ទោមនស្សិកមេវ ហោតីតិ កត្វា ‘‘ទុក្ខវេទន’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦៩. ឥមំ អធិប្បាយមត្តន្តិ ‘‘ចោទេត្វា សារេត្វា’’តិ ឯតំ. ឯត្ថាយំ វិចារណា – យោ ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តកភិក្ខុនា សមានទិដ្ឋិកោ លទ្ធិនានាសំវាសកោ ហោតិ, សោ អវន្ទនីយោ, កម្មាកម្មេ ឧក្ខិត្តកោ វិយ ន គណបូរណោ, សហសេយ្យម្បិ ន លភតិ, ន តថា ភិក្ខុនី. សា ហិ យាវ ន សមនុភដ្ឋា, តាវ គណបូរកា ច ហោតិ, សំវាសញ្ច លភតិ. លទ្ធិនានាសំវាសិកានុវត្តិកាបិ ឧក្ខិត្តានុវត្តិកាវ ហោតិ. ឧក្ខិត្តោ ចេ កាលង្កតោ, តទនុវត្តកោ ភិក្ខុ លទ្ធិនានាសំវាសកោ ហោតិយេវ. តថា វិព្ភន្តេបិ តស្មិំ តិត្ថិយបក្កន្តកេបិ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ សាមណេរភូមិយំ ឋិតេបីតិ ឯកេ. តេសំ មតេន ឧក្ខិត្តកេ តថាភូតេបិ ភិក្ខុនី តទនុវត្តិកា សមនុភាសិតព្ពាវាតិ អាបជ្ជតិ. សមនុភាសនកម្មំ សង្ឃាយត្តំ, សង្ឃេន សញ្ចិច្ច បុរិមកាបត្តិំ អបនេតុំ ន យុត្តំ វិយ ខាយតិ. ឧក្ខេបនីយកម្មញ្ច អាបត្តិអទស្សនមត្តេ, អប្បដិកម្មមត្តេ, កុទិដ្ឋិអប្បដិនិស្សជ្ជនមត្តេ ច ករិយតិ, តស្ស អនុវត្តនមត្តេន សមនុភាសិត្វា សាសនតោ ចាវេតព្ពានីតិ ន យុត្តន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពមេវ, ឥទំ អបារាជិកវត្ថូសុបិ តប្បសង្គតោ, អនញ្ញវិសយត្តា ច វិនយស្ស.

តតិយបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧៥. ‘‘លោកស្សាទសង្ខាតស្ស មិត្តសន្ថវស្ស វសេន តំ ទស្សេតុំ កាយសំសគ្គរាគេនាតិ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. តិស្សិត្ថិយោតិ តីសុ ឥត្ថីសុ, តិស្សោ វា ឥត្ថិយោ. តំ ន សេវេតិ តាសុ ន សេវតិ. អនរិយាតិ ឧភតោព្យញ្ជនា. ព្យញ្ជនស្មិន្តិ អត្តនោ ព្យញ្ជនេ. ន សេវេតិ ន សេវតិ. ន ចាចរេតិ នាចរតិ. វណ្ណាវណ្ណោតិ ទ្វីហិបិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ. គមនុប្បាទនន្តិ សញ្ចរិត្តំ.

៦៧៦. ‘‘និវត្ថំ វា បារុតំ វា’’តិ ឯត្ថ និវត្ថស្ស វា បារុតស្ស វា វត្ថស្ស គហណំ សាទិយតីតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌវណ្ណនា

១. បឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៨១. អាហតកោតិ អានីតោ, និយតកោតិ អធិប្បាយោ. អកប្បិយអឌ្ឌោ នាម សង្ឃស្ស វា អារាមិកបុគ្គលស្ស វា វត្ថុស្ស ការណា សង្ឃស្ស វារិកភាវេន សយមេវ វា អធិករណដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឯសោ ទាសោ, ទាសី, វាបី, ខេត្តំ, អារាមោ, អារាមវត្ថុ, គាវោ, គាវី, មហិំសី, អជា, កុក្កុដា’’តិអាទិនា វោហរតិ, អកប្បិយំ. ‘‘អយំ អម្ហាកំ អារាមិកោ អារាមិកា, អយំ វាបី ឥត្ថន្នាមេន សង្ឃស្ស ហត្ថេ ទោហនត្ថាយ ទិន្នា. ឥតោ ខេត្តតោ អារាមតោ ឧប្បជ្ជនកចតុបច្ចយា ឥតោ គាវិតោ មហិំសិតោ អជាតោ ឧប្បជ្ជនកគោរសា ឥត្ថន្នាមេន សង្ឃស្ស ទិន្នា’’តិ បុច្ឆិតេ វា អបុច្ឆិតេ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘កត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ករោន្តី’’តិ វចនេន កិរ អនេនកតំ អារព្ភ អាចិក្ខិតា នាម ហោតិ. គីវាតិ កេវលំ គីវា ឯវ ហោតិ, ន បារាជិកំ. ការាបេត្វា ទាតព្ពាតិ ឯត្ថ សចេ អាវុធភណ្ឌំ ហោតិ, តស្ស ធារា ន ការេតព្ពា, អញ្ញេន បន អាការេន សញ្ញាបេតព្ពំ. ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘មានុស្សយវសេន កោធុស្សយវសេនា’’តិ តព្ពហុលនយេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៨៣. ភដិបុត្តកានំ កុមារភដិកានំ គណា ភដិបុត្តគណា. កប្បន្តិ កប្បិយំ. កប្បគតិកន្តិ កប្បិយសភាវំ. បក្កន្តាសុបីតិ អត្តនោ បរិសំ ឋបេត្វា ឥតរាសុ បក្កន្តាសុ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តា អរិយាបិ វុដ្ឋាបេន្តីតិ កត្វា វា កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតសមង្គិតាវសេន វា ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បព្ពាជនេ ន ទុក្កដ’’ន្តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

ទុតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៨៧. ភទ្ទាកាបិលានី មហាកស្សបស្ស បុរាណទុតិយា កិរ. ញាតីនំ កុលំ យស្មិំ គាមកេ, តទេតំ គាមកំ ញាតិកុលំ, កុលសន្និហិតំ គាមកំ អគមាសីតិ អត្ថោ. ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិអាទីសុ វិយ វា ទ្វិកម្មិកំ កត្វា គាមកំ អគមាសិ ញាតិកុលំ អគមាសីតិបិ យុជ្ជតិ.

៦៩២. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វចនេនបិ ឯវំ វេទិតព្ពំ – វិកាលគាមប្បវេសនេ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំយេវ វសេន ឧបចារោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរថា យថា ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បរិក្ខេបំ វិយ កត្វា ‘‘អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វុត្តំ, ឯវំ តត្ថាបិ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ វទេយ្យ. យស្មា បន តត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ឧត្តរិ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានំយេវ ‘ឧបចារ’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បរិក្ខេបបរិក្ខេបារហដ្ឋានានំ និន្នានាការណទីបនត្ថំ ‘ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’តិ វុត្តំ បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វាវ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្ស ឥធ ឧបចារោ បរិក្ខេបោ យថា ភវេយ្យ, តំ ឧបចារំ បឋមំ បាទំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពមេវ បាឡិយា វិសេសសព្ភាវតោតិ. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តិយាតិបិ ឯកច្ចេសុ ទិស្សតិ, តំ ន គហេតព្ពន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វា’’តិ ទុវុត្តំ, កស្មា? វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទេបិ កត្ថចិ ‘‘ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ បាឋោ ទិស្សតីតិ, សោ អន្ធកដ្ឋកថាបាឋតោ គហិតោតិ អាចរិយោ. អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោក្កមនមេវ បាឋោ យុជ្ជតិ, ន អតិក្កមនំ. កស្មា? ពហូសុ ឋានេសុ បាឡិយា អដ្ឋកថាហិ វិរុជ្ឈនតោ, ឥមស្មិំ វាបិ សិក្ខាបទេ វិរុជ្ឈតិ. កថំ? គណម្ហា ឱហីយមានាយ អរញ្ញេ អាបត្តិ ហោតិ, ន គាមេ. អថ ច បន និទស្សនម្បិ ‘‘សិក្ខាបទា ពុទ្ធវរេនា’’តិ (បរិ. ៤៧៩) គាថា ទស្សិតា, តស្មា ឧបចារោក្កមនបរិយាបន្ននទិំ អតិក្កាមេន្តិយា ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ ‘‘គច្ឆន្តស្ស ចតស្សោ អាបត្តិយោ, ឋិតស្ស ចាបិ តត្តកាតិអាទីនំ (បរិ. ៤៧៥) បរិវារគាថានំ អដ្ឋកថាហិ ឧបចារោក្កមនមេវ បាឋោតិ និដ្ឋំ គន្តព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ, សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា កថេតព្ពំ.

‘‘បទសា គមនមេវ ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តេនេវ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេន្តិយាតិអាទិមាហា’’តិ ឯត្ថ វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទាទីសុ តទភាវា យានេន វា ឥទ្ធិយា វា បវិសតោ, អទ្ធានំ គច្ឆតោ ច អាបត្តីតិ ទីបេតិ. តត្ថ អសារុប្បត្តា អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ភិក្ខុនីវិហារភូមិ ‘‘គាមន្តរ’’ន្តិ ន វុច្ចតិ គាមន្តរបរិយាបន្នាយបិ កប្បិយភូមិត្តា. ‘‘បរតោ ‘សចេ ភិក្ខុនីសុ មហាពោធិយង្គណំ បវិសន្តីសុ ឯកា ពហិ តិដ្ឋតិ, តស្សា អាបត្តី’តិអាទិវចនតោ ភិក្ខុវិហារោ ន កប្បិយភូមីតិ សិទ្ធំ, តស្មា កញ្ចិនគរេ ខន្ធធម្មវិហារោ វិយ, កាវីរបដ្ដនេ សារីធម្មវិហារោ វិយ ច អញ្ញោបិ សោ វិហារោ, តស្មា សីមពទ្ធសុខត្ថំ គាមន្តរភាវេ និរន្តរា អធិដ្ឋានត្ថំ បវិសន្តិយា, និក្ខមន្តិយាបិ គាមន្តរាបត្តិ ហោតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ចតុគាមសាធារណត្តាតិ ឯត្ថ ឯវំវិធេ វិហារេ សីមំ ពន្ធន្តេហិ ចត្តារោបិ តេ គាមា សោធេតព្ពាតិ វេទិតព្ពា. សំវិទហិត្វា ភិក្ខុនិយា វា មាតុគាមេន វា ថេយ្យសត្ថេន វា សទ្ធិំ តំ វិហារំ ឱក្កមន្តិយា ចតស្សោ អាបត្តិយោ ឯកតោវ ហោន្តិ. ‘‘គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តាតិ ឯកេ.

ទុតិយបាទុទ្ធារេ សង្ឃាទិសេសោតិ ឯត្ថ សចេ ទុតិយោ បាទុទ្ធារោ កប្បិយភូមិយំ ហោតិ, ន សង្ឃាទិសេសោ, អកប្បិយភូមិយំ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ. ‘‘ឧភយតីរេសុ វិចរន្តិ, វដ្ដតីតិ ទស្សនូបចារស្សេត្ថ សម្ភវា’’តិ លិខិតំ, តំ យុត្តំ. សវនូបចារោ ហេត្ថ នទីបារេ, គាមន្តរេ វា អប្បមាណន្តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បរតីរតោ នទិំ ឱតរិត្វា ទស្សនូបចារតោ ទារូនិ, បណ្ណានិវា មគ្គិត្វា អានេតិ, អនាបត្តិ. តិចីវរានិ បរតីរេ ឱតាបេតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឱរិមតីរមេវ អាគច្ឆតិ, អាបត្តី’’តិ អតិក្កមិតុកាមតាយ បវិដ្ឋត្តា វុត្តំ. ‘‘ន្ហាយនាទិកិច្ចេន បវិដ្ឋានំ កត្ថេវាលយសម្ភវា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. គាមន្តរេ បមាណន្តិ អដ្ឋកថាយំ បរតីរតោ នទិំ ឱតរិត្វា ទស្សនូបចារតោ ទារូនិ បណ្ណានិ សកគាមតោ ថោកម្បិ តរណវារេន ន វដ្ដតិ កិរ និក្ខមិត្វា បវិសិតុំ.

អគាមកេ អរញ្ញេតិ អគាមលក្ខណេ អរញ្ញេតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាបត្តិខេត្តំ ទស្សិតំ. យស្មា ឥទំ អាបត្តិខេត្តំ, តស្មា យា ភិក្ខុនុបស្សយតោ គាមស្ស ឥន្ទខីលំ អតិក្កមតិ, សា អសន្តេ គាមេ គណម្ហា ឱហីយនាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ទស្សនសវនូបចារាភាវេបិ បគេវ គាមេ ឥន្ទខីលាតិក្កមនក្ខណេយេវ អាបជ្ជតិ. សចេ តត្ថ ឯកា ភិក្ខុនី អត្ថិ, តស្សា ទស្សនសវនូបចារាតិក្កមនក្ខណេ អាបជ្ជតិ, អរញ្ញមគ្គគមនកាលេ ឯវាយំ វិធីតិ ន គហេតព្ពំ. គាមតោ បន និក្ខមន្តី ឥតោ បដ្ឋាយ អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អគាមកំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណម្ហា ឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘គណម្ហា ឱហីយនាបត្តិ សកិំយេវាបជ្ជតិ. ឥតរា គាមេ គាមេ បារេ បារេ អរុណេ អរុណេ ចាតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទីនិ អសាធកានិ យថាសម្ភវំ គហេតព្ពត្តា. ‘‘មហាពោធិយង្គណន្តិអាទិ ឯវំ គាមស្ស អាសន្នដ្ឋានេបិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ.

តតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៩៤. បដិវត្តាតិ បដិវចនំ ទេន្តិ. កម្មទោសន្តិ ‘‘អនញ្ញាយ គណស្ស ឆន្ទន្តិ ឯវមាទី’’តិ លិខិតំ. កត្តព្ពដ្ឋានទោសន្តិ បោរាណា. ការកគណស្សាតិ ការកសង្ឃស្ស. ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា’តិ វុត្តត្តា ការកសង្ឃោបិ អយមេវាតិ ចេ? បឋមមេវ ការកសង្ឃំ ន អាមន្តេត្វា ពលក្ការេនាយំ ថុល្លនន្ទា តំ ភិក្ខុនិំ ឱសារេសី’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តស្មា ការកភិក្ខូនំ សម្មុខាបិ តេសំ អនុមតិំ បឋមំ អគ្គហេត្វា តំ កម្មំ ន បដិប្បស្សម្ភេតព្ពន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, បដិប្បស្សទ្ធំ ពលក្ការេន ន កាតព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភិក្ខុនីបិ ទិដ្ឋាវិកម្មំ កាតុំ លភតី’’តិ ច តត្ថ វុត្តំ.

៦៩៨. អសន្តេ កម្មការកសង្ឃេ ឱសារេតិ, អនាបត្តីតិ ឯត្ថ កិត្តាវតា អសន្តោ នាម ហោតីតិ? ឥទំ សព្ពត្ថ ន វិចារិតំ. ការកានំ កាលកិរិយាយាតិ ឯកេ. ឯកស្សបិ អភាវេនាតិ ឯកេ. ឯកស្មិំ រជ្ជេតិ ឯកេ. ឯករដ្ឋេតិ ឯកេ. ឯកគាមេតិ ឯកេ. ឯកស្មិំ អាវាសេតិ ឯកេ. យត្ថ សក្កា អបលោកេតុន្តិ ឯកេ. អន្តោអទ្ធយោជនេតិ ឯកេ. តត្ថ តស្មិំ អាវាសេ អសន្តេ ការកសង្ឃេ ឱសារេតិ, អនាបត្តីតិ ឥទំ បសំសន្តិ អាចរិយា. យត្ថ សក្កា អបលោកេតុន្តិ សាមីចិ.

ចតុត្ថសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧០១. ឯតំ ន វុត្តន្តិ ភិក្ខុនិយា អវស្សុតភាវោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯតំ និយមនំ ន វុត្តំ. តំ អវចនំ បាឡិយា សមេតិ. កតរបាឡិយាតិ? ‘‘អនវស្សុតោតិ ជានន្តី បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ឥមាយ. យទិ ហិ បុគ្គលស្ស អវស្សុតភាវោ ន បមាណំ, កិំ ឥមាយ បាឡិយា បយោជនំ, ‘‘អនាបត្តិ ឧភោ អនវស្សុតា ហោន្តិ, អនវស្សុតា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ សិយា. អត្តនោ ហិ អនវស្សុតភាវោយេវ បមាណន្តិ. ឥមស្ស បន អនាបត្តិវារស្ស អយមត្ថោ – ឧភោ ចេ អនវស្សុតា, សព្ពថាបិ អនាបត្តិ. អថ ភិក្ខុនី អនវស្សុតា សមានា អវស្សុតម្បិ ‘‘អនវស្សុតោ’’តិ សញ្ញាយ តស្ស ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯវម្បិ អនាបត្តីតិ. អថ សា អនវស្សុតាបិ អញ្ញំ អនវស្សុតំ វា អវស្សុតំ វា ‘‘អវស្សុតោ’’តិ ជានាតិ, ទុក្កដមេវ. វុត្តញ្ហេតំ អនន្តរសិក្ខាបទេ ‘‘កិស្ស ត្វំ អយ្យេ ន បដិគ្គណ្ហាសីតិ. អវស្សុតោ អយ្យេតិ…បេ… នាហំ អវស្សុតា’’តិ.

បញ្ចមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧០៥. តេនាតិ តស្មា. យស្មា ឧយ្យោជិកា ន ទេតិ ន បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្មា បដិគ្គហោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥតរិស្សា បរិភោគបច្ចយា. ‘‘អកុសលចិត្ត’’ន្តិ ពាហុល្លេន វុត្តំ. ‘‘វដ្ដតីតិ សញ្ញាយ វទន្តិយាបិ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

ឆដ្ឋសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧១២-៤. កម្មវាចតោ បុព្ពេ អាបន្នាបត្តិយោ ន បដិប្បស្សម្ភន្តិ. ញត្តិយា ទុក្កដថុល្លច្ចយា បដិប្បស្សម្ភន្តិ សង្ឃាទិសេសេ បត្តេតិ បោរាណា. តំ ‘‘អជ្ឈាបជ្ជន្តិយា’’តិ បាឡិយា សមេតិ. ‘‘សុត្វា ន វទន្តី’’តិ ឯត្ថ សចេ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយភយា ន វទន្តិ, អនាបត្តិ. ‘‘អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញា អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អនាបត្តិ អសមនុភាសន្តិយា’’តិ សង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តំ.

សត្តមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧១៥. បច្ចាកតាតិ បរាជិតា. កុលទូសកសិក្ខាបទស្ស, ឥមស្ស ច និទានមត្តមេវ នានាករណំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘តស្ស វចនស្ស បដិនិស្សគ្គាយ ឯវ វចនីយោ, ន កុលទូសននិវារណត្ថាយា’’តិ. ឯវំ សន្តេ ឧភោបេតា អាបត្តិយោ អញ្ញមញ្ញំ សភាគត្ថា, តស្មា ឥទំ តស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិសំ អាបជ្ជតិ, តតោ ឥទំ និរត្ថកមេវ អាបជ្ជតីតិ? ន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. វត្ថុវិសេសតោ, កម្មវាចាវិសេសតោ ច ឧភិន្នំ នានាករណំ.

អដ្ឋមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧២៣. ‘‘កាយិកវាចសិកេន សំសគ្គេនា’’តិ បាឋសេសោ.

នវមសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ឃាទិសេសកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និស្សគ្គិយកណ្ឌវណ្ណនា

១. បឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៣៣. បឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទំ ឧត្តានមេវ.

២. ទុតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៤០. វត្ថុសម្បត្តត្តា វា ន តស្សា អនាបន្នកាមតាយ វា អនាណត្តិកតាយ វា អកាលចីវរមទំសុ. យថាទានេ ឯវ ឧបនេតព្ពំ, ន ភាជេតព្ពំ បុគ្គលិកត្តាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថតោ ហិ ឥតរម្បិ យថាទានេ ឯវ ឧបនេតព្ពមេវ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អយ្យាយ ទម្មីតិ ឯវំ បដិលទ្ធន្តិ និស្សដ្ឋបដិលទ្ធំ. យថាទានេតិ ទាយកេហិ បរិច្ចត្តវិធានេន. ឧបនេតព្ពន្តិ អកាលចីវរភាវេន ភាជេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥធ ភាជាបិតាយ លទ្ធចីវរមេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តំ វិនយកម្មំ កត្វាបិ អត្តនា ន លភតី’’តិ លិខិតំ. យទិ និស្សដ្ឋបដិលទ្ធំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ សិយា, ‘‘និស្សជ្ជិតព្ពំ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទទេយ្យ, ទទេយ្យុំ, អយ្យាយ ទម្មី’’តិ វុត្តត្តា តីណិបេតានិ បទានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ, តស្មា ន កេវលំ និស្សដ្ឋបដិលទ្ធមេវ យថាទានេ ឧបនេតព្ពំ, អញ្ញាហិ ភិក្ខុនីហិ លទ្ធកោដ្ឋាសម្បិ យថាទានេយេវ ឧបនេតព្ពំ.

៧៤១. ‘‘អកាលចីវរេ កាលចីវរសញ្ញាយ អនាបត្តី’’តិ បន ភាជនបច្ចយា អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ឯត្តកមេវ ទីបេតិ, ន បដិលទ្ធំ, ន យថាទានេ ទាតព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. លេសេន បន គណ្ហាតិ ចេ, ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពា.

ទុតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៤៤. សកសញ្ញាយ គហិតត្តា បាចិត្តិយំ, ទុក្កដញ្ច វុត្តំ. ឥតរថា ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពំ.

តតិយនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៥២. លេសេន គហេតុកាមតា, អញ្ញស្ស វិញ្ញុស្ស វិញ្ញាបនំ, បដិលាភោតិ តីណិ អង្គានិ, តស្មា បឋមំ វិញ្ញត្តំ អលភិត្វា អញ្ញំ តតោ ឩនតរម្បិ លភេយ្យ, និស្សគ្គិយមេវ អង្គសម្បត្តិតោ. ឯស នយោ អញ្ញត្ថាបិ.

ចតុត្ថនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៥៣. ‘‘តេលំ គោបេត្វា សប្បិម្បិ មេ អត្តនោ កុលឃរា’’តិ កិរ បាឋោ.

បញ្ចមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៥៨-៧៦២. បាវារិកស្សាតិ ទុស្សវាណិជកស្ស. យាយ ចេតាបិតំ, តស្សា និស្សគ្គិយំ, និស្សដ្ឋបដិលាភោ ច. ‘‘ឥតរាសំ បន ជានិត្វា វស្សគ្គេន បត្តកោដ្ឋាសំ សាទិយន្តីនម្បិ ន និស្សគ្គិយំ, កេវលំ យថាទានេ ឯវ តាហិបិ ឧបនេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វាបិ យថាទានេ ឧបនេតព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា សេសាហិ គហិតំ សុគ្គហិត’’ន្តិ វទន្តិ. ឯត្ថ គិលានាយបិ ន មោក្ខោ.

ឆដ្ឋនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៦៤. សត្តមេ ‘‘សយំ យាចិតកេនា’’តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ. តថាបិ អញ្ញទត្ថិកេន អត្តុទ្ទេសិកេន សញ្ញាចិកេនាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយមត្ថោ ‘‘ភិក្ខុនិយោ តេន ច បរិក្ខារេន សយម្បិ យាចិត្វា ភេសជ្ជំ ចេតាបេត្វា បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ឥមិស្សា បាឡិយា អត្ថេន សំសន្ទិត្វា វេទិតព្ពោ. តស្សាយមត្ថោ – តេន បរិក្ខារេន ភេសជ្ជំ ចេតាបេត្វា ច-សទ្ទេន សញ្ញាចិកេន ច ភេសជ្ជំ ចេតាបេត្វាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ ‘‘សយម្បិ យាចិត្វា ភេសជ្ជំ ចេតាបេត្វា’’តិ អាហ. អញ្ញថា ‘‘តេន បរិក្ខារេន ភេសជ្ជំ ចេតាបេត្វា សយម្បិ យាចិត្វា បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ឥមិនា អនុក្កមេន បាឡិ វត្តព្ពា សិយា.

បទភាជនេ បន ‘‘សំយាចិកេនាតិ សយំ យាចិត្វា’’តិ តស្សេវ បទស្ស អធិប្បាយមត្តំ វុត្តំ. សា ហិ បទភាជនធម្មតា. ‘‘សង្ឃិកំ លាភំ បរិណត’’ន្តិអាទិបទានំ ភាជនេ បន សា បាកដា. អញ្ញថា សំយាចិកបទេន កោ អញ្ញោ អតិរេកត្ថោ សង្គហិតោ សិយា, សោ ន ទិស្សតីតិ តទេវ បទំ និប្បយោជនំ, ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បុរិមេន និន្នានាករណំ សិយា. អត្តនោ ហិ សន្តកំ យថាកាមំ ករណីយន្តិ. ឯត្ថ ច សង្ឃស្ស យាចនាយ វសេន ឯកតោ ហុត្វា យាចនាយ លទ្ធំ សំយាចិកន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា ឥតោ បរេន សំយាចិក-សទ្ទេន ឥទំ និព្ពិសេសំ អាបជ្ជតីតិ ‘‘បុគ្គលិកេន សំយាចិកេនា’’តិ ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ វិសុំ ន វត្តព្ពំ សិយា ឥធេវ តេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា សង្គហិតត្តា, ន ច សង្គហិតា អាបត្តិទ្វយភាវតោ. មិស្សេត្វា ចេតាបិតត្តា ហិ ឯកមេវ អាបត្តីតិ ចេ? ន, សំយាចិកបទស្ស និប្បយោជនភាវប្បសង្គតោ, ឯវំ សង្ឃិកមហាជនិកបុគ្គលិកានិ មិស្សិត្វា ចេតាបនេ ឯកាបត្តិភាវប្បសង្គតោ ច.

សត្តមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៦៩. គណស្សាតិ អាភិធម្មិកាទិគណស្ស, ឩនចតុវគ្គស្ស ច.

អដ្ឋមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៧៤. សញ្ញាចិកេនាតិ គណយាចនាយ លទ្ធេនេវ, ន អញ្ញេន.

នវមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៧៩. ទសមេ បន ‘‘យា បន ភិក្ខុនី អញ្ញទត្ថិកេន បរិក្ខារេន អញ្ញុទ្ទិសិកេន បុគ្គលិកេន អញ្ញំ ចេតាបេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវំវិធេន ភវិតព្ពំ, ‘‘បុគ្គលិកេន សំយាចិកេនា’’តិ ឥមិនា ឯកាទសមេន ភវិតព្ពំ សិយា យថាក្កមេន សម្ភវតោ. កាមមេវ ចេតំ អដ្ឋុប្បត្តិយា អភាវតោ ន វុត្តំ, អត្ថតោ បន គហេតព្ពមេវ. ឯត្ថ បន សង្ឃគណបុគ្គលានំ បវារិតដ្ឋានេ, បុគ្គលស្សេវ ញាតកដ្ឋានេ ច អនាបត្តិឆាយា ទិស្សតិ, ឥទំ សព្ពំ អម្ហាកំ តក្កានុសារវសេនេវ វុត្តន្តិ កត្វា ន សារតោ ទដ្ឋព្ពំ. វិចារេត្វា យថា និច្ចលការណំ ទិស្វា យំ វា វិនយក្កមកោវិទា អនុជានន្តិ, តំ តទេវ គហេតព្ពំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘អាបទាសុបិ អញ្ញំ គរុភណ្ឌមេវ ចេតាបេតព្ពំ, ឥតរំ ន វដ្ដតិ, ភិក្ខុស្ស បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

ទសមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ឯកាទសមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨៤. ‘‘ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ’’តិ អវត្វា ‘‘ឯកាទសមេ’’តិ ឥធ វុត្តំ. កស្មា? ភិក្ខុនិវិភង្គេ តិំសកកណ្ឌំ បត្វា វគ្គក្កមស្ស អវុត្តត្តា. យស្មា បវារិតដ្ឋានេ វិញ្ញត្តិ នាម ន បដិសេធេតព្ពា, តស្មា ភគវា អញ្ញាតិកអប្បវារិតដ្ឋានេ ធម្មនិមន្តនវសេន វទេយ្យ ‘‘យេនត្ថោ’’តិ វុត្តាយ ‘‘ចតុក្កំសបរមំ វិញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ បរិច្ឆេទំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា ‘‘និទានេន សិក្ខាបទំ ន សមេតិ, សិក្ខាបទេន ច អនាបត្តិវារោ’’តិ ច ‘‘អកតវិញ្ញត្តិយា ចតុក្កំសបរមំ វិញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ ច អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតិ, តស្មា មាតិកាដ្ឋកថាយំ ចេតាបេតព្ពន្តិ ឋបេត្វា សហធម្មិកេ ច ញាតកបវារិតេ ច អញ្ញេន កិស្មិញ្ចិទេវ គុណេន, បរិតុដ្ឋេន ច វទេយ្យ ‘‘យេនត្ថោ’’តិ វុត្តស្ស ‘‘វិញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តនយេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឥទំ បរិច្ឆិន្នបវារណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតានន្តិ បន សព្ពប្បការេន បវត្តំ និច្ចបវារណំ សន្ធាយ វុត្តំ. និច្ចបវារណា នាម យទា យេនត្ថោ, តទា តំ វទេយ្យាថាតិ ឯវំ បវត្តា. ‘ហន្ទ សីតបាវុរណ’ន្តិ ទេន្តានំ បន អតិរេកចតុក្កំសម្បិ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អយមេវ នយោ ទសមេបីតិ.

ឯកាទសមនិស្សគ្គិយបាចិត្តិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភិក្ខុនីវិភង្គេ តិំសកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និស្សគ្គិយកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បាចិត្តិយកណ្ឌវណ្ណនា

១. លសុណវគ្គោ

១. បឋមលសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៩៣-៧. អហំ លសុណេនាតិ ឯត្ថ ‘‘បវារេមី’’តិ បាឋសេសោ. ពទរសាឡវំ កិរ ពទរផលានិ សុក្ខាបេត្វា ចុណ្ណេត្វា កត្តព្ពា ខាទនីយវិកតិ.

បឋមលសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨០០. សំហរាបេយ្យាតិ ‘‘សំហរតិ វា សំហរាបេតិ វា’’តិ បទភាជនំ វេទិតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ អាបត្តិភេទោ ន ទស្សិតោ, តថាបិ ខុរសណ្ឌាសកត្តរិអាទិបរិយេសនឃំសនាទីសុ បុព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ យុជ្ជតិ, យថា ចេត្ថ, ឯវំ តលឃាតកាទិម្ហិ ច អាបត្តិភេទោ បាឡិយំ ន វុត្តោ. យថាសម្ភវំ បន បុព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ សម្ភវតិ. ឯវំ ភិក្ខុស្ស ឯត្ថ ច លសុណេ ច ទុក្កដំ. ឥទំ កិរិយាកិរិយន្តិ បោរាណា. តត្ថ ‘‘កិរិយាកិរិយ’’ន្តិ ន វុត្តំ.

ទុតិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨០២-៦. តតិយចតុត្ថសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៥. បញ្ចមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨១២. បញ្ចមេ ឧទកសុទ្ធិបច្ចយេ សតិបិ ផស្សសាទិយនេ យថាវុត្តបរិច្ឆេទេ អនាបត្តិ. តត្ថ ទ្វិន្នំ បព្ពានន្តិ ‘‘ទ្វិន្នំ អង្គុលានំ សហបវេសនេ ឯកេកអង្គុលស្ស ឯកេកំ បព្ពំ កត្វា ទ្វេ បព្ពា, ឯកង្គុលប្បវេសនេ ទ្វិន្នំ បព្ពានំ ឧបរិ ន វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. មហាបច្ចរិយម្បិ អយមេវ នយោ ទស្សិតោ’’តិ លិខិតំ.

បញ្ចមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨១៥. ឆដ្ឋសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៧. សត្តមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨២០-៨២២. ‘‘នគរំ អតិហរន្តី’’តិ បាឋោ. ‘‘នគរទ្វារេ អតិហរន្តី’’តិ កត្ថចិ, តត្ថ ទ្វារេនាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. តំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធន្តិ ‘‘បុនបិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ វាទំ សន្ធាយ, ន តតោ បុព្ពេ តត្ថ វុត្តំ វាទំ. ឯត្ថ ‘‘មាតរម្បិ វិញ្ញាបេត្វាតិ វចនេន វិរុជ្ឈតី’’តិ លិខិតំ, តំ ទុល្លិខិតំ, ន ហិ តេន វិរោធំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ. ករណេ ចេ បាចិត្តិយំ, ការាបនេបិ បាចិត្តិយេនេវ ភវិតព្ពំ. អថ ការាបនេ ទុក្កដំ, ករណេបិ ទុក្កដេនេវ ភវិតព្ពំ. ន ហិ ករណេ វា ការាបនេ វា វិសេសោ អត្ថិ អាបជ្ជនេ សតីតិ អធិប្បាយោ.

៨២៣. សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សាធូ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ បដិគ្គហេតុំ វដ្ដតិ. អនាមាសត្តា ‘‘អាមកធញ្ញំ បន ញាតកបវារិតដ្ឋានេបិ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘កប្បិយេន លទ្ធំ ធញ្ញំ ភជ្ជិត្វា ភុញ្ជន្តិយា ទុក្កដំ. អបរណ្ណេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ច ‘‘អនាបត្តិ អាពាធបច្ចយាតិ វចនតោ សត្ត ធញ្ញានិបិ អនាមាសានីតិ សិទ្ធំ, តេនេវ ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយំ ទុក្កដវត្ថុម្ហិ សត្ត ធញ្ញានិបិ គហិតានិ អនាមាសានី’’តិ ច វុត្តានិ. អាមាសានិ កប្បិយវត្ថូនិ ច យទិ ភវេយ្យុំ, យថា ញាតកបវារិតេ សន្ធាយ ‘‘អបរណ្ណំ វិញ្ញាបេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតានំ អញ្ញស្ស អត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, ឧម្មត្តិកាយ អាទិកម្មិកាយា’’តិ វត្តព្ពំ. យស្មា ទុក្កដវត្ថុត្តា ច អនាមាសត្តា ច មាតរម្បិ សត្តវិធំ ធញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ សត្តវិធំ ធញ្ញំ សន្ធាយ ‘‘អនាបត្តិ អាពាធបច្ចយា’’តិ វុត្តំ, យថា ភិក្ខុនិយា អាពាធបច្ចយា វដ្ដតិ, តថា ភិក្ខុស្សាបីតិ ច. យថា វា បន ភិក្ខុនិយា ភជ្ជនាទីនិ ការាបេតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ភិក្ខុស្សាបិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញតរោ ពាលភិក្ខុ កប្បិយំ អជានន្តោ ឯតទវោច ‘អាមកធញ្ញំ សម្បដិច្ឆិតុំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតិ. ឯតំ ធញ្ញំ ភជ្ជិត្វា កោដ្ដេត្វា បចិត្វា យាគុខជ្ជកំ ភត្តញ្ច ទេថា’តិ, អាណាបកស្សេវ ភិក្ខុស្ស អាបត្តិ, សព្ពេសំ អនាបត្តី’’តិ. តស្មា ‘‘សង្ឃវារិកានំ ធញ្ញំ កោដ្ដេថា’’តិ អារាមិកានំ វត្តុញ្ច ន វដ្ដតិ. ‘‘ទិវសំ បរិព្ពយំ គណ្ហថ, តណ្ឌុលេ សម្បាទេថ, ត្វំ ឯត្តកេ គណ្ហ, ត្វំ ឯត្តកេ’’តិ ឯវមាទីនិ បន វត្តុំ វដ្ដតីតិ ច. យំ បន ‘‘អវិញ្ញត្តិយា លព្ភមានំ បន នវកម្មត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ហេដ្ឋា ‘‘ឥមំ តឡាកំ ខេត្តំ វត្ថុំ វិហារស្ស ទេមា’តិ វុត្តេ ‘សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ នយំ សន្ធាយ វុត្តត្តា សុវុត្តមេវ. ‘‘នវកម្មត្ថាយ ធញ្ញំ ទេមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្តព្ពំ. យំ បន ហេដ្ឋា ‘‘តត្ថ និស្សគ្គិយវត្ថុំ អត្តនោ វា សង្ឃគណបុគ្គលចេតិយានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ…បេ… ទុក្កដវត្ថុំ សព្ពេសម្បិ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆតោ ទុក្កដមេវា’’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តមេវ. កស្មា? ‘‘ចេតិយស្ស អត្ថាយ ធញ្ញំ ទាតុកាមោម្ហិ, តុម្ហេ ភន្តេ តទត្ថាយ សម្បដិច្ឆថា’’តិ វុត្តេ បដិគ្គហេតុំ អកប្បិយត្តា. ‘‘ឥទំ បន តាទិសំ ន ហោតី’’តិ ច វុត្តំ. សព្ពោបាយំ ឧបតិស្សត្ថេរវាទោ កិរ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បនេវមាហ ‘‘បុព្ពេបិ នវកម្មត្ថាយ បដិគ្គហោ ន វារិតោ, សង្ឃស្សត្ថាយ បដិគ្គហិតម្បិ បដិគ្គាហកស្សេវ អកប្បិយ’’ន្តិ.

សត្តមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨២៤. បោរាណា ‘‘និព្ពិដ្ឋរាជភដោ’’តិ បឋន្តិ. តស្សត្ថោ វារិតភត្តវេតនោ រាជភដោតិ. ‘‘តញ្ញេវ ភដបថន្តិ តំយេវ ភត្តវេតន’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. ឧម្មុកន្តិ អលាតំ.

៨២៦. ឯត្ថ ឆឌ្ឌិតំ កិរិយា. អនោលោកនំ អកិរិយា.

អដ្ឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣២. ‘‘សាមិកេ អបលោកេត្វា ឆឌ្ឌេតី’’តិ កត្ថចិ បោត្ថកេ នត្ថិ, កត្ថចិ អត្ថិ, អត្ថិភាវោវ សេយ្យោ កិរិយាកិរិយត្តា សិក្ខាបទស្ស. ឥធ ខេត្តបាលកា, អារាមាទិគោបកា ច សាមិកា ឯវ. ‘‘សង្ឃស្ស ខេត្តេ, អារាមេ ច តត្ថ កចវរំ ន ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ កតិកា ចេ នត្ថិ, ភិក្ខុស្ស ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា, ន ភិក្ខុនីនំ. តាសម្បិ ភិក្ខុនិសង្ឃសន្តកេ វុត្តនយេន វដ្ដតិ, ន តត្ថ ភិក្ខុស្ស, ឯវំ សន្តេបិ សារុប្បវសេនេវ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

នវមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣៣. សាធុកីឡិតគីតំ វាតិ ឯត្ថ បាចិណ្ណគីតម្បិ សោតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘គីតុបសញ្ហិតំ បន ធម្មំ សោតុំ វដ្ដតីតិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘ធម្មគីតម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ‘‘ពុទ្ធស្ស គាយាម វាទេមាតិ វុត្តេ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, ទុក្កដំ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘បូជំ ករោម, ជាតកំ វា វត្ថុំ វា ទេសេមាតិ វុត្តេ ‘សាធូ’តិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ ច វុត្តំ.

៨៣៦. ឯកបយោគោ នាម ឯកទិវសាវលោកនំ. តេសំយេវាតិ យេសំ នច្ចំ បស្សតិ. ‘‘ភិក្ខុនី សយម្បិ នច្ចិតុំ វា គាយិតុំ វា វាទិតុំ វា ន លភតី’’តិអាទិ ឥធ សិក្ខាបទេ នត្ថិ. កស្មា? ឯឡកលោមសមុដ្ឋានត្តា. យទិ ឯវំ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? សុត្តានុលោមមហាបទេសតោ. យទិ នច្ចាទីនិ បស្សិតុំ វា សោតុំ វា ន លភតិ, បគេវ អត្តនា កាតុន្តិ នយតោ លព្ភមានត្តា វុត្តំ. ឥតរថា មហាបទេសា និរត្ថកា សិយុំ. ឯវមញ្ញត្ថាបិ នយោ នេតព្ពោ. ‘‘សមុដ្ឋានម្បិ ឥធ វុត្តមេវ អគ្គហេត្វា ឆសមុដ្ឋានវសេន គហេតព្ព’’ន្តិ លិខិតំ. តំ ‘‘អញ្ញេ នច្ច, គាយ, វាទេហី’’តិ វត្តុំ ន លព្ភតីតិអាទិវចីកម្មំ សន្ធាយ លិខិតញ្ចេ, តំ សុលិខិតំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានេ វាចាយ អភាវតោ. ‘‘សយម្បិ នច្ចិតុ’’ន្តិអាទិកាយកម្មញ្ចេ សន្ធាយ លិខិតំ, ទុល្លិខិតំ. ឯឡកលោមសមុដ្ឋានញ្ហិ ឯកន្តតោ កាយកម្មំ ហោតិ, តស្មា ឧទ្ធដំ អគ្គហេត្វា អាទិសទ្ទេន សង្គហិតមេវ ឥធ គហេតព្ពន្តិ. ឯតំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានត្តាតិ ឯត្ថ ការណវចនេ សុត្តានុលោមមហាបទេសតោតិ ឯត្ថ បន ឧទ្ធដំ គហេតព្ពំ, ឯវំ យថាលាភវសេន តំ លិខិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អាហច្ចភាសិតសិក្ខាបទវសេន ឯឡកលោមសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ‘‘ឯឡកលោមសមុដ្ឋានញ្ចេ ឥទំ សិក្ខាបទំ, អាណាបកោ មុច្ចេយ្យ, ន ច មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. តំ ‘‘កស្មា’’តិ វុត្តេ ‘‘សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាចរិយោ អាហាតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ.

៨៣៧. អារាមេ ឋត្វាតិ ន កេវលំ ឋត្វា, តតោ គន្ត្វា បន សព្ពិរិយាបថេហិបិ លភតិ. ‘‘អារាមេ ឋិតាតិ បន អារាមបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ, ឥតរថា និសិន្នាបិ ន លភេយ្យា’’តិ លិខិតំ, តំ សុលិខិតមេវ.

ទសមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លសុណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អន្ធការវគ្គវណ្ណនា

១. បឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៣៩. ‘‘ទិវាបិ អន្ធការំ អត្ថិ, តប្បដិសេធនត្ថំ ‘រត្តន្ធការេ’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ បោរាណា. សន្តិដ្ឋេយ្យាតិ ឯត្ថ ឋានាបទេសេន ចតុព្ពិធោបិ ឥរិយាបថោ សង្គហិតោ, តស្មា បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ តេន សទ្ធិំ ចង្កមនាទិំ ករោន្តិយា បាចិត្តិយមេវ. ‘‘សល្លបេយ្យ វា’’តិ កេវលំ និទានវសេន វុត្តំ វិសេសាភាវតោ. ‘‘សល្លបេយ្យវាតិ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តន្តិ ឯកេ. កស្មា? យស្មា តស្ស បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតេនេវ ឯកំ បាចិត្តិយំ. សល្លបនេនបិ អបរម្បិ ឯកំ អាបជ្ជតីតិ នាបជ្ជតិ, កថំ បញ្ញាយតីតិ? អង្គវសេន. ឥមស្ស ហិ រត្តន្ធការតា, បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋានំ វា សល្លបនំ វា, សហាយាភាវោ, រហោបេក្ខតាតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានិ វុត្តានិ. តត្ថ យទិ ឋានបច្ចយា ឯកា អាបត្តិ វិសុំ សិយា, តស្សា ចត្តារិ អង្គានិ សិយុំ. យទិ សល្លបនបច្ចយា ឯកា, តស្សាបិ បញ្ច អង្គានិ សិយុំ. តស្មា មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘ចត្តារិ វា បញ្ច វា អង្គានី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ, តស្មា សល្លបនបច្ចយា វិសុំ នត្ថីតិ. អត្ថិយេវ, មាតិកាដ្ឋកថាវចនញ្ច តទត្ថមេវាតិ ឯកេ. កថំ? សហុប្បត្តិតោ ទ្វិន្នំ អាបត្តីនំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សល្លបនេ សតិ ឋានបច្ចយា អាបជ្ជិតព្ពំ ចតុរង្គិកំ, សល្លបនបច្ចយា អាបជ្ជិតព្ពំ ចតុរង្គិកន្តិ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ សហុប្បន្នានិ ឯកតោ អាបជ្ជន្តីតិ. ឥទំ អយុត្តំ បាឡិវិរោធតោ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘សល្លបេយ្យ វាតិ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតា សល្លបតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ. យទិ ទ្វេ សិយុំ, ‘‘អាបត្តិ ទ្វិន្នំ បាចិត្តិយាន’’ន្តិ ន វត្តព្ពតា សិយាតិ. អយំ នយោ ទុតិយាទីសុបិ យថាយោគំ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ទុតិយេនាបិ សទ្ធិំ យទិ ភិក្ខុនិយា រហោបេក្ខតា អត្ថិ, សោ ចេ បុរិសោ, ន ទុតិយោ, បុរិសគណនាយ អាបត្តិយោ. អថ ទុតិយា ភិក្ខុនី ហោតិ, តស្សា ច តេន បុរិសេន សទ្ធិំ រហោបេក្ខតា អត្ថិ, សា ច ភិក្ខុនី ន ទុតិយា ហោតិ. ឧភិន្នម្បិ អាបជ្ជតីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា បន គហេតព្ពំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន វុត្តំ ‘‘ហត្ថបាសេ ឋានេន ទុក្កដ’’ន្តិ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. ‘‘បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ តិដ្ឋតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ហិ បាឡិ, កិំពហុនា. ចតុត្ថសិក្ខាបទេ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុតិយិកឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សន្តិដ្ឋនាទីសុ តីណិ បាចិត្តិយានី’’តិអាទិវចនតោ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘អង្គានិ ចេត្ថ ចត្តារិ បញ្ច វា’’តិ វត្តព្ពន្តិ សន្និដ្ឋានំ.

បឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៣-៤. ទុតិយតតិយចតុត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៤២-៦. ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ ឧត្តានានិ. សព្ពត្ថ ‘‘សល្លបតីតិ យំ កិញ្ចិ តិរច្ឆានកថំ កថេតី’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

៨៥២. ចតុត្ថេ បនាយំ វិសេសោ – ‘‘ឯកេនេកា’’តិ បឋមំ វុត្តត្តា ទុតិយិកំ វា ភិក្ខុនីនំ ឧយ្យោជេយ្យ, បាចិត្តិយំ ន សម្ភវតីតិ ចេ? សម្ភវតិ. កស្មា? សន្តិដ្ឋនាទិត្តយមត្តាបេក្ខត្តា, តស្ស វចនស្សាបិ វា អញ្ញាយបិ រហោបេក្ខនស្សាទសម្ភវេ សតិ ឧភិន្នំ ឯកត្ថសម្ភវតោ ច សាធិតមេតំ. ‘‘ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា សន្តិដ្ឋតិ វា សល្លបតិ វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. កស្មា ‘‘និកណ្ណិកំ វា ជប្បេតី’’តិ ន វុត្តំ? ហត្ថបាសាតិក្កមេ អសម្ភវតោ. តស្ស តតិយស្ស បទស្ស បច្ឆិន្នត្តា សម្ភវន្តម្បិ ‘‘ទុតិយិកំ វា ឧយ្យោជេតី’’តិ ន វុត្តំ, តស្មា អត្ថតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា សន្តិដ្ឋតិ វា សល្លបតិ វា ទុតិយិកំ វា ឧយ្យោជេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ យក្ខេន វាតិអាទីសុបិ. តត្ថ ‘‘ហត្ថបាសេ’’តិ វា ‘‘ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា’’តិ វា ន វុត្តំ ឧភយត្ថ ទុក្កដត្តា. អនាបត្តិវារេបិ អសម្ភវតោ ‘‘និកណ្ណិកំ វា ជប្បេតី’’តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? សម្ភវតិ សតិ ករណីយេ និកណ្ណិកំ វា ជប្បេតីតិ សម្ភវតោ. អថ កស្មា ឯវំ ន វុត្តន្តិ ចេ? អនវជ្ជកថាយំ និកណ្ណិកជប្បនេ បយោជនាភាវា, ធម្មកថាយម្បិ ឧទាយិំ អារព្ភ បដិសិទ្ធត្តា ច.

ទុតិយតតិយចតុត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៥៦. ‘‘កុលំ នាម ចត្តារិ កុលានី’’តិ វុត្តត្តា តិត្ថិយារាមេ កប្បតិ តស្ស កុលវោហារាភាវតោតិ ឯកេ. តិត្ថិយានំ ខត្តិយាទិបរិយាបន្នត្តា ន កប្បតីតិ ឯកេ. តស្ស កប្បិយភូមិត្តា ន យុត្តន្តិ ចេ? ន, យថាវុត្តខត្តិយាទីនំ សម្ភវតោ. តថាបិ គោចរកុលំ ឥធាធិប្បេតំ. ‘‘ឧបចារោ ទ្វាទសហត្ថោ’’តិ លិខិតំ.

បញ្ចមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦០. ‘‘និសីទន្តិយា ឯកា, និបជ្ជន្តិយា ឯកា’’តិ អវត្វា ‘‘និសីទិត្វា គច្ឆន្តិយា’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ គមនបច្ចយា ឯសា អាបត្តីតិ? ន, បរិយោសានាធិប្បាយវសេន វុត្តត្តា. ‘‘និសីទិត្វា និបជ្ជន្តិយា ទ្វេ’’តិ វចនេនបិ គមនំ ឥធ នាធិប្បេតន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ, តថា ‘‘និបជ្ជិត្វា និសីទន្តិយា ទ្វេ’’តិបិ វត្តព្ពំ. យទិ ឯវំ ‘‘តស្មិំ អភិនិបជ្ជតិ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ បាចិត្តិយាន’’ន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អនិសីទិត្វាបិ និបជ្ជនសម្ភវតោ. និបជ្ជនត្ថាយ និសីទិត្វា និបជ្ជន្តិយា និបជ្ជនកបយោគត្តា ឯកា អាបត្តីតិ កេចិ.

ឆដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦៧. អនាបត្តិវារេ ‘‘ធុវបញ្ញត្តេ’’តិ ន វុត្តំ ‘‘សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា’’តិ វុត្តត្តា. ឥធ ឆដ្ឋេ វុត្តនយេន បកតិយា បញ្ញត្តេ អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វា, បាចិត្តិយមេវ. អញ្ញត្ថ ធុវបញ្ញត្តំ. ឥធ វុត្តនយេន សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វា, បាចិត្តិយមេវ. ឧភយត្ថាបិ បញ្ចមេ វុត្តនយេន អនាបុច្ឆា បក្កមេយ្យ, បាចិត្តិយមេវ, អនាបត្តិវារេ មាតិកាយំ វុត្តកាលតោ អញ្ញកាលស្ស អបរាមដ្ឋត្តាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. អបិច អត្ថាបត្តិកាលេ អាបជ្ជតិ, នោ វិកាលេតិអាទិត្តិកេ, អត្ថាបត្តិ រត្តិំ អាបជ្ជតិ, នោ ទិវាតិអាទិត្តិកេ ច អដ្ឋកថាយំ ឥធ បញ្ចមឆដ្ឋសត្តមសិក្ខាបទេហិ សង្គហិតាបត្តីនំ អបរាមដ្ឋត្តា យថាសម្ភវំ តិវិធកាលេ តិវិធមេតំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ វដ្ដតិ ឯវ មហាបទេសនយានុលោមតោ.

សត្តមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦៩. អដ្ឋមេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ សម្ភវតិ.