នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

វជិរពុទ្ធិ-ដីកា

គន្ថារម្ភកថា

បញ្ញាវិសុទ្ធាយ ទយាយ សព្ពេ;

វិមោចិតា យេន វិនេយ្យសត្តា;

តំ ចក្ខុភូតំ សិរសា នមិត្វា;

លោកស្ស លោកន្តគតស្ស ធម្មំ.

សង្ឃញ្ច សីលាទិគុណេហិ យុត្ត-

មាទាយ សព្ពេសុ បទេសុ សារំ;

សង្ខេបកាមេន មមាសយេន;

សញ្ចោទិតោ ភិក្ខុហិតញ្ច ទិស្វា.

សមន្តបាសាទិកសញ្ញិតាយ;

សម្ពុទ្ធឃោសាចរិយោទិតាយ;

សមាសតោ លីនបទេ លិខិស្សំ;

សមាសតោ លីនបទេ លិខីតំ.

សញ្ញា និមិត្តំ កត្តា ច, បរិមាណំ បយោជនំ;

សព្ពាគមស្ស បុព្ពេវ, វត្តព្ពំ វត្តុមិច្ឆតាតិ. –

វចនតោ សមន្តបាសាទិកេតិ សញ្ញា. ទីបន្តរេ ភិក្ខុជនស្ស អត្ថំ នាភិសម្ភុណាតីតិ និមិត្តំ. ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេនាតិ កត្តា. សមធិកសត្តវីសតិសហស្សមត្តេន តស្ស គន្ថេនាតិ បរិមាណំ. ចិរដ្ឋិតត្ថំ ធម្មស្សាតិ បយោជនំ.

តត្រាហ – ‘‘វត្តព្ពំ វត្តុមិច្ឆតាតិ យំ វុត្តំ, តត្ថ កថំវិធោ វត្តា’’តិ? ឧច្ចតេ –

បាឋត្ថវិទូសំហីរោ, វត្តា សុចិ អមច្ឆរោ;

ចតុក្កមបរិច្ចាគី, ទេសកស្ស ហិតុស្សុកោតិ. (មហានិ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា);

តត្រ បឋីយតេតិ បាឋោ. សោ ហិ អនេកប្បការោ អត្ថានុរូបោ អត្ថាននុរូបោ ចេតិ. កថំ? សន្ធាយភាសិតោ ព្យញ្ជនភាសិតោ សាវសេសបាឋោ និរវសេសបាឋោ នីតោ នេយ្យោតិ. តត្រ អនេកត្ថវត្តា សន្ធាយភាសិតោ នាម ‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា’’តិអាទិ (ធ. ប. ២៩៤). ឯកត្ថវត្តា ព្យញ្ជនភាសិតោ នាម ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’ត្យាទិ (ធ. ប. ១, ២; នេត្តិ. ៩០, ៩២; បេដកោ. ១៤). សាវសេសោ នាម ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្ត’’មិត្យាទិ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨). វិបរីតោ និរវសេសោ នាម ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’ត្យាទិ (មហានិ. ១៥៦; បដិ. ម. ៣.៥). យថា វចនំ, តថា អវគន្តព្ពោ នីតោ នាម ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’ត្យាទិ. យុត្តិយា អនុស្សរិតព្ពោ នេយ្យោ នាម ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ’’ត្យាទិ (អ. និ. ១.១៧០).

អត្ថោបិ អនេកប្បការោ បាឋត្ថោ សភាវត្ថោ ញេយ្យត្ថោ បាឋានុរូបោ បាឋាននុរូបោ សាវសេសត្ថោ និរវសេសត្ថោ នីតត្ថោ នេយ្យត្ថោត្យាទិ. តត្ថ យោ តំតំសញ្ញាបនត្ថមុច្ចារីយតេ បាឋោ, ស បាឋត្ថោ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’មិត្យាទីសុ (បារា. ១; ទី. និ. ១.១៩០) វិយ. រូបារូបធម្មានំ លក្ខណរសាទិ សភាវត្ថោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតី’’ត្យាទីសុ (វិភ. ៤៨៩; សំ. និ. ៥.៣) វិយ. យោ ញាយមានោ ហិតាយ ភវតិ, ស ញាតុមរហត្តា ញេយ្យត្ថោ ‘‘អត្ថវាទី ធម្មវាទី’’ត្យេវមាទីសុ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤; ៣.២៣៨; ម. និ. ១.៤១១) វិយ. យថាបាឋំ ភាសិតោ បាឋានុរូបោ ‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បុរាណកម្ម’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១៤៦) ភគវតា វុត្តមតោ ចក្ខុមបិ កម្មន្តិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ បដិពាហយមានេន វុត្តោ បាឋាននុរូបោ. វជ្ជេតព្ពំ កិញ្ចិ អបរិច្ចជិត្វា បរិសេសំ កត្វា វុត្តោ សាវសេសត្ថោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៦០; មហានិ. ១០៧) ច, ‘‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’’ត្យាទីសុ (ធ. ប. ១២៩) វិយ. វិបរីតោ និរវសេសត្ថោ ‘‘សន្ធាវិតំ សំសរិតំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច (ទី. និ. ២.១៥៥; មហា. ២៨៧; នេត្តិ. ១១៤). តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ មន្តា កោ សទ្ធាតា…បេ… អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបទេហី’’ត្យាទិ (អ. និ. ៧.៦៦). សទ្ទវសេនេវ វេទនីយោ នីតត្ថោ ‘‘រូបា សទ្ទា រសា គន្ធា, ផោដ្ឋព្ពា ច មនោរមា’’ត្យាទីសុ (សំ. និ. ១.១៥១, ១៦៥; មហាវ. ៣៣) វិយ. សម្មុតិវសេន វេទិតព្ពោ នេយ្យត្ថោ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, វលាហកូបមាបុគ្គលា’’ត្យាទីសុ វិយ (អ. និ. ៤.១០១; បុ. ប. ១៥៧). អាហ ច –

‘‘យោ អត្ថោ សទ្ទតោ ញេយ្យោ, នីតត្ថំ ឥតិ តំ វិទូ;

អត្ថស្សេវាភិសាមគ្គី, នេយ្យត្ថោ ឥតិ កថ្យតេ’’តិ.

ឯវំ បភេទគតេ បាឋត្ថេ វិជានាតីតិ បាឋត្ថវិទូ. ន សំហីរតេ បរបវាទីហិ ទីឃរត្តំ តិត្ថវាសេនេត្យសំហីរោ. ភាវនាយាគមាធិគមសម្បន្នត្តា វត្តុំ សក្កោតីតិ វត្តា, សង្ខេបវិត្ថារនយេន ហេតុទាហរណាទីហិ អវពោធយិតុំ សមត្ថោត្យត្ថោ. សោចយត្យត្តានំ បរេ ចេតិ សុចិ, ទុស្សីល្យទុទ្ទិដ្ឋិមលវិរហិតោត្យត្ថោ. ទុស្សីលោ ហិ អត្តានមុបហន្តុនាទេយ្យវាចោ ច ភវត្យបត្តាហារាចារោ ឥវ និច្ចាតុរោ វេជ្ជោ. ទុទ្ទិដ្ឋិ បរំ ឧបហន្តិ, នាវស្សំ និស្សយោ ច ភវត្យហិវាឡគហាកុលោ ឥវ កមលសណ្ឌោ. ឧភយវិបន្នោ សព្ពថាប្យនុបាសនីយោ ភវតិ គូថគតមិវ ឆវាលាតំ គូថគតោ វិយ ច កណ្ហសប្បោ. ឧភយសម្បន្នោ បន សុចិ សព្ពថាប្យុបាសនីយោ សេវិតព្ពោ ច វិញ្ញូហិ, និរុបទ្ទវោ ឥវ រតនាករោ. នាស្ស មច្ឆរោត្យមច្ឆរោ, អហីនាចរិយមុដ្ឋីត្យត្ថោ. សុត្តសុត្តានុលោមាចរិយវាទអត្តនោមតិសង្ខាតស្ស ចតុក្កស្សាបរិច្ចាគី, តទត្ថស្សេវ ព្យាខ្យាតេត្យត្ថោ. អថ វា បច្ចក្ខានុមានសទ្ទត្ថាបត្តិប្បភេទស្ស បមាណចតុក្កស្សាបរិច្ចាគី.

‘‘ឯកំសវចនំ ឯកំ, វិភជ្ជវចនាបរំ;

តតិយំ បដិបុច្ឆេយ្យ, ចតុត្ថំ បន ឋាបយេ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តចតុក្កស្ស វា អបរិច្ចាគី; ហិតុស្សុកោ ឥតិ សោតូនំ ហិតាយោស្សុកោ, តេសមវពោធនំ បតិ បត្ថេតី ត្យត្ថោ; សោ ឯសោ សុចិត្តា បិយោ; ចតុក្កស្ស អបរិច្ចាគិត្តា គរុ; អសំហីរត្តា ភាវនីយោ; ទេសកត្តា វត្តា; ហិតុស្សុកត្តា វចនក្ខមោ; បាឋត្ថវិទុត្តា គម្ភីរកថំ កត្តា; អមច្ឆរត្តា នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោតិ;

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោ’’. (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣) –

ឥតិអភិហិតោ ទេសកោ;

សោតា ឥទានិ អភិធីយតេ –

ធម្មាចរិយគរុ សទ្ធា-បញ្ញាទិគុណមណ្ឌិតោ;

អសឋាមាយោ សោតាស្ស, សុមេធោ អមតាមុខោ.

តត្ថ ធម្មគរុត្តា កថំ ន បរិភវតិ, អាចរិយគរុត្តា កថិកំ ន បរិភវតិ, សទ្ធាបញ្ញាទិគុណបដិមណ្ឌិតត្តា អត្តានំ ន បរិភវតិ, អសឋាមាយត្តា អមតាភិមុខត្តា ច អវិក្ខិត្តចិត្តោ ភវតិ, សុមេធត្តា យោនិសោមនសិករោតីត្យត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៥១).

តំលក្ខណប្បត្តត្តា ភាវនា ភវតិ សវនស្សេត្យុត្តោ សោតា.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

ឥទានិ អស្សារម្ភោ – តត្ថ យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ, តេន វិសុទ្ធជាតិកុលគោត្តាទីនំ កិលេសមលវិសុទ្ធិយា, បូជារហតាយ វា អការណតំ ទស្សេត្វា យោ កោចិ ឥមិស្សា សមន្តបាសាទិកាយ អាទិគាថាយ និទ្ទិដ្ឋលោកនាថត្តហេតុំ យថាវុត្តហេតុមូលេន ថិរតរំ អចលំ កត្វា យថាវុត្តហេតុកាលំ អច្ចន្តមេវ បូរេន្តោ អវសានេ យថាវុត្តហេតុផលំ សម្បាទេត្វា យថាវុត្តហេតុផលប្បយោជនំ សាធេតិ, សោវ បរមបូជារហោតិ និយមេតិ.

ឯត្តាវតា –

ភយសម្មោហទុទ្ទិដ្ឋិ-បណាមោ នេស សព្ពថា;

បញ្ញាបុព្ពង្គមោ ឯសោ, បណាមោតិ និទស្សិតោ.

តត្រ ហេតូតិ អតិទុក្ករានិ តិំសបារមិតាសង្ខាតានិ បុញ្ញកម្មានិ. តានិ ហិ អច្ចន្តទុក្ខេន កសិរេន វចនបថាតីតានុភាវេន មហតា ឧស្សាហេន ករីយន្តីតិ អតិទុក្ករានិ នាម. អតិទុក្ករត្តា ឯវ ហិ តេសំ អតិទុល្លភំ លោកេ អនញ្ញសាធារណំ នាថត្តសង្ខាតំ ផលំ ផលន្តិ, តំ តត្ថ ហេតុផលំ; ហេតុមូលំ នាម យថាវុត្តស្ស ហេតុនោ និប្ផាទនសមត្ថា មហាករុណា, សា អាទិបណិធានតោ បដ្ឋាយ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន យាវ ហេតុផលប្បយោជនា, តាវ អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សកាននា សគ្រិវរា សសាគរា,

គតា វិនាសំ ពហុសោ វសុន្ធរា;

យុគន្តកាលេ សលិលានលានិលេ,

ន ពោធិសត្តស្ស មហាតបា កុតោ’’តិ.

យាយ សមន្នាគតត្តា ‘‘នមោ មហាការុណិកស្ស តស្សា’’តិ អាហ. ហេតុកាលំ នាម ចតុអដ្ឋសោឡសអសង្ខ្យេយ្យាទិប្បភេទោ កាលោ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាល’’ន្តិ. តត្ថ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ ‘‘មាសំ អធីតេ, ទិវសំ ចរតី’’តិអាទីសុ វិយ. កាមញ្ច សោ កាលោ អសង្ខ្យេយ្យវសេន បមេយ្យោ វិញ្ញេយ្យោ, តថាបិ កប្បកោដិវសេន អវិញ្ញេយ្យតំ សន្ធាយ ‘‘កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាល’’ន្តិ អាហ. តត្ថ កាលយតីតិ កាលោ, ខិបតិ វិទ្ធំសយតិ សត្តានំ ជីវិតមិតិ អត្ថោ. កល វិក្ខេបេ. តត្ថ កប្បីយតិ សំកប្បីយតិ សាសបបព្ពតាទីហិ ឧបមាហិ កេវលំ សំកប្បីយតិ, ន មនុស្សទិវសមាសសំវច្ឆរាទិគណនាយ គណីយតីតិ កប្បោ. ឯកន្តិអាទិគណនបថស្ស កោដិភូតត្តា កោដិ, កប្បានំ កោដិយោ កប្បកោដិយោ. តាហិបិ ន បមីយតីតិ អប្បមេយ្យោ, តំ អប្បមេយ្យំ. ករោន្តោតិ នានត្ថត្តា ធាតូនំ ទានំ ទេន្តោ, សីលំ រក្ខន្តោ, លោភក្ខន្ធតោ និក្ខមន្តោ, អត្តហិតបរហិតាទិភេទំ តំ តំ ធម្មំ បជានន្តោ, វិវិធេន វាយាមេន ឃដេន្តោ វាយមន្តោ, តំ តំ សត្តាបរាធំ ខមន្តោ, បដិញ្ញាសម្មុតិបរមត្ថសច្ចានិ សច្ចាយន្តោ, តំ តំ សត្តហិតំ អធិដ្ឋហន្តោ, សកលលោកំ មេត្តាយន្តោ, មិត្តាមិត្តាទិភេទំ បក្ខបាតំ បហាយ តំ តំ សត្តំ អជ្ឈុបេក្ខន្តោ ចាតិ អត្ថោ. ខេទំ គតោតិ អនន្តប្បភេទំ មហន្តំ សំសារទុក្ខំ អនុភវនដ្ឋេន គតោ, សម្បត្តោត្យត្ថោ. សំសារទុក្ខញ្ហិ សារីរិកំ មានសិកញ្ច សុខំ ខេទយតិ បាតយតីតិ ‘‘ខេទោ’’តិ វុច្ចតិ. លោកហិតាយាតិ ឥទំ យថាវុត្តហេតុផលប្បយោជននិទស្សនំ, ‘‘សំសារទុក្ខានុភវនការណនិទស្សន’’ន្តិបិ ឯកេ –

‘‘‘ជាតិសំសារទុក្ខានំ, គន្តុំ សក្កោបិ និព្ពុតិំ;

ចិរល្លិដ្ឋោបិ សំសារេ, ករុណាយេវ កេវល’ន្តិ. –

ច វុត្ត’’ន្តិ, តមយុត្តំ. ន ហិ ភគវា លោកហិតាយ សំសារទុក្ខមនុភវតិ. ន ហិ កស្សចិ ទុក្ខានុភវនំ លោកស្ស ឧបការំ អាវហតិ. ឯវំ បនេតំ ទស្សេតិ តិំសបារមិតាបភេទំ ហេតុំ, បារមិតាផលភូតំ នាថត្តសង្ខាតំ ផលញ្ច. យថា ចាហ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២). តត្ថ ភគវា យថាវុត្តហេតូហិ សត្តានំ វិនេយ្យភាវនិប្ផាទនបញ្ញាពីជានិ វបិ, ហេតុផលេន បរិបក្កិន្ទ្រិយភាវេន បរិនិប្ផន្នវិនេយ្យភាវេ សត្តេ វិនយិ, សំសារទុក្ខតោ មោចយីតិ អត្ថោ. ន ឯវំ សំសារទុក្ខេន លោកស្ស ឧបការំ កិញ្ចិ អកាសិ, តស្មា ករោន្តោ អតិទុក្ករានិ លោកហិតាយាតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិស្សា យោជនាយ សព្ពបឋមស្ស ពោធិសត្តស្ស ឧប្បត្តិកាលតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តស្ស នាថត្តសង្ខាតបារមិតាហេតុផលាធិគមោ វេទិតព្ពោ. យោ នាថោតិ ហិ សម្ពន្ធោ អធិប្បេតោ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស –

‘‘យទេវ បឋមំ ចិត្ត-មុប្បន្នំ តវ ពោធយេ;

ត្វំ តទេវស្ស លោកស្ស, បូជិកេ បរិវសិត្ថ’’. –

ឥតិ វចនំ សាធកំ. បឋមចិត្តស្ស បារមិតាភាវោ រុក្ខស្ស អង្កុរតោ បដ្ឋាយ ឧប្បត្តិឧបមាយ សាធេតព្ពោ. ឯត្ថាហ – ‘‘ខេទំ គតោតិ វចនំ និរត្ថកំ, យថាវុត្តនយេន គុណសាធនាសម្ភវតោ’’តិ? ន, អន្តរា អនិវត្តនកភាវទីបនតោ. ទុក្ករានិ ករោន្តោ ខេទំ គតោ ឯវ, ន អន្តរា ខេទំ អសហន្តោ និវត្តតីតិ ទីបេតិ. លោកទុក្ខាបនយនកាមស្ស វា ភគវតោ អត្តនោ ទុក្ខានុភវនសមត្ថតំ ទស្សេតិ.

‘‘យស្ស កស្សចិ វរទោស្សំ, យាវាហំ សព្ពសត្តទុក្ខានិ;

សព្ពានិ សព្ពកាលំ យុគំ, បទ្មស្សេវ ពុជ្ឈន្តោម្ហី’’តិ. –

ឯវំអធិប្បាយស្ស អត្តមត្តទុក្ខានុភវនសមត្ថតាយ កាយេវ កថាតិ អតិសយំ អត្ថំ ទស្សេតីតិ អត្ថោ. អថ វា ខេទំ គតោតិ ព្យាបារំ បរិចយំ គតោតិបិ អត្ថោ សម្ភវតិ. កម្មាទីសុ សព្យាបារំ បុរិសំ ទិស្វា សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ ‘‘ខិន្នោយំ កម្មេ, ខិន្នោយំ សត្តេ’’តិអាទិ. ឥមិស្សា យោជនាយ នាថោតិ ឥមិនា ពុទ្ធត្តាធិគមសិទ្ធំ កោដិប្បត្តំ នាថភាវំ បត្វា ឋិតកាលោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. កេចិ ‘‘មហាការុណិកស្សាតិ វទន្តោ ពុទ្ធភូតស្សាតិ ទស្សេតី’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ វិយ, ពោធិសត្តកាលេបិ តព្ពោហារសព្ភាវតោ. តស្មា សោ ឯត្តកំ កាលំ ទុក្ករានិ ករោន្តោ អវសានេ ទុក្ករបារមិតាបារិបូរិយា តាសំ ផលភូតំ នាថភាវំ បត្វា លោកហិតាយ ព្យាបារំ គតោតិ អយមត្ថោ និទស្សិតោ ហោតិ. ‘‘ពោធិំ គតោ’’តិ វុត្តេបិ សុព្យត្តំ ហេតុផលំ ទស្សិតំ ហោតិ. ពុទ្ធភាវប្បត្តស្សេវ ច នាថស្ស នមោ កតោ ហោតិ វិសេសវចនសព្ភាវតោ, ន ពោធិសត្តស្ស. ឯវំ សន្តេបិ វិនយាធិការោ ឥធាធិប្បេតោ. សោ ច បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវមរណកាលា ហោតិ. តំ អតិវិយ បរិត្តំ កាលំ លជ្ជិនោ អតិសុករំ សីលមត្តំ ឯកកស្ស អត្តនោ ហិតាយ អត្តមត្តទុក្ខាបនយនាធិប្បាយេន បរិបូរេន្តោ កោ នាម ឥធលោកបរលោកាតិក្កមសុខំ ន គច្ឆេយ្យ, ននុ ភគវា សកលលោកទុក្ខាបនយនាធិប្បាយេន កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាលំ ករោន្តោ អតិទុក្ករនិរស្សាទំ ខេទំ គតោតិ អញ្ញាបទេសេន គុណំ វណ្ណេតិ អាចរិយោ.

លោកហិតាយាតិ ឯត្ថ លោកិយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ លោកោ, លុយតេ វា ជាតិជរាមរណទុក្ខេហីតិ លោកោ, ឥមិនា សត្តលោកំ ជាតិលោកញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្មា តស្ស សត្តលោកស្ស ឥធលោកបរលោកហិតំ អតិក្កន្តបរលោកានំ វា ឧច្ឆិន្នលោកសមុទយានំ លោកានំ, ឥធ ជាតិលោកេ ឱកាសលោកេ វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសង្ខាតញ្ច ហិតំ សម្បិណ្ឌេត្វា លោកស្ស, លោកានំ, លោកេ វា ហិតន្តិ សរូបេកទេសេកសេសំ កត្វា ‘‘លោកហិត’’មិច្ចេវាហ. នាថោតិ សព្ពសត្តានំ អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិភេទានុរូបធម្មទេសនសមត្ថតាយ ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ… តំ សុណាថា’’តិ (ម. និ. ៣.៤២០) ឯវំ យាចនដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ. ភិក្ខូនំ វីតិក្កមានុរូបំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាយ ច ករុណាយ ឧបគន្ត្វា តបតិ, សុត្តន្តវសេន វា តេសំ សព្ពសត្តានំ អនុសយិតេ កិលេសេ ករុណាយ ច បញ្ញាយ ច ឧបគន្ត្វា តបតិ, អភិធម្មវសេន វា តេ តេ សង្ខារេ អនិច្ចាទិលក្ខណវសេន ឧបបរិក្ខិត្វា អត្តនោ កិលេសេ បញ្ញាយ ឧបេច្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា តបតីតិ តបនដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ. សទេវកេ លោកេ អប្បដិបុគ្គលត្តា កេនចិ អប្បដិហតធម្មទេសនត្តា បរមចិត្តិស្សរិយប្បវត្តិតោ ច ឥស្សរិយដ្ឋេនាបិ នាថតេតិ នាថោ. ‘‘ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសី’’តិ (មហាវ. ៩០) វចនតោ សម្បហំសនសង្ខាតេន អាសីសដ្ឋេន, បណិធានតោ បដ្ឋាយ ‘‘កថំ នាមាហំ មុត្តោ មោចយិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន អាសីសដ្ឋេន វា នាថតេតិ នាថោតិ វេទិតព្ពោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ចតូហិបិ នាថង្គេហិ ចតុវេសារជ្ជចតុបដិសម្ភិទាទយោ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា យោជេតព្ពា, អតិវិត្ថារិកភយា បន ន យោជិតា.

នមោតិ បរមត្ថតោ ពុទ្ធគុណពហុមានបព្ភារា ចិត្តនតិ, ចិត្តនតិប្បភវា ច វចីកាយនតិ. អត្ថុ មេតិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ. មហាការុណិកស្សាតិ ឯត្ថ សព្ពសត្តវិសយត្តា មហុស្សាហប្បភវត្តា ច មហតី ករុណា មហាករុណា. តត្ថ បណិធានតោ បដ្ឋាយ យាវអនុបាទិសេសនិព្ពានបុរប្បវេសា និយុត្តោតិ មហាការុណិកោ, ភគវា. ឯត្ថ ច មហាការុណិកស្សាតិ ឥមិនា យថាវុត្តហេតុមូលំ ទស្សេតិ. និក្ករុណោ ហិ បរទុក្ខេសុ ឧទាសិនោ ពុទ្ធត្ថាយ បណិធានមត្តម្បិ អតិភារិយន្តិ មញ្ញន្តោ អប្បមេយ្យំ កាលំ អតិទុក្ករំ ហេតុំ បូរេត្វា នាថត្តសង្ខាតំ ហេតុផលប្បយោជនភូតំ លោកហិតំ កថំ ករិស្សតិ. តស្មា សព្ពគុណមូលភូតត្តា មហាករុណាគុណមេវ វណ្ណេន្តោ ‘‘នមោ មហាការុណិកស្សា’’តិ អាហ. ឯត្តាវតា ហេតុអនុរូបំ ផលំ, ផលានុរូបោ ហេតុ, ទ្វិន្នម្បិ អនុរូបំ មូលំ, តិណ្ណម្បិ អនុរូបំ បយោជនន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ.

ឯវំ អច្ឆរិយបុរិសោ, នាថោ នាថគុណេ ឋិតោ;

នមោរហោ អនាថស្ស, នាថមានស្ស សម្បទំ.

ឯត្ថ សិយា ‘‘អនេកេសុ ភគវតោ គុណេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ‘មហាការុណិកស្សា’តិ ឯកមេវ គហិត’’ន្តិ? ឧច្ចតេ –

ទោសហីនស្ស សត្ថស្ស, ចោទនា តុ ន វិជ្ជតេ;

ទោសយុត្តមសត្ថញ្ច, តស្មា ចោទនា អបត្តកាតិ.

ន មយា ចោទនា កតា, កិន្តុ បុច្ឆា ឯវ កតា. អបិច –

‘‘ផលំ សតិបិ រុក្ខេឌ្ឍេ, ន បតត្យវិកម្បិតេ;

ចោទនា យា’ត្ថុ សត្ថានំ, បុច្ឆនាត្យត្ថផលំ មហតា.

‘‘នភោត្តុំ កុរុតេ សម្មា, គហិតុំ នាឌ្ឍតេ ឃដំ;

អក្ខេបេ ហិ កតេ តទិ-ច្ឆិស្សាណាពុទ្ធិពន្ធនំ.

‘‘យថា ហិមបទោ បទ្ធោ, បពុទ្ធោ គន្ធលិម្បិយា;

ភិន្នត្ថវិរមស្សេវំ, សត្ថកតាត្ថលិម្បិយា’’តិ. –

ឯវំ ចេកំ –

សម្មាបិ ចោទនា តំ ខលុ, គុរវោ វិវាក្យា វិវទ្ធ;

យតិសិស្សា អាឃដ្ដិតាតិ-វាក្យេនាភ្យធិកំ គោបយ.

សរវតី អាចេរំ កិលិដ្ឋា, តទិច្ឆិស្សជិតាត្តានំ;

ជយត្យត្តានមាចេរោ, សទស្សស្សេវ សារថីតិ. –

អត្រោច្ចតេ –

យស្ស ហិ វាក្យសហស្សំ, វាក្យេ វាក្យេ សតញ្ច ជិវ្ហា;

នាមំ ទសពលគុណបទេសំ, វត្តុំ កប្បេនបិ ន សក្កា.

យថា –

ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សាតិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា) –

ចោត្តត្តា ន សក្កា ភគវតំ គុណានមវសេសាភិធាតុំ.

អបិច –

យថា ត្វំ សត្តានំ, ទសពល តថា ញាណករុណា;

គុណទ្វន្ទំ សេដ្ឋំ, តវ គុណគណា នាម តិគុណាតិ. –

សព្ពគុណសេដ្ឋត្តា មូលត្តា ច ឯកមេវ វុត្តំ. អថ វា ‘‘ឆសុ អសាធារណញាណេសុ អញ្ញតរត្តា តគ្គហណេន សេសាបិ គហិតាវ សហចរណលក្ខណេនា’’តិ ច វទន្តិ. វិសេសតោ បនេត្ថ អភិធម្មស្ស កេវលំ បញ្ញាវិសយត្តា អភិធម្មដ្ឋកថារម្ភេ អាចរិយេន ‘‘ករុណា វិយ សត្តេសុ, បញ្ញា យស្ស មហេសិនោ’’តិ បញ្ញាគុណោ វណ្ណិតោ តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយចអយាធិមុត្តិភេទានុរូបបរិច្ឆិន្ទនបញ្ញាយ, សត្តេសុ មហាករុណាយ ច អធិការត្តា. សុត្តន្តដ្ឋកថារម្ភេ ‘‘ករុណាសីតលហទយំ, បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ភគវតោ ឧភោបិ បញ្ញាករុណាគុណា វណ្ណិតា. ឥធ បន វិនយេ អាសយាទិនិរបេក្ខំ កេវលំ ករុណាយ បាកតិកសត្តេនាបិ អសោតព្ពារហំ សុណន្តោ, អបុច្ឆិតព្ពារហំ បុច្ឆន្តោ, អវត្តព្ពារហញ្ច វទន្តោ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសីតិ ករុណាគុណោយេវេកោ វណ្ណិតោតិ វេទិតព្ពោ.

បញ្ញាទយា អត្តបរត្ថហេតូ,

តទន្វយា សព្ពគុណា ជិនស្ស;

ឧភោ គុណា តេ គុណសាគរស្ស,

វុត្តា ឥធាចរិយវរេន តស្មា.

ឯត្តាវតា អដ្ឋកថាទិគាថា,

សមាសតោ វុត្តបទត្ថសោភា;

អយម្បិ វិត្ថារនយោតិ ចាហំ,

ឧទ្ធំ ឥតោ តេ បដិសំខិបាមិ.

ទុតិយគាថាយ អសម្ពុធន្តិ ធម្មានំ យថាសភាវំ អពុជ្ឈន្តោ. ពុទ្ធនិសេវិតន្តិ ពុទ្ធានុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធេហិ គោចរភាវនាសេវនាហិ យថារហំ និសេវិតំ. ភវា ភវន្តិ វត្តមានភវតោ អញ្ញំ ភវំ គច្ឆតិ ឧបគច្ឆតិ, បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ. អថ វា ភវោតិ សស្សតទិដ្ឋិ. តស្ស បដិបក្ខត្តា អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ភវោតិ វា វុទ្ធិ. អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ វា ទុគ្គតិ. អភវោតិ សុគតិ. ‘‘អប្បមាណា ធម្មា, អសេក្ខា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៣, ១១) វិយ ហិ វុទ្ធិអត្ថត្តា អការស្ស. ភាវយតីតិ ភវោ, ជាតិ. ភវតីតិ វា ភវោ. សវិការា ពហុវិធខន្ធុប្បត្តិ ទីបិតា. អភវោតិ វិនាសោ, ជាតិភាវំ មរណភាវញ្ច គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ អរហន្តានំ មរណម្បិ ខណិកវសេន គហេតព្ពំ. ភវេសុ អភវោ ភវាភវោ, តំ ភវាភវំ, ភវេសុ អភាវបញ្ញត្តិំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ជីវលោកោតិ សត្តលោកោ, សង្ខារលោកឱកាសលោកានំ ភវាភវគមនាសម្ភវតោ សត្តលោកំ ជីវលោកោតិ វិសេសេតិ. អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោតិ ឯត្ថ នវបិ លោកុត្តរធម្មា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អបចយគាមិតា ហិ ចតុមគ្គធម្មស្ស ឱធិសោ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសោ, សោ អស្ស អត្ថិ, តទារម្មណំ ហុត្វា តត្ថ សហាយភាវូបគមនេន និព្ពានស្សាបិ. យថាហ ‘‘យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ…បេ… ឥទំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ. អរហត្តស្សាបិ តថា រាគាទិក្ខយវចនសព្ភាវតោ. ផលសាមញ្ញេន តិណ្ណម្បិ ផលានំ អត្ថីតិ នវវិធោបេស ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា សហចរណលក្ខណកអារណតាយ បដិបក្ខគោចរគ្គហណតា. អនភិហិតោបិ ហិ ធម្មស្ស តត្រាភិហិតោវ ពុជ្ឈិតព្ពោ ឥតិ វចនតោ ការណគោចរគ្គហណេន ចត្តារិបិ ផលានិ គហិតានិ. នរកាទីសុ អបតមានំ ធារេតិ សុគតិយំ ឧប្បាទនេនាតិ ធម្មោ. បុន សុគតិម្ហិ អជននការី អកុសលធម្មេ និវារេត្វា បោសេតិ បវត្តេតិ វឌ្ឍេតីតិ ធម្មោ. សោ បន កាមរូបារូបភេទតោ តិវិធោ អច្ចន្តសុខាវហនតោ, តតោបិ ឧត្តមត្តា ធម្មវរោ.

ឯត្ថាហ – ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា ឯវមិទំ ទីឃមទ្ធានំ សន្ធាវិតំ សំសរិត’ន្តិ (ទី. និ. ២.១៥៥; មហាវ. ២៨៧) វចនតោ ចតុសច្ចធម្មំ អសម្ពុធំ ភវា ភវំ គច្ឆតិ ជីវលោកោតិ សិទ្ធំ. តស្មា យំ អសម្ពុធំ គច្ឆតិ, តស្សេវ ‘‘តស្សា’’តិ អន្តេ តំនិទ្ទេសេន និយមនតោ ចតុសច្ចធម្មោបិ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី ធម្មវរោតិ ចាបជ្ជតិ. អញ្ញថា ‘‘នមោ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោ ធម្មវរស្ស តស្សា’’តិ តំនិទ្ទេសេន សមានវិភត្តិករណំ ន យុជ្ជតិ អតិប្បសង្គនិយមនតោ, ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោ ធម្មវរស្សា’’តិ វចនំ វិសេសនវចនំ. តស្មា ទុក្ខសមុទយសច្ចានំ តព្ភាវប្បសង្គោ នត្ថីតិ ចេ? ន, តំនិទ្ទេសេន សមានវិភត្តិដ្ឋានេ អវិសេសិតត្តា. អបិ ច មគ្គសច្ចនិរោធសច្ចេសុ ផលានំ អបរិយាបន្នត្តា នវ លោកុត្តរធម្មា សង្គហិតាតិ វចនវិរោធោ, ផលានំ អសង្គហេ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ ន កេវលំ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិ ច អរិយផលធម្មេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ…បេ… ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ (វិ. វ. ៨៨៧) វចនវិរោធោ ចាតិ បុព្ពាបរវិរុទ្ធា ឯសា គាថា សាសនវិរុទ្ធា ចា’’តិ? វុច្ចតេ – សព្ពមេតមយុត្តំ វុត្តគាថត្ថាជាននតោ. ឯត្ថ ហិ អាចរិយេន បវត្តិបវត្តិហេតុវិសយវិភាគោ ច ទស្សិតោ. កថំ? តត្ថ អសម្ពុធន្តិ អសម្ពោធោ, សោ អត្ថតោ អវិជ្ជា, តាយ ច តណ្ហុបាទានានិ គហិតានិ, តយោបិ តេ ធម្មា សមុទយសច្ចំ, ភវាភវន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសច្ចំ វុត្តំ. សុគតិទុគ្គតិប្បភេទោ ហិ ភវោ អត្ថតោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ហោន្តិ. ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១) វចនតោ ទុក្ខប្បវត្តិ បវត្តិ នាម, ទុក្ខសមុទយោ បវត្តិហេតុ នាម, អវិជ្ជាសង្ខាតស្ស ច បវត្តិហេតុស្ស អគ្គហិតគ្គហណេន និរោធមគ្គសច្ចទ្វយំ វិសយោ នាម. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណ’’ន្តិ (វិភ. ២២៦).

ឯត្ថ ច និរោធសច្ចំ ពុទ្ធេន គោចរាសេវនាយ អាសេវិតំ, មគ្គសច្ចំ ភាវនាសេវនាយ. ឯត្តាវតា អសម្ពុធំ ពុទ្ធនិសេវិតំ យន្តិ ឧបយោគប្បត្តោ យោ វិសយោ និរោធោ ច មគ្គោ ច, តស្ស យថាវុត្តាវិជ្ជាទិកិលេសជាលត្តយវិទ្ធំសិនោ នមោ ធម្មវរស្សាតិ អយំ គាថាយ អត្ថោ. បរិយត្តិធម្មោបិ កិលេសវិទ្ធំសនស្ស សុត្តន្តនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា កិលេសវិទ្ធំសនសីលតាយ ‘‘អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី’’តិ វត្តុំ សម្ភវតិ. ឯវញ្ហិ សតិ រាគវិរាគាតិ គាថត្ថោ, សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ សុត្តត្ថោ ច អសេសតោ គហិតោ ហោតិ. អថ វា ឥមាយ គាថាយ កេវលំ បរិយត្តិធម្មោវ គហិតោ ហោតិ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ (ទី. និ. ១.១៩០; បារា. ១), តម្បិ អសម្ពុធំ ពុទ្ធេហេវ និសេវិតំ គោចរាសេវនាយ អនញ្ញនិសេវិតំ. យថាហ ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា…បេ… ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៦).

តតិយគាថាយ សីលាទយោ កិញ្ចាបិ លោកិយលោកុត្តរា យថាសម្ភវំ លព្ភន្តិ, តថាបិ អន្តេ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ វចនតោ សីលាទយោ ចត្តារោ ធម្មក្ខន្ធា លោកុត្តរាវ. ឯត្ថ ច ‘‘សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណប្បភុតីហី’’តិ វត្តព្ពេ សរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘វិមុត្តិញាណប្បភុតីហី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ វិមុត្តីតិ ផលធម្មាវ សុត្តេ អធិប្បេតា, តថាបិ ‘‘មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ. បហីនេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ. ផលំ បច្ចវេក្ខតិ. និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១០) វចនតោ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណញាណំ វិមុត្តិញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. វិមុត្តិ វិមោក្ខោ ខយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘ខយេ ញាណំ អនុប្បាទេ ញាណន្តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២; ទី. និ. ៣.៣០៤) ឯត្ថ ខយោ នាម មគ្គោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោតិ ផលនិព្ពានានំ អធិវចន’’ន្តិ សុត្តេ អាគតមេវ. បហីនកិលេសានំ ខយោ បាកតិកោ ខយោ ឯវ. បភុតិ-សទ្ទេន តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទាតិ ឯវមាទយោ គុណា សង្គហិតា. សមន្នាគមដ្ឋេន អបរិហីនដ្ឋេន ច យុត្តោ. ខេត្តំ ជនានំ កុសលត្ថិកានន្តិ ‘‘អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ សុត្តតោ កុសលស្ស វិរុហនដ្ឋានត្តា, សុត្តន្តនយេន ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា ច កាមំ កុសលស្ស ខេត្តំ ហោតិ សង្ឃោ, ន កុសលត្ថិកានំ ជនានំ. តស្មា ន យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, សុត្តត្ថសម្ភវតោ. សុត្តេ ‘‘អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) ហិ វុត្តំ. កស្ស លោកស្ស? បុញ្ញត្ថិកស្ស ខេត្តំ សង្ឃោ, បុញ្ញុបនិស្សយត្តា បុញ្ញក្ខេត្តំ ហោតិ សង្ឃោ, កុសលត្ថិកានន្តិ ច វុច្ចន្តិ. លោកេបិ ហិ ទេវទត្តស្ស ខេត្តំ យញ្ញទត្តស្ស ខេត្តំ សាលិយវុបនិស្សយត្តា សាលិខេត្តំ យវខេត្តន្តិ ច វុច្ចតិ. អរិយសង្ឃន្តិ វិគតកិលេសត្តា អរិយំ បរិសុទ្ធំ អរិយានំ, អរិយភាវំ វា បត្តំ សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេន សង្ឃតត្តា សង្ឃំ. ‘‘អរិយ-សទ្ទេន សម្មុតិសង្ឃំ និវារេតី’’តិ កេចិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ វិមុត្តិញាណគុណគ្គហណេន វិសេសិតត្តា. សិរសាតិ ឥមិនា កាមំ កាយនតិំ ទស្សេតិ, តថាបិ ឧត្តមសង្ឃេ គុណគារវេន ឧត្តមង្គមេវ និទ្ទិសន្តោ ‘‘សិរសា នមាមី’’ត្យាហ. សិរស្ស បន ឧត្តមតា ឧត្តមានំ ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយានំ និស្សយត្តា, តេសំ ឧត្តមតា ច ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយហេតុតាយ វេទិតព្ពា. ឯត្ថាហ – អនុសន្ធិកុសលោ

‘‘ឧបោគ្ឃាតោ បទញ្ចេវ, បទត្ថោ បទវិគ្គហោ;

ចោទនាប្រត្យវជ្ជានំ, ព្យាខ្យា តន្តស្ស ឆព្ពិធា’’តិ. –

ឯវមវត្វា កស្មា រតនត្តយបណាមំ បឋមំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – សតាចារត្តា. អាចារោ កិរេស សប្បុរិសានំ, យទិទំ សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបូជាវិធានំ. តស្មា ‘‘សតាចារតោ ភដ្ឋា មា មយំ ហោមា’’តិ ករីយតិ, ចតុគម្ភីរភាវយុត្តញ្ច វិនយបិដកំ សំវណ្ណេតុកាមស្ស មហាសមុទ្ទំ ឱគាហន្តស្ស វិយ បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតស្សាបិ មហន្តំ ភយំ ហោតិ, ភយក្ខយាវហញ្ចេតំ រតនត្តយគុណានុស្សរណជនិតំ បណាមបូជាវិធានំ. យថាហ ‘‘ឯវំ ពុទ្ធំ សរន្តាន’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ១.២៤៩). អបិចាចរិយោ សត្ថុបូជាវិធានេន អសត្ថរិ សត្ថាភិនិវេសស្ស លោកស្ស យថាភូតំ សត្ថរិ ឯវ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សត្ថុសម្ភាវនំ ឧប្បាទេតិ, អសត្ថរិ សត្ថុសម្ភាវនំ បរិច្ចជាបេតិ, ‘‘តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ អត្តនោ ទហតី’’តិ វុត្តទោសំ បរិហរតិ. អន្តរាយពហុលត្តា ខន្ធសន្តតិយា វិប្បកតាយ វិនយសំវណ្ណនាយ អត្តនោ អាយុវណ្ណសុខពលានំ បរិក្ខយសម្ភវាសង្កាយ ‘‘អភិវាទនសីលិស្ស…បេ… អាយុ វណ្ណោ សុខំ ពល’’ន្តិ (ធ. ប. ១០៩) វុត្តានិសំសេ យាវ សំវណ្ណនាបរិយោសានា បត្ថេតិ. អបិ ចេត្ថ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បណាមបូជាវិធានំ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវាធិគមត្ថំ ពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ. លោកិយលោកុត្តរភេទស្ស, លោកុត្តរស្សេវ វា សទ្ធម្មស្ស បូជាវិធានំ បច្ចេកពុទ្ធភាវាធិគមត្ថំ បច្ចេកពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ. សទ្ធម្មបដិវេធមត្តាភិលាសិនោ ហិ តេ. បរមត្ថសង្ឃបូជាវិធានំ បរមត្ថសង្ឃភាវាធិគមត្ថំ សាវកយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហំ ជនេតិ, មង្គលាទីនិ វា សាត្ថានិ អនន្តរាយានិ ចិរដ្ឋិតិកានិ ពហុមតានិ ច ភវន្តីតិ ឯវំលទ្ធិកានំ ចិត្តបរិតោសនត្ថំ ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យាន’’ន្តិ ភគវតា បសត្ថមង្គលំ ករោតិ. វុច្ចតេ ច –

‘‘មង្គលំ ភគវា ពុទ្ធោ, ធម្មោ សង្ឃោ ច មង្គលំ;

មង្គលាទីនិ សាត្ថានិ, សីឃំ សិជ្ឈន្តិ សព្ពសោ.

‘‘សត្ថុ បូជាវិធានេន, ឯវមាទី ពហូ គុណេ;

លភតីតិ វិជានន្តោ, សត្ថុបូជាបរោ សិយា’’តិ.

ឯត្ថ ច សត្ថុបធានត្តា ធម្មសង្ឃានំ បូជាវិធានំ សត្ថុបូជាវិធានមិច្ចេវ ទដ្ឋព្ពំ សាសនតោ លោកតោ ច. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘សត្ថា’’តិ ធម្មោ សុគតេន វុត្តោ;

និព្ពានកាលេ យមតោ ស សត្ថា;

សុវត្ថិគាថាសុ ‘‘តថាគតោ’’តិ;

សង្ឃោ ច វុត្តោ យមតោ ស សត្ថា.

កិញ្ច ភិយ្យោ –

ធម្មកាយោ យតោ សត្ថា, ធម្មោ សត្ថា តតោ មតោ;

ធម្មដ្ឋិតោ សោ សង្ឃោ ច, សត្ថុសង្ខ្យំ និគច្ឆតិ.

សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ កោសគតំ អសិំ គហេត្វា ឋិតំ បុរិសំ វិសុំ អបរាមសិត្វា ‘‘អសិំ គហេត្វា ឋិតោ ឯសោ’’តិ. តេនេវាហ ចារិយមាត្រច្ចេវា –

‘‘នមត្ថុ ពុទ្ធរត្នាយ, ធម្មរត្នាយ តេ នមោ;

នមត្ថុ សង្ឃរត្នាយ, តិរត្នសមវានយី’’តិ.

អបិច សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខបាតុភាវាភិសង្ខាតំ ខន្ធសន្តានមុបាទាយ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ យទិ បញ្ញាបិយតិ, ធម្មោ បណាមារហោតិ កា ឯវ កថា, សង្ឃោ ច ‘‘សង្ឃេ គោតមិ ទេហិ, សង្ឃេ តេ ទិន្នេ អហញ្ចេវ បូជិតោ ភវិស្សាមិ សង្ឃោ ចា’’តិ វុត្តត្តា ភាជនន្តិ ទីបេតិ. អថ វា ‘‘ពុទ្ធសុពោធិតោ ធម្មោ អាចរិយបរម្បរាយ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តតេលមិវ អបរិហាបេត្វា យាវជ្ជតនា អាភតត្តា ឯវ មាទិសានម្បិ សោតទ្វារមនុប្បត្តោ’’តិ សង្ឃស្ស អាចរិយោ អតីវ អាទរេន បណាមំ ករោតិ ‘‘សិរសា នមាមី’’តិ.

ឯវំ អនេកវិធំ បណាមប្បយោជនំ វទន្តិ, អាចរិយេន បន អធិប្បេតប្បយោជនំ អត្តនា ឯវ វុត្តំ ‘‘ឥច្ចេវមច្ចន្តនមស្សនេយ្យ’’ន្តិអាទិនា ចតុត្ថគាថាយ. ឥច្ចេវន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ រតនត្តយបូជាវិធានបរិសមត្តត្ថោ. យទិ ឯវំ យថាវិហិតមត្តមេវ បូជាវិធានំ អរហតិ រតនត្តយំ, ន តតោ ឧទ្ធន្តិ អាបជ្ជតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ ‘‘ឯវមច្ចន្តនមស្សនេយ្យ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា យថាវុត្តវិធិំ ទស្សេតិ. យថាវុត្តេន វិធិនា, អញ្ញេន វា តាទិសេន អច្ចន្តមេវ មុហុត្តមបិ អដ្ឋត្វា អភិក្ខណំ និរន្តរំ និយមេន នមស្សនារហំ នមស្សមានស្ស ហិតមហប្ផលករណតោតិ អត្ថោ. ឯវំវិធំ ទុល្លភដ្ឋេន មហប្ផលដ្ឋេន ច សិទ្ធំ រតនភាវំ រតនត្តយំ នមស្សមានោ យំ បុញ្ញាភិសន្ទំ អលត្ថំ អលភិំ. អកុសលមលំ តទង្គាទិប្បហានេន បុនាតីតិ បុញ្ញំ. កិលេសទរថប្បដិប្បស្សទ្ធិយា សីតលត្តា ចិត្តំ អភិសន្ទេតីតិ អភិសន្ទោ. បុញ្ញញ្ច តំ អភិសន្ទោ ចាតិ បុញ្ញាភិសន្ទោ, តំ បុញ្ញាភិសន្ទំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘បុញ្ញមហត្តំ’’ន្តិ ភណន្តិ, ‘‘វិបុល’’ន្តិ វចនតោ សោ អត្ថោ ន យុជ្ជតីតិ អាចរិយោ. អថ វា បុញ្ញានំ អភិសន្ទោ បុញ្ញាភិសន្ទោ, តំ បុញ្ញាភិសន្ទំ. សន្ទ សវនេតិ ធាតុ. តស្មា បុញ្ញសោតំ បុញ្ញុស្សយន្តិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, តំ បន វិបុលំ, ន បរិត្តន្តិ ទស្សិតំ វិបុល-សទ្ទេន.

បញ្ចមគាថា យស្មិំ វិនយបិដកេ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច អនូនំ លជ្ជីបុគ្គលេសុ បវត្តនដ្ឋេន ឋិតេ សកលំ តិវិធម្បិ សាសនំ តេស្វេវ បុគ្គលេសុ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ. កស្ស សាសនន្តិ ចេ? អដ្ឋិតស្ស ភគវតោ. ភគវា ហិ ឋិតិហេតុភូតាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អភាវេន អដ្ឋិតោតិ វុច្ចតិ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោ ហិ បរលោកេ និរបេក្ខោ កេវលំ កាមសុខល្លិកានុយោគមនុយុញ្ជន្តោ តិដ្ឋតិ, ន បរលោកហិតានិ បុញ្ញានិ កត្តុំ ព្យាវដោ ហោតិ, សស្សតទិដ្ឋិកោ តានិ កត្តុំ អាយូហតិ. ភគវា បន តថា អតិដ្ឋន្តោ អនាយូហន្តោ មជ្ឈិមំ បដិបទំ បដិបជ្ជន្តោ សយញ្ច ឱឃំ តរិ, បរេ ច តារេសិ. យថាហ ‘‘អប្បតិដ្ឋំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១). ចតុព្រហ្មវិហារវសេន សត្តេសុ សុដ្ឋុ សម្មា ច ឋិតស្សាតិ អត្ថវសេន វា សុសណ្ឋិតស្ស. សុសណ្ឋិតត្តា ហេស កេវលំ សត្តានំ ទុក្ខំ អបនេតុកាមោ ហិតំ ឧបសំហរិតុកាមោ សម្បត្តិយា ច បមោទិតោ អបក្ខបតិតោ ច ហុត្វា វិនយំ ទេសេតិ, តស្មា ឥមស្មិំ វិនយសំវណ្ណនាធិការេ សារុប្បាយ ថុតិយា ថោមេន្តោ អាហ ‘‘សុសណ្ឋិតស្សា’’តិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘មនាបិយេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, កម្មវិបាកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៥; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៦) សុត្តស្ស, ‘‘សុសណ្ឋានា សុរូបតា’’តិ (ខុ. បា. ៨.១១) សុត្តស្ស ច វសេន សុសណ្ឋិតស្សាតិ អត្ថោ វុត្តោ, សោ អធិប្បេតាធិការានុរូបោ ន ហោតិ. អមិស្សន្តិ កិំ វិនយំ អមិស្សំ, ឧទាហុ បុព្ពាចរិយានុភាវន្តិ? នោភយម្បិ. អមិស្សា ឯវ ហិ វិនយដ្ឋកថា. តស្មា ភាវនបុំសកវសេន អមិស្សំ តំ វណ្ណយិស្សន្តិ សម្ពន្ធោ. បុព្ពាចរិយានុភាវន្តិ អដ្ឋកថា ‘‘យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសូ’’តិ វចនតោ តេសំ អានុភាវោ នាម ហោតិ. កិញ្ចិ អបុព្ពំ ទិស្វា សន្តិ ហិ លោកេ វត្តារោ ‘‘កស្សេស អានុភាវោ’’តិ. អថ វា ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុគន្ត្វា តំតំបាឋេ អត្ថំ ភាវយតិ វិភាវយតិ, តស្ស តស្ស វា អត្ថស្ស ភាវនា វិភាវនាតិ អានុភាវោ វុច្ចតិ អដ្ឋកថា.

បុព្ពាចរិយានុភាវេ សតិ កិំ បុន តំ វណ្ណយិស្សន្តិ ឥមិនា អារម្ភេនាតិ តតោ វុច្ចន្តិ ឆដ្ឋសត្តមដ្ឋមនវមគាថាយោ. តត្ថ អរិយមគ្គញាណម្ពុនា និទ្ធោតមលត្តា វិសុទ្ធវិជ្ជេហិ, តេនេវ និទ្ធោតាសវត្តា វិសុទ្ធបដិសម្ភិទេហិ, វិសុទ្ធបដិសម្ភិទត្តា ច សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហីតិ យោជនា វេទិតព្ពា. កេចិ ‘‘បុព្ពាចរិយាតិ វុត្តេ លោកាចរិយាបិ, សាសនេ រាហុលាចរិយាទយោបិ សង្គយ្ហន្តិ, តេ អបនេតុំ កាមញ្ចាតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘តំ វណ្ណយិស្ស’’ន្តិ វុត្តត្តា បុព្ពដ្ឋកថាយ ឩនភាវោ ទស្សិតោតិ ចេ? ន, ចិត្តេហិ នយេហិ សំវណ្ណិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. សទ្ធម្មំ សំវណ្ណេតុំ កោវិទេហិ, តាយ សំវណ្ណនាយ វា កោវិទេហិ សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហិ.

សល្លេខិយេតិ កិលេសជាតំ ពាហុល្លំ វា សល្លិខតិ តនុំ ករោតីតិ សល្លេខោ, សល្លេខស្ស ភាវោ សល្លេខិយំ, តស្មិំ សល្លេខិយេ. នោសុលភូបមេហីតិ អសុលភូបមេហិ. មហាវិហារស្សាតិ មហាវិហារវំសស្ស. បញ្ញាយ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន ធជោ ឧបមា ឯតេសន្តិ ធជូបមា, តេហិ ធជូបមេហិ. សម្ពុទ្ធវរំ អនុអយេហិ អនុគតេហិ សម្ពុទ្ធវរន្វយេហិ, ពុទ្ធាធិប្បាយានុគេហីតិ អធិប្បាយោ. ឥធ វរ-សទ្ទោ ‘‘សាមំ សច្ចានិ ពុទ្ធត្តា សម្ពុទ្ធោ’’តិ វចនតោ បច្ចេកពុទ្ធាបិ សង្គយ្ហន្តិ. តស្មា តេ អបនេតុំ វុត្តោ.

អដ្ឋកថាយ ឩនភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ ករណវិសេសំ តស្ស បយោជនញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘សំវណ្ណនា’’តិអាទិមាហ. ន កិញ្ចិ អត្ថំ អភិសម្ភុណាតីតិ កិញ្ចិ បយោជនំ ផលំ ហិតំ ន សាធេតីតិ អត្ថោ ‘‘ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតី’’តិអាទីសុ (បារា. ៥៣៨) វិយ. អជ្ឈេសនំ ពុទ្ធសិរិវ្ហយស្សាតិ ឥមិនា យស្មា សហម្បតិព្រហ្មុនា អជ្ឈិដ្ឋេន ធម្មោ ទេសិតោ ភគវតា, សារិបុត្តស្ស អជ្ឈេសនំ និស្សាយ វិនយោ បញ្ញត្តោ, តស្មា អយម្បិ អាចរិយោ តំ អាចរិយវត្តំ បូជេន្តោ ឥមំ សំវណ្ណនំ ពុទ្ធសិរិត្ថេរស្ស យាចនំ និស្សាយ អកាសីតិ ទស្សេតិ. សមនុស្សរន្តោតិ តស្សាភាវំ ទីបេតិ អាទរញ្ច.

តតោ បរំ ទ្វេ គាថាយោ កត្តព្ពវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តា. តេន តាសុ អដ្ឋកថាសុ វុត្តវិនិច្ឆយបច្ចយវិមតិំ វិនោទេតិ, ឯកដ្ឋកថាយ កុសលស្ស វា ‘‘អយំ នយោ អដ្ឋកថាយំ នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបំ និវារេតិ, អយុត្តត្ថបរិច្ចាគេន តត្ថ អភិនិវិដ្ឋានំ អភិនិវេសំ បរិច្ចជាបេតិ, ថេរវាទទស្សនេន វិនយវិនិច្ឆយំ បតិ វិនយធរានំ ការណោបបត្តិតោ ឧហាបោហក្កមំ ទស្សេតិ, អយុត្តត្ថេរវាទបដិក្ខេបេន បុគ្គលប្បមាណតំ បដិក្ខិបតីតិ ឥមេ ចានិសំសា កត្តព្ពវិធិទស្សនេន ទស្សិតា ហោន្តិ. សំវណ្ណនំ តញ្ច សមារភន្តោ តស្សា សំវណ្ណនាយ មហាអដ្ឋកថំ សរីរំ កត្វា សមារភិស្សំ, មហាបច្ចរិយម្បិ យោ វុត្តោ វិនិច្ឆយោ, តថេវ កុរុន្ទីនាមាទីសុ លោកេ វិស្សុតាសុ អដ្ឋកថាសុ ច យោ វុត្តោ វិនិច្ឆយោ, តតោបិ វិនិច្ឆយតោ មហាអដ្ឋកថានយេន, វិនយយុត្តិយា វា យុត្តមត្ថំ តស្ស សរីរស្ស អលង្ការំ វិយ គណ្ហន្តោ សមារភិស្សំ. កិំ សំវណ្ណនមេវ, ន អញ្ញន្តិ ទស្សនត្ថំ បុន សំវណ្ណនាគ្គហណំ. អថ វា អន្តោគធត្ថេរវាទំ សំវណ្ណនំ កត្វា សមារភិស្សន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា. ថេរវាទា ហិ ពហិអដ្ឋកថាយ វិចរន្តិ. ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ចូឡបច្ចរិអន្ធកអរិយដ្ឋកថាបន្នវារាទយោបិ សង្គហិតា. តត្ថ បច្ចរី នាម សីហឡភាសាយ ឧឡុម្បំ កិរ, តស្មិំ និសីទិត្វា កតត្តា តមេវ នាមំ ជាតំ. កុរុន្ទីវល្លិវិហារោ នាម អត្ថិ, តត្ថ កតត្តា កុរុន្ទី នាម ជាតា.

សម្ម សមារភិស្សន្តិ កត្តព្ពវិធានំ សជ្ជេត្វា អហំ ឋិតោ, តស្មា តំ មេ និសាមេន្តូតិ គាថាយ តំ សំវណ្ណនំ មេ មម, មយា វា វុច្ចមានន្តិ បាឋសេសោ. និសាមេន្តុ បស្សន្តុ បញ្ញាចក្ខុនា សុណន្តុ វា សទ្ធាវីរិយបីតិបាមោជ្ជាភិសង្ខារេន សង្ខរិត្វា បូជយន្តា សក្កច្ចំ ធម្មំ. កស្ស ធម្មំ? ធម្មប្បទីបស្ស តថាគតស្ស. កិំ ទស្សេតិ? បទីបដ្ឋានិយោ ហិ ធម្មោ ហិតាហិតប្បកាសនតោ, បទីបធរដ្ឋានិយោ ធម្មធរោ តថាគតោ, តស្មា បរិនិព្ពុតេបិ តស្មិំ តថាគតេ តត្ថ សោកំ អកត្វា សក្កច្ច ធម្មំ បដិមានយន្តា និសាមេន្តូតិ ទស្សេតិ. អថ វា ‘‘ធម្មកាយា តថាគតា’’តិ (ទី. និ. ៣.១១៨) វចនតោ ធម្មោ ច សោ បទីបោ ចាតិ ធម្មប្បទីបោ, ភគវា.

យោ ធម្មវិនយោ យថា ពុទ្ធេន វុត្តោ, សោ តថេវ ពុទ្ធបុត្តេហិ សាវកេហិ ញាតោ អវពុទ្ធោ, យេហិ តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ មតិំ អធិប្បាយំ អច្ចជន្តា និរវសេសំ គណ្ហន្តា. បុរេតិ បុរា, បោរាណត្ថេរា វា. អដ្ឋកថាតិ អដ្ឋកថាយោ, ឧបយោគពហុវចនំ.

យំ អត្ថជាតំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តំ សព្ពម្បិ បមាទលេខកានំ បមាទលេខមត្តំ វជ្ជយិត្វា. កិំ សព្ពេសម្បិ បមាណំ? ន, កិន្តុ សិក្ខាសុ សគារវានំ ឥធ វិនយម្ហិ បណ្ឌិតានំ, មហាអដ្ឋកថាយំ បន សច្ចេបិ អលិកេបិ ទុក្កដមេវ វុត្តំ, តំ បមាទលេខន្តិ វេទិតព្ពំ. បមាទលេខំ វជ្ជយិត្វា បមាណំ ហេស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

តតោ ចាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តអត្ថជាតតោ តន្តិក្កមំ បាឡិក្កមំ. សុត្តន្តា សុត្តាវយវា. អន្តោតិ ហិទំ អព្ភន្តរាវយវសម្ភាវនាទីសុ ទិស្សតិ. សុត្តន្តេសុ ភវា សុត្តន្តិកា, តេសំ សុត្តន្តិកានំ, សុត្តន្តគន្ថេសុ អាគតវចនានន្តិ អត្ថោ. អថ វា អមីយតីតិ អន្តោ, សាធីយតីតិ អធិប្បាយោ. កេន សាធីយតិ? សុត្តេន, សុត្តស្ស អន្តោ សុត្តន្តោ, កោ សោ? សោ សោ អត្ថវិកប្បោ, តស្មិំ សុត្តន្តេ និយុត្តានិ វចនានិ សុត្តន្តិកានិ. តេសំ សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ. តស្ស តស្ស អាគមសុត្តស្ស អភិធម្មវិនយសុត្តស្ស ចានុរូបំ បរិទីបយន្តី, អយំ តាវេត្ថ សមាសតោ អត្ថវិភាវនា – ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទីនំ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.៤៧៩; អ. និ. ៦.១០; បារា. ១) សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ អាគមសុត្តន្តានុរូបំ. ‘‘វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២០) ឯវមាទីនំ អភិធម្មសុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ អភិធម្មសុត្តន្តានុរូបន្តិ ឯវមាទិ. ហេស្សតីតិ ភវិស្សតិ, ករីយិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. វណ្ណនាបីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, សោ តស្មាតិ បទេន យោជេតព្ពោ. កថំ? បណ្ឌិតានំ បមាណត្តាបិ វិត្ថារមគ្គស្ស សមាសិតត្តាបិ វិនិច្ឆយស្ស អសេសិតត្តាបិ តន្តិក្កមស្ស អវោក្កមិតត្តាបិ សុត្តន្តិកវចនានំ សុត្តន្តដ្ឋកថានុរូបំ ទីបនតោបិ តស្មាបិ សក្កច្ចំ អនុសិក្ខិតព្ពាតិ. ឯត្ថ ‘‘តន្តិក្កមំ អវោក្កមិត្វា’’តិ វចនេន សិទ្ធេបិ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយា វេរញ្ជកណ្ឌាទីសុ ‘សុត្តន្តិកានំ ភារោ’តិ គតា, មយំ បន វត្វាវ គមិស្សាមា’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តន្តិកាន’’ន្តិ វុត្តំ កិរ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពាហិរនិទានកថាវណ្ណនា

តទង្គវិនយាទិភេទេន វិនយស្សពហុត្តា វិនយោ តាវ វវត្ថបេតព្ពោ. ‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ’’តិ បុព្ពេ វុត្តត្តា ឥទានិ ‘‘វុត្តំ យេនា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? តស្ស ឯវមាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ធារិតំ យេន ចាភតំ. យត្ថប្បតិដ្ឋិតញ្ចេតន្តិ វចនំ សកលម្បិ វិនយបិដកំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អាហច្ច ភាសិតំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ភគវតោ អតីតាទីសុ អប្បច្ចក្ខំ កិញ្ចិ អត្ថិ. យទិ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតិ, បទសោធម្មាបត្តិំ ន ជនេយ្យាតិ ចេ? ន, សាវកភាសិតស្សបិ បទសោធម្មាបត្តិជននតោ. និយមាភាវា អតិប្បសង្គោតិ ចេ? ន, បទសោធម្មសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘សង្គីតិត្តយំ អារុឡ្ហោ’’តិ វិសេសិតត្តា. តថា អដ្ឋកថាយម្បិ សង្គីតិំ អារុឡ្ហត្តា ‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ…បេ… សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស) ឯវមាទិវចនំ, យញ្ច សង្គីតិអារុឡ្ហក្កមានុគតំ, តំ បទសោធម្មាបត្តិំ ជនេតីតិ អាយស្មា ឧបតិស្សោ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា

បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អតិរេកត្ថោ, តេន អញ្ញាបិ អត្ថីតិ ទីបេតិ. តម្បិ សាលវនំ ឧបគន្ត្វា មិត្តសុហជ្ជេ អបលោកេត្វា និវត្តនតោ ឧបវត្តនន្តិ បាកដំ ជាតំ កិរ. យមកសាលានន្តិ ឯកា កិរ សាលបន្តិ សីសភាគេ, ឯកា បាទភាគេ. តត្រាបិ ឯកោ តរុណសាលោ សីសភាគស្ស អាសន្នេ ហោតិ, ឯកោ បាទភាគស្ស, មូលខន្ធវិដបបត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា ឋិតសាលានន្តិបិ វុត្តំ. អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ ‘‘កតកិច្ចោ បីតិជ ហាស ចេតោ អវេរមុខេនាភតកុណ្ឌលេនា’’តិអាទីសុ វិយ. បរិនិព្ពានេ បរិនិព្ពានហេតុ, តស្មិំ ឋានេ វា មា សោចិត្ថ ចិត្តេន, មា បរិទេវិត្ថ វាចាយ ‘‘បរិទេវនំ វិលាប’’ន្តិ វចនតោ. មហាសមណេនាតិ និស្សក្កត្ថេ ករណវចនំ. សូរិយំ’សូភិ បដុករា’ភា’រិណស្ស តាណា ឥត្យត្រេវ. យញ្ច ភគវតោ អនុគ្គហំ, តស្ស អនុគ្គហស្សាតិ អាចរិយា. ឯកច្ចេ បន ‘‘យំ យស្មា អហំ អនុគ្គហិតោ’’តិ វទន្តិ. និព្ពសនានីតិ និដ្ឋិតវសនកិច្ចានិ, មយា បរិភុញ្ជិត្វា អបនីតានិ. យទិ សុយុត្តានិ ធារេស្សសីតិ បុច្ឆតិ, កវចសទិសានិ សាណានិ. ឥស្សរិយសទិសា នវ អនុបុព្ពវិហារាទយោ. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និរោធសមាបត្តិ ច បដិលាភក្កមេន ‘‘អនុបុព្ពវិហារា’’តិ វុត្តា.

អនាគតេ សន្និកដ្ឋេ, តថាតីតេ ចិរន្តនេ;

កាលទ្វយេបិ កវីហិ, បុរាសទ្ទោ បយុជ្ជតេ.

សត្ថុសាសនមេវ បរិយត្តិ សត្ថុសាសនបរិយត្តិ, សា សុត្តគេយ្យាទិវសេន នវង្គា. តិបិដកមេវ សព្ពបរិយត្តិប្បភេទំ ធារេន្តីតិ តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរា. ‘‘វិនា ន សក្កា’’តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេ’’តិ វុត្តត្តា, ឯវំ សន្តេបិ អត្ថិ វិសេសោ តេហិ សម្មុខាបិ អសម្មុខាបិ សុតំ, ថេរេន បន អសម្មុខាបដិគ្គហិតំ នាម នត្ថីតិ. ន វាយន្តិ ឯត្ថ វាតិ វិភាសា, អញ្ញាសិបិ ន អញ្ញាសិបីតិ អត្ថោ. តត្រ ឧច្ចិននេ. ពហុសទ្ទោ វិបុល្លត្ថោ ‘‘អនន្តបារំ ពហុ វេទិតព្ពមិត្យ’’ត្រេវ. បុព្ពេ ‘‘តិបិដកសព្ពបអយត្តិប្បភេទធរេ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ពហុ ចានេន…បេ… បរិយត្តោ’’តិ ន យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, តិបិដកស្ស អនន្តត្តា, តស្មា អម្ហេ ឧបាទាយ តេន ពហុ បរិយត្តោតិ អធិប្បាយោ. ឥតរថា អានន្ទត្ថេរោ តេហិ អប្បស្សុតោតិ អាបជ្ជតិ, ‘‘អសម្មុខា បដិគ្គហិតំ នាម នត្ថី’’តិ វចនវិរោធោ ច. អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោតិ ឯត្ថ ឯកោ ទិវសោ នដ្ឋោ, សោ បាដិបទទិវសោ, កោលាហលទិវសោ នាម សោ, តស្មា ឥធ ន គហិតោ. សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កីឡនតោ សាធុកីឡនំ នាម. ស្វេបីតិ អបិ-សទ្ទោ អបេក្ខាមន្តានុញ្ញាយ. សុភសុត្តំ ‘‘អចិរបរិនិព្ពុតេ ភគវតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤៤) វុត្តត្តា ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ អន្តោគធំ ន ហោតីតិ ចេ? ន, ភគវតោ កាលេ លទ្ធនយត្តា កថាវត្ថុ វិយ. ឆឌ្ឌិតា បតិតា ឧក្លាបា ឆឌ្ឌិតបតិតឧក្លាបា. អាណា ឯវ អប្បដិហតដ្ឋេន ចក្កន្តិ អាណាចក្កំ. ឯកតោ ឯត្ថ និបតន្តីតិ ឯកនិបាតនំ. អាកាសេន អាគន្ត្វា និសីទីតិ ឯកេតិ ឯតំ ទុតិយវារេ គមនំ សន្ធាយាតិ អាយស្មា ឧបតិស្សោ. បឋមំ វា អាកាសេន គន្ត្វា បរិសំ បត្វា ភិក្ខុបន្តិំ អបីឡេន្តោ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អាសនេ ឯវ អត្តានំ ទស្សេសិ. ឧភយថា ច អាបាថំ គតោ, តេន ឧភយម្បិ យុជ្ជតិ, អញ្ញថា ទ្វីសុ ឯកំ អភូតំ អាបជ្ជតិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ បុច្ឆិ…បេ… អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ វិស្សជ្ជេសីតិ ឥទំ បុព្ពេ ‘‘បឋមំ អាវុសោ ឧបាលី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៤៣៩) វុត្តបុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ សង្ខិបិត្វា សង្គីតិការកេហិ ទស្សិតវចនន្តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. តថា ហោតុ, កិមត្ថំ បនេត្ថ ‘‘និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ, វត្ថុម្បិ បុច្ឆី’’តិ ឯវំ បុព្ពេ ទស្សិតានុក្កមេន អវត្វា ‘‘វត្ថុម្បិ បុច្ឆិ, និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆី’’តិ ឯវំ អនុក្កមោ កតោតិ? ‘‘វត្ថុមូលកត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ឧប្បដិបាដិយា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ ឯកេ. ឯត្ថ បន វិចារណា វេរញ្ជកណ្ឌេ សម្បត្តេ ករីយតិ. រាជាគារកេតិ ឯវំនាមកេ ឧយ្យានេ. អភិរមនារហំ កិរ រាជាគារម្បិ. តត្ថ, យស្ស វសេនេតំ ឯវំ នាមំ លភតិ. អថ ខោ ‘‘អាយស្មា មហាកស្សបោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តមេវ សង្ខិបិត្វា ទស្សេតិ សង្គីតិការកោ វសីគណោ. យទិ ឯវំ យថា និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆីតិ ឯត្ថ បុច្ឆាក្កមោ ទស្សិតោ, តថា អានន្ទត្ថេរស្ស វិស្សជ្ជនក្កមោបិ កិមត្ថំ ន ទស្សិតោតិ ចេ? ឥមិនានុក្កមេន សង្គហំ បញ្ចបិ និកាយា អនារុឡ្ហាតិ ទស្សនត្ថំ. កថំ បន អារុឡ្ហាតិ? អាយស្មា មហាកស្សបោ បញ្ចបិ និកាយេ អនុក្កមេនេវ បុច្ឆិ, អានន្ទត្ថេរោ បន អនុក្កមេនេវ បុច្ឆិតម្បិ អបុច្ឆិតម្បិ តស្ស តស្ស សុត្តស្ស សភាវំ អន្តរា ឧប្បន្នំ វត្ថុំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសក្កមំ មាតិកាវិភង្គក្កមន្តិ ឯវមាទិសព្ពំ អនុរូបវចនំ បក្ខិបិត្វា វិស្សជ្ជេសិ, តេនេវាហ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន បញ្ចបិ និកាយេ បុច្ឆី’’តិ. អថ វា ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាយំ រាជាគារកេ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘រាជាគារកេ អម្ពលដ្ឋិកាយ’’ន្តិ ឧប្បដិបាដិវចនេនបិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាយំ វិហរតិ រាជាគារកេ’’តិ ហិ វុត្តំ.

គហការន្តិ ឥមស្ស អត្តភាវគេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន សក្កា សោ ទដ្ឋុំ, តស្សត្ថាយ ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារោ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសំសារំ តំ ញាណំ អវិន្ទន្តោ វិចរិន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនន្តិ ឥទំ គហការកគវេសនស្ស ការណវចនំ. សព្ពា តេ ផាសុកាតិ តវ សព្ពា អនវសេសកិលេសផាសុកា មយា ភគ្គា. គហកូដំ នាម អវិជ្ជា. សោមនស្សសហគតំ ញាណំ សោមនស្សមយំ. ន ហិ សោមនស្សមយំ ញាណំ ខន្ធសភាវភេទតោ. ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនាតិ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ, តំ បន តត្ថ តត្ថ បកាសយិស្សាម. អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ ធម្មេ ច វិនយេ ចាតិ ឯត្ថ បាណាតិបាតោ អកុសលន្តិ ឯវមាទីសុ មរណាធិប្បាយស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា អកុសលំ, ន បាណសង្ខាតជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទកសង្ខាតោ អតិបាតោ. តថា អទិន្នស្ស បរសន្តកស្ស អាទានសង្ខាតា វិញ្ញត្តិ អព្យាកតោ ធម្មោ, តព្ពិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អកុសលោ ធម្មោតិ (បដ្ឋា. ១.១.២៧) ឯវមាទិនា អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ ធម្មេ បដិពលោ វិនេតុំ. ជាតរូបរជតំ បរសន្តកំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តស្ស យថាវត្ថុំ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដេសុ អញ្ញតរំ, ភណ្ឌាគារិកសីសេន ទិយ្យមានំ គណ្ហន្តស្ស បាចិត្តិយំ, អត្តត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, កេវលំ លោលតាយ គណ្ហន្តស្ស អនាមាសទុក្កដំ, រូបិយឆឌ្ឌកសម្មតស្ស អនាបត្តីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញសង្ករវិរហិតេ វិនយេបិ បដិពលោ វិនេតុន្តិ អត្ថោ. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, ឯតេន ផលវសេន ជវនវសេន ច ចិត្តស្ស វុទ្ធិំ ទស្សេតិ. ‘‘អវិសិដ្ឋ’’ន្តិ បាឋោ, សាធារណន្តិ អត្ថោ.

ទេសេន្តស្ស វសេនេត្ថ, ទេសនា បិដកត្តយំ;

សាសិតព្ពវសេនេតំ, សាសនន្តិបិ វុច្ចតិ.

កថេតព្ពស្ស អត្ថស្ស, វសេនាបិ កថាតិ ច;

ទេសនា សាសនា កថា, ភេទម្បេវំ បកាសយេ.

សាសនស្ស នបុំសកត្តា ‘‘យថា…បេ… ធម្មសាសនានី’’តិ វុត្តំ. ទុច្ចរិតសំកិលេសំ នាម អត្ថតោ ចេតនា, តថាការប្បវត្តចិត្តុប្បាទោ វា. អនិច្ចាទិលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តត្តា វិបស្សនាចិត្តានិ វិសយតោ លោកិយា’ភិសមយោ អសម្មោហតោ លោកុត្តរោ, លោកុត្តរោ ឯវ វា អភិសមយោ វិសយតោ និព្ពានសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស, ឥតរស្ស មគ្គាទិកស្ស អសម្មោហតោតិបិ ឯកេ. ឯត្ថ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុត្តំ ញាណំ, តំ កថំ គម្ភីរន្តិ ចេ? គម្ភីរស្ស ឧទកស្ស បមាណគ្គហណកាលេ ទីឃេន បមាណេន ភវិតព្ពំ, ឯវំ អលព្ភនេយ្យភាវទស្សនត្ថំ ឥទានីតិ វុត្តន្តិ ឯកេ. យស្ស ចត្ថាយ មគ្គផលត្ថាយ. តញ្ច អត្ថំ នានុភោន្តិ នាធិគច្ឆន្តិ កញ្ចិ អត្តនា អធិប្បេតំ, ឥតិវាទបមោក្ខញ្ច. កស្មា? អត្ថស្ស អនុបបរិក្ខិត្វា គហិតត្តា. អធិគតផលត្តា បដិវិទ្ធាកុប្បោ. បុន ខីណាសវគ្គហណេន អរហន្តមេវ ទស្សេតិ, ន សេក្ខំ. សោ ហិ យថា ភណ្ឌាគារិកោ រញ្ញោ កដកមកុដាទិំ គោបេត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ឧបនេតិ, ឯវំ សហេតុកានំ សត្តានំ មគ្គផលត្ថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តាសំយេវ តត្ថ វិនយបិដកេ បភេទតោ វុត្តត្តា, វាយមិត្វា តា ឯវ បាបុណាតីតិ អាចរិយា. កិមត្ថំ តិស្សោវ វិជ្ជា តត្ថ វិភត្តាតិ? សីលសម្បត្តិយា ឯតបរមុបនិស្សយភាវតោ. ‘‘អបរេហិបិ សត្តហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ វិនយធរោ ហោតិ. អាបត្តិំ ជានាតិ, អនាបត្តិំ, លហុកំ អាបត្តិំ, គរុកំ អាបត្តិំ, អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ…បេ… ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ…បេ… អាសវានញ្ច ខយា…បេ… ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (បរិ. ៣២៧) សុត្តមេត្ថ សាធកំ. វិនយំ បរិយាបុណិត្វា សីលសម្បត្តិំ និស្សាយ អាសវក្ខយញាណេន សហេវ វិយ ទិព្ពចក្ខុបុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណានិ បដិលភតិ. វិសុំ ឯតេសំ បរិកម្មកិច្ចំ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ តាសំយេវាតិ វុត្តន្តិ ច វទន្តិ ឯកេ. អភិធម្មេ បន តិស្សោវិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ ច បដិសម្ភិទា អញ្ញេ ច សម្មប្បធានាទយោ គុណវិសេសា វិភត្តា. កិញ្ចាបិ វិភត្តា, តថាបិ វិសេសតោ បញ្ញាជាតិកត្តា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា បាបុណាតីតិ ទស្សនត្ថំ តាសំ តត្ថេវាតិ អវធារណវិបល្លាសោ កតោ. អត្តនា ទុគ្គហិតេន ធម្មេនាតិ បាឋសេសោ. កត្តរិ ចេតំ ករណវចនំ, ហេតុត្ថេ ច, អត្តនា ទុគ្គហិតហេតូតិ អធិប្បាយោ. កស្មា បនាតិ ‘‘អនុលោមិកោ’’តិ វុត្តត្ថំ ទីបេតិ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ.

ទុតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនា

បន្នភារាតិ បតិតក្ខន្ធភារា. ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.២២) ហិ វុត្តំ. ‘‘សម្មុខា ភវិស្សាម ន ភវិស្សាមា’’តិ វត្តារោ. តេសុ ទហរា កិរ. ជម្មិន្តិ លាមកំ.