៧. កថិនក្ខន្ធកវណ្ណនា

កថិនានុជាននកថាវណ្ណនា

៣០៦. ‘‘កថិនន្តិ បញ្ចានិសំសេ អន្តោករណសមត្ថតាយ ថិរន្តិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘បញ្ច កប្បន្តី’’តិ អវត្វា ‘‘កប្បិស្សន្តី’’តិ អនាគតវចនំ ‘‘វោ’’តិ ឥមស្ស សាមិវចនបក្ខេ យុជ្ជតិ តេសំ តស្មិំ ខណេ អនត្ថតកថិនត្តា. ទ្វីសុ បនេតេសុ អត្ថវិកប្បេសុ បច្ឆិមោ យុត្តោ សព្ពេសម្បិ តេសំ បាវេយ្យកានំ សព្ពធុតង្គធរត្តា. និមន្តនំ សាទិយន្តស្សេវ ហិ អនាមន្តចារោ បញ្ញត្តោ, តថា គណភោជនំ. អសមាទានចារោ អនធិដ្ឋិតតិចីវរស្ស នត្ថិ អតេចីវរិកស្ស យាវទត្ថចីវរចតុត្ថាទិចីវរគ្គហណសម្ភវតោ. ឥតរស្សាបិ អនធិដ្ឋានមុខេន លព្ភតិ. ចីវរុប្បាទោ អបំសុកូលិកស្សេវ. ‘‘កថិនត្ថតសីមាយ’’ន្តិ ឧបចារសីមំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបចារសីមដ្ឋស្ស មតកចីវរាទិភាគិយតាយ ពទ្ធសីមាយ តត្រុប្បាទាភាវតោ វិញ្ញេយ្យមេតំ ឧបចារសីមាវេត្ថ អធិប្បេតាតិ. កថិនត្ថារំ កេ លភន្តីតិ កេ សាធេន្តីតិ អត្ថោ. បញ្ច ជនា សាធេន្តិ. កថិនទុស្សស្ស ហិ ទាយកា បច្ឆិមកោដិយា ចត្តារោ ហោន្តិ. ឯកោ បដិគ្គាហកោតិ. ‘‘តត្រ ចេ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ ចតុវគ្គោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឋបេត្វា តីណិ កម្មានិ ឧបសម្បទំ បវារណំ អព្ភាន’’ន្តិ (មហាវ. ៣៨៨) ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ វុត្តត្តា ‘‘ន បញ្ចវគ្គករណីយ’’ន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘យស្ស សង្ឃោ កថិនទុស្សំ ទេតិ, តំ ហត្ថបាសេ អកត្វាបិ ពហិសីមាយ ឋិតស្សបិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ហត្ថបាសេ កត្វា ឯវ ទាតព្ពំ. កស្មា? ‘‘តស្ស កម្មប្បត្តត្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តត្រុប្បាទេន តណ្ឌុលាទិនា វត្ថេសុ ចេតាបិតេសុ អត្ថតកថិនានមេវ តានិ វត្ថានិ បាបុណន្តិ. វត្ថេហិ បន តណ្ឌុលាទីសុ ចេតាបិតេសុ សព្ពេសំ តានិ បាបុណន្តី’’តិ វុត្តំ. បឋមបវារណាយ បវារិតា លភន្តីតិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋកោដិយា វុត្តំ. អន្តរាយេន អប្បវារិតានម្បិ វុត្ថវស្សានំ កថិនត្ថារសម្ភវតោ ឥតរេ គណបូរកេ កត្វា កថិនំ អត្ថរិតព្ពន្តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ អត្ថារកស្ស ច អនុមោទកស្ស ចា’’តិ (បរិ. ៤០៣) បរិវារេ ឯកវចនករណតោ, តត្ថេវ ‘‘សង្ឃស្ស អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ, គណស្ស បុគ្គលស្ស អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ (បរិ. ៤១៤) វចនតោ ច.

អញ្ញស្មិំ វិហារេ វុត្ថវស្សាបិ ន លភន្តីតិ ឥទំ កិំ ឯកសីមស្មិំ, ឧទាហុ នានាសីមស្មិន្តិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ ឯកសីមស្មិំ, បរតោ ‘‘សចេ បន ឯកសីមាយ ពហូ វិហារា ហោន្តិ, សព្ពេ ភិក្ខូ សន្និបាតេត្វា ឯកត្ថ កថិនំ អត្ថរិតព្ពំ, វិសុំ វិសុំ អត្ថរិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ. ឥទញ្ហិ វចនំ សព្ពេសំយេវ ឯកោ កថិនត្ថារោតិ ទីបេតិ. អថ នានាសីមស្មិំ, ឧបនន្ទស្ស ឯកាធិប្បាយទានានុមតិយា វិរុជ្ឈតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទេថ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសស្ស ឯកាធិប្បាយ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៤). ឥទញ្ហិ វចនំ ទ្វីសុបិ អាវាសេសុ តស្ស កថិនត្ថារសិទ្ធិំ ទីបេតីតិ. អវិរោធោវ ឥច្ឆិតព្ពោ អប្បដិសិទ្ធត្តា, តស្មា ឯកសីមស្មិំ វា នានាសីមស្មិំ វា នានូបចារេ អញ្ញស្មិំ វិហារេ វុត្ថវស្សាបិ ន លភន្តីតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បច្ឆិមិកាយ ឧបសម្បន្នោ បឋមបវារណាយ បវារេតុម្បិ លភតិ, វស្សិកោ ច ហោតិ អានិសំសញ្ច លភតីតិ សាមណេរានំ វស្សូបគមនំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ, សាមណេរា កថិនានិសំសំ លភន្តី’’តិ វទន្តិ.

តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរប្បហោនកន្តិ ឥទំ ‘‘ន អញ្ញត្រ សង្ឃាដិយា ឧត្តរាសង្គេន អន្តរវាសកេន អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈនំ វិយ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ បាឡិ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរវិរហេនាបិ ន អត្ថតំ ហោតិ កថិនន្តិ ទីបេតីតិ ចេ? ន, តទត្ថជាននតោ, ន តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរវិរហេន ន អត្ថតំ ហោតិ កថិនន្តិ ហិ ទីបេតុកាមោ ភគវា តំ បាឡិមាហ. យទិ ឯវំ ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃាដិយា ឧត្តរាសង្គេន អន្តរវាសកេនា’’តិ ន វត្តព្ពា សិយាតិ ចេ? ន, អធិប្បាយជាននតោវ. យោ សង្ឃាដិយា អត្ថរិតុកាមោ, តស្ស អញ្ញត្រ សង្ឃាដិយា ន អត្ថតំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរត្ថាបីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តេនេវ សុក្កបក្ខេ ‘‘សង្ឃាដិយា អត្ថតំ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន ឯកមេវ ចីវរំ វុត្តំ, ឯវំ សន្តេ ‘‘ចតុវីសតិយា អាការេហិ អនត្ថតំ ហោតិ កថិនំ, សត្តរសហិ អាការេហិ អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ យថារហំ ឧក្កដ្ឋកោដិយា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, តស្មា កណ្ហបក្ខេ ឧល្លិខិត…បេ… និស្សីមដ្ឋានុមោទនានំ ចតុវីសតិយា អាការានំ សម្ភវន្តានំ សព្ពេន សព្ពំ អភាវេនបិ និមិត្តកតាទីនំ អសម្ភវន្តានំ អញ្ញតរភាវេនបិ ន អត្ថតំ ហោតិ កថិនន្តិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. សុក្កបក្ខេបិ អហតាហតកប្ប…បេ… សីមដ្ឋានុមោទនានំ សត្តរសន្នំ អាការានំ សម្ភវន្តានំ អញ្ញតរភាវេនបិ ឥតរេសំ សព្ពេន សព្ពំ អភាវេនបិ អត្ថតំ ហោតិ កថិនន្តិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញថា អញ្ញមញ្ញវិរោធោ, យថាសម្ភវំ យោជេត្វា វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនំ – កណ្ហបក្ខេ ‘‘ឧត្តរាសង្គេន អត្ថតេ កថិនេ ន អញ្ញត្រ សង្ឃាដិយា ន អញ្ញត្រ អន្តរវាសកេន អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ វចនប្បមាណតោ តំ កថិនំ អនត្ថតំ សិយា. សុក្កបក្ខេ ច ‘‘អនិមិត្តកតេន អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ វចនប្បមាណតោ អនិមិត្តកតេន កថិនេ អត្ថតេ តញ្ចេ បរិកថា កតំ, តថាបិ អត្ថតមេវ កថិនំ ហោតីតិ អយំ ទុវិធោបិ វិរោធោ. យថាវុត្តនយេន អធិប្បាយេ គហិតេ បរិហារោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

យោ អានិសំសំ ពហុំ ទេតីតិ ឥមិនា បច្ចយលោលភាវំ វិយ ទីបេតិ, តថាបិ ភគវតា យាវទត្ថចីវរបរិយេសនបញ្ញាបនមុខេន ទ្វារំ ទិន្នន្តិ កត្វា សង្ឃានុគ្គហត្ថំ ហោតិ. ‘‘អកាតុំ ន ហោតីតិ អនាទរិយេន អករោន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ លិខិតំ. អនុមោទាមាតិ ឯត្ថ សព្ពសង្គាហិកវសេន ឯវំ វុត្តំ. ‘‘អនុមោទាមី’’តិ ឯកកេន វត្តព្ពំ, ឥតរថា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ កិរ វុត្តំ. កថិនចីវរំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’’តិ វាចាយ ភិន្នមត្តាយ បុគ្គលស្ស អត្ថតំ ហោតិ. ‘‘កម្មវាចា បន ឯកាយេវ វដ្ដតីតិ កថិនទុស្សស្ស ឯវ កម្មវាចា, សេសចីវរទានេ អបលោកនមេវាតិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ. ឯកសីមាយាតិ ឯកឧបចារសីមាយាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. កេចិ បន ‘‘ពទ្ធសីមា អធិប្បេតា ឯកសីមាយ ឯកដ្ឋានេ អត្ថរិតេ សព្ពត្ថ អត្ថរិតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ភិក្ខូ សន្និបតិត្វា’តិ វុត្តត្តា, តេហិបិ អនុមោទន្តេហិ អត្ថរិតមេវ ហោតិ, ឧបចារបរិច្ឆិន្នេ តត្ថ តត្ថ លទ្ធំ តេហិ តេហិ លទ្ធព្ពំ ហោតិ. តត្ថ បវិដ្ឋេហិបិ លភិតព្ពំ សព្ពេហិបិ អត្ថរិតត្តា, អយំ វិសេសោ. មហាអដ្ឋកថាយម្បិ ឯវមេវ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

៣០៨. ចតុវីសតិ អាការវន្តតាយ មហាភូមិកំ. ‘‘ទីឃសិព្ពិតន្តិ បច្ឆាកតសិព្ពនំ, ឱវដ្ដិត្វា សិព្ពនំ វា’’តិ លិខិតំ. កណ្ឌុសំ នាម បុព្ពពន្ធនំ. បឋមចិមិលិកា ឃដេត្វា ឋបិតា ហោតីតិ កថិនទុស្សំ ទុព្ពលំ ទិស្វា តំ ពលវតា អត្តនោ បកតិទុស្សេន សទ្ធិំ ឃដេត្វា ទុបដ្ដំ កត្វា សិព្ពិតុកាមេហិ កថិនទុស្សតោ បកតិទុស្សស្ស មហន្តតាយ បឋមំ តប្បមាណានុរូបំ ពន្ធកណ្ឌុសេ ឃដេត្វា រជ្ជុកេហិ ពន្ធិត្វា កតំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កថិនចីវរស្ស អប្បតាយ បឋមំ ពទ្ធទុស្សំ កុច្ឆិចិមិលិកា ហោតិ, មហាបច្ចរិយំ, កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តវចននិទស្សនំ, ព្យញ្ជនេ ឯវ ភេទោ, អត្ថេ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឥមិនា កិំ ទីបេតីតិ ចេ? តថាកតំ ទុបដ្ដចីវរំ បកតិចីវរស្ស មហន្តតាយ បកតិចីវរសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ, ន កថិនចីវរសង្ខ្យន្តិ កស្សចិ សិយា, នេវំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ កុច្ឆិចិមិលិកភាវេន ឋិតម្បិ កថិនចីវរំ. មហន្តម្បិ តំ បកតិចីវរំ អត្តនោ កថិនចីវរមេវាតិ. ហេដ្ឋិមកោដិយា បញ្ចកស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា កថិនទុស្សំ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ពហុធា ឆិន្ទិត្វា សិព្ពិតុកាមោ កថិនចីវរតោ បដ្ដំ គហេត្វា អញ្ញស្មិំ អកថិនចីវរេ បដ្ដមារោបេតី’’តិ លិខិតំ. អថ វា ពហូនិ កថិនទុស្សានិ បំសុកូលានិ ខុទ្ទកខុទ្ទកានិ ឯកចីវរត្ថាយ, មហន្តានិ ច ឩនត្ថាយ ទិន្នានិ ហោន្តិ. កថិនចីវរតោតិ ភិក្ខុ ឯកច្ចតោ កថិនចីវរតោ បដ្ដំ គហេត្វា អញ្ញស្មិំ អារោបេតិ. ឯត្ថាហ – កិំ បំសុកូលានិ កថិនទុស្សានិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមានិ ទាតព្ពានិ, ឧទាហុ ខុទ្ទកានិបីតិ? ឯត្ថ អចីវរសង្ខ្យត្តា ខុទ្ទកានិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. កម្មវាចា តត្ថ ន រុហតីតិ ឯកេ. ‘‘បំសុកូលេន អត្ថតំ ហោតី’’តិ បាឡិយំ នយទានតោ កុច្ឆិចិមិលិកភាវេន ឋិតស្ស កថិនទុស្សស្ស អត្តនោ សភាវេន អនធិដ្ឋានុបគស្ស បុរាណចីវរភាវេនេវ អធិដ្ឋានារហស្សបិ កថិនចីវរភាវានុមតិមុខេន អដ្ឋកថាយំ បទានតោ ច ខុទ្ទកានិបិ ទាតុំ វដ្ដតិ. តញ្ហិ កថិនត្ថារកោ ឃដេត្វា កថិនចីវរំ ករិស្សតីតិ កត្វា កប្បតីតិ ឯកេ, យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

និចយសន្និធិ សង្ឃាយត្តា សង្ឃេន កតត្តា. រត្តាតិក្កន្តំ និស្សជ្ជិតព្ពត្តា ‘‘និស្សគ្គិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បញ្ច ខណ្ឌានិ បដ្ដានិ បមាណំ អស្សាតិ បញ្ចកំ. តេន វា អតិរិត្តេន វាតិ អត្ថោ. តទហេវ សញ្ឆិន្នេនាតិ សង្ឃេន កថិនត្ថារកស្ស កម្មវាចំ វត្វា ទិន្នេនេវ តទហេវ សញ្ឆិន្នេន សមណ្ឌលិកតេន ភវិតព្ពំ. ឯវំ ទិន្នំយេវ ហិ បរិវារេ ‘‘បុព្ពករណំ សត្តហិ ធម្មេហិ សង្គហិត’’ន្តិ វុត្តំ, ន ទាយកេន ទិយ្យមានំ, តស្មា បរិនិដ្ឋិតបុព្ពករណមេវ ចេ ទាយកោ សង្ឃស្ស ទេតិ, សម្បដិច្ឆិត្វា កម្មវាចាយ ទាតព្ពំ. តេន ច តស្មិំយេវ សីមាមណ្ឌលេ អធិដ្ឋហិត្វា អត្ថរិត្វា សង្ឃោ អនុមោទាបេតព្ពោ កតបុព្ពករណស្ស បុន កត្តព្ពាភាវតោ. អត្ថារកស្ស ហត្ថគតមេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘ន ឧល្លិខិតមត្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិនិដ្ឋិតបុព្ពករណម្បិ បុន ធោវិត្វា វិសិព្ពិត្វា កាតព្ពមេវ វចនបមាណតោតិ ចេ? ន, ឆិន្នស្ស បុន ឆេទាសម្ភវតោ. អញ្ញស្មិំ ឋានេ ឆិន្ទិតព្ពមេវាតិ ចេ? ន, បព្ពជ្ជាធិការេ ‘‘កេសមស្សុំ ឱហារាបេត្វា’’តិ វចនប្បមាណតោ មុណ្ឌិកស្ស ឆិន្នេបិ កេសេ បរិយេសិត្វា សិរស្មិំ ឋបេត្វា បុន ឱហារាបេត្វា បព្ពាជេតព្ពប្បសង្គតោ, ន ឥធ ន-ការេន បដិសិទ្ធត្តាតិ ចេ? ន, ‘‘ន អញ្ញត្រ សង្ឃាដិយា’’តិ ន-ការេន បដិសិទ្ធត្តា ឧត្តរាសង្គេន អត្ថតេ អនត្ថតំ ហោតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ, តស្មា អភិនិវេសោ ន កាតព្ពោ. ‘‘ពហិឧបចារសីមាយ ឋិតោ’’តិ វុត្តត្តាបិ បុព្ពេ វុត្តវិនិច្ឆយោវ គហេតព្ពោ.

៣០៩. អសន្និធិកតេន អត្ថតំ ហោតិ កថិនន្តិ ឯត្ថ កិំ កថិនត្ថារមាសេយេវ ទុវិធោបិ សន្និធិ អធិប្បេតោ, ឧទាហុ តតោ បុព្ពេបិ, ទាយកេន វា កទា ទាតព្ពំ, កិំ កថិនត្ថារមាសេយេវ, ឧទាហុ តតោ បុព្ពេបិ, កថិនត្ថារមាសេបិ អសុកស្មិំ ទិវសេយេវ អត្ថារត្ថាយ ទម្មីតិ ទាតុំ វដ្ដតិ ន វដ្ដតីតិ ឥទំ វិចារេតព្ពំ. កថិនត្ថារមាសេ ឯវ ទុវិធោបិ សន្និធិ. ទាយកេនាបិ វស្សាវាសិកំ វិយ កថិនចីវរំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ ន វដ្ដតិ. កស្មា? ‘‘កថិនទាយកស្ស វត្តំ អត្ថី’’តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦) នយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. ឧក្កដ្ឋមត្តមេតន្តិ ចេ? ន, ‘‘កថិនំ នាម អតិឧក្កដ្ឋំ វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៨) វុត្តត្តា. ន អាគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ? ន, ឥទម្បិ អាគមនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុព្ពេ ទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ.

៣១០. កថិនស្សាតិ កថិនត្ថារស្ស. ឧព្ភារាយាតិ វូបសមាយ, អប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ. កិមត្ថិយំ ឧព្ភារនិទស្សនន្តិ ចេ? បញ្ចហិ អនាបត្តិកាលបរិយន្តទស្សនេន តេសុ សំវរុប្បាទនត្ថំ. អញ្ញថា ‘‘ចីវរកាលសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ច មាសា’’តិ (បារា. ៦៤៩) វិភង្គេ វុត្តត្តា អន្តរាបក្កមនន្តិកាទិឧព្ភារាភាវេបិ បញ្ចហិ បញ្ចសុ មាសេសុ អនាបត្តិយេវាតិ មិច្ឆាគាហោ សិយា. តតោ អាបត្តិខេត្តេ អនាបត្តិខេត្តសញ្ញាយ តំ តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឥតរេសញ្ច ភិក្ខូនំ លាភន្តរាយំ ករោតីតិ វេទិតព្ពំ.

អាទាយសត្តកកថាវណ្ណនា

៣១១. សន្និដ្ឋានន្តិកេ ទ្វេបិ បលិពោធា ឯកតោ ឆិជ្ជន្តីតិ ឥធ, បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ ឥមិស្សា ខន្ធកបាឡិយា សមេតិ ឯកតោ ឧភិន្នម្បិ ធុរនិក្ខេបស្ស កតត្តា. ‘‘ឥទំ ពហិសីមាយមេវ វុត្តំ សន្និដ្ឋានន្តិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន វុត្តំ បរិវារេ ‘ចត្តារោ កថិនុទ្ធារា សិយា អន្តោសីមាយ ឧទ្ធរិយ្យន្តិ, សិយា ពហិសីមាយ ឧទ្ធរិយ្យន្តិ, និដ្ឋានន្តិកោ សន្និដ្ឋានន្តិកោ នាសនន្តិកោ អាសាវច្ឆេទិកោ’តិ (បរិ. ៤១៦). តត្ថ ពហិសីមាយ សន្និដ្ឋានន្តិកោ ឧទ្ធរិយ្យតីតិ ឥធ ទស្សិតនយោវ. កថំ អន្តោសីមាយ សន្និដ្ឋានន្តិកោ? អកតចីវរមាទាយ ‘ន បច្ចេស្ស’ន្តិ គតោ, គតគតដ្ឋានេ ផាសុវិហារំ អលភន្តោ តមេវ វិហារំ អាគច្ឆតិ, តស្ស ចីវរបលិពោធោ ឋិតោ. សោ ច ‘នេវិមំ ចីវរំ ការេស្ស’ន្តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នមត្តេ ឆិជ្ជតិ, តស្មា អន្តោសីមាយ ឧទ្ធរិយ្យតិ, តស្មា ទុវិធោ សន្និដ្ឋានន្តិកោ’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ លិខិតំ, តំ យុត្តំ, អញ្ញថា អន្តោសីមាយ ‘‘នេវិមំ ចីវរំ ការេស្ស’’ន្តិ បវត្តឧព្ភារោ ឥតរេសុ សមោធានំ ន គច្ឆតីតិ អតិរិត្តោ សិយា. សីមាតិក្កន្តិកោតិ ចីវរកាលសីមាតិក្កន្តិកោ. សឧព្ភារេ ចីវរបលិពោធោ បឋមំ ឆិជ្ជន្តោ វិយ ខាយតិ, អថ ខោ សាបេក្ខតាយ ចីវរករណេ សឧស្សាហោវ ហោតីតិ លេសំ សន្ធាយ បរិវារវសេន ‘‘ទ្វេ បលិពោធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឆិជ្ជន្តី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១១) វុត្តំ. ‘‘កតចីវរោ’’តិ វុត្តត្តា ឥធ ន សម្ភវតិ.

៣១៦. សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ អនវសេសេត្វា បក្កមន្តោ ‘‘សមាទាយ បក្កមតី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘កថិនុទ្ធារេ វិសេសោ នត្ថិ. បុគ្គលាធិប្បាយវិសេសេន កេវលំ វារទស្សនត្ថំ សមាទាយវារា វុត្តា’’តិ សព្ពេសុ គណ្ឋិបទេសុ លិខិតំ. ឥធ បន បុគ្គលាធិប្បាយេន បយោជនំ វីមំសិតព្ពំ. បក្កមនន្តិកស្ស អភាវា ‘‘យថាសម្ភវ’’ន្តិ វុត្តំ. វិប្បកតេបិ ធុរនិក្ខេបវសេន បក្កមនន្តិកតា សម្ភវតិ, តស្មា បក្កមនន្តិកវារោបិ វត្តព្ពោតិ ចេ? ន, សន្និដ្ឋានន្តិកលក្ខណប្បសង្គតោ. អកតចីវរស្ស ន សវនន្តិកតា ច.

តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ វារវិភាវនា – អាទាយវារា សត្ត, តថា សមាទាយវារាតិ ទ្វេ សត្តកវារា. តតោ បក្កមនន្តិកំ វជ្ជេត្វា វិប្បកតចីវរស្ស អាទាយវារា, សមាទាយវារា ចាតិ ទ្វេ ឆក្កវារា. តតោ បរំ និដ្ឋានសន្និដ្ឋាននាសនន្តិកានំ វសេន តីណិ តិកានិ ទស្សិតានិ, តត្ថ បឋមត្តិកំ អន្តោសីមាយ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ ឥមំ វិធិំ អនាមសិត្វា ពហិសីមាយំ ឯវ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ បវត្តំ, តស្មា បក្កមនន្តិកសីមាតិក្កន្តិកសឧព្ភារា តត្ថ ន យុជ្ជន្តិ. ‘‘អាសាវច្ឆេទិកោ សម្ភវន្តោបិ យថាវុត្តការណេន ន វុត្តោ. ទុតិយត្តិកំ អន្តោសីមាយ ‘ន បច្ចេស្ស’ន្តិ បវត្តំ, ឯត្ថ កិញ្ចាបិ បក្កមនន្តិកោ សម្ភវតិ, តថាបិ យេហិ ចីវរបលិពោធោ ឆិជ្ជតិ, តេសំយេវាធិប្បេតត្តា ន វុត្តោ’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. សព្ពស្មិម្បិ បន្នរសកេ វិប្បកតចីវរស្សេវាធិប្បេតត្តាតិ តក្កោ. អធិដ្ឋានុបគេ ច វិប្បកតេ សតិ ន និដ្ឋានន្តិកោ. និដ្ឋានាវសេសេ សតិ ន នាសនន្តិកោតិ បោរាណា. តតិយត្តិកំ អនធិដ្ឋិត-បទេន វិសេសេត្វា បវត្តំ, អត្ថតោ បឋមត្តិកេន សមេតិ. តស្ស អត្ថទស្សនបយោជនំ កិរ តំ. យស្មា ឥមេ តយោ អត្ថវិកប្បា ឥមេហិ ឯវ តីហិ កថិនុទ្ធារេហិ សក្កា ទស្សេតុំ, តស្មា ឥមេវ យោជិតា ឯកសម្ពន្ធវសេន, អញ្ញថា បឋមត្តិកំ ឆក្កំ ភវេយ្យ ឥមស្ស បន្នរសកស្ស អន្តេ ឆក្កំ វិយ. តតិយត្តិកានន្តរំ ចតុត្ថត្តិកំ សម្ភវន្តំ ‘‘អន្តោសីមាយំ ‘បច្ចេស្ស’’ន្តិ វចនវិសេសេន សម្ភវតិ. តថា ច យោជិយមានំ ឥតរេហិ សវនន្តិកាទីហិ អវិរុទ្ធក្កមំ ហោតិ, តស្មា ចតុត្ថត្តិកំ អហុត្វា ឆក្កំ ជាតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ តីណិ តិកានិ ឯកំ ឆក្កញ្ចាតិ បឋមំ បន្នរសកំ វេទិតព្ពំ. ឥទានិ ឥទមេវ បន្នរសកំ ឧបសគ្គវិសេសេន ទុតិយំ សមាទាយបន្នរសកំ នាម កតំ. បុន វិប្បកតចីវរំ អាទាយាតិ តតិយំ បន្នរសកំ, សមាទាយាតិ ចតុត្ថំ បន្នរសកំ ទស្សិតំ. ឯវំ ចត្តារិ បន្នរសកានិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ បឋមទុតិយេសុ បន្នរសកេសុ សព្ពេន សព្ពំ អកតចីវរំ អធិប្បេតំ, ឥតរេសុ ទ្វីសុ វិប្បកតន្តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘បុព្ពេ និពទ្ធដ្ឋានេ ចីវរាសាយ គហេតព្ពំ, អញ្ញត្ថ ន វដ្ដតិ. ឧបច្ឆិន្នាយ ចេ ចីវរាសាយ ចីវរំ ឧប្បន្នំ, ន តំ ចីវរបលិពោធំ ករោតី’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. និស្សគ្គិយេសុ តតិយកថិនេ អាគតចីវរបច្ចាសា ឥធ ចីវរាសាតិ តក្កោ. យត្ថ ចីវរាសា, តំ ឋានំ អធិករណូបចារេន ‘‘ចីវរាសា’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ កត្វា ‘‘តំ ចីវរាសំ បយិរុបាសតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា អនាសាយ លភតីតិ អនាសាយិតដ្ឋានេ លភតីតិអាទិនា អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯត្ថ និដ្ឋានសន្និដ្ឋាននាសនអាសាវច្ឆេទិកវសេន ឯកោ វារោតិ ឥទមេកំ ចតុក្កំ ជាតំ, តស្មា បុព្ពេ វុត្តានិ តីណិ តិកានិ អាសាវច្ឆេទិកាធិកានិ តីណិ ចតុក្កានីតិ ឯកំ អនាសាយទ្វាទសកន្តិ វេទិតព្ពំ. តទនន្តរេ អាសាយទ្វាទសកេ កិញ្ចាបិ បឋមទ្វាទសក្កមោ លព្ភតិ, តថាបិ តំ និព្ពិសេសន្តិ តមេកំ ទ្វាទសកំ អវុត្តសិទ្ធំ កត្វា វិសេសតោ ទស្សេតុំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ‘‘អន្តោសីមាយ បច្ចេស្ស’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទុតិយចតុក្កេ ‘‘សោ ពហិសីមគតោ សុណាតី’’តិអាទិវចនស្ស តតិយចតុក្កេ សវនន្តិកាទីនញ្ច ឱកាសករណត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បន ទ្វាទសកំ អនាសាយ វសេន លព្ភមានម្បិ ឥមិនា អវុត្តសិទ្ធំ កត្វា ន ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវមេត្ថ ទ្វេ ទ្វាទសកានិ ឧទ្ធរិតានិ. ករណីយទ្វាទសកេបិ យថាទស្សិតអនាសាយទ្វាទសកំ, អវុត្តសិទ្ធំ អាសាយទ្វាទសកញ្ចាតិ ទ្វេ ទ្វាទសកានិ ឧទ្ធរិតព្ពានិ. ឥទានិ ទិសំគមិកនវកំ ហោតិ. តត្ថ យស្មា ‘‘ទិសំគមិកោ បក្កមតី’’តិ វចនេនេវ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ ឥទំ អវុត្តសិទ្ធមេវ, តស្មា តំ ន វុត្តំ. ឯត្តាវតា អាវាសបលិពោធាភាវោ ទស្សិតោ.

៣២១. ‘‘ចីវរបដិវីសំ អបវិលាយមានោ’’តិ ឥមិនា ចីវរបលិពោធសមង្គិតមស្ស ទស្សេតិ. បដិវីសោតិ អត្តនោ បត្តព្ពោ ចីវរភាគោ. អបវិលាយមានោតិ អាកង្ខមានោ. តស្ស ចីវរលាភេ សតិ វស្សំវុត្ថាវាសេ និដ្ឋានសន្និដ្ឋាននាសនន្តិកានំ វសេន ឯកំ តិកំ, តេសំយេវ វសេន អន្តរាមគ្គេ ឯកំ, គតដ្ឋានេ ឯកន្តិ តិណ្ណំ តិកានំ វសេន ឯកំ នវកំ វេទិតព្ពំ. តតោ បរំ និដ្ឋានសន្និដ្ឋាននាសនន្តិ កសីមាតិក្កន្តិកសឧព្ភារានំ វសេន ផាសុវិហារបញ្ចកំ វុត្តំ. ឧភយត្ថ សេសកថិនុទ្ធារាសម្ភវោ បាកដោវ. អយំ បនេត្ថ បញ្ចកេ វិសេសោ – សមាទាយវារោ ន សម្ភវតិ ‘‘បច្ចេស្ស’’ន្តិ បច្ចាគមនាធិប្បាយតោ.

៣២៥. ទ្វេមេ ភិក្ខវេ កថិនស្ស បលិពោធាតិ កថិនត្ថារស្ស អនុបពន្ធនបច្ចយាតិ.

កថិនក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.