បរិវារវណ្ណនា
សោឡសមហាវារវណ្ណនា
បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា
១-២. សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសង្ខាតស្ស ធម្មក្ខន្ធសរីរស្ស សាសនេតិ អត្ថោ. បរិវារោតិ សង្គហំ យោ សមារុឡ្ហោ, តស្ស បរិវារស្ស. វិនយភូតា បញ្ញត្តិ វិនយបញ្ញត្តិ. ‘‘បញ្ញត្តិកាលំ ជានតា’’តិ ទុកនយវសេន វត្វា បុន សុត្តន្តនយេន វត្តុំ ‘‘អបិច បុព្ពេនិវាសាទីហី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បស្សនំ នាម ទស្សនត្តា ទិព្ពចក្ខុនា យោជិតំ បដិវេធញាណទស្សនំ. ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតាតិ អាសយានុសយាទិកេ. បុច្ឆាយាតិ សត្តមី. បុនបិ ឯត្ថាតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិកទិដ្ឋិ អន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិ. ‘‘អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានី’’តិ វចនតោ ឥមានិ ឆ សិក្ខាបទានិ ឋបេត្វា សេសា អាចារវិបត្តិ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. កាយេន បន អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘បុព្ពភាគេ សេវនចិត្តមង្គំ កត្វា កាយទ្វារសង្ខាតំ វិញ្ញត្តិំ ជនយិត្វា បវត្តចិត្តុប្បាទសង្ខាតំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, កិញ្ចាបិ ចិត្តេន សមុដ្ឋាបិតា វិញ្ញត្តិ, តថាបិ ចិត្តេន អធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស វិញ្ញត្តិយា សាធិតត្តា ‘កាយទ្វារេន អាបជ្ជតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ភណ្ឌនាទិត្តយវូបសមំ. អាបាណកោដិកន្តិ ជីវិតបរិយន្តំ កត្វា. បោរាណកេហិ មហាថេរេហីតិ សីហឡទីបេ មហាថេរេហិ បោត្ថកំ អារោបិតកាលេ ឋបិតាតិ អត្ថោ. ‘‘ចតុត្ថសង្គីតិសទិសា បោត្ថការុឡ្ហសង្គីតិ អហោសី’’តិ វុត្តំ.
មហាវិភង្គេ បញ្ញត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
កតាបត្តិវារាទិវណ្ណនា
១៦៦. កតាបត្តិវារេ ‘‘សង្ឃិកំ មញ្ចំ វា’’តិអាទិ អជ្ឈោកាសត្តា វិហារព្ភន្តរេបិ អាបជ្ជនតោ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមវសេន វុត្តំ. ទុតិយេ សេយ្យំ សន្ថរិត្វាតិ អព្ភន្តរេ សន្ថរិតភាវតោ វិហារតោ ពហិគមនេបិ តំទិវសានាគមេ អាបជ្ជនតោ ‘‘បរិក្ខេបំ អតិក្កាមេតី’’តិ វុត្តំ.
១៧១. សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេន្តោ ចតស្សោ អាបត្តិយោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ តស្មិំ សិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតបាណោវ អធិប្បេតោ, អថ ខោ បាណោតិ វោហារសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន ‘‘ចតស្សោ’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ.
១៧៣. វិកាលេ គាមប្បវេសនេ ‘‘បឋមំ បាទំ បរិក្ខេបំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ វុត្តត្តា ឧបចារេ នាបជ្ជតិ, បរិក្ខេបំ អតិក្កមិត្វាវ អាបជ្ជតីតិ សិទ្ធមេវា’’តិ វទន្តិ.
១៩៣. បច្ចយវារេ បុរិមវារតោ វិសេសោ អត្ថិយេវ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ កតិ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តេ ជតុមដ្ឋកស្សោកាសោ ន ជាតោ, ឥធ បន ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវនបច្ចយា’’តិ វុត្តេ បុគ្គលនិទ្ទេសាភាវា ជតុមដ្ឋកញ្ច បវិដ្ឋំ, ឯវំ វិសេសោ អត្ថិ. តថា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ.
មហាវិភង្គេ ច ភិក្ខុនិវិភង្គេ សោឡសមហាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា
២៥៧. អនត្តាតិ អត្តវិរហិតា ‘‘អលវណភោជន’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ករុណាសីតលភាវេន ចន្ទសទិសោ. កិលេសតិមិរប្បហានតោ អាទិច្ចោ. យស្មា តេ ទេសយន្តិ, តស្មា អង្គីរសោបិ. បិដកេ តីណិ ទេសយិ តេសំ អញ្ញតរត្តាតិ អត្ថោ. វិនយោ យទិ តិដ្ឋតិ, ឯវំ បដិបត្តិសទ្ធម្មាទិ នីយតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. អយំ បន កថំ តិដ្ឋតីតិ? អាហ ‘‘ឧភតោ ចា’’តិអាទិ. បរិវារេន គន្ថិតា តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. តស្សេវ បរិវារស្ស សុត្តេ. និយតសមុដ្ឋានំ កតំ, វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អសម្ភិន្នសមុដ្ឋានានិ អសង្ករសមុដ្ឋានានិ, អញ្ញេហិ អសទិសសមុដ្ឋានានីតិ អត្ថោ. យស្មា បរិវារេ សតិ វិនយោ តិដ្ឋតិ, វិនយេ សតិ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋតិ, យស្មា សមុដ្ឋានានិ ច សុត្តេ ទិស្សន្តិ, តស្មា សិក្ខេតិ អត្ថោ. ‘‘ធម្មកាមោ សុបេសលោ’’តិ បរិវារេ គារវជននត្ថំ វុត្តំ. តត្ថាតិ ‘‘ទិស្សន្តី’’តិ តត្ថ. ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតីតិ បឋមបារាជិកំ ឯកេន សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ. បាឡិយញ្ហិ និទ្ទិដ្ឋសមុដ្ឋានញ្ច ទិស្សតិ. ‘‘តស្សេវ បរិវារស្ស, សមុដ្ឋានំ និយតោ កត’’ន្តិ វុត្តំ បុរិមនយេតិ អត្ថោ. យថាញាយន្តិ យថាភូតំ. ‘‘សញ្ចរិត្តាភាសនញ្ចា’’តិ បាឋោ. ‘‘សញ្ចរិត្តានុភាសនញ្ចា’’តិបិ អត្ថិ. នយវជ្ជេហិ វិនយវជ្ជេហីតិ អត្ថោ.
បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា
២៥៨. នានុពន្ធេ បវត្តិនិន្តិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី វុត្ថាបិតំ បវត្តិនិំ ទ្វេ វស្សានិ នានុពន្ធេយ្យា’’តិ វុត្តសិក្ខាបទញ្ច. អយំ បាឋោ ឯកច្ចេសុ បោត្ថកេសុ ន ទិស្សតិ. ឆសត្តតិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានា.
ទុតិយបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា
២៥៩. ‘‘កុក្កុច្ចំ ចីវរំ ទត្វាតិ កុក្កុច្ចុប្បាទនញ្ច ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា ខីយនញ្ច ចីវរំ ទត្វា ខីយនញ្ចា’’តិ បាឋោ. ‘‘ទត្វា’’តិ ឧប្បដិបាដិយា វុត្តំ, តស្មា ‘‘កុក្កុច្ចំ ធម្មិកំ ទត្វាតិ បាឋោ សុន្ទរោ’’តិ វទន្តិ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.
២៦៩. អកតន្តិ អភិនវំ.
អន្តរបេយ្យាលំ
កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា
២៧១. បដិនិទ្ទេសន្តិ បុនប្បុនំ និទ្ទិសនំ. អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វិនីតានិ សំវរានីតិ អត្ថោ. ឯតេហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ. ‘‘អារកា’’តិ និវត្តិអត្ថេន វុត្តត្តា តំ បុន សរូបេន វត្តុកាមោ ‘‘ភុសា វា’’តិ អាហ. ‘‘គេហំ ធូមេន បុណ្ណំ អាធូមិត’’ន្តិអាទីសុ វិយ រាគាទិវេរំ មណតិ វិនាសេតិ. ឯតាយាតិ វិរតិយា. វេល ចលនេ. និយ្យានំ មគ្គំ សិនោតិ ពន្ធតីតិ សេតុ. ‘‘សេតុឃាតោតិ វីតិក្កមបដិបក្ខភូតា វិរតិ, តទត្ថនិព្ពត្តិករចិត្តុប្បាទោ វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មស្សវនគ្គន្តិ ធម្មំ សុណន្តានំ សមូហ’’ន្តិ លិខិតំ. សចេ ន គច្ឆតិ, វិក្ខិត្តោ វា និសីទតិ. កាយប្បាគព្ភិយំ កាយទុច្ចរិតំ. ‘‘បមាទេ’’តិ វត្វា តទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សតិវិប្បវាសេ’’តិ វុត្តំ.
២៧២-៣. សបរសន្តានេ វាតិ សសន្តានេ វា បរសន្តានេ វា. តថា វិវទន្តា បនាតិ ភេទករវត្ថូនិ និស្សាយ វិវទន្តា. ឧភយេហិបីតិ ថេរនវេហិ. នន្តិ មេត្តំ កាយកម្មំ. យេសំ បុគ្គលានំ បិយំ ករោតិ, តេសំ មេត្តាកាយកម្មសង្ខាតោ ធម្មោ. ឯត្តកន្តិ អាមិសវិភត្តិទស្សនំ. អសុកស្ស ចាតិ បុគ្គលវិភត្តិទស្សនំ. ‘‘ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា ឯវ អលជ្ជិបរិភោគោ វារិតោ. សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវាតិ សន្និដ្ឋានេន អជានន្តេន វិភាគំ អកត្វា ទាតព្ពភាវំ ទីបេតីតិ ឯកេ. ‘‘សព្ពេសំ ទាតព្ពមេវា’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាសុ. តត្ថ ‘‘អលជ្ជិឧក្ខិត្តកានំ បរិភោគសីសេន សហត្ថា ន ទាតព្ពំ, ទាបេតព្ពន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. វិចិនិត្វា ទានំ វិចេយ្យ ទានំ. យស្មា អយំ វិសេសោ កាតព្ពោយេវាតិ អយំ ករោតិ, តស្មា បុគ្គលវិភាគោ ន កតោតិ សម្ពន្ធោ. បកតិវណ្ណេន វិសភាគវណ្ណេន. ‘‘ឥទំ នាម អាបន្នោ’’តិ បរេហិ អបរាមសិតព្ពតោ អបរាមដ្ឋានិ. អនុលោមេហិ គហិតសង្ខារារម្មណេហិ និព្ពានារម្មណំ កត្វា និយ្យាតិ.
ឆអាបត្តិសមុដ្ឋានវារាទិវណ្ណនា
២៧៦. ‘‘បឋមេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន ទុព្ភាសិតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ន ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ វាចាចិត្តវសេនេវាបជ្ជិតព្ពតោ.
២៧៧. កុដិំ ករោតីតិ ឯត្ថ សញ្ចរិត្តមវត្វា ទុក្កដថុល្លច្ចយសង្ឃាទិសេសានំ ឯកស្មិំ វត្ថុស្មិំ បដិបាដិយា ឧប្បត្តិទស្សនត្ថមិទំ វុត្តំ. ន ហិ សញ្ចរិត្តេ ឯវ អាបជ្ជតិ. ‘‘ឥមិនា បន នយេន សព្ពត្ថ បដិបាដិយា អគ្គហណេ ការណំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.
២៨៣. វិវេកទស្សិនាតិ តទង្គវិវេកាទិបញ្ចវិធវិវេកទស្សិនា.
២៨៤. អត្តនោ ទុដ្ឋុល្លន្តិ សង្ឃាទិសេសំ.
២៨៨. វិវាទាធិករណបច្ចយាតិ អញ្ញេហិ, អត្តនា វា បុព្ពភាគេ អាបន្នបច្ចយាតិ អត្ថោ. ឱមសតីតិ ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ’’តិ វិវទន្តោ ‘‘ត្វំ កិំ ជានាសី’’តិអាទិនា ឱមសតិ. តីហិ សមថេហិ សម្មុខាវិនយបដិញ្ញាតករណតិណវត្ថារកេហិ. ‘‘សម្មុខាវិនយញ្ចេត្ថ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពតោ ‘សម្មុខាវិនយេន ចេវ បដិញ្ញាតករណេន ចា’តិអាទិនា ទ្វីហិបិ យោជិតំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តំ.
២៩១. ឋបេត្វា សត្ត អាបត្តិយោតិ ឯត្ថ ‘‘កិញ្ចាបិ អវសេសា នត្ថិ, តថាបិ បដិបាដិយា បាដវជននត្ថំ បុច្ឆា កតា’’តិ វុត្តំ.
អន្តរបេយ្យាលំ និដ្ឋិតំ.
សមថភេទវណ្ណនា
អធិករណបរិយាយវារាទិវណ្ណនា
២៩៣-៤. លោភការណា វិវាទនតោ ‘‘លោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុ. ឋានានីតិអាទីនិ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមីតិ វុច្ចតិ. កេ តិដ្ឋន្តិ វសន្តិ ភវន្តិ ចាតិ? វិវាទាធិករណាទយោ. កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តោ ហុត្វា វិវទនតោ ‘‘នវ ហេតូ’’តិ វុត្តំ. កោធនោ ហោតិ ឧបនាហីតិអាទីនិ ទ្វាទស មូលានិ. អក្កោសន្តេន ហិ ចតូសុ វិបត្តីសុ ឯកេន អនុវទនតោ ‘‘ចតស្សោ វិបត្តិយោ ឋានានី’’តិ វុត្តំ. ចុទ្ទស មូលានីតិ វិវាទាធិករណេ វុត្តា ទ្វាទស, កាយោ, វាចា ច.
២៩៥-៦. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិ ឯត្ថ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស យា អាបត្តិ ហោតិ, តស្សា អាបត្តិយា បុព្ពេ អាបន្នា អាបត្តិ ឋានំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសលន្តិ វចនតោ នត្ថិ អាបត្តាធិករណស្ស កុសលហេតុ, កុសលចិត្តំ បន អង្គំ ហោតី’’តិ លិខិតំ. ចត្តារិ កម្មានិ ឋានានីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ កត្តព្ពន្តិ ឋិតបាឡិ កម្មំ នាម. ‘យថាឋិតបាឡិវសេន ករោន្តានំ កិរិយា កិច្ចាធិករណំ នាមា’’’តិ វុត្តំ, ‘‘បាឡិអនុសារេន បដិកាតព្ពលក្ខណំ វា កម្មំ. តថេវ ករណំ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ ច. ញត្តិញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មានិ ញត្តិតោ ជាយន្តិ, អបលោកនកម្មំ អបលោកនតោ, ‘‘កិច្ចាធិករណំ ឯកេន សមថេន សម្មតិ សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ. សិយុន្តិ ហោន្តិ. កថញ្ច សិយាតិ កថំ ហោតិ. វិវាទាធិករណស្ស ទ្វេតិ តេ ទ្វេ ឋបេត្វា អញ្ញេហិ ន សម្មតិ.
២៩៧. សាធារណាតិ តំ សមេតព្ពា.
២៩៨. តព្ភាគិយាតិ តំកោដ្ឋាសា.
២៩៩. ឯកាធិករណំ សព្ពេ សមថា សមគ្គា ហុត្វា សមេតុំ ភព្ពាតិ បុច្ឆន្តោ ‘‘សមថា សមថស្ស សាធារណា’’តិ អាហ. សមថា សមថស្សា សិយា សាធារណា សិយា អសាធារណា.
៣០០. សមថា សមថស្ស តព្ភាគិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.
៣០១. ឥមេ សមថា សមថា, ន សម្មុខាវិនយោតិ អត្ថោ.
៣០២. ‘‘សមថា វិនយោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្មា វិនយោ សម្មុខាវិនយោតិ វិនយវារោ ឧទ្ធដោ សិយា. ន សម្មុខាវិនយោតិ សម្មុខាវិនយំ ឋបេត្វា សតិវិនយាទយោ សេសសមថា.
៣០៣. សង្ឃស្ស សម្មុខា បដិញ្ញាតេ តំ បដិជាននំ សង្ឃស្ស សម្មុខតា នាម ហោតីតិ ‘‘តស្ស បដិជាននចិត្តំ សន្ធាយ ‘សម្មុខាវិនយោ កុសលោ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោតិ ‘‘ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាហិ តិវង្គិកោ សម្មុខាវិនយោ ឯតេហិ វិនា នត្ថិ. តត្ថ កុសលចិត្តេហិ ករណកាលេ កុសលោ, អរហន្តានំ ករណកាលេ អព្យាកតោ, ឯតេសំ អកុសលបដិបក្ខត្តា អកុសលស្ស សម្ភវោ នត្ថិ, តស្មា ‘នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោ’តិ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘យេភុយ្យសិកា អធម្មវាទីហិ វូបសមនកាលេ សលាកគ្គាហាបកេ ធម្មវាទិម្ហិ កុសលា, ធម្មវាទីនម្បិ អធម្មវាទិម្ហិ សលាកគ្គាហាបកេ ជាតេ អកុសលា, សព្ពត្ថ អរហតោ វសេនេវ អព្យាកតតា, អនរហតោ សញ្ចិច្ច សតិវិនយទានេ សតិវិនយោ អកុសលោ, អមូឡ្ហវិនយោ អនុម្មត្តកស្ស ទានេ, បដិញ្ញាតករណំ មូឡ្ហស្ស អជាននតោ បដិញ្ញាយករណេ, តស្សបាបិយសិកា សុទ្ធស្ស ករណេ, តិណវត្ថារកំ មហាកលហេ, សញ្ចិច្ច ករណេ ច អកុសល’’ន្តិ លិខិតំ.
យត្ថវារបុច្ឆាវារវណ្ណនា
៣០៤. លព្ភតីតិ បុច្ឆា.
សមថវារវិស្សជ្ជនាវារវណ្ណនា
៣០៥. យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ចាតិអាទិ តស្សា វិស្សជ្ជនំ. យស្មិំ សមយេ សម្មុខាវិនយេន ច យេភុយ្យសិកាយ ច អធិករណំ វូបសម្មតិ, តស្មិំ សមយេ យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ. យត្ថ បដិញ្ញាតករណំ លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិ ឯត្ថ ឯកំ វា ទ្វេ វា ពហូ វា អាបត្តិយោ អាបន្នោ ភិក្ខុ ‘‘ឥមំ នាម អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អាមា’’តិ អាបត្តិំ បដិជានាតិ, ទ្វេបិ លព្ភន្តិ. តត្ថ សង្ឃសម្មុខតា ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាតិ ឯវំ វុត្តសម្មុខាវិនយេ សង្ឃស្ស បុរតោ បដិញ្ញាតំ កតំ ចេ, សង្ឃសម្មុខតា. តត្ថេវ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. អវិវទន្តា អញ្ញមញ្ញំ បដិជានន្តិ ចេ, បុគ្គលសម្មុខតា. តស្សេវ សន្តិកេ ទេសិតំ ចេ, ធម្មវិនយសម្មុខតាយោបិ លទ្ធា ហោន្តិ. ឯកស្សេវ វា ឯកស្ស សន្តិកេ អាបត្តិទេសនកាលេ ‘‘បស្សសិ, បស្សាមី’’តិ វុត្តេ តត្ថ ធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខតាសញ្ញិតោ សម្មុខាវិនយោ ច បដិញ្ញាតករណញ្ច លទ្ធំ ហោតិ.
សំសដ្ឋវារាទិវណ្ណនា
៣០៦. អធិករណានំ វូបសមោវ សមថោ នាម, សោ អធិករណំ វិនា នត្ថិ, តស្មា ន ច លព្ភា វិនិភុជ្ជិត្វា នានាករណំ កាតុំ.
៣០៩-៣១០. សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិ ឯត្ថ សម្មន្តីតិ សម្បជ្ជន្តិ. អធិករណា វា បន សម្មន្តិ វូបសម្មន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា ‘‘យេភុយ្យសិកា សម្មុខាវិនយេន សម្មតី’’តិ ឥមាយ សម្មុខាវិនយេន សទ្ធិំ សម្បជ្ជតិ, ន សតិវិនយាទីហិ តេសំ តស្សា អនុបការត្តាតិ អត្ថោ. សមថា អធិករណេហិ សម្មន្តីតិ ឯត្ថ សមថា អភាវំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.
៣១១. ‘‘សម្មុខាវិនយោ វិវាទាធិករណេន ន សម្មតី’’តិ បាឋោ. យេភុយ្យសិកាយ សមានភាវតោ ច អវសានេ ‘‘សម្មុខាវិនយោ ន កេនចិ សម្មតី’’តិ (បរិ. ៣១៣) វុត្តត្តា ច សម្មុខាវិនយោ សយំ សមថេន វា អធិករណេន វា សមេតព្ពោ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តោ. សតិវិនយោ កិច្ចាធិករណេន សម្មតិ. អមូឡ្ហវិនយតស្សបាបិយសិកតិណវត្ថារកាបិ កិច្ចាធិករណេន សម្មន្តិ.
៣១៣. វិវាទាធិករណំ កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ…បេ… បឋមំ សលាកំ និក្ខិបាមី’’តិ ឯវំ វិវាទាធិករណំ កិច្ចាធិករណេន សម្មតិ. អនុវាទាធិករណអាបត្តាធិករណាបិ កិច្ចាធិករណេន សម្មន្តិ. ‘‘‘អកតំ កម្មំ ទុក្កដំ កម្ម’ន្តិ ឯវំ កិច្ចាធិករណម្បិ កិច្ចាធិករណេន សម្មតីតិ ឯវំ បាឋោ វេទិតព្ពោ’’តិ លិខិតំ. អញ្ញតរស្មិំ បន គណ្ឋិបទេ ‘‘‘សមថា អធិករណេហិ សម្មន្តី’តិ ឯត្ថ យស្មា សព្ពេ សមថា កិច្ចាធិករណេន សម្មន្តិ, តស្មា ‘សមថា កិច្ចាធិករណេន សម្មន្តី’តិ បាឋោ គហេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.
៣១៤. វិវាទាធិករណំ កតមំ អធិករណំ សមុដ្ឋាបេតីតិ ‘‘នាយំ ធម្មោ’’តិ វុត្តមត្តេន កិញ្ចិ អធិករណំ ន សមុដ្ឋាបេតិ.
៣១៨-៩. ‘‘កតមាធិករណបរិយាបន្ន’’ន្តិ បាឋោ. វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណំ ភជតីតិ បឋមុប្បន្នវិវាទំ បច្ឆា ឧប្បន្នោ ភជតិ. វិវាទាធិករណំ ទ្វេ សមថេ ភជតីតិ ‘‘ឥមំ វូបសមេតុំ សមត្ថា តុម្ហេ’’តិ វទន្តំ វិយ ភជតិ ‘‘មយំ តំ វូបសមេស្សាមា’’តិ វទន្តេហិ វិយ ទ្វីហិ សមថេហិ សង្គហិតំ.
សមថភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ខន្ធកបុច្ឆាវារវណ្ណនា
បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា
៣២០. និទានំ នាម កាលញ្ច នគរញ្ច ទេសោ ច ភគវា ច. វត្ថុបុគ្គលាទិ និទ្ទេសោ. យានិ តត្ថ ឧបសម្បទក្ខន្ធកេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា នយេន ឧត្តមានិ បទានិ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. សា សា តស្ស តស្ស បទស្ស អាបត្តីតិ វុច្ចតីតិ យា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ បទេន បញ្ញត្តា អាបត្តិ, សា តស្ស បទស្សាតិ អធិប្បាយោ. ចម្មសំយុត្តេតិ ចម្មក្ខន្ធកេ.
ឯកុត្តរិកនយវណ្ណនា
ឯកកវារវណ្ណនា
៣២១. ឯកុត្តរិកនយេ អាបត្តិ ជានិតព្ពាតិ ឯត្ថ អាបត្តិ នាម កិំ បរមត្ថសភាវា, ឧទាហុ ន វត្តព្ពសភាវាតិ? ន វត្តព្ពសភាវា. វុត្តញ្ហិ បរិវារេ ‘‘វត្ថុ ជានិតព្ពំ, គោត្តំ ជានិតព្ពំ, នាមំ ជានិតព្ពំ, អាបត្តិ ជានិតព្ពា’’តិ ឯតេសំ បទានំ វិភង្គេ ‘‘មេថុនធម្មោតិ វត្ថុ ច គោត្តញ្ច. បារាជិកន្តិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ចា’’តិ. នាមញ្ច គោត្តញ្ច ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ (សំ. និ. ១.៧៦) វចនតោ សម្មុតិមត្តំ, តស្មា ‘‘កុសលត្តិកវិនិមុត្តា ន វត្តព្ពធម្មភូតា ឯកច្ចា សម្មុតិ ឯវា’’តិ វុត្តំ. យំ បន វុត្តំ សមថក្ខន្ធកេ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២២), តំ ‘‘វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកត’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២០) ឯត្ថ វិយ បរិយាយតោ វុត្តំ. អត្ថតោ ហិ វិវាទោ នាម ឯកច្ចោ សម្មុតិវិសេសោ. យោ ចិត្តសមង្គិនោ, សោ ‘‘តំ ចិត្តបរិយាយេន បន សិយា កុសល’’ន្តិអាទិ វោហារលទ្ធោ, តថា អាបត្តាធិករណម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោ ហិ អកុសលចិត្តោ វា អាបជ្ជតិ កុសលាព្យាកតចិត្តោ វា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា). អញ្ញថា សមថេហិ អធិករណីយតា ន សម្ភវតិ. ន ហិ សមថា កុសលាទិំ អកុសលាទិំ វា អធិកិច្ចបវត្តន្តិ, សមថវសេន វា កុសលាទិ សម្មតិ. ន ច កុសលស្ស វិវាទស្ស, អនុវាទស្ស វា កុសលាទិសមថេហិ វូបសមេតព្ពតា អាបជ្ជតីតិ តេសំ អធិករណមត្តមេវ ន សម្ភវេយ្យ, តស្មា អធិករណានំ, សមថានញ្ច កុសលាទិភាវោ បរិយាយទេសនាយ លព្ភតិ, នោ អញ្ញថា, តេនេវ សម្មុខាវិនយេ វិយ អាបត្តាធិករណេ តិកំ ន បូរិតំ. សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជមានស្ស យស្មា សញ្ចេតនា ឯកន្តតោ អកុសលាវ ហោតិ. ឥតរស្ស សចិត្តកស្ស វា អចិត្តកស្ស វា តទាភាវមត្តំ ឧបាទាយ ‘‘អព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. យថា ហិ ‘‘តិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ តំ ចីវរំ អភិនិប្ផាទេយ្យ, ឥច្ចេតំ កុសល’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៥៣៨) ន កុសលសទ្ទោ សុខវិបាកោ, ‘‘សម្បរាយិកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បដិឃាតាយា’’តិអាទីសុ (បរិ. ៤៩៨) ន អកុសលា វា ហោតិ. ឥតរស្ស សចិត្តកស្ស វា អចិត្តកស្ស វា តទាភាវមត្តំ ឧបាទាយ ‘‘អព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. យថា ហិ ទ្វិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ តំ ចីវរំ អភិនិប្ផាទេយ្យ, យំ បនេត្ថ ‘‘អាបត្តាធិករណំ អកុសល’’ន្តិ វុត្តំ, តស្ស វសេន តទកុសលតោ សត្ត វិនីតវត្ថូនិ វេទិតព្ពានិ, តតោ ចីវរន្តិ សម្ភវតោ អចីវរកា, អន្តរាបត្តិកា ច. អនន្តរិកលក្ខណប្បត្តស្ស វសេន និយតា ច នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សម្មុតិនិទ្ទេសេ គរុកលហុកនិទ្ទេសោបិ សម្ភវតិ. អញ្ញថា ‘‘អនន្តរាយិកា បណ្ណត្តិវជ្ជា, អនវជ្ជាបណ្ណត្តី’’តិ ច វុត្តា. កុដិការមហល្លកាបត្តិ អន្តរាយិកា លោកវជ្ជសាវជ្ជបណ្ណត្តិតោ. សម្បជានមុសាវាទោ ឱមសវាទាទិតោ គរុកាទិ ន សម្ភវេយ្យ, តតោ វា អយំ លហុកាទីតិ ឥទំ សព្ពំ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតំ, ‘‘សព្ពំ អយុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. កស្មា? យស្មា ‘‘បារាជិកន្តិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិចា’’តិ វចនេន ចេ អាបត្តិ ន វត្តព្ពធម្មោ សិយា, វត្ថុ ច ន វត្តព្ពធម្មោ សិយា គោត្តេន សមានាធិករណភាវេន វុត្តត្តា, តស្មា ‘‘មេថុនធម្មោ’’តិ បទំ អជ្ឈាចារសង្ខាតំ វត្ថុញ្ច ទីបេតិ. អជ្ឈាចារវសេនេវ អាបត្តិយា លទ្ធនាមំ អសាធារណនាមត្តា ‘‘គោត្ត’’ន្តិ ច វុច្ចតីតិ អយំ តត្ថ អត្ថោ.
‘‘អាបត្តាធិករណស្ស កិំ បុព្ពង្គមន្តិ? លោភោ បុព្ពង្គមោ, ទោសោ, មោហោ, អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ បុព្ពង្គមោ’’តិ ‘‘កតិ ហេតូតិ? ឆ ហេតូ តយោ អកុសលហេតូ, តយោ អព្យាកតហេតូ’’តិ ច វុត្តត្តា និប្បរិយាយេនេវ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. សមថក្ខន្ធកេ បន សន្ធាយភាសិតវសេន តថា ឯវ វុត្តំ. តស្មា អាបត្តាធិករណំ សភាវតោ និប្បរិយាយេនេវ អកុសលា ចត្តារោ ខន្ធា, រូបអព្យាកតា ច ហោន្តិ. ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ (ចូឡវ. ២២២) វុត្តត្តា កុសលមេវ បដិក្ខិត្តំ, ខីណាសវានំ កិរិយាព្យាកតំ នាម ហោតីតិ កុសលេ បដិក្ខិត្តេ កិរិយាព្យាកតម្បិ បដិក្ខិត្តមេវ ហោតិ. តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ សព្ពថា អវាវដំ វិបាកាព្យាកតំ បដិក្ខិត្តមេវ ហោតិ. និព្ពានាព្យាកតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ឯកេ, តំ អយុត្តំ ‘‘ឆ ហេតុយោ’’តិ វុត្តត្តា. កិញ្ចាបិ វុត្តំ សាមញ្ញេន, តថាបិ វិបាកហេតុយេវ តត្ថ អធិប្បេតោ, ន កិរិយាហេតុ, តេ ហិ កុសលសភាវា ច, តស្មា រូបំ, វិបាកាព្យាកតញ្ចាបត្តិ. តត្ថ អកុសលាបត្តិតោ វិនីតវត្ថូនិ. ឥតរស្សាបិ អាទិតោ ឆាទនា កុសលចិត្តតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អន្តរាយិកនិយតសាវជ្ជបញ្ញត្តិភាវោបិ ចស្សា វេវចនវសេន វេទិតព្ពោ បណ្ណត្តិវជ្ជាយ, សញ្ចិច្ច អាបន្នាយ ច, តស្មា ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ សិយា សារម្មណំ សិយា អនារម្មណ’’ន្តិ វចនំ វិយ ឯកន្តាកុសលំ អនេកន្តាកុសលញ្ច លោកវជ្ជំ, ឯកន្តាព្យាកតំ ភូតារោចនំ អនេកន្តាព្យាកតញ្ច សេសំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយាព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. សមថក្ខន្ធកេ បន បណ្ណត្តិវជ្ជមេវ សន្ធាយ តថា វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ, គណ្ឋិបទេ ច ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’ន្តិ ឯត្ថ សន្ធាយភាសិតវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មិញ្ហិ បថវិខណនាទិកេ អាបត្តាធិករណេ អបកតញ្ញុនោ សន្ធាយ អប្បហរិតករណាទិកាលេ កុសលចិត្តំ អង្គំ ហោតិ, ខណនាទិបយោគសង្ខាតំ រូបាព្យាកតំ អាបត្តិសមុដ្ឋាបេន្តំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អត្ថាបត្តិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, កុសលចិត្តោ វុដ្ឋាតី’’តិអាទិ. តស្មិញ្ហិ សតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ. យស្មា អាបត្តិសមុដ្ឋាបកំ ចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ ន ហោតិ, តស្មា ន យិទំ អង្គប្បហោនកចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘សិយា កុសល’’ន្តិ ច វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, ន ច វុត្តំ. តស្មា ឥទំ បន សន្ធាយ វុត្តំ – យំ តាវ អាបត្តាធិករណំ លោកវជ្ជំ, តំ ឯកន្តតោ អកុសលមេវ, តត្ថ ‘‘សិយា អកុសល’’ន្តិ វិកប្បោ នត្ថិ. យំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តំ យស្មា សញ្ចិច្ច ‘‘ឥមំ អាបត្តិំ វីតិក្កមាមី’’តិ វីតិក្កមន្តស្សេវ អកុសលំ ហោតិ, អសញ្ចិច្ច បន កិញ្ចិ អជានន្តស្ស សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជតោ រូបវិបាកំ អព្យាកតំ ហោតិ អនុដ្ឋានតោ. តស្មា តស្ស បណ្ណត្តិវជ្ជស្ស សញ្ចិច្ចាសញ្ចិច្ចវសេន ឥមំ វិកប្បភាវំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ.
សចេ បន កោចិ វិនយេ អបកតញ្ញូ ‘‘យំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, ឥទំ វុច្ចតិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វទេយ្យ, តស្សេវំវាទិនោ អចិត្តកានំ ឯឡកលោមាទិសមុដ្ឋានានម្បិ កុសលចិត្តសមង្គិកាលេ តាសំ អាបត្តីនំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជេយ្យ, ន វា អាបជ្ជតិ. កិំការណំ? ន ច តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គំ. អត្តភាវោ សភាវោ បកតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កតរំ បន តស្សា អាបត្តិយា តទា អង្គសភាវោតិ? វុច្ចតេ – កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន បន ចលិតស្ស កាយស្ស, បវត្តាយ វាចាយ ចាតិ ឯតេសំ ទ្វិន្នំ ចលិតប្បវត្តានំ កាយវាចានំ អញ្ញតរមេវ អង្គសភាវោ, តញ្ច រូបក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា អព្យាកតន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? កាយោ, វាចា ច តទា អាបត្តាធិករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យា បនេត្ថ អកុសលាបត្តិក្ខណេ កាយវាចាយោ អព្យាកតភាវោ, តា អព្ពោហារិកា ហោន្តិ កាយវចីកម្មកាលេ មនោកម្មំ វិយ. តទា ហិ កាយវាចាយោ អាបត្តិករាទិដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាបត្តិករា ធម្មា ជានិតព្ពា. កតិ មូលានីតិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ មូលានី’’តិអាទិ. យទា បន កាយវាចាយោ អាបត្តិយា អង្គមេវ ហោន្តិ, តទា ‘‘ចិត្តំ ចិត្តាធិបតេយ្យ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាមាវចរកុសលវណ្ណនា) វចនំ វិយ បុព្ពបយោគានំ អបរបយោគស្ស បច្ចយភាវតោ អាបត្តិករាទិបញ្ញត្តិំ ន វិជហន្តិ. យថា តព្ភាវេបិ ‘‘អាបត្តាធិករណស្ស កតិ វត្ថូនីតិ? សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា វត្ថូនិ. កតិ ភូមិយោតិ? សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ភូមិយោ’’តិ វុត្តំ. តថា តព្ភាវេបិ អាបត្តិករា ‘‘អាបត្តិសមុដ្ឋានា’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា អាបត្តិ នាម ចត្តារោ អកុសលក្ខន្ធា សញ្ចិច្ច វីតិក្កមកាលេ ភូតារោចនំ ឋបេត្វា សព្ពាបិ អវិសេសតោ, វិសេសតោ បន សព្ពាបិ ឯកន្តាកុសលា អកុសលា, អនេកន្តាកុសលា បន គិរគ្គសមជ្ជចិត្តាគារសង្ឃានិឥត្ថាលង្ការគន្ធវណ្ណកវាសិតបិញ្ញាកប្បភេទា, ភិក្ខុនិអាទីនំ ឧម្មទ្ទនបរិមទ្ទនប្បភេទា ចាតិ ទសប្បភេទា សកនាមេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វត្ថុជាននសចិត្តកកាលេ ឯវ អកុសលា, តទភាវតោ អចិត្តកកាលេ វិនា អនាបត្តាធិករណេន កម្មដ្ឋានាទិសីសេន កុសលចិត្តេន តំ តំ វត្ថុំ វីតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ កេវលំ រូបអព្យាកតមេវ.
កេចិ បនេត្ថ ‘‘អប្បកាសេ ឋានេ កដិសុត្តកសញ្ញាយ សង្ឃាណិំ, មត្តិកាសញ្ញាយ គន្ធវណ្ណកាទិំ វា ធារេន្តិយាបិ អាបត្តិ, តស្មា អចិត្តកាយេវា’’តិ វណ្ណយន្តិ. តេ ‘‘សង្ឃាណិយា អសង្ឃាណិសញ្ញាយ ធារេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ បាឋាភាវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. សុរាបានាបត្តិ បន អចិត្តកាបិ ឯកន្តាកុសលាវ. តេនេវ ‘‘មជ្ជេ អមជ្ជសញ្ញី បិវតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣២៨) វុត្តំ. យស្មា បនេត្ថ អាពាធបច្ចយាបិ ន សក្កា វិនា អកុសលេន សុរាបានំ បាតុំ, តស្មា យថាវុត្តេសុ អនេកន្តាកុសលេសុ វិយ លោកវជ្ជេសុ ឥធ ‘‘សុរាបានេសុ អនាបត្តិ អាពាធបច្ចយា’’តិ ន វុត្តំ. សូបសំបាកាទិ បន អមជ្ជមេវ. តត្ថ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ ឧទកទន្តបោណេ វិយ. ភូតារោចនាបត្តិ រូបាព្យាកតមេវ, អចិត្តកកាលេ សហសេយ្យាទិ រូបវិបាកាព្យាកតមេវ, តត្ថ សុបិនន្តោ វិជ្ជមានម្បិ អកុសលំ អនង្គត្តា អព្ពោហារិកំ ហោតិ. កុសលេ កថាវ នត្ថិ អនាបត្តិ សភាវត្តា កុសលស្ស. តថា កិរិយាតិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ យថាសម្ភវំ អកុសលំ វា សុទ្ធរូបំ វា សវិបាកំ វាតិ តិធា ភិជ្ជតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ.
តត្ថ ឋបេត្វា សុរាបានំ ឯកច្ចញ្ច បណ្ណត្តិវជ្ជំ, ឯកន្តាកុសលញ្ច សចិត្តកមេវ, ភូតារោចនំ អចិត្តកមេវ, សេសំ សហ សុរាបានេន អនេកន្តាកុសលំ លោកវជ្ជញ្ច អនេកន្តាព្យាកតំ បណ្ណត្តិវជ្ជញ្ច យេភុយ្យេន សចិត្តកាចិត្តកន្តិ សព្ពសិក្ខាបទំ តិប្បភេទំ ហោតិ. យំ បនេត្ថ សចិត្តកមេវ, តំ មេថុនាទិវត្ថុជាននចិត្តេនេវ សចិត្តកំ, សព្ពំ សេខិយំ បណ្ណត្តិជាននចិត្តេនេវ សចិត្តកំ ‘‘អនាទរិយំ បដិច្ចា’’តិ វចនតោតិ សចិត្តកំ ទុវិធំ ហោតិ. ឯកន្តាចិត្តកំ បណ្ណត្តិជាននចិត្តាភាវេន, ន វត្ថុជាននចិត្តាភាវេន. តទភាវតោ ឯកន្តាកុសលំ សុរាបានំ, ឯកន្តាព្យាកតំ សញ្ចរិត្តំ, វត្ថុជាននចិត្តស្ស វា បណ្ណត្តិជាននចិត្តស្ស វា ឧភិន្នំ អភាវេន អចិត្តកភាវេន អចិត្តកំ ហោតិ. សុរាបានំ បន សចិត្តកំ ហោតិ វត្ថុជាននចិត្តេនេវ. អរិយបុគ្គលានំ ឥតរេសំ ឧភិន្នំ វា អញ្ញតរស្ស ភាវេន សេសំ ចិត្តកាចិត្តកំ. វិសេសតោ ច វត្ថុជាននចិត្តាភាវេន, អបកតញ្ញុនោ បណ្ណត្តិជាននចិត្តាភាវេន វា អចិត្តកភាវេន អចិត្តកំ ហោតិ. តត្ថ ឯកន្តាចិត្តកញ្ច សចិត្តកញ្ច ‘‘អចិត្តក’’មិច្ចេវ វុច្ចតិ. អយំ តាវ ‘‘អាបត្តិ ជានិតព្ពា’’តិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ.
មូលវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា មូលាយបដិកស្សនំ កត្វា ឋិតេន អាបន្នាបត្តិ. អយំ អគ្ឃវិសុទ្ធិយា អន្តរាបត្តីតិ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិត្វា តាសុ សព្ពចិរបដិច្ឆន្នវសេន អគ្ឃសមោធានំ គហេត្វា វសន្តេន អាបន្នាបត្តិ. ‘‘បុនបិ អាបជ្ជិស្សាមី’’តិ សឧស្សាហេនេវ ចិត្តេន. ‘‘អយំ ភិក្ខុនិយា ឯវា’’តិ លិខិតំ. ‘‘បារាជិកមេវា’’តិ ឥទញ្ច ភូតវសេន ទស្សេតុំ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ ទេសិតេ បន យា កាចិ អាបត្តិ ន វុដ្ឋាតីតិ អបរេ, តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ’’តិ វុត្តត្តា អធម្មិកបដិស្សវេ ទុក្កដំ ន ហោតិ. ‘‘បុព្ពេ សុទ្ធចិត្តស្ស ‘តុម្ហេ វិព្ភមថា’តិ វុត្តេ ‘សាធូ’តិ បដិស្សុណិត្វា សចេ ន វិព្ភមតិ អនាបត្តិ, ឯវំ សព្ពត្ថា’’តិ ច វុត្តំ. ‘‘អាវិករោ ជានិតព្ពោ’’តិបិ បាឡិ. កាលេន វក្ខាមិ, នោ អកាលេនា’’តិអាទីសុ បញ្ចទសសុ ធម្មេសុ. ភព្ពាបត្តិកា នាម អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ ភព្ពា.
ទុកវារវណ្ណនា
៣២២. និទហនេ អាតបេ. ‘‘ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យ (បារា. ៤៧២). ឆារត្តបរមំ តេនា’’តិអាទិនា (បារា. ៦៥៣) វុត្តាបត្តិកោ គណបូរកោ ហុត្វាបិ កម្មំ កោបេតិ នានាសំវាសកត្តា. កម្មេន វា សលាកគ្គាហេន វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសោ ចេវ កម្មញ្ច ឯកន្តិ ឯត្ថ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោតិ វា កម្មន្តិ វា អត្ថតោ ឯកមេវ, តេសុ យំ កិញ្ចិ កតេ សង្ឃភេទោ ហោតីតិ អត្ថោ. បុព្ពភាគាតិ សង្ឃភេទតោ បុព្ពភាគា. ‘‘បមាណ’’ន្តិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អញ្ញតរេន ភេទោ ហោតិ, ន ឥតរេហីតិ វុត្តំ. វិនយេ សិទ្ធា វិនយសិទ្ធា, រោមជនបទេ ជាតំ រោមកំ, អនុញ្ញាតលោណត្តា ទុកេសុ វុត្តាតិ.
តិកវារវណ្ណនា
៣២៣. វោ តុម្ហេហិ ន សមុទាចរិតព្ពំ. វចីសម្បយុត្តំ កាយកិរិយំ កត្វាតិ កាយេន និបច្ចការំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឧបឃាតេតិ វិនាសេតិ. ឱមទ្ទិត្វាតិ អភិភវិត្វា. វទតោតិ វទន្តស្ស. ‘‘ពាលស្ស និស្សយោ ទាតព្ពោ’’តិ ទុកេ អាគតំ, ឥធ បន ‘‘ន ទាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, អាបត្តិពាហុល្លំ សន្ធាយ នាទាតព្ពំ, ‘‘ឥមស្មា វិហារា បរំ មា និក្ខមាហិ, វិនយធរានំ វា សន្តិកំ អាគច្ឆ វិនិច្ឆយំ ទាតុ’’ន្តិ វុត្តេ តស្ស វចនំ ន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តិកភោជនំ នាម សចេ តយោ ហុត្វា ភុញ្ជន្តិ, គណភោជនេន អនាបត្តិ, ឥទំ សន្ធាយ តិកំ. ‘‘បសុត្តោ’’តិ ពាហុល្លតោ វុត្តំ. អថ វា និបជ្ជិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥទំ ឋបេត្វា គច្ឆាមិ, តាវកាលិកំ ភន្តេ ទេថាតិ វុត្តេ ‘នវកម្មាទិអត្ថំ វិនា ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ និវាសេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. អបច្ចុទ្ធរិត្វាតិ បច្ចុទ្ធរណំ អកត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនតោ អវិកប្បនបច្ចយា អាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, វិកប្បនា បន កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ញាតព្ពំ. អយំ នយោ អវិកប្បនំ សន្ធាយ, បុរិមោ វិកប្បិតបរិភោគបច្ចយាបត្តិំ សន្ធាយ. វត្ថបដិច្ឆាទិ សព្ពកប្បិយតាយាតិ វត្ថបដិច្ឆាទិ សព្ពត្ថ កប្បិយត្តាតិ អត្ថោ. កេចិ ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘វត្ថបដិច្ឆាទិ សព្ពកប្បិយតា តាយ បដិច្ឆន្នេនា’’តិ លិខន្តិ. ‘‘វត្ថមេវ បដិច្ឆាទិ វត្ថបដិច្ឆាទី’’តិ វិគ្គហត្តា ‘‘តាយា’’តិ ន យុជ្ជតិ. ‘‘តេនា’’តិ ភវិតព្ពត្តាតិ ឥទំ សព្ពំ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.
ចតុក្កវារវណ្ណនា
៣២៤. ចតូហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ…បេ… កម្មវាចាយ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ យញ្ហិ អាបត្តិំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, ន តត្ថ កាយាទយោតិ អាបន្នំ, តតោ កម្មវាចាយ សទ្ធិំ អាបត្តិករា ធម្មា សត្តាតិ អាបជ្ជតិ, ឯវំ សតិ ‘‘ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានី’’តិ វចនវិរោធោ, តានិ ឯវ អាបត្តិករា ធម្មា នាម. អថ តត្ថាបិ កាយាទយោ ឯកតោ វា នានាតោ វា លព្ភន្តិ, ចតូហាការេហីតិ ន យុជ្ជតីតិ ‘‘ឆហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ ឯវំ ឯតានិ សុត្តបទានិ វិរោធិតានិ ហោន្តិ. កថំ អវិរោធិតានិ? សវិញ្ញត្តិកាវិញ្ញត្តិកភេទភិន្នត្តា. កាយាទីនំ យា កិរិយា អាបត្តិ, នំ ឯកច្ចំ កាយេន សវិញ្ញត្តិកេន អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ សវិញ្ញត្តិកាយ វាចាយ, ឯកច្ចំ សវិញ្ញត្តិកាហិ កាយវាចាហិ អាបជ្ជតិ, យា បន អកិរិយា អាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតិ, តញ្ច ខោ អវសិដ្ឋាហិ អវិញ្ញត្តិកាហិ កាយវាចាហិយេវ, ន វិនា ‘‘នោ ចេ កាយេន វាចាយ បដិនិស្សជ្ជតិ, កម្មវាចាបរិយោសានេ អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៤១៤) វចនតោ, អវិសេសេន វា ឯកច្ចំ អាបត្តិំ កាយេន អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ វាចាយ, ឯកច្ចំ កាយវាចាហិ. យំ បនេត្ថ កាយវាចាហិ, តំ ឯកច្ចំ កេវលាហិ កាយវាចាហិ អាបជ្ជតិ, ឯកច្ចំ កម្មវាចាយ អាបជ្ជតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ឯវំ អវិរោធិតានិ ហោន្តិ.
តត្រាយំ សមាសតោ អត្ថវិភាវនា – កាយេន អាបជ្ជតីតិ កាយេន សវិញ្ញត្តិកេន អកត្តព្ពំ កត្វា ឯកច្ចំ អាបជ្ជតិ, អវិញ្ញត្តិកេន កត្តព្ពំ អកត្វា អាបជ្ជតិ, តទុភយម្បិ កាយកម្មំ នាម. អកតម្បិ ហិ លោកេ ‘‘កត’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ទុក្កដំ មយា, យំ មយា បុញ្ញំ ន កត’’ន្តិ ឯវមាទីសុ, សាសនេ ច ‘‘ឥទំ តេ, អាវុសោ អានន្ទ, ទុក្កដំ, យំ ត្វំ ភគវន្តំ ន បុច្ឆី’’តិ (ចូឡវ. ៤៤៣) ឯវមាទីសុ, ឯវមិធ វិនយបរិយាយេន កាយេន អករណម្បិ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយមេវ នយោ ‘‘វាចាយ អាបជ្ជតី’’តិអាទីសុ. បុរតីតិ បុរិសោ, បុរ អគ្គគមនេ. បុរតីតិ បុរតោ គច្ឆតិ សព្ពកម្មេសុ បុព្ពង្គមោ ហោតិ. បឋមុប្បន្នវសេនាតិ បឋមកប្បិយេសុ ហិ បឋមំ បុរិសលិង្គំ ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘បុរិម’’ន្តិ សង្ខំ គតំ បុរិសលិង្គំ ជាយតីតិ អត្ថោ. សតំ តិំស ចាតិ ឯត្ថ អសាធារណាបិ បារាជិកា នោ អន្តោគធាយេវ ជាតា បារាជិកាបន្នានំ ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពត្តា. ‘‘អសាធារណវចនេន បន សាមញ្ញេន ឧទ្ធដានី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សតញ្ចេវ តិំសញ្ច សិក្ខាបទានីតិ បាឋោ’’តិ ច វទន្តិ. ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ចតូសុ បារាជិកេសូតិ សាធារណេសុ ឯវ. អត្ថិ វត្ថុនានត្តតា នោ អាបត្តិនានត្តតាតិ បឋមបញ្ហោ ឥធ ទុតិយោ នាម. អត្ថិ អាបត្តិសភាគតា នោ វត្ថុសភាគតាតិ ឯតេន វិសេសោ នត្ថិ. មន្តាភាសាតិ មតិយា ភាសា. ‘‘អភិវាទនារហាតិ យថានិសិន្នាវ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា វន្ទន្តិ. នវមភិក្ខុនិតោ បដ្ឋាយ អនុដ្ឋិតព្ពតោ អាសនា ន បច្ចុដ្ឋេន្តិ. អវិសេសេនាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស, ឥតរស្ស វា វិប្បកតភោជនស្ស, សមីបគតោ យោ កោចិ វុឌ្ឍតរោតិ អត្ថោ. វិប្បកតភោជនេនាបិ ហិ ឧដ្ឋហិត្វា អាសនំ ទាតព្ពំ. ឥធ ន កប្បន្តីតិ វទន្តោបីតិ បច្ចន្តិមជនបទេសុ ឋត្វា ‘‘ឥធ ន កប្បន្តី’’តិ វទន្តោ វិនយាតិសារទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. កប្បិយញ្ហិ ‘‘ន កប្បតី’’តិ វទន្តោ បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទតិ នាម. តថា ឥធ កប្បន្តីតិអាទីសុបិ ឋត្វា ‘‘ឥធ កប្បន្តី’’តិ វទន្តោ វិនយាគតភិក្ខុ វិនយោ បុច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ.
បញ្ចកវារវណ្ណនា
៣២៥. ន ឧបេតិ បុគ្គលោ. ‘‘និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា’’តិ (បាចិ. ២៩៩) វចនតោ និមន្តនាភាវា បិណ្ឌបាតិកស្ស អនាមន្តចារោ វដ្ដតិ. ‘‘គិលានសមយោ’’តិអាទិនា អាភោគំ កត្វា ភោជនំ អធិដ្ឋហិត្វា ភោជនំ នាម. ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ អវិកប្បនា. បរម្មុខេ អគុណវចនំ អយសោ. សម្មុខា គរហា. សីលទិដ្ឋិព្យសនានំ វិនយបរិយាបន្នត្តា តេហិ សទ្ធិំ ឥតរេ បញ្ចកំ បូរេតុំ វុត្តា. ‘‘វិនយធរបញ្ចមេន គណេនា’’តិ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តត្តា បញ្ចកំ ជាតំ. អញ្ញតរស្មិំ វិហារេ ឯកោ ថេរោតិ អត្ថោ. ‘‘យោនកវិសយតោតិ ចីនដ្ឋានា’’តិ លិខិតំ. អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរីតិ បុព្ពេនិវាសញាណំ និព្ពត្តេសីតិ អត្ថោ. អនន្តរេ ឋានេ ឋត្វាតិ អត្ថោ. ញត្តិយា កម្មប្បត្តោ ហុត្វាតិ ញត្តិដ្ឋបិតកាលេ កម្មប្បត្តោ ហោតិ. បុន កម្មវាចាយ កម្មសិទ្ធិ. ញត្តិខេត្តន្តិ ញត្តិយាវ កាតព្ពដ្ឋានំ តស្សា ខេត្តំ, ញត្តិទុតិយាទិកម្មេ បឋមដ្ឋបនំ តស្សា ឱកាសោ នាម. អារញ្ញកេ ឥទញ្ចិទញ្ចានិសំសន្តិ ឯវំ ឥទមត្ថិតន្តិ អត្ថោ.
ឆក្កវារវណ្ណនា
៣២៦. ‘‘ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ព’’ន្តិ វិភង្គេ បាឋត្តា ឯវំ វុត្តំ. ចុទ្ទសបរមានិ នវ ឆក្កានិ ហោន្តិ. កថំ? បឋមំ ឯកំ ឆក្កំ, សេសេសុ អដ្ឋសុ ឯកេកេន សទ្ធិំ ឯកេកន្តិ ឯវំ តីណិ ឆក្កានិ អន្តរបេយ្យាលេ វុត្តានិ. កថំ? ‘‘ចតុត្ថេន អាបត្តិសមុដ្ឋានេន ឆ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា នយេន បញ្ចមេន, ឆដ្ឋេន ច តីណិ ឆក្កានិ. លោភាទយោ ឆ វិវាទមូលានិ, តថា អនុវាទស្ស. ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ វស្សិកសាដិកាយ. តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ សុគតចីវរស្ស. វិប្បកតចីវរំ អាទាយ បក្កមនេ និដ្ឋានន្តិកោ, សន្និដ្ឋាននាសន សវន សីមាតិក្កន្តិកសហុព្ភារាតិ ឆ, សមាទាយ វារេបិ ឆាតិ ឆក្កទ្វយំ. សត្តកេ បក្កមនន្តិកេន សហ សត្ត.
សត្តកវារវណ្ណនា
៣២៧. ឆក្កេ វុត្តានិយេវ សត្តកវសេន យោជេតព្ពានីតិ ឆក្កេ វុត្តចុទ្ទសបរមានិ សត្តកវសេន យោជេតព្ពានិ. សត្តមេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយន្តិ ‘‘ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ពំ, តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ សុគតចីវរភាណវារស្ស បរតោ ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុស្ស ន ហោតិ អាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា, តមេនំ ចោទេតិ សង្ឃោ វា សម្ពហុលា វា ឯកបុគ្គលោ វា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តសត្តកាតិ.
អដ្ឋកវារវណ្ណនា
៣២៨. តេន សទ្ធិំ ឧបោសថាទិករណំ អានិសំសោ, អករណំ អាទីនវោ, តស្មា ឯតេ អដ្ឋានិសំសេ សម្បស្សមានេនាតិ អត្ថោ. ‘‘អយសោ អក្កោសោ’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ, ភណិតស្ស ហោតិ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ, វិនិធាយ ទិដ្ឋិំ ខន្តិំ រុចិំ ភាវំ សញ្ញន្តិ ឯវំ អកប្បិយកតំ ហោតិ អប្បដិគ្គហិតកតន្តិអាទយោ អដ្ឋ អនតិរិត្តា. សប្បិអាទិ អដ្ឋមេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អដ្ឋវាចិកា ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បទា ឧភតោញត្តិចតុត្ថត្តា. វស្សិកសាដិកទានាទីនិ អដ្ឋ វរានិ.
នវកវារវណ្ណនា
៣២៩. នវហិ ភិក្ខូហិ ភិជ្ជតិ. មនុស្សមំសវជ្ជេហិ នវ មំសេហិ វិនិច្ឆយោ. សុន្ទរំ ន សុន្ទរន្តិ សង្ឃាដិអាទីនិ នវ ចីវរានិ. តានេវ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានិ, អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ន វិកប្បេតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ. នវ វិទត្ថិយោ សុគតចីវរស្ស. ‘‘វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតី’’តិអាទិនា នយេន អធម្មកម្មេ ទ្វេ នវកានិ បាចិត្តិយវសេន វុត្តានិ.
ទសកវារវណ្ណនា
៣៣០. ‘‘ឱរមត្តកញ្ច អធិករណំ ហោតិ, ន ច គតិគត’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ២០៤) ទស អធម្មិកា សលាកគ្គាហា. វិបរីតា ធម្មិកា. សមថក្ខន្ធកេ វុត្តេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សំកច្ចិកំ វា បក្ខិបិត្វា ទសា’’តិ វុត្តំ កប្បិយត្តា ឯតេសំ. មាតុរក្ខិតាទយោ ទស ឥត្ថិយោ. ធនក្កីតាទយោ ទស ភរិយា. ‘‘សិក្ខាសម្មុតិំ ទត្វា ទសវស្សាយ តស្សា ទ្វាទសវស្សកាលេ សយម្បិ ទ្វាទសវស្សា ភវិស្សតី’’តិ វុដ្ឋាបនសម្មុតិ សាទិតព្ពា. ‘‘វិនយធរស្សេវ ‘អាបត្តានាបត្តិំ ន ជានាតី’តិ អារព្ភ យាវ ‘ឧភយានិ ខោ បនស្ស…បេ… អនុព្យញ្ជនសោ’តិ បញ្ចង្គានិ វត្វា បុនបិ ‘អាបត្តានាបត្តិំ ន ជានាតិ’ច្ចេវ អារព្ភ យាវ ‘អធិករណេ ច ន វិនិច្ឆយកុសលោ ហោតី’តិ បញ្ច វុត្តា, តេ តថា តថា បញ្ច បញ្ច កត្វា ទស ហោន្តី’’តិ លិខិតំ. ‘‘ទសវស្សាយ ភិក្ខុនិយា និស្សយោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯកច្ចេសុ បោត្ថកេសុ នត្ថិ, កិញ្ចាបិ នត្ថិ, បាឋោ ឯវ បន ហោតិ.
ឯកាទសកវារវណ្ណនា
៣៣១. ន វោទាយន្តិ ន បកាសេន្តិ. រោគមេវ រោគាតង្កំ. រោគន្តរាយំ វា.
ឯកុត្តរិកនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ឧបោសថាទិបុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា
៣៣២. ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បវារេមី’’តិអាទិ បវារណកថា នាម វិនីតគាថាសុ វិយ.
អត្ថវសបករណវណ្ណនា
៣៣៤. ទស អត្ថវសេ បដិច្ចាតិ ឯត្ថ តស្ស តស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញាបនេ គុណវិសេសទីបនតោ, អបញ្ញាបនេ អាទីនវទស្សនតោ ច សង្ឃសុដ្ឋុតា ហោតិ. តត្ថ យថាសម្ភវំ លោកវជ្ជស្ស អបណ្ណត្តិសម្ភវស្ស បញ្ញាបនេ បយោគវិសុទ្ធិ គុណោ. បណ្ណត្តិសម្ភវស្ស បន សេខិយស្ស លោកវជ្ជស្ស បញ្ញាបនេ បដិបត្តិវិសុទ្ធិ គុណោ, បណ្ណត្តិវជ្ជស្ស អាសយវិសុទ្ធិ គុណោ អប្បិច្ឆាទិគុណាវហនតោ, តេនេវាហ ‘‘សុភរតាយ សុបោសតាយ អប្បិច្ឆតាយ អប្បិច្ឆស្ស វណ្ណំ ភាសិត្វា’’តិ. សមណាចារវិសុទ្ធិ ចស្ស គុណោតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា លោកវជ្ជស្ស បញ្ញាបនេ សង្ឃសុដ្ឋុតា ហោតិ បាកដាទីនវតោ, បណ្ណត្តិវជ្ជស្ស បញ្ញាបនេ សង្ឃផាសុតា ហោតិ បាកដានិសំសត្តា. តថា បឋមេន ទុម្មង្កូនំ និគ្គហោ, ទុតិយេន បេសលានំ ផាសុវិហារោ, បឋមេន សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតោ, ទុតិយេន ទិដ្ឋធម្មិកានំ, តថា បឋមេន អប្បសន្នានំ បសាទោ, ទុតិយេន បសន្នានំ ភិយ្យោភាវោ, តថា បឋមេន សទ្ធម្មដ្ឋិតិ, ទុតិយេន វិនយានុគ្គហោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. បរិវារនយេន វា បឋមេន បាបិច្ឆានំ ភិក្ខូនំ បក្ខុបច្ឆេទោ, ទុតិយេន គិហីនំ អនុកម្បា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច តថាគតេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ គិហីនំ អនុកម្បាយ បាបិច្ឆានំ បក្ខុបច្ឆេទាយា’’តិ (បរិ. ៤៩៨). តថា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ វេរានំ វជ្ជានំ អកុសលានំ វសេនបិ យោជនា កាតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទ្វេ អត្ថវសេ…បេ… បញ្ញត្តំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ វេរានំ សម្បរាយិកានំ វេរានំ បដិឃាតាយា’’តិអាទិ (បរិ. ៤៩៨). អបិចេត្ថ សព្ពម្បិ អកតវិញ្ញត្តិបដិសំយុត្តំ, គិហីនំ បីឡាបដិសំយុត្តំ, តេសំ បសាទភោគក្ខយរក្ខាបដិសំយុត្តញ្ច គិហីនំ អនុកម្បាយ បញ្ញត្តំ នាម, កុលទូសកគណភោជនានិ បាបិច្ឆានំ បក្ខុបច្ឆេទាយ បញ្ញត្តំ. សព្ពំ លោកវជ្ជំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកវេរាទិបដិឃាតាយ, មាតុគាមេន សំវិធានំ ទិដ្ឋធម្មិកវេរាទិសំវរាយ បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អបិចេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទសអត្ថវសបករណមេវ និស្សាយ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.
វត្ថុវីតិក្កមេន យំ, ឯកន្តាកុសលំ ភវេ;
តំ សង្ឃសុដ្ឋុភាវាយ, បញ្ញត្តំ លោកវជ្ជតោ.
បារាជិកាទិំ,
បញ្ញត្តិជាននេនេវ, យត្ថាបត្តិ ន អញ្ញថា;
តំ ធម្មដ្ឋិតិយា វាបិ, បសាទុប្បាទពុទ្ធិយា.
ធម្មទេសនាបដិសំយុត្តំ ឥតរញ្ច សេខិយំ, ឥទំ បណ្ណត្តិសម្ភវំ លោកវជ្ជំ នាម. វត្ថុនោ, បញ្ញត្តិយា វា វីតិក្កមចេតនាយាភាវេបិ បដិក្ខិត្តស្ស ករណេ, កត្តព្ពស្ស អករណេ វា សតិ យត្ថ អាបត្តិ បហោតិ, តំ សព្ពំ ឋបេត្វា សុរាបានំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឧក្កោដនកេ បាចិត្តិយំ, ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា បច្ឆា ខីយនធម្មំ អាបជ្ជេយ្យ, បាចិត្តិយំ (បាចិ. ៤៧៥), យោ បន ភិក្ខុ សង្ឃេ វិនិច្ឆយកថាយ វត្តមានាយ ឆន្ទំ អទត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមេយ្យ, បាចិត្តិយំ (បាចិ. ៤៨០), យោ បន ភិក្ខុ សមគ្គេន សង្ឃេន ចីវរំ ទត្វា បច្ឆា ខីយនធម្មំ អាបជ្ជេយ្យ…បេ… បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៤៨៥) ឯវមាទិ សង្ឃផាសុតាយ បញ្ញត្តំ. ‘‘អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ បាចិត្តិយំ (បាចិ. ១០១), បារាជិកាទីហិ អនុទ្ធំសនេ សង្ឃាទិសេសាទិ ច ទុម្មង្កូនំ និគ្គហាយ, អនុបខជ្ជនិក្កឌ្ឍនឧបស្សូតិសិក្ខាបទាទិ បេសលានំ ផាសុវិហារាយ, សព្ពំ លោកវជ្ជំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ, សព្ពំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ ទិដ្ឋធម្មិកានមេវ សំវរាយ. សព្ពំ គិហិបដិសំយុត្តំ អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ បសន្នានំ វា ភិយ្យោភាវាយ ច. វិសេសេន អរិដ្ឋសមណុទ្ទេសសិក្ខាបទំ, សាមញ្ញេន បច្ចយេសុ មរិយាទបដិសំយុត្តញ្ច សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា, ‘‘អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) អាទិសុត្តមេត្ថ សាធកំ. ‘‘សិក្ខាបទវិវណ្ណកេ (បាចិ. ៤៣៩) មោហនកេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៤៤៤) វិនយានុគ្គហាយ បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៩០) ឥទំ កិមត្ថន្តិ ចេ? អប្បសន្នានំ បសាទាយ, បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយ ច. កថំ?
‘‘ភូតគាមោ សជីវោតិ, អវិបល្លត្តទិដ្ឋិនោ;
តស្ស កោបនសញ្ញាយ, បសាទោ ពុទ្ធសាវកេ.
‘‘និជ្ជីវសញ្ញិតំបេតំ, អកោបេន្តោ កថំ មុនិ;
ជីវំ កោបេយ្យ និទ្ទោសោ, មច្ឆមំសានុជាននេ.
ឯវម្បិ –
‘‘តស្ស កោបនសញ្ញាយ, បសាទោ ពុទ្ធសាវកេ;
យតោ តិត្ថករាវិមេ, វិរតា ភូតគាមតោ;
លោកស្ស ចិត្តរក្ខត្ថំ, តតោបិ វិរតោ មុនី’’តិ. –
បសន្នានំ ភិយ្យោភាវោ ហោតិ.
វិវិត្តសេនាសនភោគតណ្ហាវសេននិជ្ជីវមិតារក្ខំ;
ពុទ្ធោភិនិន្នញ្ច វិវជ្ជយន្តោ;
សិក្ខាបទំ តត្ថ ច បញ្ញបេសិ.
និជ្ជីវស្សាបិ មំសស្ស, ខាទនកំ យតិំ បតិ;
និន្ទមានំ ជនំ ទិស្វា, ភូតគាមំ បរិច្ចជិ.
តិកោដិបរិសុទ្ធត្តា, មច្ឆមំសានុជាននេ;
បដិច្ច មំសានុជាននំ, កម្មេ ទិដ្ឋិប្បសង្គភយា.
អបរិក្ខកស្ស លោកស្ស, បរានុទ្ទយតាយ ច;
ភូតគាមបាតព្យតាយ, បាណាតិបាតប្បសង្គភយា.
តត្ថ បរិយាយវចនំ អនុជានិ ភគវា, ឧទ្ទិស្ស កតំ បដិក្ខិបិ បរស្ស វា បាបប្បសង្គភយេន. ឥធ បន ភូតគាមបាតព្យតាយ បាបាភាវញាបនត្ថំ អត្តុទ្ទេសិកំ វិហារំ, កុដិញ្ច អនុជានីតិ វេទិតព្ពំ. បកិរិយន្តិ ឯត្ថ តេ តេ បយោជនវិសេសសង្ខាតា អត្ថវសាតិ អត្ថវសបករណន្តិ.
មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
បឋមគាថាសង្គណិកវណ្ណនា
សត្តនគរេសុ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា
៣៣៥. វចនសម្បដិច្ឆនត្ថេ វា និបាតោតិ អត្ថោ. អឌ្ឍុឌ្ឍសតានីតិ តីណិ សតានិ, បញ្ញាសានិ ច. វិគ្គហន្តិ មនុស្សវិគ្គហំ. អតិរេកំ វាតិ ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ. កាឡកន្តិ ‘‘សុទ្ធកាឡកាន’’ន្តិ (បារា. ៥៥២-៥៥៤) វុត្តកាឡកំ. ភូតន្តិ ភូតារោចនំ. បរម្បរភត្តន្តិ បរម្បរភោជនំ. ភិក្ខុនីសុ ច អក្កោសោតិ យា បន ភិក្ខុនី ភិក្ខុំ អក្កោសេយ្យ វា បរិភាសេយ្យ វា (បាចិ. ១០២៩). អន្តរវាសកន្តិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរបដិគ្គហណំ. រូបិយន្តិ រូបិយសព្ពោហារំ. សុត្តន្តិ សាមំ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា តន្តវាយេហិ. ឧជ្ឈាបនកេតិ ឧជ្ឈាបនកេ ខីយនកេ. បាចិតបិណ្ឌន្តិ ភិក្ខុនីបអបាចិតបិណ្ឌបាតំ. ចារិត្តន្តិ និមន្តិតោ សភត្តោ សមានោ សន្តំ. ចីវរំ ទត្វាតិ សមគ្គេន សង្ឃេន ចីវរំ ទត្វា. វោសាសន្តីតិ ភិក្ខូ បនេវ កុលេសុ និមន្តិតា ភុញ្ជន្តិ (បាចិ. ៥៥៨), តត្ថ ចេសា. គិរគ្គចរិយាតិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចំ វា គីតំ វា’’តិ (បាចិ. ៨៣៤) ច, ‘‘អន្តោវស្សំ ចារិកំ ចរេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៩៧០) ច វុត្តទ្វយំ. ឆន្ទទានេនាតិ បារិវាសិកឆន្ទទានេន សិក្ខមានំ វុដ្ឋាបេយ្យ (បាចិ. ១១៦៧). បារាជិកានិ ចត្តារិ, ភិក្ខុនីនំ សញ្ញាចិកកុដិញ្ច កោសិយមិស្សសន្ថតញ្ច សេយ្យា ច អនុបសម្បន្នេន សហ បថវីខណនំ. គច្ឆ ទេវតេតិ ភូតគាមបាតព្យតា សប្បាណកឧទកសិញ្ចនន្តិ អត្ថោ. មហាវិហារោតិ មហល្លកវិហារោ. អញ្ញន្តិ អញ្ញវាទកំ. ទ្វារន្តិ យាវទ្វារកោសា. ‘‘អនាទរិយបាចិត្តីតិ ច សហធម្មិកំ វុច្ចមានោ’’តិ បាឋោ. បយោបានន្តិ សុរុសុរុការកំ. ឯឡកលោមានិ បត្តោ ចាតិ ឯឡកលោមធោវាបនញ្ច ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តោ ច. ឱវាទោ ចេវ ភេសជ្ជន្តិ ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបសង្កមិត្វា ឱវាទោ តទុត្តរិភេសជ្ជវិញ្ញាបនញ្ច. សូចិ អរញ្ញកោតិ ‘‘អដ្ឋិមយំ វា ទន្តមយំ វា វិសាណមយំ វា សូចិឃរ’’ន្តិ (បាចិ. ៥១៧) ច ‘‘យានិ ខោ បន តានិ អារញ្ញកានិ សេនាសនានិ សាសង្ក…បេ… បដិទេសេតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៥៧០) ច. ឱវាទោតិ យា បន ភិក្ខុនី ឱវាទាយ វា សំវាសាយ វា ន គច្ឆេយ្យ (បាចិ. ១០៥៥). បារាជិកានិ ចត្តារីតិអាទិ ទ្វីសុ នគរេសុ បញ្ញត្តសម្បិណ្ឌនំ.
ចតុវិបត្តិវណ្ណនា
៣៣៦. ឯកតិំសា យេ គរុកាតិ ឧភតោ អដ្ឋ បារាជិកា, ភិក្ខូនំ តេរស, ភិក្ខុនីនំ ទស ច សង្ឃាទិសេសា. សាធារណាសាធារណវសេន អដ្ឋ អនវសេសា នាម បារាជិកានិ. តទេវាតិ សីលវិបត្តិំយេវ. វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘បារាជិក’’ន្តិអាទិនា អបុច្ឆិតមេវ វិស្សជ្ជិតំ. ‘‘តត្ថ យោ ចាយំ, អក្កោសតិ ហសាធិប្បាយោ’’តិ បាឋោ. ទុដ្ឋុល្លវិភាវនវសេនាគតវិបត្តិំ ឋបេត្វា បុច្ឆាបដិបាដិយា យាវតតិយកបញ្ហំ វិស្សជ្ជិតុមារភិ. ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា ភិក្ខុនី អដ្ឋ យាវតតិយកសង្ឃាទិសេសា ឥធ បុច្ឆិតត្តា អនន្តរបញ្ហា នាម ជាតា.
ឆេទនកាទិវណ្ណនា
៣៣៧. បមាណាតិក្កន្តមញ្ចនិសីទនកណ្ឌុបដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកាសុគតចីវរប្បមាណំ ភិក្ខុនីនំ ឧទកសាដិកាតិ ឆ ឆេទនកានិ. ចីវរវិប្បវាសសម្មុតិអាទយោ ចតស្សោ សម្មុតិយោ. ‘‘អយំ តត្ថ សាមីចី’’តិ ឯវំ អាគតា សត្ត សាមីចិយោ.
អសាធារណាទិវណ្ណនា
៣៣៨. បុព្ពេ វុត្តចុទ្ទសបរមានេវ អន្តរបញ្ហេ និដ្ឋបេត្វា បុរិមបញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ. ធោវនញ្ច បដិគ្គហោតិ គាថា អដ្ឋកថាចរិយានំ. ទ្វេ លោមានិ ឯឡកលោមតិយោជនបរមានិ.
ទ្វេវីសតិ ខុទ្ទកាតិ –
‘‘សកលោ ភិក្ខុនិវគ្គោ, បរម្បរញ្ច ភោជនំ;
អនតិរិត្តំ អភិហដំ, បណីតញ្ច អចេលកំ;
ជានំ ទុដ្ឋុល្លឆាទនំ.
‘‘ឩនំ មាតុគាមេន សទ្ធិំ, យា ច អនិក្ខន្តរាជកេ;
សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា, វិកាលេ គាមប្បវេសនំ.
‘‘និសីទនេ ច យា សិក្ខា, វស្សិកាយ ច សាដិកា;
ទ្វាវីសតិ ឥមា សិក្ខា, ខុទ្ទកេសុ បកាសិតា’’តិ. –
បាឋោ. ‘‘កុលេសុ ចារិត្តាបត្តី’’តិ បាឋោ ន គហេតព្ពោ សាធារណត្តា តស្ស សិក្ខាបទស្ស. ឆចត្តារីសា ចិមេតិ ឆចត្តារីស ឥមេ. ‘‘បារាជិកានិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទេ ឯវ វិភជិត្វា វុត្តត្តា វិភត្តិយោ នាម. សាធារណន្តិ អដ្ឋន្នម្បិ សាធារណំ. បារាជិកភូតា វិភត្តិយោ បារាជិកវិភត្តិយោ. សាធារណេ សត្តវជ្ជោ សង្ឃាទិសេសោ. អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ ‘‘អថ វា ‘ទ្វេ ឧបោសថា ទ្វេ បវារណា ចត្តារិ កម្មានិ បញ្ចេវ ឧទ្ទេសា ចតុរោ ភវន្តិ, នញ្ញថា’តិ បាឡិំ ឧទ្ធរន្តិ. តត្ថ ‘ចត្តារិ កម្មានី’តិ វិសេសាភាវា ឧទ្ធរិតបោត្ថកមេវ សុន្ទរំ, បុព្ពេបិ វិភត្តិមត្តទស្សនវសេនេវ ចេតំ វុត្តំ. ‘ន សមថេហិ វូបសមនវសេនា’តិ វត្វា ចត្តារិ កម្មវិភជនេ ‘សមថេហិ វូបសម្មតី’តិ ន វិសេសិតំ ឧបោសថប្បវារណានំយេវ វិភាគត្តា. កស្មា? ឯត្ថាបិ ‘ឧបោសថប្បវារណានំយេវ វិសេសេត្វា នយំ ទេថា’តិ វុត្តត្តា, អធម្មេន វគ្គាទិកម្មេន អាបត្តិយោបិ វូបសម្មន្តីតិ អាបជ្ជនតោតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, វិចារេតព្ពំ. ទ្វីហិ ចតូហិ តីហិ កិច្ចំ ឯកេនាតិ ទ្វីហិ វិវាទាធិករណំ, ចតូហិ អនុវាទាធិករណំ, តីហិ អាបត្តាធិករណំ, ឯកេន កិច្ចាធិករណំ សម្មតីតិ អត្ថោ.
បារាជិកាទិអាបត្តិវណ្ណនា
៣៣៩. និព្ពចនមត្តន្តិ វេវចនមត្តំ. សេសេតិ អាទិតោ សេសា មជ្ឈន្តា. បទន្តិ សិក្ខាបទំ. សទ្ធាចិត្តំ បសន្នចិត្តន្តិ អត្ថោ, ‘‘សន្តាចិត្ត’’ន្តិ វា បាឋោ. អនាឡិយន្តិ ទលិទ្ទំ. កិញ្ចាបិ ឥទំ និព្ពចនំ ‘‘គរុកំ លហុកញ្ចា’’តិអាទិបញ្ហេ នត្ថិ, ‘‘ហន្ទ វាក្យំ សុណោម តេ’’តិ ឥមិនា បន វចនេន សង្គហិតស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អាកាសោ បក្ខិនំ គតី’’តិ ច បាឋោ អត្ថិ, សោ ជាតិវសេន យុជ្ជតិ. បក្ខីនន្តិ ឧជុកមេវ.
បឋមគាថាសង្គណិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
អធិករណភេទវណ្ណនា
ឧក្កោដនភេទាទិវណ្ណនា
៣៤០. អធិករណឧក្កោដេន សមថានំ ឧក្កោដំ ទស្សេតុន្តិ អធិករណានិ សត្តហិ សមថេហិ សម្មន្តិ, តានិ ឧក្កោដេន្តោ សត្ត សមថេ ឧក្កោដេតិ នាមាតិ អធិប្បាយោ. បសវតីតិ សម្ភវតិ. ‘‘អនុវាទាធិករណេ លព្ភន្តី’តិអាទីនិ ‘ធម្មោ អធម្មោ’តិអាទីនំ សមានត្តា តេសុ វិសេសតោ លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ. អនិហតន្តិ សុត្តាទិនា. អវិនិច្ឆិតន្តិ ‘‘អាបត្តិអនាបត្តី’’តិអាទិនា. ‘‘តត្ថ ជាតកំ អធិករណំ ឧក្កោដេតិ…បេ… តិណវត្ថារកំ ឧក្កោដេតី’’តិ ទសេវ វុត្តា. ‘‘សម្មុខាវិនយបដិញ្ញាតករណយេភុយ្យសិកា អវុត្តត្តា ឧក្កោដេតុំ ន សក្កា, កម្មវាចាបិ តេសំ នត្ថិ. តស្មា តេ ឧក្កោដេតុំ ន សក្កាតិ វទន្តី’’តិ លិខិតំ. បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយេនេវាតិ វិនយលក្ខណំ វិនា កេវលំ ធម្មទេសនាមត្តវសេនេវាតិ អត្ថោ. ខន្ធកតោ វា បរិវារតោ វា អានីតសុត្តេន. និជ្ឈាបេន្តិ ទស្សេន្តិ. បុព្ពេ ធម្មវិនយេន វិនិច្ឆិតំ អធិករណំ ឧបជ្ឈាយាទីនំ អត្ថាយ ‘‘អធម្មំ ធម្មោ’’តិអាទីនិ ទីបេត្វាតិ អត្ថោ. វិសមានិ កាយកម្មាទីនិ និស្សិតត្តា វិសមនិស្សិតោ. ឯវំ សេសេសុ.
អធិករណនិទានាទិវណ្ណនា
៣៤២-៣. កិំសម្ភារន្តិ កិំបរិក្ខារំ, ឯត្ថ កិន្តិ លិង្គសាមញ្ញមព្យយំ. បុព្ពេ ឧប្បន្នវិវាទំ និស្សាយ បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកវិវាទោ វិវាទនិទានំ នាម. អាបត្តាធិករណបច្ចយា ចតស្សោ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតីតិ ភិក្ខុនី ជានំ បារាជិកំ ធម្មំ បដិច្ឆាទេតិ បារាជិកំ, វេមតិកា បដិច្ឆាទេតិ ថុល្លច្ចយំ, ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ បដិច្ឆាទេតិ បាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិំ បដិច្ឆាទេតិ ទុក្កដំ. បុព្ពេ កតឧក្ខេបនិយាទិកិច្ចំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកកិច្ចានំ. កីទិសានំ? សមនុភាសនាទីនំ វសេន. តំ ហីតិ អធិករណំ.
៣៤៤. អធិករណេសុ យេន អធិករណេន សម្មន្តិ, តំ ទស្សេតុន្តិ យទា អធិករណេហិ សម្មន្តិ, តទា កិច្ចាធិករណេនេវ សម្មន្តិ, ន អញ្ញេហីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន ឯកន្តតោ អធិករណេនេវ សម្មន្តីតិ ទស្សនត្ថំ.
៣៤៨. អាបត្តាធិករណេ សង្ឃោ វិវទតីតិ អាបត្តានាបត្តីតិ ឯវំ.
៣៥៣. សមុដ្ឋានាភាវតោ សម្មុខាវិនយេ កម្មស្ស កិរិយាករណមិច្ចាទិនា អវិភជិត្វាវ សតិវិនយាទីនំ ឆន្នំយេវ ឆ សមុដ្ឋានានិ វិភត្តានិ. តំ កស្មា? កម្មសង្គហាភាវេន, សតិវិនយាទីនំ វិយ សង្ឃសម្មុខតាទីនំ កិច្ចយតា នាម នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.
អធិករណភេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ទុតិយគាថាសង្គណិកវណ្ណនា
ចោទនាទិបុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា
៣៥៩. វិគ្គាហិកកថន្តិ អត្ថោ. និសាមយាតិ សល្លក្ខេហិ. ‘‘ការយ’’ ឥតិ បាឋោ. បុព្ពាបរំ ន ជានាតិ, តស្មា អកោវិទោ ហោតីតិ ឯកេ. អយំ បន ទុវិធេបិ កិច្ចេ កេនចិ ឥរិយាបថេន.