មហាវគ្គវណ្ណនា

១. មហាខន្ធកវណ្ណនា

ពោធិកថាវណ្ណនា

យំ ខន្ធកេ លីនបទាទិភេទ-បកាសនំ ទានិ សុបត្តកាលំ;

តស្មា អបុព្ពំ វិនយត្ថមេវ, វក្ខាមិ សង្ខេបគហណត្ថំ.

តត្ថ កេនដ្ឋេនាយំ ខន្ធកោតិ? ខន្ធានំ សមូហត្តា វិភង្គោ វិយ. តេ បន កថន្តិ? ខន្ធានំ បកាសនតោ ទីបនតោ. ខន្ធាតិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជាទិវិនយកម្មសង្ខាតា, ចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតា ច បញ្ញត្តិយោ អធិប្បេតា. បព្ពជ្ជាទីនិ ហិ ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ‘‘បញ្ញត្តិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញត្តិយញ្ច ខន្ធ-សទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទារុក្ខន្ធោ អគ្គិក្ខន្ធោ ឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេសំ បញ្ញត្តិសង្ខាតានំ ខន្ធានំ បកាសនតោ វណ្ណនតោ បព្ពជ្ជក្ខន្ធកាទយោ វីសតិ ‘‘ខន្ធកា’’តិ វុត្តា, អវសានេ ទ្វេ តំសទិសត្តា វេលាយ សទិសត្តា សីលស្ស វេលាតិ វចនំ វិយ. អបិច ភាគរាសត្ថតាបេត្ថ យុជ្ជតេ តេសំ បញ្ញត្តីនំ ភាគតោ ច រាសិតោ ច វិភត្តត្តា. កិំ បនេតេសំ ខន្ធកានំ អនុបុព្ពការណន្តិ? នាយំ បុច្ឆា សម្ភវតិ, អញ្ញថា វុត្តេសុបិ តប្បសង្គានតិក្កមនតោ. អថ វា បព្ពជ្ជុបសម្បទាបុព្ពង្គមត្តា សាសនប្បវេសនស្ស តទត្ថសង្គហកោ មហាខន្ធកោ បឋមំ វុត្តោ. កេនាតិ ចេ? ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ. ភគវតា បន តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នវត្ថុំ បដិច្ច តថា តថា វុត្តានិ, ន ឥមិនា អនុក្កមេន. ថេរា បន តំ តំ បយោជនំ បដិច្ច សមានជាតិកេ ឯកជ្ឈំ កត្វា អនុក្កមេន សជ្ឈាយិំសុ. សេសានំ បយោជនំ តត្ថ តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

ខន្ធកោវិទាតិ បញ្ញត្តិភាគរាសដ្ឋេន នេសំ ខន្ធត្ថកោវិទា, និរុត្តិបដិសម្ភិទាបារប្បត្តាតិ អត្ថោ. តេសំ អនុត្តានត្ថានំ បទានំ សំវណ្ណនា. កស្មា បនេវំ វិសេសិតន្តិ? តតោ សេសភាគា យុត្តា. មាតិកាដ្ឋុប្បត្តិគ្គហណម្បេត្ថ បទភាជនិយគ្គហណេនេវ វេទិតព្ពំ. យេហិ អត្ថា យេសំ បទវិសេសានំ អដ្ឋកថាយំ បកាសិតា, តេសំ តេ បទវិសេសេ បុន ឥធ វទេយ្យាម, វណ្ណនាយ បរិយោសានំ កទា ភវេ តេ តេ អត្ថេតិ វុត្តំ, តំ តស្ស និទ្ទេសេន យុជ្ជតិ. ឧត្តានា ចេវ យា បាឡិ, តស្សា សំវណ្ណនាយ កិន្តិ វត្តព្ពំ? ន ហិ អត្ថា ឧត្តានាតិ សម្ភវតិ. អធិប្បាយានុសន្ធីហីតិអាទិវចនេហិបិ តំ វចនំ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, អត្ថគ្គហណេន ចេត្ថ បទវិសេសានំ គហិតត្តា. តេ ហិ អត្ថតោ អនបេតត្ថេន, អភិធានត្ថេន វា អត្ថោបចារេន វា អត្ថាតិ វេទិតព្ពា. សំវណ្ណនានយោតិ សំវណ្ណនា នាម អវុត្តេសុ ឧហាបោហក្កមនិទស្សនតោ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តោ.

១. ឧរុវេលាតិ យថាវុត្តវាលិករាសិវសេន លទ្ធនាមកោ គាមោ, តស្មា សមីបត្ថេ ឯតំ ភុម្មំ. តថាភាវទស្សនត្ថំ ‘‘នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញថា តស្មិំ វាលិករាសិម្ហិ វិហរតីតិ អាបជ្ជតិ, ‘‘ឧរុវេលំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ យេន ឧរុវេលសេនានិគមោ’’តិអាទិវចនវិរោធោ ច. អដ្ឋកថាយំ បន មូលការណមេវ ទស្សិតំ. តត្ថ តំ សន្ធាយ វុត្តំ…បេ… ទដ្ឋព្ពោតិ និគមនវចនំ. តំ កិមត្ថន្តិ ចេ? គាមំ សន្ធាយ យថាវុត្តបទត្ថសម្ភវទស្សនត្ថំ. ‘‘សោ បន គាមោ តទុបចារេន ឯវំ នាមំ លភតី’’តិ វចនំ បន អវុត្តសិទ្ធន្តិ កត្វា ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, អថ វា យស្ស ‘‘ឧរុវេលា’’តិ យថាវុត្តវាលិករាសិស្ស, តស្ស សមីបគាមស្សបិ នាមំ. តត្ថ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ន ឥធ គាមំ សន្ធាយ ‘‘ឧរុវេលាយំ វិហរតី’’តិ អាហ គោចរគាមបយោជនាភាវតោ. ន ហិ ភគវា តំ គាមំ គោចរំ កត្វា តទា តត្ថ វិហាសិ, តស្មា ឯត្ថ វាលិករាសិស្ស សមីបេ ពោធិរុក្ខមូលេ វិហារំ សន្ធាយ សោ ឯវមាហាតិ ទស្សេតុកាមោ អដ្ឋកថាចរិយោ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ, តស្មា ភគវតោ គាមតោ ទូរតរេ អរញ្ញេ អភិសម្ពោធិទីបនេន ទុតិយុប្បត្តិដ្ឋាននិយមំ តីហិ បទេហិ អកាសិ ថេរោតិ វេទិតព្ពំ, អញ្ញថា បទត្តយវចនបយោជនាភាវតោ. តត្ថ នទន្តា គច្ឆតីតិ នទី. នេលញ្ជលាយាតិ វត្តព្ពេ ល-ការស្ស រ-ការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលវិរហិតត្តា និទ្ទោសជលាយាតិ អត្ថោ, នីលជលាយាតិ តស្សា នាមមេវ វា ឯតំ.

ពោធិរុក្ខមូលេតិ ឯត្ថ ច ពោធិ វុច្ចតិ អភិសម្ពោធោ. សោ ច អត្ថតោ ភគវតោ ចតុត្ថមគ្គញាណំ ហោតិ ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ នាម’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៦២) បដិសម្ភិទាវចនតោ. កិញ្ចាបិ តំ នាមករណភូតំ ចតុត្ថផលញាណម្បិ វត្តុំ សម្ភវតិ, កត្តព្ពកិច្ចានំ បន ករណតោ តំ ចតុត្ថមគ្គញាណមេវ ឯត្ថ ពោធីតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘តតិយវិជ្ជាយ អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ តទេវ ទស្សិតំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ពោជ្ឈង្គា’’តិ, ‘‘ពោធិបក្ខិយា ធម្មា’’តិ ច. តត្ថ យស្មា ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា សាមញ្ញតោ វត្តុកាមតាធិប្បាយវសេន ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) វុត្តំ ឥធាធិប្បេតញាណស្សបិ តទន្តោគធត្តា. អថ វា បាឡិយំ ភគវតោ អាទិមគ្គត្តយវចនស្ស វុត្តដ្ឋានាភាវា ចតុត្ថមគ្គញាណមេវ ភគវតោ ឧប្បន្នំ, ន ភគវា សោតាបន្នាទិភាវំ បត្វា ពុទ្ធោ ជាតោតិ សមយន្តរប្បសង្គនិវារណត្ថំ ‘‘ចតូសូ’’តិ វុត្តំ អាទិត្តយស្ស ចតុត្ថឧបនិស្សយសម្ភវេន ពោធិបរិយាយសិទ្ធិតោ. ‘‘បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩ បច្ចយនិទ្ទេស) វចនតោ ផលហេតុកោ ផលជនកោ រុក្ខោ ផលរុក្ខោតិ វិយ ពោធិហេតុរុក្ខោ ពោធិរុក្ខោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ‘‘យស្មា កេវលំ ពោធីតិ រុក្ខស្សបិ នាមំ, តស្មា ពោធី’’តិ បរតោ វុត្តំ. និគ្រោធាទិរុក្ខតោ អស្ស វិសេសនវចនំ បន តទញ្ញពោធិមូលប្បសង្គនិវារណត្ថំ. មគ្គញាណញ្ហិ កុសលមូលត្តា ពោធិ ច តំ មូលញ្ចាតិ សង្ខ្យំ លភេយ្យ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ និសីទតីតិ សម្ពន្ធោ. តេន អភិសម្ពុទ្ធទិវសេន សទ្ធិំ អដ្ឋាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នភាវំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ឯក-សទ្ទោ តស្ស និសជ្ជាសង្ខាតស្ស បព្ពជ្ជានុយោគានុរូបស្ស បល្លង្កស្ស អញ្ញេន ឥរិយាបថេន អនន្តរិយភាវំ អថស្ស អកោបិតភាវំ ទស្សេតិ. វិមុត្តិសុខន្តិ ឯត្ថ វិមុត្តិយំ វា សុខន្តិ ន សម្ភវតិ. បញ្ចមជ្ឈានិកត្តា ភគវតោ ផលសមាបត្តិសង្ខាតា វិមុត្តិ ឯវ អនុជង្ឃនដ្ឋេន និព្ពានសុខន្តិ វិមុត្តិសុខំ, តំ សមាបជ្ជនេន បដិសំវេទី អនុភវន្តោ និសីទិ. វេនេយ្យកាលានតិក្កមនតោ តំ អបេក្ខមានោ និសីទិ, ន វិមុត្តិសុខសង្គេន.

អថ ខោតិ អធិការន្តរារម្ភេ និបាតទ្វយំ. តេន វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទយមានោ ន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសាកាសិ, កិន្តុ តតោ វុដ្ឋាយាតិ ទស្សេតិ. បដិវេធវសេនេវ សុមនសិកតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បុនប្បុនំ មនសិករណំ គម្ភីរត្តា អស្សាទជននតោ, ន អបុព្ពនយទស្សនាធិប្បាយតោ. បច្ចក្ខភូតសព្ពធម្មត្តា ភគវតោ អសម្មោហតោ, បដិវិទ្ធស្ស វិសយតោ វា មនសិករណំ បន វិជិតទេសបច្ចវេក្ខណំ វិយ រញ្ញោ អបុព្ពំ បីតិំ ជនេតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ (ធ. ប. ៣៧៣). រត្តិយា បឋមំ យាមន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ, តេន តស្ស វិកប្បនានត្តតំ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ ‘‘អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ ឯកតោវ វុត្តំ, តថាបិ ឥមិនា អនុក្កមេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទិ. តត្ថ ច កិញ្ចាបិ បវត្តិមត្តបច្ចវេក្ខណា អធិប្បេតា កថំ បញ្ញាយតីតិ? បឋមភាវាយ, បដិលោមមនសិករណំ បន អនុលោមេ បច្ចយានំ, បច្ចយុប្បន្នានញ្ច តថាភាវសាធនត្ថំ. យស្មា អវិជ្ជាយ ឯវ និរោធា សង្ខារនិរោធោ, ន អញ្ញថា, តស្មា សង្ខារានំ អវិជ្ជា បច្ចយោ, តស្សា ច សង្ខារា ផលន្តិ ទីបនតោ. តថា និព្ពានបច្ចវេក្ខណាយ អនុលោមមនសិករណំ ការណនិរោធា ផលនិរោធសាធនត្ថំ. ឯត្ថ ច អនុភាវតោ និព្ពានំ ទស្សិតំ. ន ហិ តំ អវិជ្ជាទិនិរោធមត្តន្តិ. តត្ថ ‘‘យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទី’’តិ វចនេន អនុលោមោ នាធិប្បេតោតិ សិទ្ធំ. មគ្គបច្ចវេក្ខណាយ វត្តព្ពំ នត្ថិ, ឧភយត្ថបិ កិច្ចតោ, អារម្មណតោ ច តស្ស មគ្គស្ស វិសយតោ ច តត្ថ មគ្គោ ទស្សិតោ.

តត្ថាហ – ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ ន យុជ្ជតិ, ន ហិ បដិលោមាបទេសេន និទ្ទិដ្ឋំ និព្ពានំ បដិច្ចសមុប្បាទោ ភវិតុមរហតីតិ? វុច្ចតេ – ន, តទត្ថជាននតោ. អនុលោមបដិលោមន្តិ ហិ ភាវនបុំសកំ. អនុលោមតោ, បដិលោមតោ ច តំ បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសាកាសីតិ ហិ តត្ថ អត្ថោ. អញ្ញថា និរោធស្ស បដិលោមប្បសង្គាបត្តិយេវាបជ្ជតិ. បដិលោមេ ច បនេតស្មិំ អនុក្កមនិយមោ អនុលោមេ អនុក្កមនិយមតោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិលោមោ នាម អបដិច្ចសមុប្បាទោតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេ បុព្ពាបរវិរោធោ ហោតិ. កថំ? បដិច្ចាតិ ហិ ឥមិនា ផលស្ស បច្ចយបរិគ្គហេន, បច្ចយានញ្ច បច្ចយាយត្តុបគមនេន តស្ស ឧប្បាទាភិមុខភាវទីបនតោ អសមុប្បាទោ ន សម្ភវតិ, តស្មា អបដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឯវំ ឧភយបដិក្ខេបេន បនស្ស បដិលោមតា វេទិតព្ពាតិ ឯកេ. តំ អយុត្តំ តស្ស អនុលោមភាវនិយមនតោ, អត្ថាតិសយាភាវតោ, តស្មា អប្បដិច្ចសមុប្បាទោ តស្ស បដិលោមោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ភគវតា បាឡិយំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្ននិរោធោ វុត្តោ. តត្ថ ហិ ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ ឯវំ បច្ចយស្ស សមុច្ឆិន្នបច្ចយភាវវសេន បច្ចយនិរោធំ, ផលស្ស បច្ចយបដិគ្គហាភាវវសេន បច្ចយុប្បន្ននិរោធញ្ច ទីបេតិ. ទុវិធោ បាឡិយំ និរោធោ អត្ថតោ អនុប្បាទោ នាម ហោតីតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេ និព្ពានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ និរោធមត្តន្តិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, តស្សានុភាវទីបនាធិប្បាយតោ. វិទិតវេលាយន្តិ មនសិកតវេលាយន្តិ អត្ថោ, អញ្ញថា តតោ បុព្ពេ អវិទិតប្បសង្គតោ.

ឈាយតោតិ ឯត្ថ កាមំ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ឈាយតោ ពោធិបក្ខិយធម្មា បាតុភវន្តិ, ចតុអរិយសច្ចធម្មា វា បកាសន្តិ, តថាបិ បុព្ពភាគេ សមថាទិយានិកវិភាគទស្សនត្ថំ អារម្មណូបនិជ្ឈានគ្គហណំ. ចតុសច្ចធម្មគ្គហណំ កាមំ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទទស្សនាធិការេន វិរុជ្ឈតិ, តថាបិ ‘‘យោ ទុក្ខំ បរិជានាតិ, សោ សមុទយំ បជហតី’’តិ លទ្ធិវសេន កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

២. ‘‘បច្ចយក្ខយស្សា’’តិ កិច្ចបរិយាយវសេន វុត្តំ. តេន បច្ចយនិព្ពានំ, តទុបនិស្សយនិព្ពានញ្ចាតិ ទុវិធំ និព្ពានំ ទស្សិតំ ហោតីតិ. កាមញ្ច តំ ន កេវលំ បច្ចយក្ខយមត្តំ ករោតិ, អថ ខោ បច្ចយុប្បន្នក្ខយម្បិ ករោតិ. យតោ ឧភិន្នម្បិ និរោធោ ទស្សិតោ, តថាបិ ហេតុនិរោធា ផលនិរោធោតិ កត្វា ‘‘បច្ចយក្ខយស្សា’’តិ វុត្តំ. វុត្តប្បការា ធម្មាតិ ឯត្ថ ចតុសច្ចគ្គហណំ បឋមគាថាយំ វុត្តនយវិបល្លាសេន កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៣. សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោតិ ឯត្ថ សមុទយោ កិច្ចវសេន, និរោធោ អារម្មណកិរិយាយ. ឯតេន ទ្វិប្បការា និរោធា ទស្សិតា ហោន្តិ តស្ស អនុភាវស្ស វសេនាតិ អត្ថោ. យស្មា បល្លង្កាភុជិតដ្ឋានញ្ច ‘‘បល្លង្កោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ផលាធិគមដ្ឋានំ ‘‘បល្លង្ក’’ន្តិ វុត្តំ.

អជបាលកថាវណ្ណនា

៤. សម្មោទីតិ ហិតកាមតាយ ភគវា តេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. វេទេហិ អន្តន្តិ ឯត្ថ និព្ពានំ អន្តោ នាម. វេទានំ វា អន្តំ គតត្តាតិ ឯត្ថ អរហត្តំ. តត្ថ បឋមេន វេទន្តគូ យស្មា, តស្មា ឯវ វុសិតព្រហ្មចរិយោ. ទុតិយេន វេទន្តគូ យស្មា, តស្មា វុសិតព្រហ្មចរិយោតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. កិញ្ចាបិ ព្រាហ្មណស្ស ចតុសច្ចយុត្តំ អត្ថតោ វុត្តំ, ឧទានគាថាយំ វុត្តបដិវេធាភាវំ សន្ធាយ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ បរិហារោ.

អជបាលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា

៥. មុចលិន្ទវត្ថុម្ហិ ឯតមត្ថន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំ វិវេកន្តិ ឧបធិវិវេកំ. ‘‘អព្យាបជ្ជំ សុខំ លោកេ’’តិ ឥមិនា បឋមមគ្គំ ទស្សេតិ តេន សត្តេសុ មារណវសេន ឧប្បជ្ជនកព្យាបាទប្បហានសិទ្ធិតោ. ‘‘បាណភូតេសុ សំយមោ’’តិ ឥមិនា ទុតិយមគ្គំ ទស្សេតិ. មគ្គី ហិ បុគ្គលោ អវសិដ្ឋព្យាបាទតនុត្តវសេន បាណភូតេសុ សំយតោ ហោតិ វិហិំសាធិប្បាយាភាវតោ. ឯវំ ចត្តារោ ហិ មគ្គា អនុក្កមេនាបិ គហិតា ហោន្តិ.

មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រាជាយតនកថាវណ្ណនា

៦. រាជាយតនំ បាតលិ. ‘‘ចតុទ្ទិសា អាគន្ត្វា’’តិ បាឋសេសោ. មុខវដ្ដិយំ កិរស្ស ទិន្នានំ ចតុន្នម្បិ លេខាបរិច្ឆេទោ អត្ថិ, តេ វាណិជា ទេវតាយ គារវទស្សនេន ភគវតោ រូបកាយទស្សនេន បសន្នត្តា សរណំ អគ្គហេសុំ. ទេវតាយ ‘‘ភគវា រាជាយតនមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ សុត្វា សាវកសង្ឃាភាវំ, អភិសម្ពុទ្ធធម្មសព្ភាវញ្ច ជានិំសូតិ វេទិតព្ពំ. ជានន្តីតិ ពុទ្ធាតិ សម្ពន្ធោ.

រាជាយតនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មយាចនកថាវណ្ណនា

៧. អធិគតោ ខោ ម្យាយន្តិអាទិម្ហិ ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ, គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសោ. ទុទ្ទសត្តា ទុរនុពោធោ. សន្តោតិ និព្ពុតោ. បណីតោតិ អតប្បកោ. ឥទំ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អតក្កាវចរោតិ តក្កេន អាការបរិវិតក្កេន ឱគាហិតព្ពោ ន ហោតិ, ញាណេនេវ អវចរិតព្ពោតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតវេទនីយោតិ សម្មាបដិបទំ បដិបន្នេហិ បណ្ឌិតេហិ វេទនីយោ. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពំ និព្ពានមេវ. តញ្ហិ ផលូបចារេន ឯកម្បិ សមានំ តថា តថា វុច្ចតិ. រាមាតិ បជា. អនុ អនុ អច្ឆរិយា អនច្ឆរិយា. តេសំ ភគវតោ បុព្ពភាគបដិបទំ សុតបុព្ពានំ, ធម្មស្ស វា គម្ភីរភាវំ អធិគតបុព្ពានំ. កិញ្ចាបិ ភគវតោ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខប្បដិបទា, តថាបិ ពោធិសត្តបដិបទំ សន្ធាយ ‘‘កិច្ឆេន មេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘បកាសិតំ បកាសិតុ’’ន្តិ ឧភយថាបិ បាឋោ. បរេតេហិ យុត្តេហិ. រាគរត្តាតិ កាមរាគទិដ្ឋិរាគេហិ រត្តា. អត្តនិច្ចាទិគាហកា ន ទក្ខន្តិ ន បស្សិស្សន្តិ.

៨. សហំបតិ កិរ ‘‘នស្សតិ វត ភោ លោកោ’’តិ ឥមំ សទ្ទំ តថា និច្ឆារេតិ, យថា ទសសហស្សិលោកធាតុព្រហ្មានោ សុត្វា សន្និបតិំសុ. បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ សន្តានានុសយិតវសេន អប្បំ បរិត្តំ រាគាទិរជំ ឯតេសំ, ឯវំសភាវាតិ អប្បរជក្ខជាតិកា. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ.

សមលេហិ សត្ថារេហិ. អបាបុរេតន្តិ វិវរ ឯតំ. អមតស្ស ទ្វារន្តិ អរិយមគ្គំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា. វិជ្ជត្តយចតុមគ្គញាណេហិ បុនប្បុនំ ពុទ្ធំ បដិវិទ្ធំ. សេលេតិ សិលាមយេ. វិគតរជត្តា សុខទស្សនយោគ្គេ ឥតោ ច ឯត្តោ ច អាគន្ត្វា យថា ឋិតោ ចក្ខុមា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ. ត្វម្បិ សុមេធ សុន្ទរបញ្ញ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ សមន្តចក្ខុ. សព្ពកិលេសសង្គាមានំ វិជិតត្តា វិជិតសង្គាម. ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណត្ថំ វេនេយ្យជនសត្ថវាហនសមត្ថតាយ សត្ថវាហ. កាមច្ឆន្ទឥណស្ស អភាវតោ អណណ.

៩. ពុទ្ធចក្ខុនា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ នាមំ. ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេ. ឯវំ សេសេសុបិ. អន្តោ និមុគ្គបោសីនីតិ យានិ អន្តោ និមុគ្គានេវ បោសិយន្តិ, តត្ថ យានិ ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ, តានិ សូរិយរំសិសម្ផស្សំ អាគមយមានានិ ឋិតានិ អជ្ជ បុប្ផនកានិ. យានិ សមោទកំ ឋិតានិ, តានិ ស្វេ បុប្ផនកានិ. យានិ ឧទកានុគ្គតានិ, តានិ តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ. ឧទកា បន អនុគ្គតានិ អញ្ញានិបិ សរោគឧប្បលាទីនិ នាម ហោន្តិ. យានិ នេវ បុប្ផិស្សន្តិ មច្ឆកច្ឆបភក្ខានេវ ភវិស្សន្តិ, តានិ បាឡិនារុឡ្ហានិ, អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពានិ. ឯតេហិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា យោជេតព្ពា. បច្ចភាសីតិ បតិ អភាសិ.

អបារុតាតិ វិវដា. បច្ឆិមស្ស បទទ្វយស្ស អយមត្ថោ. អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តម្បិ ឥមំ បណីតំ ឧត្តមំ ធម្មំ កាយវាចាកិលមថសញ្ញី ហុត្វា នាភាសិ.

ព្រហ្មយាចនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា

១០. ឥទានិ បន សព្ពោ ជនោ សទ្ធាភាជនំ ឧបនេតុ, បូរេស្សាមិ នេសំ សង្កប្បន្តិ. អប្បរជក្ខជាតិកោតិ សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា និក្កិលេសជាតិកោ. អាជានិស្សតីតិ ចេ ន និដ្ឋានមកំសុ ធម្មសង្គាហកា តេ វិនយក្កមញ្ញា, អហំ ទេសេយ្យំ បដិវិជ្ឈិស្សតីតិ អធិប្បាយោ, ‘‘មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ២) ឯត្ថ វិយ អភូតបរិកប្បោ កិរេសោ. លោកេ តស្ស អធិមុត្តភាវទីបនត្ថញ្ហិ ឥទំ វចនំ អត្តនោ តទុបទេសេន អវិទិតភាវទីបនត្ថំ. តស្ស អនន្តេវាសិកភាវទីបនត្ថន្តិ ឯវមាទីនិ បនេត្ថ បយោជនានិ. ភគវតោបិ ខោ ញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តស្ស មរណារម្មណំ ឧប្បជ្ជិ. តេន តតោ បុព្ពេ តស្ស សតិ ធម្មទេសនាយ ខិប្បំ ជាននភាវារម្មណន្តិ ទីបេតិ. បរោបទេសតោ អជានិត្វា បច្ចក្ខតោ មរណសច្ឆិកិរិយម្បិ ទស្សេតិ. ពុទ្ធានម្បិ អនេកញាណសមោធានាភាវតោ សុវុត្តមេតំ. ចិត្តបុព្ពិកា ហិ ចិត្តប្បវត្តិ, អញ្ញថា នវសត្តបាតុភាវប្បសង្គោ. សព្ពធម្មានំ ឯកតោ គហណេ វិរុទ្ធកាលានំ ឯកតោ ជាននប្បសង្គោ. តតោ ឯកញាណស្ស វិតថភាវប្បត្តិទោសោ, តស្មា សព្ពស្ស វិនានេកញាណសមោធានំ អាបជ្ជិតធម្មេសុ អប្បដិហតញាណវន្តត្តា បន សព្ពញ្ញូ ឯវ ភគវាតិ វេទិតព្ពំ, ន សព្ពកាលំ ឯកតោ. អាឡារាទីនំ មរណាជាននតោតិ ចេ? ន, តស្ស ជាននេន បុថុជ្ជនស្សាបិ សព្ពញ្ញុតាបត្តិប្បសង្គតោ. យទាភាវេន យទាភាវោ តព្ភាវេន តស្សាភាវប្បសង្គោ លោកេ សិទ្ធោតិ. ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ វចនតោ តស្ស មរណជាននំ សិទ្ធន្តិ កត្វា ភវំ មតេនេវ ភគវា សព្ពញ្ញូតិ សិទ្ធំ ន ទេវតារោចនតោ បុព្ពេ អជាននតោតិ ចេ? ន, វិសេសំ បរិគ្គហេត្វា អន្តរា បជាននតោ, ទេវតាយ សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តិទោសតោ ច. ន ហិ សោ កស្សចិ វចនេន អញ្ញាសីតិ.

អបិច កិមិទំ តត្ថ ជាននំ នាម តទារម្មណញាណុប្បត្តីតិ ចេ? ន, លោកេ សព្ពញ្ញុនោ អច្ចន្តាភាវប្បសង្គតោ. សាធិកា ហិ មយា ឯកញាណក្ខណេ សព្ពំ ញាណំ, តទញ្ញេសញ្ច តទញ្ញាណានុប្បត្តិ. អបិច សព្ពញ្ញុនោ សព្ពធម្មវិសយេ ញាណបច្ចុបដ្ឋានសិទ្ធិ តស្ស ញាណស្ស អត្តនាវ អត្តនោ អវិសយោតិ ចេ? ន, ហេតុនិទស្សនានុប្បត្តិតោ. អបិច ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ ឯត្ថ វិសេសវចនំ អត្ថិ. យេន ទេវតារោចនុត្តរកាលមេវ ភគវតោ ញាណំ ឧទបាទីតិ បញ្ញាយតិ. ន ហិ វចនបុព្ពាបរិយភាវមត្តេន តទត្ថបុព្ពាបរិយតា ហោតិ, តស្មា អយុត្តមេតំ. អភិទោសកាលំកតោតិ បឋមយាមេ កាលំកតោ. ‘‘មជ្ឈិមយាមេ’’តិបិ វទន្តិ. ឧភយត្ថបិ មហាជានិយោ. សត្តទិវសព្ភន្តរេ, ឯកទិវសព្ភន្តរេ ច បត្តព្ពមគ្គផលតោ បរិហីនត្តា មហតី ជានិ អស្សាតិ មហាជានិ. តេសុ ហិ ទ្វីសុ អាឡារោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភវេ និព្ពត្តោ, ឧទកោ ភវគ្គេ, តស្មា នេសំ ធម្មទេសនាយ អក្ខណេ និព្ពត្តភាវំ សន្ធាយ ភគវា ឯវំ ចិន្តេសិ, ន ឥតោ មនុស្សលោកតោ ចុតិភាវំ សន្ធាយាតិ វេទិតព្ពំ. អពុទ្ធវេនេយ្យតញ្ច សន្ធាយាតិ នោ តក្កោ, អញ្ញថា អនិដ្ឋប្បសង្គោតិ អាចរិយោ.

ពោធិសត្តស្ស ជាតកាលេ សុបិនបដិគ្គាហកា ចេវ លក្ខណបរិគ្គាហកា ច អដ្ឋ ព្រាហ្មណា. តេសុ តយោ ទ្វិធា ព្យាករិំសុ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តិ, បព្ពជន្តោ ពុទ្ធោ’’តិ. បញ្ច ព្រាហ្មណា ‘‘អគារេ ន តិដ្ឋតិ, ពុទ្ធោវ ហោតី’’តិ ឯកំសព្យាករណាវ អហេសុំ. តេសុ បុរិមា តយោ យថាមន្តបារំ គតា. ឥមេ បន មន្តបារំ អតិក្កមន្តា អត្តនា លទ្ធំ បុញ្ញមហត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ពោធិសត្តំ ឧទ្ទិស្ស បុរេតរមេវ បព្ពជិំសុ. ឥមេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ចវគ្គិយា’’តិ. ‘‘តេសំ បុត្តា’’តិបិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ភគវា ‘‘ពហូបការា ខោ មេ’’តិ ចិន្តេសិ. កិំ ឧបការកានំ ឯវ ឯស ធម្មំ ទេសេតិ, ឥតរេសំ ន ទេសេតីតិ? នោ ន ទេសេតិ. ឧបការានុស្សរណមត្តកេនេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថានយោ. អត្តនោ កតញ្ញុកតវេទិភាវប្បកាសនត្ថំ, កតញ្ញុតាទិបសំសនត្ថំ, បរេសញ្ច កតញ្ញុភាវាទិនិយោជនត្ថំ, ខិប្បជាននប្បសង្គនិវារណត្ថំ.

១១. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ គយាយ ច ពោធិយា ច មជ្ឈេ តិគាវុតន្តរេ ឋានេ. ពោធិមណ្ឌតោ ហិ គយា តីណិ គាវុតានិ. ពារាណសិនគរំ អដ្ឋារស យោជនានិ. ឧបកោ បន ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ភគវន្តំ អទ្ទស. អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេបិ យោជេតព្ពោ. អយោជិយមានេ បន ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ. ឥធ បន យោជេត្វាវ វុត្តោតិ.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ. តណ្ហក្ខយេតិ និព្ពានេ. វិមុត្តោតិ អារម្មណតោ វិមុត្តោ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ បដិបុគ្គលោ នាម នត្ថិ, អសទិសោតិ អត្ថោ, មម សព្ពញ្ញុភាវេ ទោសំ ទស្សេត្វា លោកេ ឋាតុំ អសមត្ថតាយ មម បច្ចត្ថិកបុគ្គលោ វា នត្ថីតិ អត្ថោ. អាហញ្ឆំ អមតទុន្ទុភិន្តិ ធម្មចក្ខុបដិលាភាយ អមតភេរិំ បហរិស្សាមីតិ គច្ឆាមិ.

អរហសិ អនន្តជិនោ ភវិតុំ យុត្តោ ត្វន្តិ អត្ថោ. ឥទម្បិ អត្តនោ សត្ថុនាមំ. ហុបេយ្យាសីតិ អាវុសោ ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យ. បក្កាមីតិ វង្កហារជនបទំ នាម អគមាសិ. ភគវាបិ ‘‘តត្ថ តស្ស មិគលុទ្ទកស្ស ធីតុយា ចាបាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា បុន អាគន្ត្វា អនាគាមី អយំ ភវិស្សតី’’តិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា តេន សទ្ធិំ អាលបិ. សោ ច តថេវាគន្ត្វា បព្ពជិត្វា អនាគាមី ហុត្វា អនុក្កមេន កាលំ កត្វា អវិហេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

១២. សណ្ឋបេសុន្តិ កតិកំ អកំសុ. បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ ភដ្ឋោ បរិហីនោ. ‘‘អភិជានាថ នុ ភាសិតមេត’’ន្តិ, ‘‘វាចំ ភាសិតមេវ’’ន្តិ ច ឯវរូបំ កញ្ចិ វចនភេទំ អកាសីតិ អធិប្បាយោ. ភគវន្តំ សុស្សូសិំសូតិ ភគវតោ វចនំ សោតុកាមា អហេសុំ. អញ្ញាតិ អញ្ញាយ, ជានិតុន្តិ អត្ថោ.

១៣. អថ កិមត្ថំ អាមន្តេសីតិ? តតោបិ សុដ្ឋុតរំ បដិជាននត្ថំ, ធម្មស្ស អភិភារិយទុល្លភភាវទីបនត្ថំ, អក្ខរវិក្ខេបនិវារណត្ថញ្ច. តត្ថ ទ្វេមេតិ អន្តទ្វយវចនំ អញ្ញេសម្បិ តទន្តោគធភាវតោ. អបិច យោជនាវសេន. តណ្ហាអវិជ្ជាតិ ហិ សំសារប្បវត្តិយា សីសភូតា ទ្វេ កិលេសា. តេ ច សមថវិបស្សនានំ បដិបក្ខភូតត្តា អន្តា នាម. តេសុ តណ្ហាវសេន កាមសុខល្លិកានុយោគំ ភជន្តោ សមថំ បរិហាបេតិ ពាលោ, តថា អវិជ្ជាវសេន អត្តកិលមថានុយោគំ ភជន្តោ គច្ឆន្តោ វិបស្សនន្តិ ន សក្កា ឧភោ ទ្វេ អន្តេ អប្បហាយ អមតំ អធិគន្តុន្តិ ឯវំ វុត្តា. អបិច លីនុទ្ធច្ចបហានទស្សនមេតំ. លីនោ ហិ និក្ខិត្តវីរិយារម្ភោ កាមសុខញ្ច ភជតិ, ឥតរោ អច្ចារទ្ធវីរិយោ អត្តកិលមថំ. ឧភោបិ តេ វីរិយសមតាយ បដិបក្ខត្តា អន្តា នាម. អបិច តិស្សោ សាសនេ បដិបទា វុត្តា អាគាឡ្ហា, និជ្ឈាមា, មជ្ឈិមា ច. តត្ថ អាគាឡ្ហា ‘‘បាណាតិបាតី ហោតិ, នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ឯវមាទិកា. និជ្ឈាមា ‘‘អចេលកោ ហោតិ, មុត្តាចារោ’’តិ ឯវមាទិកា, មជ្ឈិមា ‘‘អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ ឯវមាទិកា. តត្ថ កាមសុខល្លិកានុយោគោ អាគាឡ្ហា នាម បដិបទា ហោតិ សព្ពាកុសលមូលត្តា. អត្តកិលមថានុយោគោ និជ្ឈាមា នាម អត្តជ្ឈាបនតោ. ឧភោបេតេ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ បដិបក្ខភូតត្តា អន្តា នាម, តស្មា ឥមេវ សន្ធាយ ទ្វេមេតិ. កិមត្ថំ ភគវា ‘‘បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ បព្ពជិតេ ឯវ អធិករោតិ, ន គហដ្ឋេតិ? បព្ពជិតានំ តទធិមុត្តត្តា, សុខបរិវជ្ជនសមត្ថតាយ, តទធិកតត្តា ច បព្ពជិតា ឯត្ថ អធិកតា, ន គហដ្ឋា. យទិ ឯវំ កិមត្ថំ កាមសុខល្លិកានុយោគមាហ, ននុ តេ បកតិយាបិ កាមបរិច្ចាគំ កត្វា តំ និស្សរណត្ថំ បព្ពជិតាតិ? ន, តេសំ អន្តទ្វយនិស្សិតត្តា. តេ ហិ ឥធ លោកេ កាមេន វិសុទ្ធិមិច្ឆន្តិ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា តស្សេវ តបស្ស ផលេន បេច្ច ទិព្ពេ កាមេ អាសីសមានា ទឡ្ហតរំ កាមសុខល្លិកានុយោគមនុយុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អន្តត្ថោ បន ឥធ កុច្ឆិតដ្ឋេន វេទិតព្ពោ ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ, យទិទំ បិណ្ឌោល្យ’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) វិយ.

យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ ឯត្ថ កាមេសូតិ វត្ថុកាមោ អធិប្បេតោ, ទុតិយោ កិលេសកាមោ. តំសម្បយុត្តសុខមេត្ថ កាមសុខំ នាម. តេន វិបាកសុខស្ស និរវជ្ជភាវំ ទីបេតីតិ. អល្លីយនំ នាម តទភិនន្ទនា. អនុយោគោ នាម ភវន្តរេ តទនុយោគបត្ថនា. ហានភាគិយករត្តា កុសលបក្ខស្ស, ហីនបុគ្គលភាវិតត្តា, ហីនធាតុបភវត្តា ច លាមកដ្ឋេន ហីនោ. គាមនិវាសិសត្តធម្មត្តា គម្មោ. បុថុជ្ជនសាធារណត្តា បោថុជ្ជនិកោ. អនរិយោតិ អរិយានំ អនធិប្បេតត្តា, អរិយធម្មបដិបក្ខត្តា, អនរិយករត្តា, អនរិយធម្មត្តា, អនរិយាចិណ្ណត្តា ច វេទិតព្ពោ. អនត្ថសង្ខាតសំសារភយាវហត្តា, អនត្ថផលនិព្ពត្តកត្តា ច អនត្ថសំហិតោ. អត្តនោ កេវលំ ខេទូបគមោ អត្តកិលមថោ នាម. សោ ទិដ្ឋិគតបុព្ពកត្តតបានុក្កមកិរិយាវិសេសំ និស្សាយ បវត្តតិ, តស្ស ទិដ្ឋិវសេន អនុយោគោ អត្តកិលមថានុយោគោ នាម. អត្តវិយោគវិត្តាបរិស្សមត្តា, អនុបាយបវត្តត្តា សម្បជ្ជមានោ មិគយោនិគោយោនិកុក្កុរយោនិសូករយោនីសុ បាតាយតិ. វិបច្ចមានោ នរកំ នេតីតិ អនត្ថសំហិតោ. ឯតេ ត្វាតិ ឯតេ តុ. តថាគតេនាតិ អត្តានំ អវិតថាគមនំ អាវិ ករោតិ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ន មយា បរិវិតក្កិតមត្តេន វិតក្កិតា, កិន្តុ មយា តថាគតេនេវ សតា អភិសម្ពោធិញាណេន អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ចក្ខុករណីតិអាទីហិ បន តមេវ បដិបទំ ថោមេតិ. ភេសជ្ជំ អាតុរស្ស វិយ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិ ឥមិនា ញាណចក្ខុវិសោធនំ វុត្តំ. ញាណករណីតិ ឥមិនា អន្ធការវិធមនំ វុត្តំ. ឧបសមាយាតិ កិលេសបរិឡាហបដិប្បស្សទ្ធិ វុត្តា. អភិញ្ញាយាតិ សច្ចបដិវេធនំ វុត្តំ. សម្ពោធាយាតិ សច្ចបដិវិជ្ឈនំ វុត្តំ. និព្ពានាយាតិ សោបាទិសេសនិព្ពានធាតុយា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយាតិ ឯវំ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា កថេតព្ពំ.

១៤. កស្មា បនេត្ថ ភគវា អញ្ញត្ថ វិយ អនុបុព្ពិំ កថំ អកថេត្វា បឋមមេវ អសេវិតព្ពមន្តទ្វយំ វត្វា មជ្ឈិមបដិបទំ ទេសេសីតិ? អត្តាទិមិច្ឆាភិមាននិវារណត្ថំ, កុម្មគ្គបដិបត្តិនិវារណត្ថញ្ច អន្តទ្វយវជ្ជនំ វត្វា អត្តនោ វិសេសាធិគមទីបននយេន អពាហុល្លិកាទិភាវទស្សនត្ថំ, តេសញ្ច មជ្ឈិមបដិបទាទីបនេន តត្ថ អនុយោជនត្ថំ បច្ឆា សម្មាបដិបទំ ទេសេសិ, តតោ តស្ស មជ្ឈិមបដិបទាសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស វិសយទស្សនត្ថំ ចតុសច្ចធម្មំ សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទេសេតុកាមោ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខ’’ន្តិអាទិមាហ, អយមេត្ថ អនុសន្ធិ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ មេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ សុត្តានុសន្ធិបកអាសនត្ថំ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ. យថាវុត្តំ បដិបទំ សុត្វា កិរ កោណ្ឌញ្ញោ អាហ ‘‘កថំ ភគវតា វុត្តបដិបទាយ ឧប្បត្តិ សិយា. អយញ្ហិ បដិបទា កិលេសានំ អនុប្បត្តិយា សតិ សម្ភវតិ, ន អញ្ញថា. កិលេសានញ្ច យទិ លោភតោ ឧប្បត្តិ ខុប្បិបាសានំ វិយ, តទាសេវនាយ អនុប្បត្តិ សិយា, តទវត្ថុស្ស វា តេសំ ឧប្បត្តិ. តទវត្ថុវិបរីតកាយកិលមថាសេវនាយ អនុប្បត្តិ សិយា. ឧភោបេតា ភគវតា ‘អន្តា’តិ វុត្តា, តស្មា កថំ បនេតិស្សាយ សម្មាបដិបទាយ ឧប្បត្តិ សម្ភវេយ្យា’’តិ. ភគវា អាហ អនុបាយាសេវនតោ. កថន្តិ ចេ? –

‘‘សំសារមូលតោ ញាណំ, តញ្ច ញាណា បហិយ្យតិ;

ជីវិតេ សតិ តំ ហោតិ, តញ្ច ជីវិតសាធនេ.

‘‘តស្មា ញាណាយ មេធាវី, រក្ខេ ជីវិតមត្តនោ;

ញាណសាធនភូតញ្ច, សីលញ្ច បរិបាលយេ.

‘‘ជីវិតញ្ច យថា លោកេ, ភិន្នេ កាយេ ន វិជ្ជតិ;

តថេវ ភិន្នសីលស្ស, នត្ថិ ញាណស្ស សម្ភវោ.

‘‘តស្មា អាយុញ្ច សីលញ្ច, ញាណត្ថំ រក្ខតា សតា;

សេវិតព្ពា ន កាមាបិ, នាបិ កាយវិនាសនា.

‘‘កាមេសុ គេធមុបគម្ម ហិនោ គម្មញ្ច,

អច្ចុទ្ធនោ កិលមថំ គមុបេតិ មូឡ្ហោ;

យោ មជ្ឈិមំ បដិបទំ បរមំ ឧបេតិ,

សោ ខិប្បមេវ លភតេ បរមំ វិមោក្ខ’’ន្តិ.

សុត្វា តទេតំ សុគតស្ស វាក្យំ,

បញ្ញំ មុនី សោ សុតជំ លភិត្វា;

ចិន្តាមយំ ញាណ បវេសមានោ,

ឧច្ឆិន្ទយំ បញ្ហមិមំ អបុច្ឆិ.

‘‘និព្ពេធបទដ្ឋានំ បហាយ ឃោរំ,

តបំ កថមិវាតិ សោ ត្វំ;

ព្រូហិ តទេវ ហោតិ ភិក្ខុ ចរ,

វិរាគមុបយាតិ ច ទុក្ខសច្ចស្ស;

ទស្សនេនេវ ទុក្ខានុភវនា,

តម្ហិ ទោសស្ស បច្ចយោ’’តិ.

សុត្វាវ កោណ្ឌញ្ញោ មុនិវចនំ,

វុដ្ឋាយ ហដ្ឋោ សហសា អវោច;

‘‘ឧទាហរ ត្វំ ភគវា មមេតំ,

ភិក្ខុ យថា បស្សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ.

ចិន្តាមយិស្ស បញ្ញាបរិបុណ្ណា ភាវនាមយិបញ្ញាសម្បត្តិ ជានិតព្ពា ឥមេហិ ឥតិ ភគវា សុត្តមិទមាហាតិ កិរ. កស្មា ភគវា កោណ្ឌញ្ញស្ស បុរិមមេវ សច្ចទេសនំ អវឌ្ឍេត្វា អត្តនោ អធិគតក្កមមាហាតិ? នាហំ កស្សចិ អាគមំ ទេសេមិ, អបិច ខោ សយមេវ ឯវមធិគតោម្ហីតិ ទស្សនត្ថំ. តត្ថ ‘‘បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូ’’តិ ឥមិនា ឥទំ អត្ថទ្វយំ ទស្សេតិ, ន មយា អាឡារតោ, ឧទកតោ វា អយំ ធម្មោ សុតោ, កិន្តុ បុព្ពេ អននុស្សុតេស្វេវ ញាណំ មេ ឧទបាទីតិ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ អានុភាវំ បកាសេតិ. អបិច យស្មា ឯវំ បដិបន្នោ វិនាបិ បរោបទេសេន អរិយសច្ចានិ បស្សតិ, តស្មា កថំ តុម្ហេវ មមាបទេសេន ន បស្សថាតិ.

១៥. ចក្ខុន្តិអាទីនិ បញ្ច បទានិ ញាណវេវចនានេវ. ញាណញ្ហិ សច្ចានំ អាលោចនតោ ចក្ខុភូតត្ថជាននតោ ញាណំ. បការេហិ ជាននតោ បញ្ញា. កិលេសវិទារណតោ, វិជ្ជនតោ ច វិជ្ជា. សច្ចច្ឆាទកតមវិនាសនតោ, តេសំ គតិកោដិបកាសនតោ អាលោកោតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បឋមេន បរិវដ្ដេន សច្ចានំ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ ឋបនបញ្ញំ ទស្សេតិ, ទុតិយេន តេសំ កត្តព្ពាការបរិច្ឆិន្ទនបញ្ញំ, តតិយេន សច្ចេសុ ញាណកិច្ចសន្និដ្ឋានំ ទស្សេតិ.

១៦. យាវកីវញ្ចាតិ ទ្វីហិ បទេហិ យាវឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ឥតិ ចិត្តមនោ’’តិអាទិ វិយ. រាគាទីហិ អកុប្បតាយ អកុប្បា វិមុត្តិ. វេយ្យាករណន្តិ ធម្មទេសនា. សា ហិ ធម្មានំ ព្យាករណតោ បកាសនតោ ‘‘វេយ្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិរជំ វីតមលន្តិ ឯត្ថ វិរជំ វិសមហេតុវាទវិគមតោ. វីតមលំ អហេតុកវាទវិគមតោ. វិរជំ សស្សតទិដ្ឋិប្បហានតោ. វីតមលំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិប្បហានតោ. វិរជំ បរិយុដ្ឋានប្បហានតោ. វីតមលំ អនុសយប្បហានតោ. ធម្មចក្ខុន្តិ ធម្មមត្តទស្សនំ, ន តត្ថ សត្តោ វា ជីវោ វា ការកោ វា វេទកោ វាតិ, តេនេវាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពន្តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ. ឥទញ្ហិ តស្ស ធម្មចក្ខុស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវ សង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

១៧. ធម្មចក្កន្តិ ឯត្ថ ទេសនាញាណំ អធិប្បេតំ, បដិវេធញាណញ្ច លព្ភតេវ. ឯត្ថ កិមត្ថំ ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ? នានាទិដ្ឋិគតន្ធការវិធមនតោ លទ្ធាលោកត្តា, អបាយភយសមតិក្កមនតោ អស្សាសំ បត្តត្តា, ទេវកាយវិមានទស្សនតោ បីតិបាមោជ្ជចលិតត្តា ចាតិ ឯវមាទីនេត្ថ ការណានិ វទន្តិ. បថវិកម្បនមហាសទ្ទបាតុភាវោ ច ធម្មតាវសេនេវ ហោតីតិ ឯកេ. ទេវតានំ កីឡិតុកាមតាយ បថវិកម្បោ. ពហុនោ ទេវសង្ឃស្ស សន្និបាតតោ, ភគវតោ សរីរប្បភាជាលវិសជ្ជនតោ ចាតិ ឯកច្ចេ.

១៨. បព្ពជ្ជុបសម្បទាវិសេសន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ តស្ស ឯហិភិក្ខូបសម្បទាបដិលាភនិមិត្តវចនបរិយោសានទស្សនោ. តទវសានោ ហិ តស្ស ភិក្ខុភាវោ. ស្វាក្ខាតោតិអាទិ ‘‘ឯហី’’តិ អាមន្តនាយ បយោជនទស្សនវចនំ. ‘‘ឯហិភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ ចរ…បេ… កិរិយាយា’’តិ ច អវោចាតិ បទសម្ពន្ធោ. តត្ថ ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ អវសិដ្ឋំ មគ្គត្តយព្រហ្មចរិយំ សមធិគច្ឆ. កិមត្ថំ? សម្មាទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ អត្ថោ. ‘‘ឯហិភិក្ខូ’’តិ ឥមិនា ភគវតោ វចនេន និប្ផន្នត្តា ការណូបចារេន ‘‘ឯហិភិក្ខូបសម្បទា’’តិ វុត្តា. សាវ តស្សាយស្មតោ យាវជីវំ ឧបសម្បទា អហោសីតិ អត្ថោ. តេន តស្សា ឧបសម្បទាយ សិក្ខាបច្ចក្ខាតាទិនា វិច្ឆេទា វា តទញ្ញាយ ឧបសម្បទាយ កិច្ចំ វា នត្ថីតិ ឥទមត្ថទ្វយំ អដ្ឋកថាយំ ទស្សេតិ. អដ្ឋន្នម្បិ ឧបសម្បទានំ ឯហិភិក្ខុឱវាទបដិគ្គហណបញ្ហព្យាករណគរុធម្មបដិគ្គហណូបសម្បទានំ ចតុន្នំ អញ្ញតរាយ ឧបសម្បន្នស្ស អន្តរា វិច្ឆេទោ វា តទញ្ញូបសម្បទាយ កិច្ចំ វា នត្ថិ, ឥតរស្សត្ថីតិ. និកាយន្តរិកា បនាហុ ‘‘ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានំ និយាមោក្កន្តិសង្ខាតាយ ឧបសម្បទាយ ញត្តិចតុត្ថកម្មុបសម្បទញ្ច ទសវគ្គបញ្ចវគ្គករណីយវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទសវិធោបសម្បទា’’តិ. កា បនេត្ថ អត្ថតោ ឧបសម្បទា នាមាតិ? តទធិគតកិរិយាវសេន និព្ពត្តិយា អសេក្ខា តទធិវាសនចេតនាយ បរិភាវិតបញ្ចក្ខន្ធិកា អជ្ឈត្តសន្តតិ. កា បនេត្ថ បរិភាវនា នាម? តព្ពិបក្ខធម្មជ្ឈាចារវិរុទ្ធភាវោ, តស្ស បត្តិយា តាយ បរិភាវនាយ វសេន កត្ថចិ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘លោភេន សមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, អភព្ពោ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ ភាវេតុ’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថាហុ និកាយន្តរិកា ‘‘យថាវុត្តាយ ឧបសម្បទាយ បត្តិសង្ខាតោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ ធម្មោ អត្ថិ, តស្ស សន្តតិវសេន បុព្ពាបរិយំ ឧប្បជ្ជមានស្ស យាវ អវិច្ឆេទោ, តាវ ឧបសម្បន្នោតិ, អញ្ញថា តតោ ធម្មន្តរុប្បត្តិក្ខណេ តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស អនុបសម្បន្នភាវប្បសង្គោ អាបជ្ជតី’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘សុត្តំ អាហរថា’’តិ. តេ ចេ វទេយ្យុំ ‘‘យោ តេសំ ទសន្នំ អសេក្ខានំ ធម្មានំ ឧបាទាយ បដិលាភសមន្នាគមោ អរិយោ ហោតិ វិប្បហីនោតិ ឯវមាទីនិ នោ សុត្តានី’’តិ. ឯវំ សតិ អសន្តធម្មេហិ, បរសត្តេហិ ច សមន្នាគមទោសប្បសង្គោ នេសំ បាបុណាតិ. កិំការណំ? សុត្តសម្ភវតោ. យថាហ – ‘‘រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៩៩-២០០ អត្ថតោ សមានំ) វិត្ថារោ. វសិភាវោ តត្ថ សមន្នាគតសទ្ទេន វុត្តោ. តស្សហិតេសុ រតនេសុ វសិភាវោ កាមចារោ អត្ថីតិ ចេ? ឯត្ថ វសិភាវោ សមន្នាគមសទ្ទេន វុត្តោ, អញ្ញត្ថ បត្តិសង្ខាតោ, តំ ធម្មន្តរន្តិ. កិមេត្ថ វិសេសការណំ? នត្ថិ ច, តស្មា យថាវុត្តលក្ខណាវ ឧបសម្បទា. អយមេវ នយោ បព្ពជ្ជាទីសុបិ នេតព្ពោ.

១៩. កិញ្ចាបិ វប្បត្ថេរស្ស បាដិបទទិវសេ…បេ… អស្សជិត្ថេរស្ស ចតុត្ថិយន្តិ ឯវំ នានាទិវសេសុ បាដេក្កំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ, តថាបិ ឱវាទសាមញ្ញេន វប្បភទ្ទិយានំ, មហានាមអស្សជីនញ្ចេត្ថ ឯកតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

២០. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា’’តិ កិមត្ថំ អាទិតោវ អនត្តលក្ខណំ ទីបេតីតិ? តេសំ បុថុជ្ជនកាលេបិ ឥតរលក្ខណទ្វយស្ស បាកដត្តា. តេ ហិ មនាបានំ កាមានំ អនិច្ចតាទស្សនេន សំវិគ្គា បព្ពជិំសូតិ អនិច្ចលក្ខណំ តាវ នេសំ ឯកទេសេន បាកដំ, បព្ពជិតានញ្ច អត្តកិលមថានុយោគតោ កាយិកទុក្ខំ, តញ្ច មានសស្ស បច្ចយោតិ មានសិកទុក្ខញ្ច បាកដំ, តស្មា តទុភយំ វជ្ជិត្វា អនត្តលក្ខណមេវ ទីបេតុំ អារភិ. តញ្ច ទីបេន្តោ ទុក្ខលក្ខណេនេវ ទីបេតុំ ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្សា’’តិអាទិមាហ. កិមត្ថន្តិ? អនិច្ចលក្ខណតោបិ តេសំ ទុក្ខលក្ខណស្ស សុដ្ឋុតរំ បាកដត្តា. តេសញ្ហិ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តត្តា, តប្បរាយណភាវតោ ច ទុក្ខលក្ខណំ សុដ្ឋុ បាកដំ, តស្មា តេន តាវ សុដ្ឋុ បាកដេន អនត្តលក្ខណំ ទីបេត្វា បុន តទេវ តទុភយេនាបិ ទីបេតុំ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ វក្ខតិ. កល្លំ នូតិ យុត្តំ នុ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគ្គាហោ. ឯសោហមស្មីតិ មានគ្គាហោ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. តណ្ហាគ្គាហោ ចេត្ថ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតវសេន, មានគ្គាហោ នវវិធមានវសេន, ទិដ្ឋិគ្គាហោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិវសេន វេទិតព្ពោ.

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

២៥. យេន សមយេន ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ បញ្ចមិយំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា សត្តមិយំ នាឡកត្ថេរស្ស នាឡកបដិបទំ អាចិក្ខិត្វា ភទ្ទបទបុណ្ណមាយំ យសស្ស ឥន្ទ្រិយានំ បរិបក្កភាវំ ញត្វា តំ ឧទិក្ខន្តោ ពារាណសិយំ វិហាសិ, តេន សមយេន យសោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស កិរ ឧប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ តស្ស កុលស្ស កិត្តិសទ្ទសង្ខាតោ, បរិជនសង្ខាតោ វា យសោ វិសេសតោ បវឌ្ឍតិ. តេន តស្ស មាតាបិតរោ ឯវំ នាមមកំសុ. ‘‘សុខុមាលោ’’តិអាទិ កិមត្ថំ អាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តន្តិ? បច្ឆិមជនស្ស នេក្ខម្មេ សមុស្សាហនជននត្ថំ. ឯវំ ឧត្តមភោគសមប្បិតានម្បិ ឧត្តមេសុ ភោគេសុ អប្បមត្តកេនាបិ អសុភនិមិត្តេន វិតជ្ជេត្វា កាលាកាលំ អគណេត្វា វិវេកាភិរតិយា មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ តិណំ វិយ បហាយ គេហតោ និក្ខមនា អហោសិ, កស្ស បនញ្ញស្ស ន សិយាតិ អធិប្បាយោ. សមង្គីភូតស្សាតិ តេហិ ឯកត្តំ ឧបគតស្ស, អវិវិត្តស្សាតិ អត្ថោ. និទ្ទា ឱក្កមីតិ មនាបេសុបិ វិសយេសុ បវត្តិំ និវារេត្វា តស្ស ចិត្តំ អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា អត្តនោ វសំ ឧបនេសីតិ អត្ថោ. សព្ពរត្តិយោ ចាតិ តយោបិ យាមេ. តេន បរិជនស្ស វិការទស្សនេ ការណំ ទស្សេតិ. រត្តិ-សទ្ទោ បនេត្ថ កាលេ សូរិយាភាវេ, យាមេ ច បវត្តតីតិ វិញ្ញេយ្យោ. យាមេវិធ វិញ្ញេយ្យោ តិចីវរវិប្បវាសេ ច. កច្ឆេតិ កច្ឆបស្សេ. កណ្ឋេតិ កណ្ឋស្ស ហេដ្ឋា. មុទិង្គស្ស ហិ ឧបរិ កណ្ឋំ ឋបេត្វា សយន្តិយា កណ្ឋេ មុទិង្គំ អទ្ទសាតិ អត្ថោ. អាឡម្ពរន្តិ បណវំ. ឧភតោមុខស្ស តនុកា ទីឃា. វិត្ថិន្នសមតលស្ស វាទិតស្ស ឯតំ អធិវចនំ. វិប្បលបន្តិយោតិ សុបិនទស្សនាទិវសេន អសម្ពន្ធបលាបំ វិប្បលបន្តិយោ. សុសានំ មញ្ញេតិ សុសានំ វិយ អទ្ទស សកំ បរិជនន្តិ សម្ពន្ធោ. អាទីនវោតិ អសុភភាវោ. និព្ពិទាយ ចិត្តំ សណ្ឋាតីតិ វិមុច្ចិតុកាមតាសង្ខាតាយ ឧក្កណ្ឋាយ ចិត្តំ នមីតិ អត្ថោ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមាហិ ឥត្ថីហិ សហ នាហំ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសិ. ទ្វេ កិរ អាការា តស្ស បមាទសុត្តបរិជនទស្សនេ បាកដា ជាតា កិលេសានំ ពលវភាវោ, អសុភាការស្ស អតិឱឡារិកភាវោ ច. ឯវំ សតិ ឱឡារិកតរេ ច អសុភាការេ កិលេសវសេនាយំ សព្ពោបិ លោកោ ឯត្ថ បីឡិតោ មុច្ឆិតោ. អហោ កិលេសា ពលវតរាតិ ហិ បស្សតោ បស្សតោ តស្ស ទ្វេបិ តេ អាការា បាកដា ជាតា, យេនេវមវោចាតិ.

‘‘សុវណ្ណបាទុកាយោ អារោហិត្វា’’តិ ឯតេនស្ស និស្សង្គតាយ វិស្សដ្ឋគមនំ ទីបេតិ. សោ ហិ ពលវសំវេគាភិតុន្នហទយត្តា បរិជនស្ស បពោធេ សតិបិ អត្តនោ គមននិវារណសមត្ថភាវំ អសហមានោ អត្តានំ តក្កេន្តោ វិស្សដ្ឋោ អគមាសិ. អមនុស្សាតិ ទេវតា. តា ហិ មនុស្សេហិ សុគតិបដិវេធញាណសណ្ឋានាទិគុណសាមញ្ញេន ‘‘អមនុស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ. ន ហិ អសមានជាតិកា តិរច្ឆានាទយោ ‘‘អព្រាហ្មណា’’តិ វា ‘‘អវសលា’’តិ វា វុច្ចន្តិ, កិន្តុ ជាតិសភាគតាយ ឯវ វសលាទយោ ‘‘អព្រាហ្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ មនុស្សេហិ កេនចិ អាការេន សភាគតាយ ទេវតា ‘‘អមនុស្សា’’តិ វុត្តា. អញ្ញថា មនុស្សា ន ហោន្តីតិ តិរច្ឆានគតាបិ ‘‘អមនុស្សា’’តិ វត្តព្ពា ភវេយ្យុំ.

២៦. វនគហនំ ទិស្វា ‘‘សុមុត្តោហំ នគរតោ’’តិ បមុទិតត្តា ភគវតោ អវិទូរេ ឧទានេសិ. ឥទំ ខោ យសាតិ ភគវា និព្ពានំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ តណ្ហាទិកិលេសេហិ អនុបទ្ទុតំ, អនុបសដ្ឋតញ្ច ទស្សនមត្តេនាបិ អស្សាទជននតោ. ធម្មំ ទេសេស្សាមីតិ យេន តំ និព្ពានំ ឥធ និសិន្នមត្តោវ ត្វំ អធិគមិស្សសីតិ អធិប្បាយោ. កិរាតិ អស្សទ្ធេយ្យអព្យត្តិបរិហាសេសុ និបាតោ, ឥធ អព្យត្តិយំ. សុវណ្ណបាទុកាយោ ឱរោហិត្វាតិ ច សុវណ្ណបាទុកាហិ ឱតរិត្វា. និស្សក្កត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. តស្ស និសិន្នមត្តស្សេវ អញ្ញំ សម្មោទនីយំ កថំ អកត្វា អនាមន្តេត្វា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. សុបរិបក្កិន្ទ្រិយត្តា, បដិវេធក្ខណានតិក្កមនត្ថំ អនុបទ្ទុតានុបសដ្ឋតានំ បាបកធម្មទេសនាភិមុខចិត្តត្តា, សេដ្ឋិស្ស គហបតិនោ អចិរាគមនទស្សនតោ ច. កិមត្ថំ ភគវា តស្ស សុដ្ឋុតរំ សំវិគ្គហទយស្ស ភវតោ មុច្ចិតុកាមស្ស ភវាភវូបាយានិសំសកថំ បឋមមេវ កថេសីតិ? សព្ពភវាទីនវទស្សនត្ថំ. សោ ហិ មនុស្សលោកស្សេវ ឧបទ្ទុតឧបសដ្ឋភាវំ អទ្ទស, ន សគ្គានន្តិ កទាចិ សគ្គលោកំ សុខតោ មញ្ញេយ្យ. តត្ថ សុខសញ្ញេន និព្ពានាភិមុខំ ចិត្តំ បេសេយ្យាតិ សគ្គានម្បិ អាទីនវំ ទស្សេតុកាមតាយ អនុបុព្ពិំ កថំ អារភិ. ឯត្ថ ទានំ, ទានានិសំសំ, សីលានិសំសញ្ច កថេន្តោ ទានសីលកថំ កថេតិ នាម. សគ្គវណ្ណំ កថេន្តោ សគ្គកថំ កថេតិ នាម. តត្ថ វត្ថុកាមកិលេសកាមានំ អនិច្ចតំ, អបសាទតំ, មហាទីនវតញ្ច កថេន្តោ កាមានំ អាទីនវំ, ឱការំ, សំកិលេសញ្ច បកាសេតិ. នេក្ខម្មេ តទភាវតោ ច តំនិស្សរណតោ ច តព្ពិបរីតំ អានិសំសំ កថេន្តោ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេតិ នាម. តត្ថ ឱការន្តិ អវការំ លាមកភាវំ. សំកិលេសន្តិ សំកិលិស្សនំ ពាធនំ ឧបតាបនំ វាតិ អត្ថោ. កល្លចិត្តំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អានុភាវេន, ទិដ្ឋិយោគវិចិកិច្ឆាយោគានំ បញ្ញិន្ទ្រិយេន វិហតត្តា. មុទុចិត្តំ សតិន្ទ្រិយសមាយោគេន, វិហិំសាសារម្ភាទិកិលេសបវេសំ និវារេត្វា ចិត្តមុទុតាទិកុសលធម្មប្បវេសនំ ករោន្តំ សហជាតំ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ. សមាធិន្ទ្រិយស្ស អានុភាវេន វិនីវរណចិត្តំ. តញ្ហិ វិសេសតោ នីវរណវិបក្ខភូតន្តិ. វីរិយិន្ទ្រិយវសេន ឧទគ្គចិត្តំ. តញ្ហិ ថិនមិទ្ធសង្ខាតលីនភាវវិបក្ខន្តិ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អានុភាវេន បសន្នចិត្តំ តស្ស បសាទលក្ខណត្តា. សាមុក្កំសិកាតិ ឯតំ វិសយវសេន ទេសនំ ឧបាលិត្ថេរោ បកាសេតិ. សច្ចានិ ហិ សាមុក្កំសិកទេសនាយ វិសយានិ. អញ្ញថា ទុក្ខាទីនិ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនាតិ អាបជ្ជតិ តស្ស វិភាវនេ សច្ចានំ និទ្ទិដ្ឋត្តា.

២៧. ចតុទ្ទិសាតិ ចតូសុ ទិសាសុ. អភិសង្ខរេសីតិ អភិសង្ខរិ. កិមត្ថន្តិ ចេ? ឧភិន្នំ បដិលភិតព្ពវិសេសន្តរាយនិសេធនត្ថំ. យទិ សោ បុត្តំ បស្សេយ្យ, បុត្តស្សបិ ធម្មចក្ខុបដិលាភោ អរហត្តុប្បត្តិ, សេដ្ឋិស្សបិ ធម្មចក្ខុបដិលាភោ ន សិយា. ទិដ្ឋសច្ចោបិ ‘‘ទេហិ តេ មាតុយា ជីវិត’’ន្តិ វទន្តោ កិមញ្ញំ ន ករេយ្យ. យសោបិ តំ វចនំ សុត្វា អរហាបិ សមានោ សយំ អប្បដិក្ខិបិត្វា ភគវន្តំ ឧល្លោកេន្តោ កិមញ្ញាយ សណ្ឋហេយ្យ.

២៨. ឧភោហិបិ បត្តព្ពវិសេសកោដិយា បត្តត្តា ភគវា បុន តំ បដិប្បស្សម្ភេសិ. បុព្ពេ អគារិកភូតោតិ តស្ស សោតាបន្នកាលំ សន្ធាយាហ. សោតាបន្នោ ហិ អគារមជ្ឈេ វសនារហត្តា អគារិយភូតោ នាម ហោតិ អបព្ពជិតោ. សម្បតិ បព្ពជិតោ សមានោ អគារមជ្ឈវសនស្ស អភព្ពត្តា ‘‘អគារិកោ’’តិ ន វុច្ចតិ, តស្មា ឯវមាហ. យស្ស ទិដ្ឋោតិ សម្ពន្ធោ, យេន ទិដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ’’តិ វចនេន លទ្ធនយត្តា បច្ឆា គហបតិ គិហិវេសធារិមេវ យសំ សន្ធាយាហ ‘‘យសេន កុលបុត្តេន បច្ឆាសមណេនា’’តិ. តត្ថ ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ អាភិសមាចារិកសីលំ ព្រហ្មចរិយំ ចរ បរិបូរេហិ តាវ, យាវ សម្មាទុក្ខស្សន្តកិរិយា, យាវ ចុតិចិត្តាតិ អធិប្បាយោ. លិង្គព្រហ្មចរិយំ សន្ធាយាតិ បោរាណា, តញ្ច យុត្តំ. លិង្គមត្តញ្ហិ សន្ធាយ សោ អាយស្មា ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ អាហ.

កិមត្ថំ ភគវា យសស្ស មាតុ, បជាបតិយា ច ភត្តកិច្ចំ អកត្វាវ ធម្មំ ទេសេសីតិ? យសស្ស បព្ពជ្ជាយ សោកសល្លសមប្បិតត្តា ទានញ្ច សោមនស្សិកចិត្តេន ន ទទេយ្យុំ, សត្ថរិ ច ទោមនស្សប្បត្តា ហុត្វា មគ្គបដិវេធម្បិ ន លភេយ្យុន្តិ ភគវា បឋមំ តាវ តា វិគតសោកសល្លហទយាយោ កត្វា បុន ភត្តកិច្ចំ អកាសិ.

៣០. សេដ្ឋានុសេដ្ឋីនន្តិ អនុក្កមសេដ្ឋីនន្តិ បោរាណា. ‘‘សេដ្ឋិនោ ចានុសេដ្ឋិនោ ច យានិ កុលានិ, តានិ សេដ្ឋានុសេដ្ឋានិ កុលានិ, តេសំ សេដ្ឋានុសេដ្ឋីនំ កុលាន’’ន្តិ លិខិតំ. ធម្មវិនយោតិ សាសនព្រហ្មចរិយំ បាវចនន្តិ ឥធ អត្ថតោ ឯកំ. អថ វា ធម្មេន វិនយោ, ន ទណ្ឌសត្ថេហីតិ ធម្មវិនយោ, ធម្មាយ វិនយោ, ន ហិំសត្ថន្តិ វា ធម្មតោ វិនយោ, នាធម្មតោតិ វា ធម្មោ វិនយោ, នាធម្មោតិ វា ធម្មានំ វិនយោ, ន អញ្ញេសន្តិ វា ធម្មកាយត្តា, ធម្មសាមិត្តា វា ធម្មោ ភគវា, តស្ស ធម្មស្ស វិនយោ, ន តក្កិកានន្តិ វា ធម្មវិនយោ. សមានាធិករណវសេន វា ធម្មវិនយោ នីលុប្បលំ វិយ, ធម្មោ ច វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ ផលាផលំ វិយ នបុំសកមិតិ បុល្លិង្គាបទេសតោ អស្ស លិង្គភាវោ សិទ្ធោ, យស្ស វា ធម្មោ វិនយោ, សោ ធម្មវិនយោ សេតបដោ បុរិសោ វិយ, ធម្មេន យុត្តោ វា វិនយោ ធម្មវិនយោ អស្សរថោ វិយាតិ ឯវមាទិនា នយេន យោជនា វេទិតព្ពា.

៣៤. ‘‘ខណ្ឌសីមំ នេត្វា’’តិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបដិហរណត្ថំ វុត្តំ. តេន ‘‘សភិក្ខុកេ វិហារេ អញ្ញម្បិ ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ. បព្ពាជេត្វាតិ ឥមស្ស អធិប្បាយបកាសនត្ថំ ‘‘កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា ឯហី’’តិ វុត្តំ. ឧបជ្ឈាយោ ចេ កេសមស្សុឱរោបនាទីនិ អកត្វា បព្ពជត្ថំ សរណានិ ទេតិ, ន រុហតិ បព្ពជ្ជា. កម្មវាចំ សាវេត្វា ឧបសម្បាទេតិ, រុហតិ ឧបសម្បទា. អប្បត្តចីវរានំ ឧបសម្បទាសិទ្ធិទស្សនតោ, កម្មវិបត្តិយា អភាវតោ ចេតំ យុជ្ជតេវាតិ ឯកេ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘សលិង្គស្សេវ បព្ពជ្ជា, វិលិង្គស្សាបិ ចេតរា;

អបេតបុព្ពវេសស្ស, តំ ទ្វយំ ឥតិ ចាបរេ’’តិ.

ភិក្ខុនា ហិ សហត្ថេន វា អាណត្តិយា វា ទិន្នមេវ កាសាវំ វដ្ដតិ, អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ បន សន្តេស្វេវ កាសាវេសុ, នាសន្តេសុ អសម្ភវតោតិ តេសំ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, បព្ពាជេតព្ពោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. បឋមំ…បេ…អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទន្តិ ឯត្ថ ឥមិនា អនុក្កមេន ទិន្នេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទំ អនុជានាមិ កេវលេហីតិ អធិប្បាយទស្សនតោ –

អាទិន្នបុព្ពលិង្គស្ស, នគ្គស្សាបិ ទ្វយំ ភវេ;

នេតរស្សាតិ នោ ខន្តិ, សព្ពបាឋានុលោមតោតិ. –

អាចរិយោ. អាចរិយេន អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘បព្ពជ្ជា ន រុហតីតិ វទន្តី’’តិ លិខិតំ. បោរាណគណ្ឋិបទេបិ តថេវ លិខិតំ. ឧរាទីនិ ឋានានិ នាម. សំវុតាទីនិ ករណានិ នាម. ‘‘អនុនាសិកន្តំ កត្វា ឯកសម្ពន្ធំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរា អដ្ឋត្វា វត្តព្ពំ. វិច្ឆិន្ទិត្វា ទានេបិ យថាវុត្តដ្ឋានេ ឯវ វិច្ឆេទោ, អញ្ញត្រ ន វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. អនុនាសិកន្តេ ទិយ្យមានេ ខលិត្វា ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ មការេន មិស្សីភូតេ ខេត្តេ ឱតិណ្ណត្តា វដ្ដតីតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. មិស្សំ កត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ, វចនកាលេ បន អនុនាសិកដ្ឋានេ វិច្ឆេទំ អកត្វា វត្តព្ពន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ‘‘ឯវំ កម្មវាចាយម្បី’’តិ វុត្តំ. ឧភតោសុទ្ធិយាវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ មហាថេរោ បតិតទន្តាទិការណតាយ អចតុរស្សំ កត្វា វទតិ, ព្យត្តសាមណេរោ សមីបេ ឋិតោ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ ព្យត្តំ វទាបេតិ. មហាថេរេន អវុត្តំ វទាបេតីតិ ន វដ្ដតិ. កម្មវាចាយ ឥតរោ ភិក្ខុ ចេ វទតិ, វដ្ដតីតិ. សង្ឃោ ហិ កម្មំ ករោតិ, ន បុគ្គលោតិ. ន នានាសីមបវត្តកម្មវាចាសាមញ្ញនយេន បដិក្ខិបិតព្ពត្តា. អថ ថេរេន ចតុរស្សំ វុត្តំ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ វត្តុំ អសក្កោន្តំ សាមណេរោ សយំ វត្វា វទាបេតិ, ឧភតោសុទ្ធិ ឯវ ហោតិ ថេរេន វុត្តស្សេវ វុត្តត្តា. ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆន្តោ អសាធារណេ ពុទ្ធគុណេ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆន្តោ និព្ពានំ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆន្តោ សេក្ខធម្មំ, អសេក្ខធម្មញ្ច សរណំ គច្ឆតីតិ អគ្គហិតគ្គហណវសេន យោជនា កាតព្ពា. អញ្ញថា សរណត្តយសង្ករទោសោ. សព្ពមស្ស កប្បិយាកប្បិយន្តិ ទសសិក្ខាបទវិនិមុត្តំ បរាមាសាបរាមាសាទិ. ‘‘អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោ’’តិ វចនតោ សេខិយឧបជ្ឈាយវត្តាទិអាភិសមាចារិកសីលមនេន បូរេតព្ពំ. តត្ថ ចារិត្តស្ស អករណេ វារិត្តស្ស ករណេ ទណ្ឌកម្មារហោ ហោតីតិ ទីបេតិ.

បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយមារកថាវណ្ណនា

៣៥. ‘‘តេន ហេតុនា’’តិ វចនតោ បាឡិយំ ‘‘យោនិសោមនសិការាសម្មប្បធានា’’តិ ហេត្វត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយមារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថាវណ្ណនា

៣៧-៨. វសេយ្យាមាតិ ‘‘ត្វញ្ច អហញ្ច វសេយ្យាមា’’តិ បិយវចនេន តស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ វុត្តំ កិរ. តេជសា តេជន្តិ អានុភាវេន អានុភាវំ. តេជោធាតុយា វា តេជោធាតុំ. ឧភិន្នំ សជោតិភូតានន្តិ អនាទរត្ថេ សាមិវចនំ, ភាវសត្តមីអត្ថេ វា. អគ្យាគារមេវ អាទិត្តំ, ន តត្ថ វសនកោ សត្តជាតិកោ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ឥទ្ធិវិសយោ. កស្មា បន ភគវា អគ្យាគារម្បិ អនាទិត្តំ នាធិដ្ឋាសីតិ? អត្តនោ ទុក្ខុប្បាទាភាវស្ស អនតិវិម្ហាទិភាវប្បសង្គតោ. កិមត្ថំ បរសន្តកំ មហាសម្ភារបវត្តំ តំ វិនាសេតីតិ? បុន យថាបោរាណំ ឥទ្ធានុភាវេន កត្តុកាមតាធិប្បាយតោ. បរិយាទិន្នោតិ ខយំ នីតោ. តេជសា តេជន្តិ អានុភាវេន អានុភាវំ. អគ្យាគារស្ស បរិត្តត្តា ឥតរោ អត្ថោ ន សម្ភវតិ. អយមត្ថោ ‘‘មក្ខំ អសហមានោ’’តិ ឥមិនា អតិវិយ សមេតិ. ឥទ្ធានុភាវមក្ខនញ្ហិ តត្ថ មក្ខោ នាម. បត្តេនាតិ បទុមបត្តេនាតិបិ បោរាណា. បទុមិនិសណ្ឌេ ឋិតោ ហិ ភគវា តត្ថ អហោសីតិ តេសំ មតិ.

៣៩. ទិន្នន្តិ អនុមតិន្តិ អត្ថោ. អភីតោ និព្ភយោ. កស្មា? យតោ សោ មគ្គេន ភយមតីតោ. ‘‘សុមនមនសោតិ សុន្ទរចិត្តសង្ខាតមនោ. សុមនោ ឯវ វា’’តិ លិខិតំ. តេជោវាតិ អគ្គិ វិយ. ធាតុកុសលោតិ តេជោធាតុម្ហិ កុសលោ. ‘‘ព្យវហិតា ចេ’’តិ សទ្ទលក្ខណត្តា ច ឧបសគ្គោ. តេជោធាតុសមាបត្តីសុ កុសលោ ឥច្ចេវត្ថោ. ឧទិច្ឆរេតិ ឧល្លោកេសុំ. ‘‘សំបរិវារេសុ’’ន្តិ ច លិខិតំ. ឥតិ ឯវំ ភណន្តីតិ អត្ថោ. ហតាតិ សមាតិ អត្ថោ, កាឡកាវ ហោន្តីតិ កិរេត្ថ អធិប្បាយោ. ឦសកម្បិ ព្យាបារំ អកត្វា ឧបសមានុរូបំ តិដ្ឋន្តិ. យេ ច អនេកវណ្ណា អច្ចិយោ ហោន្តីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘នីលា អថ លោហិតិកា’’តិអាទិមាហ.

៤០. ចតុទ្ទិសាតិ ចតូសុ ទិសាសុ.

៤៤. បំសុកូលំ ឧប្បន្នន្តិ បរិយេសមានស្ស បដិលាភវសេន ឧប្បន្នំ ហោតិ. ចិត្តវិចិត្តបាដិហីរទស្សនត្ថាយ ច សា បរិយេសនា. សា អយំ សាយំ. តា ឥមា តយិមា. ទ្វេ ឯកតោ គហេត្វា វទតិ. អាយាមិ អហំ អាយមហំ. ឯតន្តិ ឯតស្ស. យថា មយន្តិ យស្មា មយំ.

៥០-៥១. ឧទកវាហកោតិ ឧទកោឃោ. ឧទកសោតោតិ បោរាណា. ‘‘យាយ ត្វ’’ន្តិ បុព្ពភាគវិបស្សនាបដិបទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចិរបដិកាតិ ចិរបភុតិ, នាគទមនតោ បដ្ឋាយ ចិរបដិកា. ‘‘ចិរបដិសង្ខា’’តិបិ វទន្តិ. កេសមិស្សន្តិអាទិម្ហិ អព្ពោកិណ្ណំ វិសុំ វិសុំ ពន្ធិត្វា បក្ខិត្តត្តា កេសាទយោវ កេសមិស្សាតិ បោរាណា. ខារិកាជមិស្សន្តិ ឯត្ថ ខារី វុច្ចតិ តាបសបរិក្ខារោ. ជដិលេ បាហេសីតិ ទ្វេ តយោ តាបសេ បាហេសិ. ‘‘សោឡសាតិរេកអឌ្ឍឧឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានី’’តិ វុត្តំ.

៥៤. អគ្គិហុត្តេ កតបរិចយត្តា ភគវា តេសំ អាទិត្តបរិយាយ-មភាសិ (សំ. និ. ៤.២៨). តត្ថ ឯកច្ចំ អារម្មណវសេន អាទិត្តំ ចក្ខាទិ រាគគ្គិនា, ឯកច្ចំ សម្បយោគវសេន ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទយិតាទិកេនេវ, ឯកច្ចំ អភិភូតត្ថេន ចក្ខាទិ ឯវ ជាតិអាទិនា, ឯកច្ចំ បច្ចយត្ថេន, តទេវ សោកាទិនាតិ យថាសម្ភវមេត្ថ អាទិត្តតា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ទុក្ខលក្ខណមេវេកំ បាកដំ, តទនុសារេន បន ឥតរំ លក្ខណទ្វយម្បិ តេហិ ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ ទុក្ខាការស្ស ឥតរាការទីបនតោ. សន្តសុខតណ្ហាភិនិវិដ្ឋត្តា បនេសំ ទុក្ខលក្ខណបុព្ពង្គមា ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពិម្ពិសារសមាគមកថាវណ្ណនា

៥៥-៧. វត្ថុកាមភូតា ឥត្ថិយោ កាមិត្ថិយោ. ទុតិយាទយោ អស្សាសកា. យស្មា អនុប្បន្នេ ឯវ ភគវតិ ពុទ្ធកោលាហលំ លោកេ បឋមមេវ វស្សសហស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ព្រហ្មានោ ច ព្រាហ្មណវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា វេទេសុ សហស្សត្តយមត្តំ ពុទ្ធបដិសំយុត្តំ បរិយត្តិំ បក្ខិបិត្វា វាចេន្តិ, ភគវតោ ជាតិតោ បដ្ឋាយ ច ពុទ្ធកថា លក្ខណញ្ញូហិ ព្រាហ្មណេហិ ឧប្បាទិតា, បត្ថដា លោកេ, តស្មា យុជ្ជន្តិ, ន អញ្ញថា. ‘‘តមទ្ទស ពិម្ពិសារោ, បាសាទស្មិំ បតិដ្ឋិតោ’’តិអាទិគាថាហិ ពោធិសត្តកាលេ ឯវ អភិសិត្តតា ពិម្ពិសារស្ស សិទ្ធា.

៥៨. ឥធាវុសោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ហោតិ ឆឡង្គសមន្នាគតោ ឯការក្ខោ ចតុរាបស្សេនោ បណុន្នបច្ចេកសច្ចោ សមវយសដ្ឋេសនោ អនាវិលសង្កប្បោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ សុវិមុត្តចិត្តោ សុវិមុត្តបញ្ញោតិ (ទី. និ. ៣.៣៤៨, ៣៦០; អ. និ. ១០.១៩) ទស អរិយវាសា នាម. រូបារូបសមាបត្តិយោ អដ្ឋ និរោធសមាបត្តិ មហាករុណាសមាបត្តីតិបិ បោរាណា. តត្ថ នីវរណា បញ្ចង្គា ច. ឆឡង្គុបេក្ខា ឆឡង្គា. សតារក្ខេន ឯការក្ខា. សង្ខាយ ឯកំ បដិសេវតិ, អធិវាសេតិ, បរិវជ្ជេតិ, សង្ខាយ ឯកំ វិនោទេតីតិ អយំ ចតុរាបស្សេនោ. បុថុសមណព្រាហ្មណានំ បុថុបច្ចេកសច្ចានិ ចត្តារិ បហីនានិ, ឯវំ បណុន្នបច្ចេកសច្ចោ. កាមេសនា ភវេសនា បហីនា ហោតិ, ព្រហ្មចរិយេសនា បដិប្បស្សទ្ធា, ឯវំ សមវយសដ្ឋេសនោ. កាមព្យាបាទវិហិំសាសង្កប្បោ បហីនោ ហោតិ, ឯវំ អនាវិលសង្កប្បោ, សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯវំ សុវិមុត្តចិត្តោ ហោតិ. រាគោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ…បេ… អនុប្បាទធម្មោតិ បជានាតិ, ទោសោ, មោហោ អនុប្បាទធម្មោតិ បជានាតិ, ឯវំ សុវិមុត្តបញ្ញោតិ.

‘‘ឋានាឋានំ វិបាកញ្ច, ញាណំ សព្ពត្ថគាមិនិំ;

អនេកធាតុយោ លោកំ, អធិមុត្តិញ្ច បាណិនំ.

‘‘ជានាតិ ឥន្ទ្រិយានញ្ច, បរោបរិយតំ មុនិ;

ឈានាទិសំកិលេសាទិ-ញាណំ វិជ្ជត្តយំ តថា’’តិ. –

ឥមានិ ទស ពលានិ. អសេក្ខង្គានិ នាម អសេក្ខា សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អសេក្ខវិមុត្តិ អសេក្ខវិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ. តត្ថ ទសមំ អសេក្ខំ. ឯតេហិ ទសហិ ចុបេតោ បារមីហីតិ បោរាណា.

ពិម្ពិសារសមាគមកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

៦០. កិំ កាហសីតិ កិំ កាហតិ. ‘‘កិំ ករោតិ, កិំ ករោសី’’តិ វា ព្យញ្ជនំ ពហុំ វត្វាតិ អត្ថោ. បដិបាទេន្តោតិ និគមេន្តោ. ‘‘បច្ចព្យថា, បច្ចព្យថ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. កប្បនហុតេហីតិ ឯត្ថ ទសកានំ សតំ សហស្សំ, សហស្សានំ សតំ សតសហស្សំ, សតសហស្សានំ សតំ កោដិ, កោដិសតសហស្សានំ សតំ បកោដិ, បកោដិសតសហស្សានំ សតំ កោដិបកោដិ, កោដិបកោដិសតសហស្សានំ សតំ នហុតន្តិ វេទិតព្ពំ. កប្បនហុតេហីតិ ឯវមនុសារតោ អព្ភតីតំ នាមាតិ ខន្ធកភាណកានំ បាឋោតិ.

៦៣. ‘‘កុលច្ឆេទាយា’’តិ បាឋោ, កុលុបច្ឆេទាយាតិ អត្ថោ. មនុស្សា ‘‘ធម្មេន កិរ សមណា សក្យបុត្តិយា នយន្តិ, នាធម្មេនា’’តិ ន បុន ចោទេសុន្តិ ឯវំ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ.

ឯត្តាវតា ថេរោ និទានំ និដ្ឋបេសីតិ វេទិតព្ពំ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘យំ ធម្មសេនាបតិ ឯត្ថ មូល-

គន្ថស្ស សិទ្ធិក្កមទស្សនេន;

និទាននិដ្ឋានមកំសុ ធម្ម-

សង្គាហកា តេ វិនយក្កមញ្ញូ.

‘‘និទានលីនត្ថបទានមេវ,

និទានិដ្ឋានមិទំ វិទិត្វា;

ឥតោ បរំ ចេ វិនយត្ថយុត្ត-

បទានិ វីមំសនមេវ ញេយ្យ’’ន្តិ.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. ពុទ្ធុបជ្ឈាយកានំ ឥតរេសំ ឯហិភិក្ខូនំ និវាសនបារុបនកប្បតោ នេសំ វិសុំ វិសុំ សទិសត្តា ‘‘ទុន្និវត្ថា ទុប្បារុតា អនាកប្បសម្បន្នា’’តិ វុត្តា. ន កេវលញ្ច ឥត្ថម្ភូតា បិណ្ឌាយ ចរន្តិ, អបិច មនុស្សានំ ភុញ្ជមានានំ ឧបរីតិអាទិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ បិបាសាសហនតោ, ឥតរេសំ អាកប្បសម្បត្តិយា បសន្នត្តា ច.

៦៥. កេន កោ ឧបជ្ឈាយោ គហេតព្ពោតិ? ‘‘តទា សោ យស្ស សន្តិកេ បព្ពាជិតោ, ឯតរហិ យស្ស សន្តិកេ ឧបសម្បទាបេក្ខោ ហោតិ. ឧបជ្ឈាយេន ច សាធូតិ សម្បដិច្ឆនំ សន្ធាយា’’តិ កេហិចិ លិខិតំ. តំ តេ ឯវំ ជានន្តិ ‘‘ឧបជ្ឈាយេន ‘សាហូ’តិអាទិនា សម្បដិច្ឆិតេ សទ្ធិវិហារិកស្ស ‘សាធុ សុដ្ឋុ សម្បដិច្ឆាមី’តិ វចនំ កេវលំ ភិក្ខូហិ អាចិណ្ណមេវ, ន កត្ថចិ ទិស្សតិ, តស្មា វិនាបិ តេន ឧបជ្ឈាយោ គហិតោវ ហោតី’’តិ. តត្ថ សាហូតិ សាធូតិ វុត្តំ ហោតិ. លហូតិ លហុ, ត្វំ មម ន ភារិយោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱបាយិកន្តិ ឧបាយបដិសំយុត្តំ, ឥមិនា ឧបាយេន ត្វំ មេ ឥតោ បដ្ឋាយ ភារោ ជាតោសីតិ អត្ថោ. បតិរូបន្តិ អនុរូបំ តេ ឧបជ្ឈាយគ្គហណន្តិ អត្ថោ.

៦៦. តាទិសមេវ មុខធោវនោទកំ ឧតុម្ហិ ឯកសភាគេតិ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្សា’’តិ ឯត្ថ វុត្តន-ការតោ បដ្ឋាយ. តេន ‘‘នាតិទូរេ គន្តព្ពំ, នាច្ចាសន្នេ គន្តព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តន-ការេន អនាបត្តីតិ ទីបេតីតិ ឯកេ. សចិត្តកា អយំ អាបត្តិ, ឧទាហុ អចិត្តកាតិ? អនាទរិយបច្ចយត្តា សចិត្តកា. អនាទរិយបច្ចយតា កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? អនាទរិយបច្ចយេហិ សង្គហិតន្តិ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ សេខិយានំ គណបរិច្ឆេទាករណញ្ហិ ខន្ធកបរិយាបន្នាបត្តិយា សង្គណ្ហនត្ថំ. ឥទំ បន លក្ខណំ ចារិត្តេយេវ វេទិតព្ពំ, ន វារិត្តេ អកប្បិយមំសខាទនាទិអាបត្តីនំ អចិត្តកត្តា. ខន្ធកវារិត្តានំ តេហិ សង្គហោ, សេខិយវារិត្តេយេវ អចិត្តកេហិ សូបោទនវិញ្ញត្តិបច្ចយាទីហីតិ អាចរិយោ. យត្ថ យត្ថ ន-ការេន បដិសេធោ ករីយតិ, កិំ សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តីតិ? អាម. យត្ថ អដ្ឋកថាយ នយោ ន ទស្សិតោ, តត្ថ សព្ពត្ថ. បរតោ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន កាឡវណ្ណកតា វា សុធាពទ្ធា វា ហោតិ និរជមត្តិកា, តថារូបាយ ភូមិយា ឋបេតុំ វដ្ដតី’’តិអាទិនា នយេន នយោ ទស្សិតោ.

ឯត្ថាហ – យស្មា បាឡិយំយេវ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស អនភិរតិ ឧប្បន្នា ហោតិ, ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ៦៦) ភគវតោ វចនវសេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយោ យុត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ’’តិ ឯត្ថ កោ ភគវតោ វចនលេសោតិ? វុច្ចតេ – ‘‘បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនំ បញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិអាទីនិ វទន្តិ ទេសនិយមនតោ. ឧបជ្ឈាយេន អនុមតំយេវ បឋមគមនន្តិ ចេ? ន, អសិទ្ធត្តា, សិទ្ធេបិ យថាវុត្តនយសិទ្ធិតោ ច. ន ហិ វារិត្តស្ស អនុមតិ អនាបត្តិករា ហោតិ, ឯវំ សន្តេបិ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. កោដ្ឋកន្តិ ទ្វារកោដ្ឋកំ. ន និស្សជ្ជិតព្ពំ, ន និទហិតព្ពំ វា.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នសម្មាវត្តនាទិកថាវណ្ណនា

៦៨. អធិមត្តំ គេហស្សិតបេមំ ន ហោតីតិ ឯត្ថ គេហស្សិតបេមំ ន អកុសលមិច្ចេវ ទដ្ឋព្ពំ ខីណាសវានម្បិ សាធារណត្តា ឥមស្ស លក្ខណស្ស. ន ខីណាសវានំ អសម្មាវត្តនាភាវតោតិ ចេ? ន, តេសំ ន បណាមេតព្ពំ តំសមន្នាគមនសិទ្ធិតោ, តស្មា ‘‘មមេស ភារោ’’តិ មមត្តករណំ តត្ថ បេមន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកោ វត្តសម្បន្នោ…បេ… តេសំ អនាបត្តី’តិ ឯត្ថ វិយ សចេ ឯកោ វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខុ ‘ភន្តេ, តុម្ហេ អប្បោស្សុក្កា ហោថ, អហំ តុម្ហាកំ សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ វា គិលានំ វា ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, ឱវទិតព្ពំ ឱវទិស្សាមិ, ឥតិ ករណីយេសុ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិស្សាមី’តិ វទតិ, តេ ឯវាសទ្ធិវិហារិកាទយោ ‘ភន្តេ, តុម្ហេវ កេវលំ អប្បោស្សុក្កា ហោថា’តិ វទន្តិ, វត្តំ វា ន សាទិយន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

នសម្មាវត្តនាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថាវណ្ណនា

៧៣. ‘‘បូតិមុត្តន្តិ មុត្តំ បូតិកាយោ វិយា’’តិ វត្វាបិ ‘‘បូតិភាវេន មុត្តំ បដិនិស្សដ្ឋំ ភេសជ្ជំ បូតិមុត្តភេសជ្ជ’’ន្តិ លិខិតំ. សព្ពត្ថ ឥត្ថន្នាមោតិ ឯកោវ ន-ការោ ហោតិ.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា

៧៦. ‘‘អាយស្មតោ និស្សាយ វច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អាយស្មតោ ឱវាទំ និស្សាយ វសាមី’’តិ បាឋសេសវសេន វេទិតព្ពា. និស្សាយាតិ វា និស្សយា, និស្សយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាយស្មតោតិ វា ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថាវណ្ណនា

៨៣. ទិសំ គតោតិ តត្ថ ធុរនិក្ខិត្តវាសោ ហុត្វា តិរោគាមំ គតោ. យត្ថ និស្សយោ លព្ភតិ, តត្ថ គន្តព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ ឧបជ្ឈាយេ វុត្តនយេនេវ ‘‘កតិបាហេន គមិស្សាមី’’តិ គមនេ ចេស ឧស្សាហោ រក្ខតិ. មា ឥធ បដិក្កមីតិ មា ឥធ គច្ឆ. សភាគា នាម ឧបជ្ឈាយស្ស សិស្សា. តត្ថ និស្សយំ គហេត្វា. យទិ ឯវំ កោ វិសេសោតិ ចេ? តេន ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អប្បេវ នាម ខមេយ្យា’’តិ. វសិតុំ វដ្ដតីតិ ឧបជ្ឈាយេន បរិច្ចត្តត្តា ឧបជ្ឈាយសមោធានំ និរត្ថកន្តិ អត្ថោ. សចេ ឧបជ្ឈាយោ ចិរេន អនុគ្គហេតុកាមោ ហោតិ, តតោ បដ្ឋាយ ឧបជ្ឈាយោវ និស្សយោ. ឧបជ្ឈាយោ ចេ អលជ្ជី ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន អនេកក្ខត្តុំ វារេត្វា អវិរមន្តំ ឧបជ្ឈាយំ បហាយ វិនាបិ និស្សយបណាមនេន អញ្ញស្ស សន្តិកេ និស្សយំ គហេត្វា វសិតព្ពំ. ឧបជ្ឈាយស្ស ចេ លិង្គំ បរិវត្តតិ, ឯកទិវសម្បិ ន រក្ខតិ. បក្ខបណ្ឌកោ ចេ ហោតិ, និស្សយជាតិកោ ចេ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស សុក្កបក្ខំ អាគមេហី’’តិ វទតិ, សយមេវ វា អាគមេតិ, វដ្ដតិ. ឧបជ្ឈាយោ ចេ ឧក្ខេបនិយកម្មកតោ ហោតិ, នានាសំវាសកភូមិយំ ឋិតត្តា និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិ. សម្មាវត្តន្តំ បន បស្សិត្វា កម្មបដិប្បស្សទ្ធិំ អាគមេតុំ លភតិ. មានត្តាចារី ចេ ហោតិ, អព្ភានំ អាគមេតព្ពំ. ទីឃំ ចេ បរិវាសំ ចរតិ, អញ្ញស្ស សន្តិកេ និស្សយោ គហេតព្ពោ, ឧបជ្ឈាយសមោធានំ អប្បមាណំ. បរិវាសមានត្តចារិនា ហិ ន និស្សយោ ទាតព្ពោ. យំ បន បារិវាសិកក្ខន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សទ្ធិវិហារិកានម្បិ សាទិយន្តស្ស ទុក្កដមេវា’’តិអាទិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៥), តំ យថាវុត្តមត្ថំ សាធេតិ ឯវ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សចេ សទ្ធាបព្ពជិតា កុលបុត្តា ‘តុម្ហេ, ភន្តេ, វិនយកម្មមត្តំ ករោថា’’តិ វត្វា វត្តំ ករោន្តិយេវ, គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆន្តិយេវ, តំ វារិតកាលតោ បដ្ឋាយ អនាបត្តី’’តិ. តំ វត្តសាទិយនបច្ចយា ទុក្កដាភាវមត្តទីបនត្ថំ, សទ្ធិវិហារិកានំ សាបេក្ខតំ វា សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មា តេ ចេ ឧបជ្ឈាយេន វារិតានុរូបមេវ បដិបជ្ជន្តិ, និស្សយោ តេសំ បដិប្បស្សទ្ធោតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា និវត្តតីតិ ‘‘ឯត្តាវតា ទិសាបក្កន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា អន្តេវាសិកេ អនិក្ខិត្តធុរេបិ និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អនតិក្កម្ម លេឌ្ឌុបាតទ្វយព្ភន្តរេ តិរោវិហារេបិ បរិក្ខិត្តេ, អបរិក្ខិត្តេ វា វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. អបរិក្ខិត្តេយេវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ, ឯត្ថ បន អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ វិមុត្តេ អញ្ញស្មិំ វិហារេ វសន្តីតិ អធិប្បាយោ. វិហារោតិ ចេត្ថ ‘‘តាទិសស្ស វិហារស្ស អន្តេ ឋិតា ឯកា កុដិកា អធិប្បេតាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សចេ ឧភោបិ អាចរិយន្តេវាសិកា កេនចិ…បេ… និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ ឥមិនា សាមញ្ញតោ វុត្តេន អដ្ឋកថាវចនេន ធម្មសិរិត្ថេរវាទោ សមេតិ. អបរិក្ខិត្តេ វាតិ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ បរិក្ខិត្តោ វា ហោតិ អបរិក្ខិត្តោ វា. ‘‘ពហិសីម’’ន្តិ ច វុត្តត្តា អន្តោវិហារសីមាយំ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វាបិ វសិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធត្តា បន ឧបតិស្សត្ថេរវាទោ ន សមេតិ. ឯកាវាសេ ហិ បរិក្ខិត្តេ វា អបរិក្ខិត្តេ វា អន្តមសោ អន្តោតិយោជនេបិ វសតោ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ. សោ ច ឧបចារសីមាយ បរិច្ឆិន្នោ, សា ច ឧបចារសីមា បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបេន អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នោ ឯកាវាសោ.

ឧបោសថក្ខន្ធកេ ឯកាវាសវិមតិយំ សីមាយ អនុញ្ញាតត្តាតិ ចេ? ន, ចីវរក្ខន្ធកដ្ឋកថាយ វិចារិតត្តា. យថាហ ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃោ ភាជេត្វា គណ្ហាតូ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩). កតរសីមាយ ភាជេតព្ពំ? មហាសិវត្ថេរោ កិរាហ ‘‘អវិប្បវាសសីមាយា’’តិ. តតោ នំ អាហំសុ ‘‘អវិប្បវាសសីមា នាម តិយោជនាបិ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ តិយោជនេ ឋិតា លាភំ គណ្ហិស្សន្តិ, តិយោជនេ ឋត្វា អាគន្តុកវត្តំ បូរេត្វា អារាមំ បវិសិតព្ពំ ភវិស្សតិ, គមិកោ តិយោជនំ គន្ត្វា សេនាសនំ អាបុច្ឆិស្សតិ, និស្សយបដិប្បន្នស្ស តិយោជនាតិក្កមេ និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភិស្សតិ, បារិវាសិកេន តិយោជនំ អតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ ភវិស្សតិ, ភិក្ខុនិយា តិយោជនេ ឋត្វា អារាមប្បវេសនា អាបុច្ឆិតព្ពា ភវិស្សតិ, សព្ពមេតំ ឧបចារសីមាបរិច្ឆេទវសេន កាតុំ វដ្ដតីតិ. តស្មា អន្តោឧបចារសីមាយ លេឌ្ឌុបាតទ្វយំ អតិក្កមិត្វាបិ វសតោ និស្សយោ តិយោជនាតិក្កមេ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតីតិ សិទ្ធំ. កាមញ្ចេត្ថ ឧបចារសីមាយ តិយោជនប្បមាណាយ, អតិរេកាយ វា យថាវុត្តទោសប្បសង្គោ សិយាតិ. សា ហិ អាវាសេសុ វឌ្ឍន្តេសុ វឌ្ឍតិ, បរិហាយន្តេសុ បរិហាយតីតិ វុត្តត្តា, តស្មា តាទិសស្ស វិហារស្ស អន្តេ ឋិតា ឯកា កុដិ វិហារោតិ ឥធាធិប្បេតា. សាបិ តស្សេវ វិហារស្ស កុដិកាវ ហោតីតិ កត្វា សោ អាវាសោ ហោតិ. នានាវាសោ ឯវ ចេ អធិប្បេតោ, ‘‘អន្តេ ឋិតា កុដិកា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អព្ភន្តរេ បន អបរិក្ខិត្តេ នានាវាសេ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតីតិ យ្វាយំ ‘‘នោ តក្កោ’’តិ វុត្តោ, សោ តាទិសេ នានាវាសេ សេនាសនគ្គាហស្ស អប្បដិប្បស្សទ្ធិនយេន វុត្តោ. សេនាសនគ្គាហោ ហិ ‘‘គហណេន គហណំ អាលយោ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ លក្ខណត្តា ឥតរត្ថ បដិប្បស្សម្ភតិ. តត្រាយំ បាឡិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ ឯកោ ទ្វីសុ អាវាសេសុ វស្សំ វសិ…បេ… ទេថ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសស្ស ឯកាធិប្បាយ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៤). អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ឯវំ វុត្តំ ‘‘ឥទញ្ច នានាលាភេហិ នានូបចារេហិ ឯកសីមវិហារេហិ កថិតំ, នានាសីមវិហារេ បន សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៤). អបរិក្ខិត្តា នានាវាសា ឯកូបចារសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. បរិក្ខិត្តញ្ច ឯកូបចារំ អបរិក្ខិត្តសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឯត្តាវតា លេឌ្ឌុបាតទ្វយព្ភន្តរេ អបរិក្ខិត្តេ អញ្ញស្មិំ វិហារេ វសតោ និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតិ, បរិក្ខិត្តេ បដិប្បស្សម្ភតិ ឯវាតិ អយមត្ថោ សាធិតោតិ. ឯត្ថាហ – ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វាវ សតោបិ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ. វុត្តញ្ហិ និស្សគ្គិយដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ គច្ឆន្តានំយេវ អសម្បត្តេសុ ទហរេសុ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ, ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៩៥)? វុច្ចតេ – តំ ឧបជ្ឈាយេន សមាគមេ សឧស្សាហតាយ វុត្តំ. ឥធ ធុវវាសំ សន្ធាយ, តស្មា អញ្ញមញ្ញំ ន វិលោមេន្តិ. កេចិ បន ‘‘ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កម្មាតិ ឥទំ ទេវសិកំ អារោចេត្វា វសនវសេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវាតិ មម តក្កោ. ទេវសិកំ អារោចេត្វា វត្ថព្ពន្តិ ហិ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ ទិស្សតិ, តញ្ច បន អបកតញ្ញូហិ អាចិណ្ណន្តិ វេទិតព្ពំ.

និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបសម្បាទេតព្ពបញ្ចកកថាវណ្ណនា

៨៤. ន អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេនាតិអាទិ ‘‘អត្តានមេវ បឋមំ, បតិរូបេ និវេសយេ’’តិ (ធ. ប. ១៥៨) វចនវសេន វុត្តំ, ន អាបត្តិអង្គវសេន. នីលសមាយោគតោ នីលំ វិយ វុត្តំ ‘‘អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេនា’’តិ. អធិសីលេ សីលវិបន្នោ នាម អាបជ្ជិត្វា អវុដ្ឋិតោ.

ឧបសម្បាទេតព្ពបញ្ចកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពវត្ថុកថាវណ្ណនា

៨៦. យោ សោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោតិ ឯត្ថ ទ្វេ អត្ថវិកប្បា – តស្ស បសូរស្ស ភិក្ខុភាវំ សន្ធាយ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ, សោ ភិក្ខុ តំយេវ តិត្ថាយតនំ សង្កមីតិ អយមេកោ អត្ថោ. ឯវំ តិត្ថិយបក្កន្តកោ បុន គិហិវេសេន អាគតោ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ, សោ អាគតោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ អយមេកោ អត្ថោ. តំ អញ្ញតិត្ថិយបក្កន្តកំ ឋបេត្វា ‘‘យោ សោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ’’តិ ឯត្ថ ន គិហិវេសធារណោវ បុព្ពសទ្ទេន វុត្តោ, កិន្តុ តស្មិំ អត្តនោ យថាសមាទិន្នតិត្ថិយវេសេ ឋិតោបិ. ទិដ្ឋិវសេន អតិត្ថិយភូតត្តា អតិត្ថិយបុព្ពោ, សោ បនាគតោ វិព្ភន្តោ អាគច្ឆតិ, តស្ស បរិវាសទានកិច្ចំ នត្ថិ. កិំ ឥមស្ស អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពស្ស ភិក្ខុវេសំ គហេត្វា សរណគមនេន សាមណេរបព្ពជ្ជា ជាតា, ន ជាតាតិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ ជាតា, ‘‘យោ សោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញោបិ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខតិ បព្ពជ្ជំ, អាកង្ខតិ ឧបសម្បទំ, តស្ស ចត្តារោ មាសេ បរិវាសោ ទាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៨៦) វចនំ វិរុជ្ឈតិ. អថ ន ជាតា, បរិវាសកម្មវាចាយ បព្ពជ្ជាយ អបរាមសនំ វិរុជ្ឈតីតិ. តត្ថ មហាវិហារវាសិនោ ‘‘សាមណេរស្សេវ សតោ បរិវាសោ ទាតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. ឥតរេ តថា ន វទន្តិ. តេ ហិ ‘‘ឯវំ អារាធកោ ខោ ភិក្ខវេ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ អាគតោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’តិ (មហាវ. ៨៧) សុត្តបទំ បរិហរិតព្ពំ, បុរេ ច បច្ឆា ច ‘អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ’តិ វចនសាមញ្ញតោ ន សាមណេរោ ជាតោតិ ចេ, យទិ ឯវំ អបព្ពាជេត្វាវ ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ អាបជ្ជតិ. តតោ ច សព្ពបឋមំ វុត្តសុត្តំ វិរុជ្ឈតិ. ‘តិត្ថាយតនំ សង្កន្តោ’តិ បាឋោបិ ន សុន្ទរំ. បាណាតិបាតាទីសុ អញ្ញតរំ សចេ ភិន្ទតិ, ចត្តារោ មាសេ បរិបុណ្ណេបិ បុន បរិបូរេតព្ពំ វិយ ទិស្សតិ. វុត្តម្បិ តស្ស សំវរំ ភិក្ខុករណត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា សីលេ វត្តព្ពំ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. សរណានិ សចេ ភិជ្ជន្តិ សាមណេរស្សេវ.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.