ចូឡវគ្គវណ្ណនា

១. កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនា

អធម្មកម្មទ្វាទសកកថាវណ្ណនា

៤. អសម្មុខា កតំ ហោតីតិអាទយោ តិកា កេវលំ ទេសនាមត្តមេវ. ន ហិ តីហិ ឯវ អង្គេហិ សមោធានេហិ អធម្មកម្មំ ហោតិ, ឯកេនបិ ហោតិ ឯវ, អយមត្ថោ ‘‘តិណ្ណំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបាឡិយា (ចូឡវ. ៦) សាធេតព្ពោ. ‘‘អប្បដិញ្ញាយ កតំ ហោតី’’តិ លជ្ជិំ សន្ធាយ វុត្តំ. កណ្ហបក្ខេ ‘‘អទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ សុក្កបក្ខេ ‘‘ទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ ឥទំ ទ្វយំ បរតោ ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ អាកង្ខមានោ សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មំ ករេយ្យ. អធិសីលេ សីលវិបន្នោ ហោតី’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតិ, អទេសនាគាមិនិំ អាបន្នោ ហិ ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’’តិ វុច្ចតីតិ. យុត្តមេតំ, កត្តុ អធិប្បាយោ ឯត្ថ ចិន្តេតព្ពោ. ឯត្ថាហ ឧបតិស្សត្ថេរោ ‘‘តជ្ជនីយកម្មស្ស ហិ វិសេសេន ភណ្ឌនការកត្តំ អង្គ’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ បាឡិយា អាគតនិទានេន យុជ្ជតិ, តស្មា សព្ពត្តិកេសុបិ ភណ្ឌនំ អារោបេត្វា ភណ្ឌនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិវសេន ឥទំ កម្មំ កាតព្ពំ, តស្មា ‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’តិ ឯត្ថាបិ បុព្ពភាគេ វា អបរភាគេ វា ចោទនាសារណាទិកាលេ ភណ្ឌនបច្ចយា អាបន្នាបត្តិវសេនេវ ការេតព្ពំ, ន កេវលំ សង្ឃាទិសេសបច្ចយា កាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘អទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយាតិ បារាជិកាបត្តិយា’តិ ឯត្តកមត្តំ វត្វា បរតោ ‘អធិសីលេ បារាជិកសង្ឃាទិសេសេ អជ្ឈាចារា’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’តិ សង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយា’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. ឥទំ បោរាណគណ្ឋិបទេ បុរិមវចនេន សមេតិ, តស្មា តត្ថ បច្ឆិមំ បារាជិកបទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ សិយា, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អទេសនាគាមិនិយាតិ បារាជិកាបត្តិយា វា សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា វា’’តិ វុត្តំ, តត្ថ បារាជិកាបត្តិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តា សិយា. យតោ គណ្ឋិបទេ ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’តិ សង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយា’’តិ ឯត្តកមេវ លិខិតំ, តស្មា សព្ពត្ថ គណ្ឋិបទេ សកលេន នយេន បារាជិកាបត្តិបច្ចយា ឧប្បន្នភណ្ឌនហេតុ ន តជ្ជនីយកម្មំ កាតព្ពំ បយោជនាភាវា, សង្ឃាទិសេសបច្ចយា កាតព្ពន្តិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ. ន, សុក្កបក្ខេ ‘‘ទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ (ចូឡវ. ៥) វចនតោតិ ចេ? ន, ឯកេន បរិយាយេន សង្ឃាទិសេសស្សបិ ទេសនាគាមិនិវោហារសម្ភវតោ,

យេន កម្មេន សន្តជ្ជនំ ករីយតិ, តំ តជ្ជនីយកម្មំ នាម. យេន កម្មេន និស្សាយ តេ វត្ថព្ពន្តិ និស្សិយតិ ភជាបិយតិ និយស្សោ, តំ និយសកម្មំ នាម. យេន តតោ អាវាសតោ, គាមតោ ច បព្ពាជេន្តិ កុលទូសកំ, តំ បព្ពាជនីយកម្មំ នាម. យេន កម្មេន អក្កុដ្ឋគហដ្ឋសមឦបមេវ បដិសារិយតិ សោ អក្កោសកោ បច្ឆា បេសិយតិ, តំ បដិសារណីយកម្មំ នាម. យេន សមានសំវាសកភូមិតោ ឧក្ខិបិយតិ. ឆឌ្ឌីយតិ សាតិសារោ ភិក្ខុសង្ឃេន, តំ កម្មំ ឧក្ខេបនីយកម្មំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

១១. ‘‘និស្សាយ តេ វត្ថព្ព’’ន្តិ គរុនិស្សយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឥតរន្តិ.

២១. អស្សជិបុនព្ពសុកវត្ថុស្មិំ ‘‘តេសុ វិព្ភន្តេសុបិ កម្មំ បដិប្បស្សម្ភេតុំ អនុញ្ញាតម្បិ សម្មាវត្តន្តានំយេវា’’តិ លិខិតំ. សម្មុខា វុត្តមេវ គិហិបដិសំយុត្តំ នាម. បរម្មុខា វុត្តំ ទេសនំ គច្ឆតិ.

៤១. ខមាបេន្តេន ‘‘ខមាហី’’តិ វត្តព្ពមត្តមេវ, ន ឧក្កុដិកាទិសាមីចិនា បយោជនន្តិ. អនុទូតន្តិ សហាយន្តិ អត្ថោ.

៥០. អទស្សនេយេវ ឧក្ខេបនីយំ កាតព្ពំ, ន អញ្ញថា. ‘‘តជ្ជនីយាទិករណកាលេ អាបត្តិំ រោបេត្វា តស្សា អទស្សនេ, អប្បដិកម្មេ វា ភណ្ឌនការកាទិអង្គេហិ កាតព្ព’’ន្តិ លិខិតំ.

តជ្ជនីយកម្មាទីសុ អយំ បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោតិ វេទិតព្ពោ. កិំ តជ្ជនីយកម្មំ, តជ្ជនីយកម្មស្ស កិំ មូលំ, កិំ វត្ថុ, កិំ បរិយោសានំ, កស្មា ‘‘តជ្ជនីយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតីតិ? កិំ តជ្ជនីយកម្មន្តិ វត្ថុស្មិំ សតិ ករណសម្បត្តិ. តជ្ជនីយកម្មស្ស កិំ មូលន្តិ សង្ឃោ មូលំ. តជ្ជនីយកម្មស្ស កិំ វត្ថូតិ កលហជាតាបត្តិវត្ថុ. កិំ បរិយោសានន្តិ ភាវនាបរិយោសានំ. កស្មា តជ្ជនីយកម្មន្តិ វុច្ចតីតិ សង្ឃោ កលហការកបុគ្គលំ កលហេ ច ភេទេ ច ភយំ ទស្សេត្វា ខន្តិយា ជនេតិ, ឧបសមេ ជនេតិ, តស្មា ‘‘តជ្ជនីយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. កថំ តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, កថំ អកតំ. កិន្តិ ច តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, កិន្តិ ច អកតំ. កេន ច តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, កេន ច អកតំ. កត្ថ ច តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, កត្ថ ច អកតំ. កាយ វេលាយ តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតិ, កាយ វេលាយ អកតំ ហោតិ? កថំ តជ្ជនីយកម្មំ កតំ ហោតីតិ សមគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន. កថំ អកតំ ហោតីតិ វគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន. កិន្តិ ច កតំ ហោតីតិ ករណសម្បត្តិយា. កិន្តិ ច អកតំ ហោតីតិ ករណវិបត្តិយា. កេន ច កតំ ហោតីតិ សង្ឃេន. កេន ច អកតំ ហោតីតិ គណេន បុគ្គលេន. កត្ថ ច កតំ ហោតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មំ ករោតិ, តស្ស បុគ្គលស្ស សម្មុខីភូតេ. កត្ថ ច អកតំ ហោតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស សង្ឃោ តជ្ជនីយកម្មំ ករោតិ, តស្ស បុគ្គលស្ស អសម្មុខីភូតេ. កាយ វេលាយ កតំ ហោតីតិ យទា កលហជាតាបត្តិ សំវិជ្ជតិ. កាយ វេលាយ អកតំ ហោតីតិ យទា កលហជាតាបត្តិ ន សំវិជ្ជតិ. កតិហាការេហិ តជ្ជនីយកម្មស្ស បត្តកល្លំ ហោតិ, កតិហាការេហិ អបត្តកល្លំ? សត្តហាការេហិ តជ្ជនីយកម្មស្ស បត្តកល្លំ ហោតិ, សត្តហាការេហិ អបត្តកល្លំ. កតមេហិ សត្តហាការេហិ បត្តកល្លំ, កតមេហិ សត្តហាការេហិ អបត្តកល្លំ ហោតិ? កលហជាតាបត្តិ ន សំវិជ្ជតិ, សោ វា បុគ្គលោ អសម្មុខីភូតោ ហោតិ, សង្ឃោ វា វគ្គោ ហោតិ, អសំវាសិកោ វា បុគ្គលោ តស្សំ បរិសាយំ សំវិជ្ជតិ, អចោទិតោ វា ហោតិ អសារិតោ វា, អាបត្តិំ វា អនារោបិតោ. ឥមេហិ សត្តហាការេហិ តជ្ជនីយកម្មស្ស អបត្តកល្លំ ហោតិ, ឥតរេហិ សត្តហាការេហិ បត្តកល្លំ ហោតិ. ឯវំ សេសកម្មេសូតិ.

កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បារិវាសិកក្ខន្ធកវណ្ណនា

បារិវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា

៧៥. បារិវាសិកក្ខន្ធកេ ‘‘មា មំ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆថាតិ វុត្តេ អនាបុច្ឆាបិ គាមំ បវិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. សង្ឃោ អត្តនោ បត្តដ្ឋានេ គហេតុំ វដ្ដតិ. ឱណោជនំ នាម វិស្សជ្ជនំ. ‘‘តំ បន បារិវាសិកេន បាបិតស្ស អត្តនា សម្បដិច្ឆិតស្សេវ បុនទិវសាទិអត្ថាយ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ, អសម្បដិច្ឆិត្វាយេវ ចេ វិស្សជ្ជេតិ, ន លភតី’’តិ វុត្តំ.

៧៦. បកតិយាវ និស្សយោតិ ឯត្ថ ‘‘អន្តេវាសិកានំ អាលយសព្ភាវេ យាវ វស្សូបនាយិកទិវសោ, តាវ កប្បតិ, តស្ស អាលយស្ស សព្ភាវេ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតីតិ ចេ? ន វដ្ដតិ. តត្ថ ឥទានិ ខមាបេយ្យាមីតិអាទិនា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកន្តេន វិស្សដ្ឋត្តា, ឥធ បន ឯកន្តេនេវ ទ្វិន្នម្បិ សមភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ ឯវាតិ ឯកេ. បដិពលស្ស វា ភិក្ខុស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘លទ្ធសម្មុតិកេន អាណត្តោបិ គរុធម្មេហិ, អញ្ញេហិ វា ឱវទិតុំ ន លភតី’’តិ លិខិតំ. តតោ វា បាបិដ្ឋតរាតិ ឯត្ថ ‘‘អសញ្ចិច្ច អាបន្នសញ្ចរិត្តតោ សុក្កវិស្សដ្ឋិ បាបិដ្ឋតរាតិ អយម្បិ នយោ យោជេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. បច្ចយន្តិ វស្សាវាសិកំ. សេនាសនំ ន លភតិ សេយ្យបរិយន្តភាគិតាយ. ‘‘ឧទ្ទេសាទីនិ ទាតុម្បិ ន លភតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សចេ ទ្វេ បារិវាសិកា គតដ្ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ បស្សន្តិ, ឧភោហិបិ អញ្ញមញ្ញស្ស អារោចេតព្ពំ អវិសេសេន ‘អាគន្តុកេន អារោចេតព្ពំ, អាគន្តុកស្ស អារោចេតព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា’’តិ វុត្តំ. អញ្ញវិហារគតេនាបិ តត្ថ បុព្ពេ អារោចិតស្ស បុនារោចនកិច្ចំ នត្ថិ. ‘‘អនិក្ខិត្តវត្តស្ស ពហិ អារោចិតស្ស យថា បុន វិហារេ អារោចនកិច្ចំ នត្ថិ, ឯវំ ‘អាគន្តុកសោធនត្ថំ ឧបោសថទិវសេ អារោចេតព្ព’ន្តិ វចនញ្ហេត្ថ សាធក’’ន្តិ វទន្តិ.

៨១. ឯកច្ឆន្នេ និសិន្នស្សាបិ រត្តិច្ឆេទទុក្កដាបត្តិយោ ហោន្តីតិ ឯកេ. អវិសេសេនាតិ បារិវាសិកស្ស ឧក្ខិត្តកស្សាតិ ឥមំ ភេទំ អកត្វា. ‘‘តទហុបសម្បន្នេបិ បកតត្តេ’’តិ វចនតោ អនុបសម្បន្នេហិ វសិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘សមវស្សាតិ ឯតេន អបច្ឆា អបុរិមំ និបជ្ជនេ ទ្វិន្នម្បិ វត្តភេទាបត្តិភាវំ ទីបេតី’’តិ លិខិតំ.

បារិវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលាយបដិកស្សនារហវត្តកថាវណ្ណនា

៨៦. អត្តនោ អត្តនោ នវកតរន្តិ បារិវាសិកាទិនវកតរំ. បឋមំ សង្ឃមជ្ឈេ បរិវាសំ គហេត្វា និក្ខិត្តវត្តេន បុន ឯកស្សបិ សន្តិកេ សមាទិយិតុំ, និក្ខិបិតុញ្ច វដ្ដតិ. មានត្តេ បន និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ. ឩនេ គណេ ចរណទោសត្តា ន គហេតុន្តិ ឯកេ. បឋមំ អាទិន្នវត្តំ ឯកស្ស សន្តិកេ យថា និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ, តថា សមាទិយិតុម្បិ វដ្ដតីតិ បោរាណគណ្ឋិបទេ.

បារិវាសិកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សមុច្ចយក្ខន្ធកវណ្ណនា

សុក្កវិស្សដ្ឋិកថាវណ្ណនា

៩៧. ‘‘វេទយាមីតិ ជានាមិ, ចិត្តេន សម្បដិច្ឆិត្វា សុខំ អនុភវាមិ, ន តប្បច្ចយា អហំ ទុក្ខិតោតិ អធិប្បាយោ’’តិ លិខិតំ. យស្ស មាឡកេ នារោចិតំ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. យស្ស អារោចិតំ, តស្ស បុន អារោចនកិច្ចំ នត្ថិ, កេវលំ និក្ខិបិតព្ពមេវ. វត្តំ និក្ខិបិត្វា វសន្តស្ស ឧបចារសីមាគតានំ សព្ពេសំ អារោចនកិច្ចំ នត្ថិ. ទិដ្ឋរូបានំ សុតសទ្ទានំ អារោចេតព្ពំ, អទិដ្ឋអស្សុតានម្បិ អន្តោទ្វាទសហត្ថគតានំ អារោចេតព្ពំ. ‘‘ឥទំ វត្តំ និក្ខិបិត្វា វសន្តស្ស លក្ខណ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ’តិអាទិ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ នត្ថិ, អថ ខោ អដ្ឋកថាចរិយានំ វចនេន តថា ឯវ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ ទ្វាទសហត្ថេ ឧបចារេ សល្លក្ខេត្វា, អនិក្ខិត្តវត្តានំ ឧបចារសីមាយ អាគតភាវំ សល្លក្ខេត្វា សហវាសាទិកំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘និក្ខិបន្តេន អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ, បយោជនំ អត្ថី’’តិ ច វុត្តំ, ន បន តំ បយោជនំ ទស្សិតំ. ចិណ្ណមានត្តោ ភិក្ខុ អព្ភេតព្ពោតិ ចិណ្ណមានត្តស្ស ច អព្ភានារហស្ស ច និន្នានាការណត្តា អញ្ញថា ‘‘អព្ភានារហោ អព្ភេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ឧក្ខេបនីយកម្មកតោបិ អត្តនោ លទ្ធិគ្គហណវសេន សភាគភិក្ខុម្ហិ សតិ តស្ស អនារោចាបេតុំ ន លភតិ.

បរិវាសកថាវណ្ណនា

១០២. ‘‘អនន្តរាយិកស្ស បន អន្តរាយិកសញ្ញាយ ឆាទយតោ អច្ឆន្នាវា’’តិ បាឋោ. អវេរិភាវេន សភាគោ អវេរិសភាគោ. ‘‘សភាគសង្ឃាទិសេសំ អាបន្នស្ស បន សន្តិកេ អាវិ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ បសង្គតោ ឥធេវ បកាសិតំ. លហុកេសុ បដិក្ខេបោ នត្ថិ. តត្ថ ញត្តិយា អាវិ កត្វា ឧបោសថំ កាតុំ អនុញ្ញាតត្តា លហុកសភាគំ អាវិ កាតុំ វដ្ដតីតិ. សភាគសង្ឃាទិសេសំ បន ញត្តិយា អារោចនំ ន វដ្ដតីតិ កិរ. ‘‘តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’តិ (មហាវ. ១៧១) វុត្តត្តា លហុកស្សេវាយមនុញ្ញាតា. ន ហិ សក្កា សុទ្ធស្ស ឯកស្ស សន្តិកេ សង្ឃាទិសេសស្ស បដិករណំ កាតុ’’ន្តិ លិខិតំ. លហុកេសុបិ សភាគំ អាវិ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ, តស្មា ឯវ ហិ ញត្តិយា អាវិករណំ អនុញ្ញាតំ, ឥតរថា តំ និរត្ថកំ សិយា. អញ្ញមញ្ញារោចនស្ស វដ្ដតិ, តតោ ន វដ្ដតីតិ ទីបនត្ថមេវ ញត្តិយា អាវិករណមនុញ្ញាតំ, តេនេវ ឥធ ‘‘សភាគសង្ឃាទិសេសំ អាបន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមត្ថោ ‘‘ឯត្តាវតា តេ ទ្វេ និរាបត្តិកា ហោន្តិ, តេសំ សន្តិកេ សេសេហិ សភាគាបត្តិយោ ទេសេតព្ពា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វចនេន កង្ខាវិតរណិយំ បកាសិតោវ. សង្ឃាទិសេសំ បន ញត្តិយា អារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. តស្សា ញត្តិយា អយមត្ថោ យទា សុទ្ធំ ភិក្ខុំ បស្សិស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ អារោចនវសេន បដិករិស្សតិ. ឯវំ បដិកតេ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សាបត្តិកេន បាតិមោក្ខំ សោតព្ពំ, យោ សុណេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៦) វុត្តាបត្តិតោ មោក្ខោ ហោតីតិ, តស្មា ‘‘គរុកំ វា ហោតុ លហុកំ វា, ញត្តិយា អាវិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ឧភោសុ នយេសុ យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ចាតិ ‘‘តេន តេន វីតិក្កមេនាបន្នាបត្តិ អាបត្តិ. នាមន្តិ តស្សា អាបត្តិយា នាម’’ន្តិ លិខិតំ. អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ ឯត្ថ អារោចនំ វត្តភេទទុក្កដបអហរណប្បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ. អការណមេតន្តិ ‘‘សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ’’ន្តិ វុត្តេ វុដ្ឋានតោ.

ទសសតំ រត្តិសតន្តិ ទសសតំ អាបត្តិយោ រត្តិសតំ ឆាទេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. អគ្ឃសមោធានោ នាម សភាគវត្ថុកាយោ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបន្នស្ស ពហុរត្តិំ បដិច្ឆាទិតាបត្តិយំ និក្ខិបិត្វា ទាតព្ពោ, ឥតរោ នានាវត្ថុកានំ វសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ.

បរិវាសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

‘‘គាមស្សាតិ ន វុត្ត’’ន្តិ វចនតោ កិរ គាមូបចារេបិ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោតិ លិខិតំ. វុត្តញ្ច ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ. ‘‘ឯត្ថ អដ្ឋកថាចរិយាវ បមាណំ. យុត្តំ ន ទិស្សតី’’តិ លិខិតំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘អយំ បន វិសេសោ, អាគន្តុកស្ស…បេ… ឱក្កមិត្វា គច្ឆតិ, រត្តិច្ឆេទោ ហោតិយេវា’’តិ វចនេ ហេដ្ឋា ‘‘អន្តោអរុណេ ឯវ និក្ខមិត្វា គាមូបចារតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា’’តិអាទិនា នយេន គរុំ កត្វា វចនតោ, ភិក្ខុនីនំ គរុកវសេនេវ តត្ថ តត្ថ សិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តត្តា ច តទនុរូបវសេនេវ អដ្ឋកថាចរិយេន ភិក្ខុនីនំ គរុំ កត្វា មានត្តចរណវិធិទស្សនត្ថំ ‘‘យត្តកា បុរេភត្តំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. កុរុន្ទិអាទីសុ វុត្តវចនេន ករោន្តស្សបិ ទោសោ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ កេវលំ លក្ខណមត្តមេវ វុត្តំ, តទុភយម្បិ តេន តេន បរិយាយេន យុជ្ជតិ, វិនិច្ឆយេ បត្តេ លក្ខណេ ឯវ ឋាតព្ពតោ កុរុន្ទិអាទីសុ វុត្តវចនំ បច្ឆា វុត្តំ. បយោគោ បន បុរិមោវ. យថា ចេត្ថ, តថា សចេ កាចិ ភិក្ខុនី ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អនតិក្កមិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋបេតិ, ទោសោ នត្ថិ, តថាបិ សព្ពដ្ឋកថាសុ វុត្តត្តា ‘‘បុរិមមេវ អាចិណ្ណ’’ន្តិ វុត្តំ. បរិវាសវត្តាទីនន្តិ ‘‘បរិវាសនិស្សយបដិប្បស្សទ្ធិអាទីនំ ឧបចារសីមាយ បរិច្ឆិន្នត្តា ភិក្ខុនុបស្សយស្ស ឧបចារសីមាវ គហេតព្ពា, ន គាមោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘តស្មិំ គាមេ ភិក្ខាចារោ សម្បជ្ជតី’តិអាទិ បវារិតវសេន វុត្តំ. ន ហិ តត្ថ អន្តោគាមេ វិហារោ អត្ថី’’តិ ច លិខិតំ, ‘‘តម្បិ តេន បរិយាយេន យុជ្ជតិ, ន អត្ថតោ’’តិ ច.

បដិច្ឆន្នបរិវាសាទិកថាវណ្ណនា

១០៨. ‘‘វិសុំ មានត្ថំ ចរិតព្ពន្តិ មូលាយ បដិកស្សនំ អកត្វា វិសុំ កម្មវាចាយា’’តិ ច លិខិតំ. ‘‘សង្ឃាទិសេសាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា ឯកោវ, ឯកវត្ថុម្ហិ អាបន្នា សង្ឃាទិសេសា ថុល្លច្ចយទុក្កដមិស្សកា នាម. មក្ខធម្មោ នាម ឆាទេតុកាមតា.

១៤៣. ធម្មតាតិ ធម្មតាយ, តថាតាយាតិ អត្ថោ ‘‘អលជ្ជិតា’’តិ ឯត្ថ វិយ.

១៤៨. បុរិមំ ឧបាទាយ ទ្វេ មាសា បរិវសិតព្ពាតិ ឯត្ថ ‘‘បរិវសិតទិវសាបិ គណនូបគា ហោន្តី’’តិ លិខិតំ.

១៨៤. តស្មិំ ភូមិយន្តិ តស្សំ ភូមិយំ. សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ បរិមាណម្បីតិអាទិ ជាតិវសេនេកវចនំ.

សមុច្ចយក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សមថក្ខន្ធកវណ្ណនា

សម្មុខាវិនយកថាវណ្ណនា

១៨៦-១៨៧. យត្ថ យត្ថ កម្មវាចាយ ‘‘អយ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ’’តិ វា សម្មុខានិទ្ទេសនិយមោ អត្ថិ, សព្ពំ តំ កម្មំ សម្មុខាករណីយមេវ, ន កេវលំ តជ្ជនីយាទិបញ្ចវិធមេវ. បញ្ចវិធស្សេវ បន ឧទ្ធរិត្វា ទស្សនំ កម្មក្ខន្ធកេ តាវ តស្សេវ បាឡិអារុឡ្ហត្តា, ចតុវីសតិយា បារាជិកេសុ វិជ្ជមានេសុ បារាជិកកណ្ឌេ អាគតានំយេវ ចតុន្នំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សនំ វិយាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘បុគ្គលស្ស សម្មុខតា ហត្ថបាសូបគមនមេវា’’តិ វុត្តំ, តំ ការណំ សម្មុខាករណីយស្សបិ សម្មុខានិទ្ទេសនិយមាភាវតោ. កាមំ អយមត្ថោ កម្មក្ខន្ធកេយេវ ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ តជ្ជនីយកម្មំ អធម្មកម្មញ្ច ហោតិ…បេ… អសម្មុខាកតំ ហោតី’’តិ (ចូឡវ. ៤) វចនេនេវ សិទ្ធោ, តត្ថ បន អាបត្តិ ន ទស្សិតា. ឥធ ‘‘យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ តត្ថ ភវិតព្ពាបត្តិទស្សនត្ថំ ឥទំ អារទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘សម្មុខាវិនយបតិរូបកេន វូបសន្តម្បិ សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសន្តគណនំ គច្ឆតីតិ ទស្សេតុំ ‘អធម្មវាទី បុគ្គលោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, លិខិតញ្ច. ឯវំ វូបសន្តំ សម្មុខាវិនយបតិរូបកេន វូបសន្តំ នាម ហោតិ, ន សម្មុខាវិនយេន ច អញ្ញេន កេនចីតិ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធន្តិ អាចរិយោ.

សតិវិនយកថាវណ្ណនា

១៩៥. ទព្ពស្ស កម្មវាចាយ ‘‘សង្ឃោ ឥមំ អាយស្មន្តំ ទព្ព’’ន្តិ សម្មុខានិទ្ទេសោ នត្ថិ, តថាបិ ‘‘បឋមំ ទព្ពោ យាចិតព្ពោ’’តិ វចនេន សម្មុខាករណីយតា តស្ស សិទ្ធា. តថា អញ្ញត្ថាបិ យថាសម្ភវំ លេសោ វេទិតព្ពោ. សតិវេបុល្លប្បត្តស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ សតិវិនយោ.

អមូឡ្ហវិនយកថាវណ្ណនា

១៩៦-៧. ‘‘យស្ស ឧម្មត្តកស្ស តំតំវីតិក្កមតោ អនាបត្តិ, តាទិសស្សេវ អមូឡ្ហវិនយំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ អមូឡ្ហស្ស កត្តព្ពវិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ’’តិ លិខិតំ, តំ យុត្តំ ‘‘សង្ឃោ គគ្គស្ស ភិក្ខុនោ អមូឡ្ហស្ស អមូឡ្ហវិនយំ ទេតី’’តិ វចនតោ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, អធម្មិកានិ អមូឡ្ហវិនយស្ស ទានានី’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ន សរាមី’’តិ វចនំ វីតិក្កមកាលំ សន្ធាយ តស្ស វិភង្គស្ស បវត្តត្តា. អមូឡ្ហវិនយទានកាលេ បនស្ស អមូឡ្ហតា វិនិច្ឆិតព្ពា.

បដិញ្ញាតករណកថាវណ្ណនា

២០០. ‘‘អប្បដិញ្ញាយ ភិក្ខូនំ កម្មានិ ករោន្តី’’តិ អារភន្តស្ស ការណំ វុត្តមេវ. បដិញ្ញាតេន ករណំ បដិញ្ញាតករណំ.

តស្សបាបិយសិកាកថាវណ្ណនា

២០៧. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតំ តស្សបាបិយសិកាកម្ម’’ន្តិ អារភិត្វា បញ្ច អង្គានិ ទស្សេត្វា បាឡិ គតា, ‘‘សា បេយ្យាលេន សង្ខិបិត្វា គតាតិ ញាតព្ព’’ន្តិ លិខិតំ. តថា សុក្កបក្ខេបិ.

តិណវត្ថារកាទិកថាវណ្ណនា

២១៤. ‘‘សព្ពេហេវ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតព្ព’’ន្តិ ឆន្ទទានស្ស បដិក្ខិត្តត្តា បវារណក្ខន្ធកដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ភិន្នស្ស ហិ សង្ឃស្ស សមគ្គករណកាលេ, តិណវត្ថារកសមថេ, ឥមស្មិញ្ច បវារណសង្គហេតិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ឆន្ទំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤១) វុត្តត្តា ឥធ អាគន្ត្វា វា ឆន្ទំ ទត្វា បរិវេណាទីសុ និសិន្នាតិ ឥទំ វិរុជ្ឈតិ វិយ ខាយតីតិ ចេ? ន ខាយតិ អធិប្បាយញ្ញូនំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – វិសុជ្ឈិតុកាមេហិ សព្ពេហេវ សន្និបតិតព្ពំ, អសន្និបតិតស្ស នត្ថិ សុទ្ធិ ឆន្ទទាយកស្ស. កេវលំ តំ កម្មំ សន្និបតិតានំ សម្បជ្ជតិ. អដ្ឋកថាយំ វិសុជ្ឈិតុកាមានំ ឆន្ទំ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ឥតរថា បាឡិយា ច វិរុជ្ឈតិ. ‘‘ឋបេត្វា យេ ន តត្ថ ហោតី’’តិ ហិ អយំ បាឡិ សន្និបាតំ អាគន្ត្វា ឆន្ទំ ទត្វា ឋិតានំ អត្ថិតំ ទីបេតិ. និស្សីមគតេ សន្ធាយ វុត្តំ សិយាតិ ចេ? និស្សីមគតេ ឋបេត្វា ឥធ កិំ, តស្មា យោ សាមគ្គីឧបោសថេ ឆន្ទំ ទត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, នានាសំវាសកភូមិយំយេវ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឆន្ទទាយកស្ស បវារណសង្គហោបិ នត្ថិ. យោ ច តិណវត្ថារកកម្មេ នាគច្ឆតិ, សោ តាហិ អាបត្តីហិ ន សុជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ. យស្ស ឯតំ ន រុច្ចតិ, តស្ស បរិវារេ វុត្តបរិសតោ កម្មវិបត្តិលក្ខណំ វិរុជ្ឈតិ, តត្ថ ហិ កេវលំ ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អនាហដោ ហោតិ សចេ, អកតំ តព្ពិបរីតេន សម្បត្តិទីបនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា បត្តកល្លលក្ខណម្បិ វិរុជ្ឈតិ. តេសុ តីសុ ឋានេសុ កម្មប្បត្តាយេវ សព្ពេ, ន តត្ថ ឆន្ទារហោ អត្ថីតិ ចេ? ន, ចតុវគ្គាទិករណវិភាជនេ អវិសេសេត្វា ឆន្ទារហស្ស អាគតត្តា, តំ សាមញ្ញតោ វុត្តំ. ឥទញ្ច អាវេណិកលក្ខណំ, តេនេវ សតិបិ ទិដ្ឋាវិកម្មេ ឥទំ បដិកុដ្ឋកតំ ន ហោតីតិ ចេ? ន, នានត្តសភាវតោ. ឥធ ហិ យេ បន ‘‘ន មេតំ ខមតី’តិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋាវិកម្មំ ករោន្តី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២១៤) វចនតោ ន សង្ឃស្ស ទិដ្ឋាវិកម្មំ កតំ. តស្មិំ សតិ បដិកុដ្ឋកតមេវ ហោតិ. អញ្ញថា បុព្ពភាគា តា ញត្តិយោ និរត្ថិកា សិយុំ, ន ច បរិវារដ្ឋកថាយំ ឆន្ទារហាធិការេ នយោ ទិន្នោ. បវារណក្ខន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘តីសុ ឋានេសុ ឆន្ទំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤១) វុត្តត្តា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, អដ្ឋកថាយ បមាណភាវេ សតិ ‘‘ឥធ ឆន្ទំ ទត្វា បរិវេណាទីសុ និសិន្នា’’តិអាទិ វចនេ សុទ្ធិកាមតោ ឯវ គហិតេ សព្ពំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ឯកេ. ‘‘អាគន្ត្វា វា ឆន្ទំ ទត្វា បរិវេណាទីសុ និសិន្នា, តេ អាបត្តីហិ ន វុដ្ឋហន្តី’’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? ហេដ្ឋា ‘‘សព្ពេហេវ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិតព្ព’’ន្តិ ឆន្ទទានស្ស បដិក្ខេបវចនតោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តីសុ ឋានេសុ ឆន្ទំ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា, អន្ធកដ្ឋកថាយម្បិ តថេវ វុត្តត្តា ចាតិ? ន, ឯកជ្ឈមេវ កម្មេ ករីយមានេ យោ ឥធ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អម្ហាកំ…បេ… គិហិបដិសំយុត្ត’’ន្តិ សាធារណញត្តិំ ឋបេត្វា បុន ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តា’’តិអាទិនា អសាធារណញត្តិយោ ឋបេត្វា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, អម្ហាកំ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ ឯកតោបក្ខិកានំ សន្ធិយា កតាយ តទនន្តរេ កេនចិ ករណីយេន ឆន្ទំ ទត្វា គច្ឆតិ, តស្ស អាបត្តីហិ វុដ្ឋានំ នត្ថិ. អបរេសម្បិ ឯកតោបក្ខិកានំ អព្ភន្តរេ ឋិតត្តា វិភូតត្តា ករណស្ស អយមត្ថោវ វុត្តោ. សាធារណវសេន ទុតិយាយ ញត្តិយា ឋបិតាយ យេ តស្មិំ ខណេ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាសុ អនារទ្ធាសុ, អបរិយោសិតាសុ វា ឆន្ទំ ទត្វា គច្ឆន្តិ, តេសម្បិ ន វុដ្ឋាតិ ឯវ. យេ ន តត្ថ ហោន្តីតិ បទស្ស ច យេ វុត្តប្បការេន នយេន តត្ថ ន ហោន្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. វុត្តប្បការត្ថទីបនត្ថញ្ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឆន្ទំ ទត្វា បរិវេណាទីសុ និសិន្នា’’តិ ឥទមេវ អវត្វា ‘‘យេ បន តេហិ វា សទ្ធិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាបិ តត្ថ អនាគតា, អាគន្ត្វា វា ឆន្ទំ ទត្វា បរិវេណាទីសុ និសិន្នា’’តិ វុត្តំ, ឯវំ បុព្ពេនាបរំ សន្ធីយតិ. ‘‘បាឡិយា ច តត្ថ ទិដ្ឋាវិកម្មេន កម្មស្ស អកុប្បតា វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

អធិករណកថាវណ្ណនា

២២០. ចិត្តុប្បាទោ វិវាទោ. វិវាទសទ្ទោបិ ការណូបចារេន កុសលាទិសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘សមថេហិ ច អធិករណីយតាយ អធិករណ’’ន្តិ វុត្តំ. អថ វា វិវាទហេតុភូតស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស វូបសមេន សម្ភវស្ស សទ្ទស្សបិ វូបសមោ ហោតីតិ ចិត្តុប្បាទស្សបិ សមថេហិ អធិករណីយតា បរិយាយោ សម្ភវតិ. ‘‘កុសលចិត្តា វិវទន្តី’’តិ វុត្តវិវាទេបិ ‘‘វិបច្ចតាយ វោហារោ’’តិ វុត្តំ, ន វុត្តវចនហេតុវសេនាតិ វេទិតព្ពំ.

២២២. ‘‘អាបត្តិញ្ហិ អាបជ្ជន្តោ កុសលចិត្តោ វា’’តិ វចនតោ កុសលម្បិ សិយាតិ ចេ? ន តំ អាបត្តាធិករណំ សន្ធាយ វុត្តំ, យោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សោ តីសុ ចិត្តេសុ អញ្ញតរចិត្តសមង្គី ហុត្វា អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យំ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ ‘‘បញ្ញត្តិមត្តំ អាបត្តាធិករណ’’ន្តិ វទេយ្យ, តស្ស អកុសលាទិភាវោបិ អាបត្តាធិករណស្ស ន យុជ្ជតេវ វិវាទាធិករណាទីនំ វិយាតិ ចេ? ន, ‘‘នត្ថាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ឥមិនា វិរោធសម្ភវតោ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘អាបត្តាធិករណំ នាម តថាបវត្តមានអកឧសលចិត្តុប្បាទរូបក្ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. អវសិដ្ឋេសុ កុសលាព្យាកតបញ្ញត្តីសុ ‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’ន្តិ វចនតោ បញ្ញត្តិតាវ បដិសិទ្ធា កុសលត្តិកេ អបរិយាបន្នត្តា. កុសលបដិសេធេនេវ តេន សមានគតិកត្តា កិរិយាព្យាកតានម្បិ បដិសេធោ វេទិតព្ពោ, កិរិយាព្យាកតានំ វិយ អនុគមនតោ វិបាកាព្យាកតានម្បិ បដិសេធោ កតោវ ហោតិ, តថាបិ អព្យាកតសាមញ្ញតោ រូបក្ខន្ធេន សទ្ធិំ វិបាកកិរិយាព្យាកតានម្បិ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘កុសលចិត្តំ អង្គំ ហោតី’’តិ វិនយេ អបកតញ្ញុនោ សន្ធាយ វុត្តំ អប្បហរិតករណាទិកេ សតិ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វត្តុំ ន សក្កា, តស្មា កុសលចិត្តំ អង្គំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘នយិទ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធន្តិ ឯកេ. អាបត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តំ អង្គប្បហោនកចិត្តំ នាម. ‘‘ឯកន្តតោតិ យេភុយ្យេនាតិ អត្ថោ, ឥតរថា វិរុជ្ឈតិ. កស្មា? ‘យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតី’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តត្តា’’តិ វទន្តិ. តេន កិំ? វិបាកោ នត្ថិ, កស្មា? ឯកន្តាកុសលត្តា, តស្មា កថាវ តត្ថ នត្ថិ. យត្ថ បន អត្ថិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិអាទិមាហ. អសញ្ចិច្ច បន កិញ្ចិ អជានន្តស្ស…បេ… អព្យាកតំ ហោតីតិ ភិក្ខុម្ហិ កម្មដ្ឋានគតចិត្តេន និបន្នេ, និទ្ទាយន្តេ វា មាតុគាមោ ចេ សេយ្យំ កប្បេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ វិជ្ជមានម្បិ កុសលចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គំ ន ហោតិ, តស្មា តស្មិំ ខណេ សេយ្យាការេន វត្តមានរូបមេវ អាបត្តាធិករណំ នាម. ភវង្គចិត្តេ វិជ្ជមានេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិញ្ហិ ខណេ ឧដ្ឋាតព្ពេ ជាតេ អនុដ្ឋានតោ រូបក្ខន្ធោវ អាបត្តិ នាម, ន វិបាកេន សទ្ធិំ. សចេ បន វទេយ្យ, តស្ស ឯវំវាទិនោ អចិត្តកានំ កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯឡកលោមំ គហេត្វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន តិយោជនំ អតិក្កមន្តស្ស, បណ្ណត្តិំ អជានិត្វា បទសោ ធម្មំ វាចេន្តស្ស ច អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយា កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. អាបជ្ជតិយេវាតិ ចេ? នាបជ្ជតិ. កស្មា? ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនតោ.

ចលិតោ កាយោ, បវត្តា វាចា, អញ្ញតរមេវ អង្គន្តិ អញ្ញតរមេវ អាបត្តីតិ អត្ថោ. កេវលំ បញ្ញត្តិយា អកុសលាទិភាវាសម្ភវតោ អាបត្តិតា ន យុជ្ជតិ. អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ តីសុ អញ្ញតរសមង្គី ហុត្វា អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យំ កុសលចិត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – បថវីខណនាទីសុ កុសលចិត្តក្ខណេ វីតិក្កមវសេន បវត្តរូបសម្ភវតោ កុសលចិត្តោ វា អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. តថា អព្យាកតចិត្តោ វា អព្យាកតរូបសង្ខាតំ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, បាណាតិបាតាទីសុ អកុសលចិត្តោ វា អកុសលាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, រូបំ បនេត្ថ អព្ពោហារិកំ. សុបិនបស្សនកាលាទីសុ បាណាតិបាតាទិំ ករោន្តោ សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ អកុសលចិត្តោ អព្យាកតាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុច្ចតិ អាបត្តាធិករណំ អកុសលន្តិ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. បោរាណគណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘បុថុជ្ជនោ កល្យាណបុថុជ្ជនោ សេក្ខោ អរហាតិ ចត្តារោ បុគ្គលេ ទស្សេត្វា តេសុ អរហតោ អាបត្តាធិករណំ អព្យាកតមេវ, តថា សេក្ខានំ, តថា កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមកាលេ អព្យាកតមេវ. ឥតរស្ស អកុសលម្បិ ហោតិ អព្យាកតម្បិ. យស្មា ចស្ស សញ្ចិច្ច វីតិក្កមកាលេ អកុសលមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’ន្តិ. សព្ពត្ថ អព្យាកតំ នាម តស្ស វិបាកាភាវមត្តំ សន្ធាយ ឯវំនាមកំ ជាត’’ន្តិ លិខិតំ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

២២៤. វិវាទោ វិវាទាធិករណន្តិ យោ កោចិ វិវាទោ, សោ សព្ពោ កិំ វិវាទាធិករណំ នាម ហោតីតិ ឯកបុច្ឆា. ‘‘វិវាទោ អធិករណន្តិ វិវាទាធិករណមេវ វិវាទោ ច អធិករណញ្ចាតិ បុច្ឆតិ. តទុភយំ វិវាទាធិករណមេវាតិ បុច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ អយំ បុច្ឆា នត្ថិ. យទិ ឯវំ ឥមាយ ន ភវិតព្ពំ វិវាទោ វិវាទាធិករណំ, វិវាទាធិករណំ វិវាទោ, វិវាទាធិករណំ វិវាទោ ចេវ អធិករណញ្ចាតិ បញ្ចបញ្ហាហិ ភវិតព្ពំ សិយា. កេសុចិ បោត្ថកេសុ តិស្សោ, កេសុចិ ចតស្សោ, បញ្ច នត្ថិ. តត្ថ ទ្វេ វិភត្តា. ឥតរាសុ អធិករណំ វិវាទោតិ យំ កិញ្ចិ អធិករណំ, វិវាទសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ, វិវាទោ អធិករណន្តិ យោ កោចិ វិវាទោ, សោ សព្ពោ អធិករណសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ បុច្ឆតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

២២៨. សម្មុខាវិនយស្មិន្តិ សម្មុខាវិនយភាវេ.

២៣០. ‘‘អន្តរេនាតិ ការណេនា’’តិ លិខិតំ.

២៣៣. ឧព្ពាហិកាយ ខិយ្យនកេ បាចិត្តិ ន វុត្តា តត្ថ ឆន្ទទានស្ស នត្ថិតាយ.

២៣៦. តស្ស ខោ ឯតន្តិ ឯសោតិ អត្ថោ ‘‘ឯតទគ្គ’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ.

២៣៨. ‘‘កា ច តស្ស បាបិយសិកា’’តិ កិរ បាឋោ.

២៤២. ‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ វចនតោ អបលោកនកម្មាទីនមេតំ អធិវចនំ, តំ វិវាទាធិករណាទីនិ វិយ សមថេហិ សមេតព្ពំ ន ហោតិ, កិន្តុ សម្មុខាវិនយេន សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

សមថក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកវណ្ណនា

ខុទ្ទកវត្ថុកថាវណ្ណនា

២៤៤. បុថុបាណិនា កត្តព្ពំ កម្មំ បុថុបាណិកំ.

២៤៥. ‘‘កណ្ណតោ និក្ខន្តមុត្តោលម្ពកាទីនំ កុណ្ឌលាទីន’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘កាយូរ’’ន្តិ បាឡិបាឋោ. ‘‘កេយូរាទីនី’’តិ អាចរិយេនុទ្ធដំ.

២៤៨. ‘‘សាធុគីតំ នាម បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ គីត’’ន្តិ លិខិតំ. ទន្តគីតំ គាយិតុកាមានំ វាក្កករណីយំ. ទន្តគីតស្ស វិភាវនត្ថំ ‘‘យំ គាយិស្សាមា’’តិអាទិមាហ.

២៤៩. ចតុរស្សវត្តំ នាម ចតុប្បាទគាថាវត្តំ. ‘‘តរង្គវត្តាទីនិ ឧច្ចារណវិធានានិ នដ្ឋបយោគានី’’តិ លិខិតំ. ពាហិរលោមិន្តិ ភាវនបុំសកំ, យថា តស្ស ឧណ្ណបាវារស្ស ពហិទ្ធា លោមានិ ទិស្សន្តិ, តថា ធារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

២៥១. វិរូបក្ខេហីតិអាទិ សហយោគករណវចនំ. សរពូតិ គេហគោឡិកា. សា កិរ សេតា សវិសា ហោតិ. សោហន្តិ យស្ស មេ ឯតេហិ មេត្តំ, សោហំ នមោ ករោមិ ភគវតោតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញម្ហិ…បេ… ឆេតព្ពម្ហីតិ រាគានុសយេ.

២៥២. ឧដ្ដិត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. ឱតរតូតិ ឥទ្ធិយា ឱតារេត្វា គណ្ហាតុ. អនុបរិយាយីតិ អនុបរិព្ភមិ.

២៥៣. ន អច្ឆុបិយន្តីតិ ន លគ្គន្តិ. រូបកាកិណ្ណានីតិ ឥត្ថិរូបាទីហិ វោកិណ្ណានិ.

២៥៤. អាលិន្ទកមិឌ្ឍិកាទីនន្តិ បមុខមិឌ្ឍិកាទីនំ. បរិវត្តេត្វា តត្ថេវាតិ ឯត្ថ ‘‘បរិវត្តេត្វា តតិយវារេ តត្ថេវ មិឌ្ឍិយា បតិដ្ឋាតី’’តិ លិខិតំ. បរិភណ្ឌំ នាម គេហស្ស ពហិ កុដ្ដបាទស្ស ថិរភាវត្ថំ កតា តនុកមិឌ្ឍិកា វុច្ចតិ. ឯត្ថ ‘‘បរិវដ្ដិត្វា បត្តោ ភិជ្ជតីតិ អធិករណភេទាសង្កាយ អភាវេ ឋានេ ឋបេតុំ វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. បត្តមាឡកោ វដ្ដិត្វា បត្តានំ អបតនត្ថំ វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឥដ្ឋកាទីហិ បរិក្ខិបិត្វា មាឡកច្ឆន្នេន កតោ. ‘‘បត្តមណ្ឌលិកា បត្តបច្ឆិកា តាលបត្តាទីហិ កតា’’តិ ច លិខិតំ. មិឌ្ឍន្តេ អាធារកេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ បត្តសន្ធារណត្ថំ វុត្តត្តា. មញ្ចេ អាធារកេបិ ន វដ្ដតិ និសីទនបច្ចយា វារិតត្តា. អាសន្នភូមិកត្តា ឱលម្ពេតុំ វដ្ដតិ.

២៥៥. ‘‘អំសកូដេ លគ្គេត្វាតិ វចនតោ អគ្គហត្ថេ លគ្គេត្វា អង្កេ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ កេចិ វទន្តិ, ន សុន្ទរំ, ‘‘ន កេវលំ យស្ស បត្តោ’’តិអាទិ យទិ ហត្ថេន គហិតបត្តេ ភេទសញ្ញា, បគេវ អញ្ញេន សរីរាវយវេនាតិ កត្វា វុត្តំ. បាឡិយំ បន បចុរវោហារវសេន វុត្តំ. ឃដិកបាលមយំ ឃដិកដាហំ. ឆវសីសស្ស បត្តន្តិ ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរំ, ខីរស្ស ធារាតិអាទិវោហារវសេន វុត្តំ. មញ្ចេ និសីទិតុំ អាគតោតិ អត្ថោ. ‘‘បិសាចិល្លិកាតិ បិសាចទារកា’’តិបិ វទន្តិ. ទិន្នកមេវ បដិគ្គហិតមេវ. ចព្ពេត្វាតិ ខាទិត្វា. អដ្ឋិកានិ ច កណ្ដកានិ ច អដ្ឋិកកណ្ដកានិ. ‘‘ឯតេសុ សព្ពេសុ បណ្ណត្តិំ ជានាតុ វា, មា វា, អាបត្តិយេវា’’តិ លិខិតំ.

២៥៦. វិប្ផាឡេត្វាតិ ផាឡេត្វា. កិណ្ណេន បូរេតុន្តិ សុរាកិណ្ណេន បូរេតុំ. ពិទលកំ នាម ទិគុណករណសង្ខាតស្ស កិរិយាវិសេសស្ស អធិវចនំ. កស្ស ទិគុណករណំ? យេន កិលញ្ជាទិនា មហន្តំ កថិនមត្ថតំ, តស្ស. តញ្ហិ ទណ្ឌកថិនប្បមាណេន បរិយន្តេ សំហរិត្វា ទិគុណំ កាតព្ពំ. អញ្ញថា ខុទ្ទកចីវរស្ស អនុវាតបរិភណ្ឌាទិវិធានករណេ ហត្ថស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ. សលាកាយ សតិ ទ្វិន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ញត្វា សិព្ពិតាសិព្ពិតំ សុខំ បញ្ញាយតិ. ទណ្ឌកថិនេ កតេ ន ពហូហិ សហាយេហិ បយោជនំ. ‘‘អសំកុដិត្វា ចីវរំ សមំ ហោតិ. កោណាបិ សមា ហោន្តី’’តិ លិខិតំ, ‘‘ហលិទ្ទិសុត្តេន សញ្ញាករណ’’ន្តិ វុត្តត្តា ហលិទ្ទិសុត្តេន ចីវរំ សិព្ពេតុម្បិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. តត្ថ ហិ កេចិ អកប្បិយសញ្ញិនោ. បដិគ្គហោ នាម អង្គុលិកោសោ.

២៥៧-៨. បាតីតិ បដិគ្គហសណ្ឋានំ. បដិគ្គហត្ថវិកន្តិ អង្គុលិកោសត្ថវិកំ. សូចិសត្ថកានំ បុព្ពេ អាវេសនត្ថវិកាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ភេសជ្ជត្ថវិក’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ សូចិសត្ថកាទីនិបិ ឋបេតព្ពានីតិ និទានំ សូចេតិ. សចេបិ ឧបនន្ទោ ភិក្ខុ អលជ្ជី, តថាបិ សន្តកមេតំ អមូលច្ឆេទកតភិក្ខុនោ លជ្ជិនោបិ សមានស្ស កប្បតីតិ យុជ្ជតិ. ន សម្មតីតិ ន បហោតិ.

២៦០-១. ពហិ កុដ្ដស្ស សមន្តតោ នីចវត្ថុកំ កត្វា ឋិតំ ‘‘មណ្ឌលិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. ជន្តាឃរប្បដិច្ឆាទិនា ឆន្នស្ស នគ្គិយំ យស្ស ន បញ្ញាយតិ, តស្សេវ បរិកម្មំ កាតព្ពំ. ឯស នយោ ឧទកវត្ថបដិច្ឆាទីសុបិ.

២៦២-៣. បណិយា នាម បណិយការកា. អាកឌ្ឍនយន្តំ អាកឌ្ឍិយមានំ កូបស្ស ឧបរិភាគេ បរិព្ភមតិ. អរហដឃដិយន្តំ សកដចក្កសណ្ឋានយន្តំ. តស្ស អរេ អរេ ឃដិកានិ ពន្ធិត្វា ឯកេន, ទ្វីហិ វា បរិព្ភមិយមានស្ស ឧទកនិព្ពាហនំ វេទិតព្ពំ. អាវិទ្ធបក្ខបាសំ នាម យត្ថ មណ្ឌលាការេន បក្ខបាសា ពជ្ឈន្តិ អាវិទ្ធវត្ថតា វិយ អាវិទ្ធបក្ខបាសកា. បុព្ពេ បត្តសង្គោបនត្ថំ, ឥទានិ ឋបេតព្ពំ ភុញ្ជិតុំ អាធារកោ អនុញ្ញាតោ.

២៧៣. បរគលំ គច្ឆតីតិ ឥមស្ស បយោគាភាវា វដ្ដតិ. កម្មសតេនាតិ មហតា ឧស្សាហេន.

២៧៧-៨. លោហភណ្ឌំ នាម កំសតោ សេសលោហភណ្ឌំ. មុទ្ទិកកាយពន្ធនំ នាម ចតុរស្សំ អកត្វា សជ្ជិតំ. បាមង្គទសា ចតុរស្សា. មុទិង្គសណ្ឋានេនាតិ សង្ឃាដិយា មុទិង្គសិព្ពនាការេន វរកសីសាការេន. បវនន្តោតិ បាសន្តោ. ‘‘ទសាមូល’’ន្តិ ច លិខិតំ. អកាយពន្ធនេន សញ្ចិច្ច វា អសញ្ចិច្ច វា គាមប្បវេសនេ អាបត្តិ. ‘‘សរិតដ្ឋានតោ ពន្ធិត្វា បវិសិតព្ពំ, និវត្តិតព្ពំ វា’’តិ លិខិតំ.

២៧៩. សត្តង្គុលំ វា អដ្ឋង្គុលំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘សុគតង្គុលេនា’’តិ អវុត្តត្តា បកតិអង្គុលេន សារុប្បត្ថាយ វឌ្ឍេត្វាបិ ករោន្តិ ចេ, ន ទោសោ.

២៨០. តាលវណ្ដាការេន សីហឡិត្ថីនំ វិយ.

ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនា

វិហារានុជាននកថាវណ្ណនា

២៩៤. និលីយន្តិ ភិក្ខូ ឯត្ថាតិ វិហារាទយោ លេណានិ នាម. អាគត-វចនេន តស្សាគតសង្ឃោវ សាមី, ន អនាគតោតិ កេចិ, តំ ន យុជ្ជតិ សមានលាភកតិកាយ សិទ្ធត្តា.

២៩៦-៧. ទីបិនង្គុដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ទីបិនា អកប្បិយចម្មំ ទស្សេតី’’តិ លិខិតំ. ថម្ភកវាតបានំ នាម តិរិយំ ទារូនិ អទត្វា ឧជុកំ ឋិតេហេវ ទារូហិ កត្តព្ពំ. ភិសីនំ អនុញ្ញាតំ វដ្ដតីតិ ពិម្ពោហនេ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. តូលបូរិតំ ភិសិំ អបស្សយិតុំ ន វដ្ដតិ ឧណ្ណាទីនំយេវ អនុញ្ញាតត្តា. និសីទននិបជ្ជនំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា អបស្សយិតុំ វដ្ដតីតិ ចេ? អកប្បិយន្តិ ន វដ្ដតីតិ កេចិ. យទិ ឯវំ អកប្បិយមញ្ចញ្ច អបស្សយិតុំ ន វដ្ដេយ្យ. យស្មា វដ្ដតិ, តស្មា ទោសោ នត្ថិ. អបិច គិលានស្ស ពិម្ពោហនំ និបជ្ជិតុម្បិ អនុញ្ញាតំ, តស្មា ភិសិបិ វដ្ដតិ អបស្សយិតុំ. អាចរិយា ច អនុជានន្តិ, វឡញ្ជេន្តិ ចាតិ ឯកេ. សិម្ពលិតូលសុត្តេន សិព្ពិតំ ចីវរំ វដ្ដតិ. កស្មា? កប្បាសស្ស អនុលោមតោ. ‘‘អក្កផលសុត្តមយម្បិ អក្កវាកមយមេវ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ តេ ឯវ វទន្តិ.

២៩៨. អនិពន្ធនីយោ អលគ្គោ. បដិពាហេត្វាតិ មដ្ឋំ កត្វា. ‘‘សេតវណ្ណាទីនំ យថាសង្ខ្យំ ឥក្កាសាទយោ ពន្ធនត្ថំ វុត្តា’’តិ លិខិតំ.

៣០០. បកុដ្ដំ សមន្តតោ អាវិទ្ធបមុខំ.

៣០៣. សុធាលេបោតិ សុធាមត្តិកាលេបោ.

៣០៥. អាសត្តិ តណ្ហា. សន្តិំ អទរំ.

៣០៧. កេតុន្តិ កយេន គហេតុំ.

៣០៨. ចិតាតិ ឥដ្ឋកាយោ កពឡេន និទ្ធមនវសេន ឆិន្ទិត្វា កតាតិ អត្ថោ.

៣១០. ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អន្តេវាសិកាតិ ឯត្ថ វីសតិវស្សំ អតិក្កមិត្វា ឆព្ពគ្គិយា ឧប្បន្នា. ‘‘អារាធយិំសុ មេ ភិក្ខូ ចិត្ត’’ន្តិ (ម. និ. ១.២២៥) វុត្តត្តា អញ្ញស្មិំ កាលេ សាវត្ថិគមនេ ឧប្បន្នំ វត្ថុំ ឥធ អាបត្តិទស្សនត្ថំ អាហរិត្វា វុត្តន្តិ យុត្តំ វិយ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. វុទ្ធន្តិ វុទ្ធតរំ.

៣១៣. សន្ថរេតិ តិណសន្ថរាទយោ.

សេនាសនគ្គាហកថាវណ្ណនា

៣១៨. ‘‘សេយ្យគ្គេនាតិ មញ្ចដ្ឋានបរិច្ឆេទេន. វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកគ្គេនា’’តិ លិខិតំ. ថាវរាតិ និយតា. បច្ចយេនេវ ហិ តន្តិ តស្មិំ សេនាសនេ មហាថេរា តស្ស បច្ចយស្ស ការណា អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា វសន្តាយេវ នំ បដិជគ្គិស្សន្តីតិ អត្ថោ. អឃដ្ដនកម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘ន តត្ថ មនុស្សា’’តិអាទិមាហ. ‘‘វិតក្កំ ឆិន្ទិត្វា សុទ្ធចិត្តេន គមនវត្តេនេវ គន្តព្ព’’ន្តិ បាឋោ. មុទ្ទវេទិកា នាម ចេតិយស្ស ហម្មិយវេទិកា. បដិក្កម្មាតិ អបសក្កិត្វា. សមានលាភកតិកា មូលាវាសេ សតិ សិយា, មូលាវាសវិនាសេន កតិកាបិ វិនស្សតិ. សមានលាភ-វចនំ សតិ ទ្វីសុ, ពហូសុ វា យុជ្ជតិ, តេនេវ ឯកស្មិំ អវសិដ្ឋេតិ នោ មតិ. តាវកាលិកំ កាលេន មូលច្ឆេទនវសេន វា អញ្ញេសំ វា កម្មំ អញ្ញស្ស សិយា នាវាយំ សង្គមោតិ អាចរិយោ. បុគ្គលវសេនេវ កាតព្ពន្តិ អបលោកនកាលេ សង្ឃោ វស្សំវុត្ថភិក្ខូនំ បាដេក្កំ ‘‘ឯត្តកំ វស្សាវាសិកំ វត្ថំ ទេតិ, រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ បុគ្គលមេវ បរាមសិត្វា ទាតព្ពំ, ន សង្ឃវសេន កាតព្ពំ. ន សង្ឃោ សង្ឃស្ស ឯត្តកំ ទេតីតិ. ‘‘ឯកស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស កម្មំ ករោតី’តិ វចនតោ សង្ឃវសេន កាតព្ព’’ន្តិ លិខិតំ. ន ហិ តថា វុត្តេ សង្ឃស្ស កិញ្ចិ កម្មំ កតំ នាម ហោតិ. ‘‘សម្មតសេនាសនគ្គាហាបកតោ អញ្ញេន គាហិតេបិ គាហោ រុហតិ អគ្គហិតុបជ្ឈាយស្ស ឧបសម្បទា វិយា’’តិ លិខិតំ. ‘‘កម្មវាចាយបិ សម្មុតិ វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ.

អដ្ឋបិ សោឡសបិ ជនេតិ ឯត្ថ កិំ វិសុំ វិសុំ, ឧទាហុ ឯកតោតិ? ឯកតោបិ វដ្ដតិ. ន ហិ តេ តថា សម្មតា សង្ឃេន កម្មកតា នាម ហោន្តិ, តេនេវ សត្តសតិកក្ខន្ធកេ ឯកតោ អដ្ឋ ជនា សម្មតាតិ. តេសំ សម្មុតិ កម្មវាចាយបីតិ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយបិ. អបលោកនកម្មស្ស វត្ថូហិ សា ឯវ កម្មវាចា លព្ភមានា លព្ភតិ, តស្សា ច វត្ថូហិ អបលោកនកម្មមេវ លព្ភមានំ លព្ភតិ, ន អញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមំ នយំ មិច្ឆា គណ្ហន្តោ ‘‘អបលោកនកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ កាតុំ, ញត្តិទុតិយកម្មញ្ច អបលោកនកម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ហាតិ, ឯវញ្ច សតិ កម្មសង្ករទោសោ អាបជ្ជតិ. មគ្គោ បោក្ខរណីតិ ឯត្ថ មគ្គោ នាម មគ្គេ កតទីឃសាលា, បោក្ខរណីតិ នហាយិតុំ កតបោក្ខរណី. ឯតានិ ហិ អសេនាសនានីតិ ឯត្ថ ភត្តសាលា ន អាគតា, តស្មា តំ សេនាសនន្តិ ចេ? សាបិ ឯត្ថេវ បវិដ្ឋា វាសត្ថាយ អកតត្តា. ភោជនសាលា បន ឧភយត្ថ នាគតា. កិញ្ចាបិ នាគតា, ឧបរិ ‘‘ភោជនសាលា បន សេនាសនមេវា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) វុត្តត្តា សេនាសនំ. ‘‘កប្បិយកុដិ ច ឯត្ថ កាតព្ពា’’តិ វទន្តិ, តំ នេតិ ឯកេ. រុក្ខមូលវេឡុគុម្ពា ឆន្នា កវាដពទ្ធាវ សេនាសនំ. ‘‘អលាភកេសុ អាវាសេសូតិ អលាភកេសុ សេនាសនេសូ’’តិ លិខិតំ, តំ យុត្តំ. ន ហិ បាដេក្កំ សេនាសនំ ហោតិ. តំ សញ្ញាបេត្វាតិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិំ អគច្ឆន្តេ ពលក្ការេនបិ វដ្ដតិ. អយម្បីតិ បច្ចយោបិ.

ឧបនិពន្ធិត្វាតិ តស្ស សមីបេ រុក្ខមូលាទីសុ វសិត្វា តត្ថ វត្តំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធម្បិ. ‘‘ទសកថាវត្ថុកំ ទសអសុភំ ទសអនុស្សតិ’’ន្តិ បាឋោ. ‘‘បឋមភាគំ មុញ្ចិត្វាតិ ឥទំ ចេ បឋមគាហិតវត្ថុតោ មហគ្ឃំ ហោតី’’តិ លិខិតំ. ឆិន្នវស្សានំ វស្សាវាសិកំ នាម បុព្ពេ គហិតវស្សាវាសិកានំ បច្ឆា ឆិន្នវស្សានំ. ភតិនិវិដ្ឋន្តិ ភតិំ កត្វា វិយ និវិដ្ឋំ បរិយិដ្ឋំ. ‘‘សង្ឃិកំ បន…បេ… វិព្ភន្តោបិ លភតេវា’’តិ ឥទំ តត្រុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥមិនា អបលោកនមេវ បមាណំ, ន គាហាបនន្តិ កេចិ. វិនយធរា បន ‘‘អម្ហាកំ វិហារេ វស្សំ ឧបគតានំ ឯកេកស្ស តិចីវរំ សង្ឃោ ទស្សតី’តិអាទិនា អបលោកិតេបិ អភាជិតំ វិព្ភន្តកោ ន លភតិ. ‘អបលោកនកម្មំ កត្វា គាហិត’ន្តិ វុត្តត្តា, ‘អភាជិតេ វិព្ភមតី’តិ ឯវំ បុព្ពេ វុត្តត្តា ចា’’តិ វទន្តិ. ‘‘បច្ចយវសេនាតិ គហបតិកំ វា អញ្ញំ វា វស្សាវាសិកំ បច្ចយវសេន គាហិត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘ឯកមេវ វត្ថំ ទាតព្ពន្តិ តត្ថ និសិន្នានំ ឯកមេកំ វត្ថំ បាបុណាតី’’តិ លិខិតំ. ទុតិយោ ថេរាសនេតិ អនុភាគោ. បឋមភាគោ អញ្ញថា ថេរេន គហិតោតិ ជានិតព្ពំ.

ឧបនន្ទវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣២០. តិវស្សន្តរេនាតិ តិណ្ណំ វស្សានំ អន្តោ ឋិតេន. ហត្ថិម្ហិ នខោ អស្សាតិ ហត្ថិនខោ. បាសាទស្ស នខោ នាម ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទោ. គិហិវិកដនីហារេនាតិ គិហីហិ កតនីហារេនេវ. ‘‘តេហិ អត្ថរិត្វា ទិន្នានេវ និសីទិតុំ លព្ភន្តិ, ន ភិក្ខុនា សយំ អត្ថរិត្វា វិស្សជ្ជិតព្ពំ សង្ឃេន អត្ថរាបេត្វា វា’’តិ លិខិតំ.

អវិស្សជ្ជិយវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣២១. ‘‘ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ សង្ឃេន វា គណេន វា បុគ្គលេន វា’’តិ វចនំ ‘‘យំ អគរុភណ្ឌំ វិស្សជ្ជិយំ វេភង្គិយំ សង្ឃិកំ, តំ គណោ ចេ តស្មិំ អាវាសេ វសតិ បុគ្គលោបិ វា, គណេន វា បុគ្គលេន វា វិស្សជ្ជិតំ សង្ឃេន វិស្សជ្ជិតសទិសមេវ ហោតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនំ សាធេតិ, អញ្ញថា ឯត្ថ គណបុគ្គលគ្គហណំ និរត្ថកំ. អរញ្ជរោ ឧទកចាដិ, អលញ្ជលោ, ពហុឧទកគណ្ហនកោតិ អត្ថោ. ‘‘វដ្ដចាដិ វិយ ហុត្វា ថោកំ ទីឃមុខោ មជ្ឈេ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា កតោ’’តិ លិខិតំ. មំសទិព្ពធម្មពុទ្ធសមន្តចក្ខុវសេន បញ្ច.

គរុភណ្ឌេន ច គរុភណ្ឌន្តិ សំហារិមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បត្តចីវរំ និក្ខិបិតុន្តិ អដ្ដកច្ឆន្នេន កតេ មញ្ចេ. វដ្ដលោហំ នាម បីតវណ្ណំ. បារិហារិយំ ន វដ្ដតីតិ អាគន្តុកស្ស អទត្វា បរិចារិកហត្ថតោ អត្តនោ នាមំ លិខាបេត្វា គហេត្វា យថាសុខំ បរិហរិតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘គិហិវិកដនីហារេនេវាតិ យាវ អត្តនោ កម្មនិព្ពត្តិ, តាវ គហេត្វា ទេតី’’តិ លិខិតំ. សិខរំ នាម យេន បរិព្ភមន្តា ឆិន្ទន្តិ. បត្តពន្ធកោ នាម បត្តស្ស គណ្ឋិអាទិការកោ. ‘‘បដិមានំ សុវណ្ណាទិបត្តការកោ’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘អឌ្ឍពាហូតិ កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដ’’ន្តិ លិខិតំ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ឥមំ បាឡិំ អាទិំ កត្វា. ទណ្ឌមុគ្គរោ នាម យេន រជិតចីវរំ បោថេន្តិ. ‘បច្ចត្ថរណគតិក’ន្តិ វុត្តត្តា, ‘‘តម្បិ គរុភណ្ឌមេវាតិ វុត្តត្តា ច អបិ-សទ្ទេន បាវារាទិបច្ចត្ថរណំ សព្ពំ គរុភណ្ឌមេវា’’តិ វទន្តិ. ឯតេនេវ សុត្តេន អញ្ញថា អត្ថំ វត្វា ‘‘បាវារាទិបច្ចត្ថរណំ ន គរុភណ្ឌំ, ភាជនីយមេវ, សេនាសនត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណមេវ គរុភណ្ឌ’’ន្តិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. គណ្ឋិកាតិ ចីវរគណ្ឋិកា. ភញ្ចកោ នាម សរកោ.

នវកម្មទានកថាវណ្ណនា

៣២៣-៤. អគ្គឡពន្ធសូចិទ្វារករណមត្តេនបិ. ‘‘កបោតភណ្ឌិកា នាម វឡភិយា ឧបរិ ឋបេតព្ពវលយំ វា តិណច្ឆទនគេហស្ស បិដ្ឋិវំសស្ស ហេដ្ឋា ឋបេតព្ពំ វា ឧភយមស្ស គតា ទារូ’’តិ លិខិតំ. ការន្តរាតិ តទា បុន បវិសដ្ឋំ បុព្ពបយោជិតានានំ វចនបាតសេនាសនវាសោ. ន បន បតិសដ្ឋតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពត្ថ វិនដ្ឋវាសោ ន ច បដិសេធកោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វារវាតបានាទីនិ អបហរិត្វា ទាតុំ អសក្កុណេយ្យតោ ‘‘បដិទាតព្ពានិយេវា’’តិ វុត្តំ. គោបានសិអាទយោ ទេន្តស្ស វិហារោ បលុជ្ជតីតិ ‘‘មូលំ វា ទាតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ឯកេ. ‘‘នេវាសិកា បកតិយា អនត្ថតាយ ភូមិយា ឋបេន្តិ ចេ, តេសម្បិ អនាបត្តិយេវា’’តិ លិខិតំ. ‘‘ទ្វារវាតបានាទយោ អបរិកម្មកតាបិ អបដិច្ឆាទេត្វា ន អបស្សយិតព្ពា’’តិ លិខិតំ.

សង្ឃភត្តាទិអនុជាននកថាវណ្ណនា

ឧទ្ទេសភត្តកថាវណ្ណនា

៣២៥. យា ភត្តុទ្ទេសដ្ឋានភូតាយ ភោជនសាលាយ បកតិឋិតិកា. ទិន្នំ បនាតិ យថា សោ ទាយកោ ទេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ឃតោ ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. ឯកវឡញ្ជន្តិ ឯកទ្វារេន វឡញ្ជិតព្ពំ. តិចីវរបរិវារន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឧទកមត្តលាភី វិយ អញ្ញោបិ ឧទ្ទេសភត្តំ អលភិត្វា វត្ថាទិមនេកប្បការំ លភតិ ចេ, តស្សេវ ត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘ឧទ្ទេសបត្តេ ទេថា’តិ វត្វា គហេត្វា អាគតភាវេន សង្ឃស្ស បរិច្ចត្តំ ន ហោតិយេវ តស្សេវ ហត្ថេ គតត្តា, តស្មា តេហិ វុត្តក្កមេន សព្ពេហិ ភាជេត្វា ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. បដិបាដិបត្តំ វា ឋិតិកាយ ឋិតបត្តំ វា. ‘‘កូដដ្ឋិតិកា នាម អគ្គហេតព្ពានម្បិ គាហិតត្តា’’តិ លិខិតំ, ‘‘បណីតភត្តដ្ឋិតិកញ្ច អជានិត្វា មិស្សេត្វា គាហិតេបិ ឯវមេវ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ច លិខិតំ. តញ្ចេ ថេយ្យាយ ហរន្តិ បត្តហារកា, អាណាបកស្ស គីវា ហោតិ. អតិក្កន្តម្បិ ឋិតិកំ ឋបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘តំទិវសមេវ ចេ ភិក្ខា លព្ភតិ, អបរទិវសតោ បដ្ឋាយ ន លព្ភតិ កិរា’’តិ លិខិតំ. បច្ឆា ‘‘សព្ពោ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូ’’តិ អវុត្តេបិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ‘‘ឯត្តកេ ភិក្ខូ សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា ទេថា’តិ អវត្វា ‘ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ ភត្តំ គណ្ហថា’តិ ទិន្នំ សង្ឃិកនិមន្តនំ នាមា’’តិ លិខិតំ.

និមន្តនភត្តកថាវណ្ណនា

បដិបាដិយាតិ យថាលទ្ធបដិបាដិយា. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ភត្តំ គណ្ហថាតិ បទំ អវត្វា. អាលោបសង្ខេបេនាតិ អយំ នយោ និមន្តនាយមេវ, ឧទ្ទេសភត្តេ បន ឯកស្ស បហោនកប្បមាណេ ឯវ ឋិតិកា តិដ្ឋតិ. ‘‘ឯកវារន្តិ យាវ តស្មិំ អាវាសេ វសន្តិ ភិក្ខូ, សព្ពេវ លភន្តី’’តិ លិខិតំ.

សលាកភត្តកថាវណ្ណនា

ន ហិ ពហិសីមាយ សង្ឃលាភោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧទ្ទេសភត្តាទីសុ ពហិសីមាយ ឋិតស្សបិ ចេ ឧបាសកា ទេន្តិ, គហេតុំ លភន្តិ, អត្តនោបិ បាបេត្វា គហណំ អនុញ្ញាតំ, តថា ឥធ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ន បាបុណន្តីតិ ឧទ្ទិសិត្វាបិ. វារគាមន្តិ ទូរត្តា វារេន និគ្គហេន គន្តព្ពគាមេ. ផាតិកម្មមេវាតិ អតិរេកលាភា ច ភវន្តិ. សម្មុខីភូតស្សាតិ យេភុយ្យេន ចេ ភិក្ខូ ពហិសីមំ គតា, សម្មុខីភូតស្ស បាបេតព្ពំ. សភាគត្តា ហិ ឯកេន លទ្ធំ សព្ពេសំ បហោតិ, តស្មិម្បិ អសតិ អត្តនោ បាបេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘លទ្ធា វា អលទ្ធា វា’’តិ វចនសិលិដ្ឋវសេន វុត្តំ. វិហារេ អបាបិតំ បន…បេ… ន វដ្ដតីតិ សលាកភត្តំ វិហារេ ឧទ្ទិសិយតិ. តេន បន ទិន្នសលាកេន. តស្សាតិ គហេត្វា គតស្ស. សលាកា គហេតព្ពាតិ យុត្តំ វិយ. សព្ពបោត្ថកេសុ ‘‘គាហេតព្ពា’’តិ បាឋោ, តស្មា តេនាតិ សលាកគ្គាហាបកេនាតិ អត្ថោ. ‘‘ចោរិកាយ គហិតត្តា ន បាបុណាតី’’តិ វចនតោ ‘‘កុដិសោធនំ វដ្ដតី’’តិ ច ទីបវាសិនោ វទន្តិ កិរ. ឯកំ មហាថេរស្សាតិ មហាថេរោ វិហារតោ យេភុយ្យេន ន គច្ឆតិ, ឥតរេ កទាចិ គច្ឆតិ, តស្មា សភាគា ចេ, អត្តនោ បាបេត្វា បុន ឥតរេសំ ទិយ្យតិ. វិហារេ ថេរស្ស បត្តសលាកភត្តន្តិ មហាថេរោ ឯកកោវ វិហារេ ឱហីនោ, ‘‘អវស្សំ សព្ពសលាកា អត្តនោ បាបេត្វា ឋិតោ’’តិ បដិស្សយំ គន្ត្វា អាគន្តុកភិក្ខូនម្បិ អទស្សនតោ កុក្កុច្ចំ អកត្វា ភុញ្ជន្តិ.

បក្ខិកភត្តកថាវណ្ណនា

ឧបោសថទិវសេ អាបត្តិទេសនំ សន្ធាយ ‘‘បរិសុទ្ធសីលាន’’ន្តិ អាហ. លេខំ កត្វា និពទ្ធាបិតំ. ‘‘អាគន្តុកភត្តម្បិ គមិកភត្តម្បី’’តិ អាគន្តុកោវ ហុត្វា គច្ឆន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាថគិលានុបដ្ឋាកោបិ តេន ទិន្នំ ភុញ្ជតិ ចេ, តស្សបិ បាបេតព្ពមេវ. គុឡបិណ្ឌំ តាលបក្កមត្តំ.

សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកវណ្ណនា

ឆសក្យបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

៣៣០. ‘‘អនុបិយំ នាមា’’តិ ឯកវចនេន ទិស្សតិ, សត្តមិយំ បន ‘‘អនុបិយាយ’’ន្តិ. ‘‘កាឡុទាយិប្បភុតយោ ទស ទូតា’’តិ បាឋោ. ‘‘ន ហេដ្ឋាបាសាទា ន ហេដ្ឋាបាសាទំ វា’’តិ លិខិតំ.

៣៣២. បុព្ពេ បុព្ពកាលេ. ‘‘រញ្ញោ សតោ’’តិ ច ‘‘រញ្ញោវសតោ’’តិ ច បាឋោ.

៣៣៣. ន លាភតណ្ហា ឥធ កាមតណ្ហា, ឈានស្ស នេសា បរិហានិ ហេតុ. ពុទ្ធត្តសីលំ បន បត្ថយន្តោ ឈានាបិ នដ្ឋោតិ. ននុ បត្តភាវនា. មនោមយន្តិ ឈានមនោមយំ.

៣៣៤. សត្ថារោតិ គណសត្ថារោ.

៣៣៩. បោត្ថនិកន្តិ ឆុរិកំ.

៣៤០. មនុស្សេតិ បុរិសេ.

៣៤១. ឯករត្តាធិការេន រក្ខំ បច្ចាសីសន្តា ឦទិសាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បញ្ចិមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បុព្ពេ រក្ខស្សេត’’ន្តិ វុត្តត្តា មយ្ហំ បន រក្ខណេ កិច្ចំ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បរូបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ ឥទំ អាណត្តិយា អាគតត្តា ឯវំ វុត្តំ.

៣៤២. មា អាសទោតិ មា វធកចិត្តេន ឧបគច្ឆ. ឥតោតិ ឥមម្ហា ជីវិតម្ហា. ‘‘យតោតិ យស្មា, យតោតិ វា គតស្សា’’តិ លិខិតំ. ‘‘បដិកុដិតោតិ អបសក្កិត្វា សង្កុចិតោ ហុត្វា វា បដិសក្កតី’’តិ លិខិតំ.

៣៤៣. តិកភោជនន្តិ តីហិ ភុញ្ជិតព្ពភោជនំ. ‘‘តិកភោជនីយ’’ន្តិបិ បាឋោ. បរិកប្បតោ ហិ តិណ្ណំ ភុញ្ជិតុំ អនុជានាមិ, តតោ ឧទ្ធំ គណភោជនមេវ ហោតិ, តស្សាបិ ឥទមេវ វុត្តំ. ឥធ អបុព្ពំ នត្ថិ. ‘‘អកតវិញ្ញត្តិលទ្ធំ តិណ្ណំ ភុញ្ជន្តានំ កិញ្ចាបិ តំ គណភោជនំ នាម ន ហោតិ, វិញ្ញត្តិវសេន បន ន វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. តយោ អត្ថវសេ បដិច្ចាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘មា បាបិច្ឆាបក្ខំ និស្សាយ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុ’’ន្តិ បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយាតិ យោជេតព្ពំ. កុលានុទ្ទយតាយ ចាតិ កុលានំ បសាទរក្ខណត្ថំ. វជ្ជន្តិ វជ្ជមេវ. ‘‘វជ្ជមិមំ ផុសេយ្យា’’តិ លិខិតំ. ‘‘វជ្ជនីយំ បុគ្គលំ ផុសេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមស្ស មនោ ន ផុសេយ្យា’’តិ វត្តព្ពម្បិ សិយា. ចក្កភេទន្តិ សាសនភេទំ. អាយុកប្បន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ អវីចិម្ហិ អាយុបរិមាណំ នត្ថិ, យេន បន កម្មេន យត្តកំ អនុភវិតព្ពំ, តស្ស អាយុកប្បន្តិ វេទិតព្ពំ.

៣៤៥. ‘‘អញ្ញតរំ អាសនំ គហេត្វា និសីទី’’តិ វចនតោ វិសភាគដ្ឋានំ គតស្ស បេសលស្សបិ ភិក្ខុនោ តេសំ អាសនេ និសីទិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. អាគិលាយតីតិ រុជ្ជតិ. អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនិយាតិ តស្ស តស្ស ចិត្តាចារំ អាទិស្ស អាទិស្ស ទេសនា, អាទេសនាបាដិហារិយានុសាសនី. ឥទ្ធិ ឯវ បាដិហារិយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ, ឥទ្ធិបាដិហារិយសំយុត្តាយ អនុសាសនិយា ឱវទតីតិ អត្ថោ. ននុ តំ អាវុសោតិ ឯត្ថ តំ វចនំ ននុ មយា វុត្តោសីតិ អត្ថោ.

៣៤៦-៩. សុវិក្ខាលិតន្តិ សុធោតំ. សំខាទិត្វាតិ សុដ្ឋុ ខាទិត្វា. ‘‘មហិំ វិកុព្ពតោតិ មហាវិសាលោ’’តិ លិខិតំ. តស្ស ភិសំ ឃសមានស្ស. តត្ថ នទីសុ ជគ្គតោតិ បាលេន្តស្ស. ‘‘កិំ? ហត្ថិយូថំ គន្តុ’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អសំបាតោ’តិ បាឋោ, អបត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘អបាយពហុត្តា បុន ទស្សិតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯវំសតេតិ ឯវំ អស្ស តេ អាសវា’’តិ លិខិតំ.

៣៥០. ‘‘វោសានំ បរិនិដ្ឋានំ វា’’តិ ច លិខិតំ. ជាតូតិ ទឡ្ហត្ថេ និបាតោ. មា ឧទបជ្ជថាតិ មា ឧប្បជ្ជេយ្យ. ‘‘សោ បមាទមនុយុញ្ជន្តោ’’តិ បាឋោ. អនាទរំ កុសលេសុ. ឧទធិ មហាតិ កិត្តកោ មហា? ភេស្មា យាវ ភយានកោ, តាវ មហាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៥១. ន ខោ, ឧបាលិ, ភិក្ខុនី សង្ឃំ ភិន្ទតីតិ ឯត្ថ ភិក្ខុ សង្ឃំ ន ភិន្ទតិ, ភិក្ខុនី សង្ឃំ ភិន្ទតីតិ កេចិ, នេតំ គហេតព្ពំ. កេវលំ ‘‘សង្ឃោ’’តិ វុត្តេ ភិក្ខុសង្ឃោវ អធិប្បេតោ. ‘‘សង្ឃស្ស ទេតិ, ឧភតោសង្ឃស្ស ទេតិ ចា’’តិ (មហាវ. ៣៧៩) មាតិកាវចនម្បិ សាធេតិ. តស្មិំ អធម្មទិដ្ឋិភេទេ ធម្មទិដ្ឋិ សិយា. ‘‘សីលសតិភេទេសុបិ សមានោ ធម្មំ កាតុន្តិ សង្ឃភេទេ វេមតិកោបិ តាទិសោ វា’’តិ លិខិតំ. វិនិធាយាតិ អត្តនោ វញ្ចនាធិប្បាយតំ ឆាទេត្វា.

សង្ឃភេទកក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វត្តក្ខន្ធកវណ្ណនា

អាគន្តុកវត្តកថាវណ្ណនា

៣៥៧. ឯកស្មិំ គាមេ អញ្ញវិហារតោ អាគតោបិ អាគន្តុកោវ. តត្ថ កេចិ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាវាសិកោ កត្ថចិ គន្ត្វា សចេ អាគតោ, ‘តេនាបិ អាគន្តុកភត្តំ ភុញ្ជិតព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា ទូរាគមនំ វុត្តំ ហោតិ, ន គាមេ, តស្មា ន យុត្ត’’ន្តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘អាគន្តុកភត្តំ នាម គហដ្ឋេហិ ឋបិតំ. យស្មិំ និពទ្ធំ, តតោ អញ្ញគាមតោតិ អាបន្នំ. តថា វិហារាធិការត្តា អញ្ញវិហារតោ អាគតោបិ អាគន្តុកោ វា’’តិ អាចរិយានំ សន្និដ្ឋានំ. បានីយំ បុច្ឆិតព្ពំ, បរិភោជនីយំ បុច្ឆិតព្ពន្តិ ឧទ្ធរិត្វា ឃដសរាវាទិគតំ សន្ធាយ បឋមំ, ទុតិយំ កូបតឡាកាទិគតន្តិ អាចរិយោ. ទុតិយវារេ អត្តនោ វសនដ្ឋានត្តា វិសុំ បុច្ឆិតព្ពមេវ, តស្មា វុត្តំ ឯតំ ‘‘បរិច្ឆិន្នភិក្ខោ វា គាមោ’’តិ. ពហូសុ បោត្ថកេសុ ទុវិធាបិ យុជ្ជតិ.

អនុមោទនវត្តកថាវណ្ណនា

៣៦២-៤. បញ្ចមេ អនុមោទនត្ថាយ និសិន្នេ. ‘‘មនុស្សានំ បរិវិសនដ្ឋានន្តិ យត្ថ មនុស្សា សបុត្តទារា អាវសិត្វា ទេន្តី’’តិ លិខិតំ. ឥមស្មិំ ខន្ធកេ អាគន្តុកាវាសិកគមិកានុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិការញ្ញកសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាចរិយសទ្ធិវិហារិកន្តេវាសិកវត្តានិ ចុទ្ទស មហាវត្តានិ នាម. អគ្គហិតគ្គហណេន គណិយមានានិ អសីតិ ខន្ធកវត្តានិ នាម ហោន្តិ.

វត្តក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកវណ្ណនា

បាតិមោក្ខុទ្ទេសយាចនកថាវណ្ណនា

៣៨៣-៤. ‘‘នន្ទិមុខី’’តិ លិខិតំ. អាយតកេនេវាតិ អាទិម្ហិ ឯវ. យន្តិ យស្មា. សវន្តិយោ មហានទិយោ. ‘‘មហន្តភូតាន’’ន្តិ បាឋោ. បត្តាតិ បត្វា. ‘‘សមូលិកាយ ឋបេតិ អកតាយា’’តិ ឋបនកស្ស សញ្ញាមូលវសេន វុត្តំ. តំ វត្ថុំ អវិនិច្ឆិនិត្វាវ បរិសា វុដ្ឋាតិ.

អត្តាទានអង្គកថាវណ្ណនា

៣៩៨-៩. ‘‘អត្តាទានន្តិ សយំ បរេហិ ចោទិតោ អត្តានំ សោធេតុំ អនាទិយិត្វា បរេសំ វិប្បដិបត្តិំ ទិស្វា សាសនំ សោធេតុំ អត្តនា អាទិតព្ព’’ន្តិ លិខិតំ. វស្សារត្តោតិ វស្សកាលោ. សប្បដិមាសោតិ អាកឌ្ឍនយុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

៤០១. ឧបទហាតព្ពោតិ ឧប្បាទេតព្ពោ, វិប្បដិសារមុខេន ធារេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ភិក្ខុនិក្ខន្ធកវណ្ណនា

មហាបជាបតិគោតមីវត្ថុកថាវណ្ណនា

៤០២-៣. សូនេហីតិ សុតេហិ. ‘‘សេតដ្ដិកា នាម រោគជាតី’’តិ បាឡិ. ‘‘សេតដ្ឋិកា’’តិ អដ្ឋកថា. ‘‘បដិសម្ភិទាបត្តខីណាសវគ្គហណេន ឈានានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ. ន ហិ និជ្ឈានិកានំ សព្ពប្បការា សម្បត្តិ ឥជ្ឈតី’’តិ លិខិតំ.

ភិក្ខុនីឧបសម្បទានុជាននកថាវណ្ណនា

៤០៤. យទគ្គេន យំ ទិវសំ អាទិំ កត្វា. តទេវាតិ តស្មិំ ឯវ ទិវសេ. ‘‘អនុញត្តិយា’’តិ បាឋោ. ‘‘អនុបញ្ញត្តិយា’’តិ ន សុន្ទរំ.

៤០៥. ‘‘បដិគ្គណ្ហាមិ យាវជីវំ អនតិក្កមនីយោ’’តិ វត្វា ឥទានិ កិំ ការណា វរំ យាចតីតិ ចេ? បរូបវាទវិវជ្ជនត្ថំ. ទុព្ពុទ្ធិនោ ហិ កេចិ វទេយ្យុំ ‘‘មហាបជាបតិយា បឋមំ សម្បដិច្ឆិតត្តា ឧភតោសង្ឃស្ស យថាវុឌ្ឍអភិវាទនំ ន ជាតំ. គោតមី ចេ វរំ យាចេយ្យ, ភគវា អនុជានេយ្យា’’តិ.

៤០៨. វិមានេត្វាតិ អបរជ្ឈិត្វា.

៤១០-៣. កម្មប្បត្តាយោបីតិ កម្មារហាបិ. អាបត្តិគាមិនិយោបីតិ អាបត្តិំ អាបន្នាយោបិ. ទ្វេ តិស្សោ ភិក្ខុនិយោតិ ទ្វីហិ តីហិ ភិក្ខុនីហិ. ‘‘មនោសិលិកាយា’’តិ បាឋោ.