៦. ភេសជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនា

បញ្ចភេសជ្ជាទិកថាវណ្ណនា

២៦០. ‘‘យំ ភេសជ្ជញ្ចេវ អស្សា’’តិ បរតោ ‘‘តទុភយេន ភិយ្យោសោ មត្តាយ កិស្សា ហោន្តី’’តិអាទិនា វិរោធទស្សនតោ និទានានបេក្ខំ យថាលាភវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថានិទានំ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? តទញ្ញាបេក្ខាធិប្បាយតោ. សព្ពពុទ្ធកាលេបិ ហិ សប្បិអាទីនំ សត្តាហកាលិកភាវាបេក្ខាតិ តថា វចនេន ភគវតោ អធិប្បាយោ, តេនេវ ‘‘អាហារត្ថញ្ច ផរេយ្យ, ន ច ឱឡារិកោ អាហារោ បញ្ញាយេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ កាលេ បដិគ្គហេត្វា កាលេ បរិភុញ្ជិតុន្តិ ឯត្ថ ច កាលបរិច្ឆេទោ ន កតោ. កុតោយេវ បន លព្ភា តទញ្ញាបេក្ខាធិប្បាយោ ភគវតោ មូលភេសជ្ជាទីនិ តានិ បដិគ្គហេត្វា យាវជីវន្តិ កាលបរិច្ឆេទោ. យំ បន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តានិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ កាលេ បដិគ្គហេត្វា កាលេ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ វចនំ, តំ ‘‘សន្និធិំ កត្វា អបរាបរស្មិំ ទិវសេ កាលេ ឯវ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមី’’តិ អធិប្បាយតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា អតិសយត្តាភាវតោ ‘‘យំ ភេសជ្ជញ្ចេវ អស្សា’’តិអាទិ វិតក្កុប្បាទោ ន សម្ភវតិ. បណីតភោជនានុមតិយា បសិទ្ធត្តា អាពាធានុរូបសប្បាយាបេក្ខាយ វុត្តានីតិ ចេ? តញ្ច ន, ភិយ្យោសោ មត្តាយ កិសាទិភាវាបត្តិទស្សនតោ. យថា ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ ផាណិត’’ន្តិ វុត្តំ, តថា ‘‘នវនីតំ ឧបាទាយ សប្បិ’’ន្តិ វត្តព្ពតោ នវនីតំ វិសុំ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, វិសេសទស្សនាធិប្បាយតោ. យថា ផាណិតគ្គហណេន សិទ្ធេបិ បរតោ ឧច្ឆុរសោ វិសុំ អនុញ្ញាតោ ឧច្ឆុសាមញ្ញតោ គុឡោទកដ្ឋានេ ឋបនាធិប្បាយតោ. តថា នវនីតេ វិសេសវិធិទស្សនាធិប្បាយតោ នវនីតំ វិសុំ អនុញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ. វិសេសវិធិ បនស្ស ភេសជ្ជសិក្ខាបទដ្ឋកថាវសេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘បចិត្វា សប្បិំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមេន អធោតម្បិ បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២២). តត្ថ សប្បិ បក្កាវ ហោតិ, នាបក្កា. តថា ផាណិតម្បិ. នវនីតំ អបក្កមេវ.

ឯត្ថាហ – នវនីតំ វិយ ឧច្ឆុរសោបិ សត្តាហកាលិកបាឡិយំ ឯវ វត្តព្ពោតិ? ន វត្តព្ពោ. កស្មា? សត្តាហកាលិកបាឡិយំ វុត្តេ ឧច្ឆុរសោ គុឡាបទេសេន យថា អគិលានស្ស ផាណិតំ បដិសិទ្ធំ, តថា ឧច្ឆុរសោបីតិ អាបជ្ជតិ, អវុត្តេ បន គុឡំ វិយ សោ ផាណិតសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ឥធ អវត្វា បច្ឆា វចនេន គុឡោទកដ្ឋានេវ ឋបិតោ ហោតិ. តទត្ថមេវ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដនកបានកាធិការេ វុត្តោ, តស្មា ឯវ យាមកាលិកោតិ ចេ? ន, អដ្ឋកថាវិរោធតោ. ន ឧបាទាយត្ថស្ស និស្សយត្ថត្តាតិ ចេ? កិំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ ឧច្ឆុវិកតិ ផាណិតន្តិ វេទិតព្ពា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) យទេតំ និស្សគ្គិយដ្ឋកថាវចនំ, តត្ថ ‘‘ឧបាទាយា’’តិ ឥមស្ស និស្សាយ បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោតិ. ន, បរតោ អបរកិរិយាយ អទស្សនតោ. យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥; សំ. និ. ២.៤៣) ‘‘បដិច្ចា’’តិ ឥមស្ស ឧស្សុក្កវចនស្ស ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ អបរកិរិយា ទិស្សតិ, ន តថា ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ ឯត្ថ អបរកិរិយា ទិស្សតីតិ. អយុត្តមេតំ តត្ថ តទភាវេបិ សិទ្ធត្តា. យថា ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូប’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៨៤) ឯត្ថ អបរកិរិយាយ អភាវេបិ ឧស្សុក្កវចនំ សិទ្ធំ, តថា ឯត្ថាបិ សិយាតិ? ន, តត្ថ បាឋសេសាបេក្ខត្តា. យថា ចត្តារោ មហាភូតា ឧបាទាយ វុត្តំ, បវត្តកំ វា រូបន្តិ ឥមំ បាឋសេសំ សា បាឡិ អបេក្ខតិ, ន តថា ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ កញ្ចិ បាឋំ អបេក្ខតិ. បរិបុណ្ណវាទិនោ ហិ អដ្ឋកថាចរិយា. សញ្ញាករណមត្តំ វា តស្ស រូបស្ស. ‘‘អត្ថិ រូបំ ឧបាទាយា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៥៨៤) ហិ សញ្ញាករណមត្តំ, ឯវមិធាបីតិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ ឧច្ឆុរសំ អាទិំ កត្វា, តតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ, តស្មា ‘‘ឧច្ឆុរសេន សំសដ្ឋំ ភត្តំ អគិលានោ ភិក្ខុ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តោ បណីតភោជនសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោ, ភិក្ខុនី បាដិទេសនិយេនា’’តិ វុត្តំ, តំ អយុត្តន្តិ ឯកេ. តេ វិសេសហេតុនោ អភាវំ ទស្សេត្វា បញ្ញាបេតព្ពា.

ឯត្តាវតា ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយាតិ ឧច្ឆុរសំ អាទិំ កត្វា’’តិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ មិច្ឆា គហេត្វា យទិ ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ វចនេន ឧច្ឆុរសោ ផាណិតំ សិយា, ‘‘អបក្កា វា’’តិ វចនំ និរត្ថកំ អបក្កវចនេន ឧច្ឆុរសស្ស គហិតត្តា. អថ ‘‘បក្កា វា’’តិ វចនេន ឧច្ឆុរសោ ផាណិតន្តិ សិទ្ធំ, ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ វចនំ និរត្ថកន្តិ ឧត្តរំ វុត្តំ, តំ អនុត្តរន្តិ សាធិតំ ហោតិ. សោ ចេតេហិ អបក្កា វាតិ សាមំ ភិក្ខុនា អបក្កា វា. អវត្ថុកបក្កា វាតិ ភិក្ខុនាវ សាមំ វិនា វត្ថុនា បក្កា វាតិ អត្ថោ. តស្មា អញ្ញថា ‘‘សវត្ថុកបក្កា វា’’តិ ច វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ ទស្សិតោ, សោ ទុដ្ឋុ ទស្សិតោ. កស្មា? មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘ឈាមឧច្ឆុផាណិតំ វា កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតំ វា បុរេភត្តមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា, ‘‘សវត្ថុកបក្កា វា’’តិ វចនស្ស ច លទ្ធិវិរោធតោ អវុត្តត្តា. ‘‘មហាបច្ចរិយំ បន ‘ឯតំ សវត្ថុកបក្កំ វដ្ដតិ នោ វដ្ដតី’តិ បុច្ឆំ កត្វា ‘ឧច្ឆុផាណិតំ បច្ឆាភត្តំ នោ វដ្ដនកំ នាម នត្ថី’តិ វុត្តំ, តំ យុត្ត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៣) វុត្តត្តា ច សវត្ថុកបក្កា វាតិ អត្ថោ ច វុត្តោយេវ ហោតិ, តស្មា ទុទ្ទស្សិតោតិ សិទ្ធំ. អាហារត្ថន្តិ អាហារបយោជនំ. អាហារកិច្ចំ យាបនន្តិ អត្ថោតិ ច.

២៦២. តេលបរិភោគេនាតិ សត្តាហកាលិកបរិភោគេន.

២៦៣. សតិ បច្ចយេតិ ឯត្ថ សតិបច្ចយតា គិលានាគិលានវសេន ទ្វិធា វេទិតព្ពា. វិកាលភោជនសិក្ខាបទស្ស ហិ អនាបត្តិវារេ យាមកាលិកាទីនំ តិណ្ណម្បិ អវិសេសេន សតិបច្ចយតា វុត្តា. ឥមស្មិំ ខន្ធកេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស គុឡំ, អគិលានស្ស គុឡោទកំ, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស លោណសោវីរកំ, អគិលានស្ស ឧទកសម្ភិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា សិទ្ធំ សតិបច្ចយតា គិលានាគិលានវសេន ទុវិធាតិ. អញ្ញថា អសតិ បច្ចយេ គុឡោទកាទីសុ អាបជ្ជតិ. តតោ ច បាឡិវិរោធោ.

បិដ្ឋេហីតិ បិសិតតេលេហិ. កោដ្ឋផលន្តិ កោដ្ឋរុក្ខស្ស ផលំ. ‘‘មទនផលំ វា’’តិ ច លិខិតំ. ហិង្គុជតុ នាម ហិង្គុរុក្ខស្ស ទណ្ឌបល្លវបវាឡបាកនិប្ផន្នា. ហិង្គុសិបាដិកា នាម តស្ស មូលសាខបាកនិប្ផន្នា. តកំ នាម តស្ស រុក្ខស្ស តចបាកោទកំ. តកបត្តីតិ តស្ស បត្តបាកោទកំ. តកបណ្ណីតិ តស្ស ផលបាកោទកំ. អថ វា ‘‘តកំ នាម លាខា. តកបត្តីតិ កិត្តិមលោមលាខា. តកបណ្ណីតិ បក្កលាខា’’តិ លិខិតំ. ឧព្ភិទំ នាម ឩសបំសុមយំ.

២៦៤. ឆកណំ គោមយំ. បាកតិកចុណ្ណំ នាម អបក្កកសាវចុណ្ណំ, តេន ‘‘ឋបេត្វា គន្ធចុណ្ណំ សព្ពំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ចាលិតេហីតិ បរិស្សាវិតេហិ.

២៦៥. នានាសម្ភារេហិ កតន្តិ នានោសធេហិ.

គុឡាទិអនុជាននកថាវណ្ណនា

២៧៤. សាមំ បក្កំ សមបក្កន្តិ ទុវិធំ វិយ ទីបេតិ, តស្មា ខីរាទីសុ ឧណ្ហមត្តមេវ បាកោ. តេន ឧត្តណ្ឌុលាទិសមានា ហោន្តិ.

២៧៦-៨. ‘‘ពុទ្ធប្បមុខ’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ ‘ភិក្ខុសង្ឃោ’តិ អវត្វា ‘សង្ឃោ’តិ វុច្ចតិ ភគវន្តម្បិ សង្គហេតុ’’ន្តិ វទន្តិ. នាគោតិ ហត្ថី.

២៧៩. សម្ពាធេតិ វច្ចមគ្គេ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា ច បស្សាវមគ្គេបិ អនុលោមតោ. ទហនំ បដិក្ខេបាភាវា វដ្ដតិ. សត្ថវត្តិកម្មានុលោមតោ ន វដ្ដតីតិ ចេ? ន, បដិក្ខិត្តបដិក្ខេបា, បដិក្ខិបិតព្ពស្ស តប្បរមតាទីបនតោ, កិំ វុត្តំ ហោតិ? បុព្ពេ បដិក្ខិត្តម្បិ សត្ថកម្មំ សម្បិណ្ឌេត្វា បច្ឆា ‘‘ន, ភិក្ខវេ…បេ… ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ ទ្វិក្ខត្តុំ សត្ថកម្មស្ស បដិក្ខេបោ កតោ. តេន សម្ពាធស្ស សាមន្តា ទ្វង្គុលំ បដិក្ខិបិតព្ពំ នាម. សត្ថវត្តិកម្មតោ ឧទ្ធំ នត្ថីតិ ទីបេតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ បុព្ពេ សម្ពាធេយេវ សត្ថកម្មំ បដិក្ខិត្តំ, បច្ឆា សម្ពាធស្ស សាមន្តា ទ្វង្គុលម្បិ បដិក្ខិត្តំ, តស្មា តស្សេវ បដិក្ខេបោ, នេតរស្សាតិ សិទ្ធំ. ឯត្ថ ‘‘សត្ថំ នាម សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យា’’តិអាទីសុ វិយ យេន ឆិន្ទតិ, តំ សព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘កណ្ដកេន វា’’តិអាទិ. ខារទានំ បនេត្ថ ភិក្ខុនិវិភង្គេ បសាខេ លេបមុខេន អនុញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកេ បន ‘‘សត្ថកម្មំ វា’’តិ បាឋំ វិកប្បេត្វា វត្ថិកម្មំ ករោន្តិ. ‘‘វត្ថី’’តិ កិរ អគ្ឃិកា វុច្ចតិ. តាយ ឆិន្ទនំ វត្ថិកម្មំ នាមាតិ ច អត្ថំ វណ្ណយន្តិ, តេ ‘‘សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យា’’តិ ឥមស្ស បទភាជនីយំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. អណ្ឌវុឌ្ឍីតិ វាតណ្ឌកោ. អាទានវត្តីតិ អានហវត្តិ.

មនុស្សមំសបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៨០. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មនុស្សមំសំ…បេ… ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា, ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អប្បដិ…បេ… ទុក្កដស្សា’’តិ ច វុត្តត្តា អប្បដិវេក្ខណទុក្កដញ្ច ថុល្លច្ចយញ្ចាតិ ទ្វេ អាបជ្ជតិ, តស្មា កប្បិយមំសេបិ អប្បដិវេក្ខណបច្ចយា ទុក្កដមេវ. កេចិ ‘‘មំសភាវំ ជានន្តោវ អាបជ្ជតិ. បូវាទីសុ អជានន្តស្ស កា បច្ចវេក្ខណា’’តិ វទន្តិ. អជានន្តោបិ អាបជ្ជតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តាតិ កេចិ.

ហត្ថិមំសាទិបដិក្ខេបកថាវណ្ណនា

២៨១. ឥមេសំ …បេ… សព្ពំ ន វដ្ដតីតិ ឥទំ ទសន្នម្បិ មនុស្សមំសាទីនំ អកប្បិយភាវមត្តបរិទីបនវចនំ, នាបត្តិវិភាគទស្សនវចនំ. យំ កិញ្ចិ ញត្វា វា អញត្វា វា ខាទន្តស្ស អាបត្តិយេវាតិ ឥទម្បិ អនិយមិតវចនមេវ ‘‘អយំ នាម អាបត្តី’’តិ អវុត្តត្តា. តទុភយម្បិ ហេដ្ឋា មនុស្សាទីនំ មំសាទីសុ ថុល្លច្ចយទុក្កដាបត្តិយោ ហោន្តីតិ គហិតនយេហិ អធិប្បាយោ ជានិតុំ សក្កាតិ ឯវំ វុត្តំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យស្មា ឯតេសំ មនុស្សាទីនំ មំសាទីនិ អកប្បិយានិ, តស្មា មនុស្សានំ មំសាទីសុ ថុល្លច្ចយាបត្តិ. សេសានំ សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តីតិ. បាឋេយេវ ហិ លោហិតាទិំ មំសគតិកំ កត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មនុស្សមំសំ…បេ… ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តំ. តត្ថេវ ហត្ថាទីនំ មំសាទីសុបិ ទុក្កដាបត្តិ បញ្ញត្តា. តេន វុត្តំ សីហឡដ្ឋកថាយំ ‘‘មនុស្សមំសេ វា កេសេ វា នខេ វា អដ្ឋិម្ហិ វា លោហិតេ វា ថុល្លច្ចយមេវា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា ឯវ –

‘‘អដ្ឋិបិ លោហិតំ ចម្មំ, លោមមេសំ ន កប្បតី’’តិ. –

ខុទ្ទសិក្ខាគាថាបទស្ស អត្ថោ ច អធិប្បាយោ ច សុវិញ្ញេយ្យោតិ. បដិគ្គហណេតិ ឯត្ថ អនាទរិយទុក្កដំ វុត្តំ. ‘‘ឧទកមនុស្សាទិមំសម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. នាគរាជេន វុត្តាទីនវេ សតិបិ ឧជ្ឈាយនាធិការមេវ គហេត្វា ‘‘បដិកូលតាយា’’តិ វុត្តំ.

យាគុមធុគោឡកាទិកថាវណ្ណនា

២៨៣. យថាធម្មោ ការេតព្ពោតិ ឥទំ សង្គីតិការកវចនំ. ន ហិ ភគវា តមេវ សិក្ខាបទំ ទ្វិក្ខត្តុំ បញ្ញបេសិ, ឯវំ ឯវរូបេសូតិ ឯកេ. បឋមបញ្ញត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, តថាបិ ន ច តេ ភិក្ខូ សាបត្តិកា ជាតា. កថំ? បរម្បរភោជនសិក្ខាបទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា. ‘‘អបិច មយំ កាលស្សេវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុញ្ជិម្ហា’’តិ វុត្តំ. មាតិកាវិភង្គេ (បាចិ. ២២៧) ច ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯតំ បរម្បរភោជនំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តស្មា អញ្ញំ ភោជនំ នាម និមន្តនតោ លទ្ធំ យំ កិញ្ចីតិ សិទ្ធំ. យស្មា ន ភោជ្ជយាគុនិមន្តនតោ លទ្ធភោជនំ, តស្មា ‘‘ឯត្ថ អនាបត្តី’’តិ តេ ភិក្ខូ បរិភុញ្ជិំសូតិ. ឯត្ថ ‘‘យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា បន អញ្ញនិមន្តនតោ លទ្ធភោជនមេវ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ, នេតរន្តិ អនុញ្ញាតំ. តតោ បដ្ឋាយ តស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘និច្ចភត្តេ សលាកភត្តេ បក្ខិកេ ឧបោសថិកេ បាដិបទិកេ’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេ វេសាលិយា បញ្ញត្តកាលេ នត្ថិ, យទិ អត្ថិ, អដ្ឋុប្បត្តិមាតិកាវិភង្គវិរោធោ, តស្មា ‘‘អបិច មយំ កាលស្សេវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុញ្ជិម្ហា’’តិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តត្តា, បទភាជនេបិ ‘‘អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ច បឋមំ វា បច្ឆា វា និមន្តិតំ ភោជនំ ឋបេត្វា អនិមន្តិតមេវ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ, នេតរន្តិ កិញ្ចាបិ អាបន្នំ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អញ្ញត្រ និមន្តិតេន អញ្ញស្ស ភោជ្ជយាគុ បរិភុញ្ជិតព្ពា’’តិ វុត្តត្តា បន បឋមនិមន្តិតភោជនតោ អញ្ញំ បច្ឆា លទ្ធំ និមន្តិតភោជនំ, និច្ចភត្តាទីនិ ច ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តីតិ អាបជ្ជមានំ វិយ ជាតន្តិ អនុបញ្ញត្តិប្បសង្គនិវារណំ, អនិមន្តនភោជនេ អាបត្តិប្បសង្គនិវារណញ្ច ករោន្តោ, បឋមបញ្ញត្តិសិក្ខាបទមេវ ឥមិនា អត្ថេន បរិណាមេន្តោ ច ‘‘យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ ភគវា អាហ, តស្មា តតោ បដ្ឋាយ បច្ឆា និមន្តនភោជនំ ភុញ្ជន្តស្សេវ អាបត្តិ. តេសុ ន និច្ចភត្តាទីនីតិ អាបន្នំ. តេនេវាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ តស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘និច្ចភត្តេ’’តិអាទីនិ បញ្ច បទានិ បក្ខិបិត្វា សង្គាយិ. អធិប្បាយញ្ញូ ហិ តេ មហានាគា, តស្មា បឋមមេវ យំ ភគវតា វុត្តំ ‘‘បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ អនាបត្តី’’តិ វចនំ, បច្ឆាបិ តំ អនុរក្ខន្តេន អភោជនំ មធុគោឡកំ អបរាមសិត្វា ភោជ្ជយាគុ ឯវ វុត្តាតិ ឯវំ អាចរិយោ.

ឯត្ថាហ – យថា បច្ឆាលទ្ធលេសេន ថេរេន និច្ចភត្តាទិបក្ខេបោ កតោ, ឯវំ កថិនក្ខន្ធកេ បរម្បរភោជនំ បក្ខិបិត្វា ‘‘អត្ថតកថិនានំ វោ, ភិក្ខវេ, ឆ កប្បិស្សន្តី’’តិ កិមត្ថំ ន វុច្ចន្តិ? វុច្ចតេ – យថាវុត្តលេសនិទស្សនត្ថំ. អញ្ញថា ឥទំ សិក្ខាបទំ វេសាលិយំ, អន្ធកវិន្ទេ ចាតិ ឧភយត្ថ ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍេន បញ្ញត្តំ សិយា. នោ ចេ, សាបត្តិកា ភិក្ខូ សិយុំ, ន ច តេ សាបត្តិកា អប្បដិក្ខិត្តេបិ តេសំ កុក្កុច្ចទស្សនតោ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខូនំ ទេហីតិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហន្តី’’តិ ហិ វុត្តំ. តេសញ្ហិ ‘‘បរិភុញ្ជថា’’តិ ភគវតោ អាណត្តិយា បរិភុត្តានម្បិ ‘‘ឱទិស្សកំ នុ ខោ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ វិមតិប្បត្តានំ វិមតិវិនោទនត្ថំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាគុញ្ច មធុគោឡកញ្ចា’’តិ វុត្តំ. ឯវមិធាបេតេ បញ្ញត្តំ បរម្បរភោជនសិក្ខាបទំ ឱមទ្ទិត្វា បរម្បរភោជនំ កថំ ភុញ្ជិស្សន្តីតិ. ឯត្ថាហុ កេចិ អាចរិយា បរម្បរភោជនសិក្ខាបទេនេវ ‘‘អញ្ញស្ស ភោជនំ ន កប្បតី’’តិ ជានន្តាបិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាគុញ្ចា’’តិ វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘បដគ្គិទានមហាវិកដាទិ វិយ កប្បតី’’តិ សញ្ញាយ ភុញ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘អបិច មយំ កាលស្សេវ ភោជ្ជយាគុយា ធាតា’’តិអាទិ, តំ អយុត្តំ តត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិមាតិកាវិភង្គវិរោធេន អនាបត្តិវារេ និច្ចភត្តាទីនំ អសម្ភវប្បសង្គតោ, ភិក្ខូនំ សាបត្តិកភាវានតិក្កមនតោ, មិច្ឆាគាហហេតុប្បសង្គេន ភគវតា អនុញ្ញាតប្បសង្គតោ ច. តេ ហិ ភិក្ខូ យស្មា ភគវា កត្ថចិ វិនយវសេន កប្បិយម្បិ ‘‘គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៩៤; សុ. និ. ៨១; មិ. ប. ៤.៥.៩) បដិក្ខិបតិ, តស្មា ភគវតោ អធិប្បាយំ បតិ ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហន្តី’’តិ វុត្តំ, សិក្ខាបទំ បតិ ភគវាបិ អត្តនោ អធិប្បាយប្បកាសនត្ថមេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យាគុញ្ចា’’តិ អាហ. ទុរវគ្គាហោ ហិ ភគវតោ អធិប្បាយោ. តថា ហិ ភារទ្វាជស្ស បាយាសំ អភោជនេយ្យន្តិ អកតវិញ្ញត្តិប្បសង្គតោ បដិក្ខិបិ. អានន្ទត្ថេរេន វិញ្ញាបេត្វា សជ្ជិតំ តេកដុលយាគុំ បន ‘‘យទបិ, អានន្ទ, វិញ្ញត្តំ, តទបិ អកប្បិយ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘យទបិ, អានន្ទ, អន្តោវុត្ថ’’ន្តិអាទិមេវាហ. តេន នោ ចេ តំ អន្តោវុត្ថំ កប្បតីតិ អធិប្បាយទស្សនេន បណីតភោជនសូបោទនវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទានិ ឧបត្ថម្ភេតិ ភគវតោបិ កប្បតិ, បគេវ អម្ហាកន្តិ.

២៨៤. គិលានស្សេវ ភគវតា គុឡោ អនុញ្ញាតោតិ ‘‘យានិ ខោ បន តានិ គិលានានំ ភិក្ខូនំ បដិសាយនីយានី’’តិ (បារា. ៦២២) វចនវសេន វុត្តំ, តេនេវ តេ ឥធ បដិគ្គហណេ កុក្កុច្ចាយិំសុ. ឥធ បន ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស គុឡោទក’’ន្តិ វត្តព្ពេ គុឡាធិការត្តា បុព្ពេ អនុញ្ញាតញ្ច វត្វា អគិលានស្ស គុឡោទកំ អនុញ្ញាតំ, តេន គិលានេន សតិ បច្ចយេ គុឡោ បរិភុញ្ជិតព្ពោ, គុឡោទកំ អសតិ បច្ចយេបិ វដ្ដតីតិ ឥមំ វិសេសំ ទីបេតិ. តត្ថ ‘‘គុឡោទកំ កាលិកេសុ សត្តាហកាលិកំ, ភគវតា ឱទិស្សានុញ្ញាតត្តា សត្តាហាតិក្កមេន ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឧទកសម្ភិន្នត្តា សត្តាហកាលិកភាវំ ជហតិ. ‘‘យថា អម្ពាទិ ឧទកសម្ភិន្នំ យាមកាលិកំ ជាតំ, តថា សត្តាហកាលិកំ ជហិត្វា តទនន្តរេ យាវជីវិកេ ឋិត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ, តញ្ច ភគវតា ឱទិស្សានុញ្ញាតត្តា បច្ចវេក្ខណាភាវេ ទោសោ នត្ថិ. ‘‘គុឡោទក’ន្តិ វុត្តត្តា ឧទកគតិក’’ន្តិ វទន្តិ. យទិ ឧទកមិស្សំ ឧទកគតិកំ ហោតិ, មធុបិ សិយា តំ តថា អនុញ្ញាតត្តា. មា ហោតុ, អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សិយា ឧទកគតិកត្តា, តញ្ច ន ហោតិ, ‘‘សព្ពត្ថាបិ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

២៨៥. សុញ្ញាគារន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានំ.

កប្បិយភូមិអនុជាននកថាវណ្ណនា

២៩៥. ឱរវសទ្ទន្តិ មហាសទ្ទំ. ពហូហិ សម្បរិវារេត្វាតិ ឯត្ថ ឯកេនាបិ វដ្ដតិ. ‘‘ពហូសុ ឯកស្សបិ វចនេន សហ សិយាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អាមសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា អនាមសិតេ ន វដ្ដតិ. ‘‘ទោសោ នត្ថី’’តិ វចនេន សេសាបិ អនុញ្ញាតា. ‘‘ភិត្តិញ្ចេ ឧបសន្តេ បច្ឆា តំ បូរេន្តិ, តត្ថ កាតុំ ន វដ្ដតិ, បកតិភូមិយំយេវ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តំ ឧបរិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥដ្ឋកាទីហិ កតាចយស្សា’’តិអាទិនា វិរុជ្ឈតិ វិយ. មត្តិកាបិណ្ឌំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘អសតិយា អនធិដ្ឋិតាយ សរិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ចេ ឧបរិ អធិដ្ឋិតា, ហេដ្ឋា ឋិតំ ភណ្ឌំ អកប្បិយំ, ឧបរិដ្ឋិតមេវ កប្បិយំ, អយមេត្ថ វិសេសោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ កប្បិយកុដិ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ ឯវំវិធេ បុន កាតព្ពាតិ អត្ថោ. កប្បិយកុដិំ កាតុំ ទេមាតិ ឯត្ថ កប្បិយកុដិកិច្ចំ កាតុន្តិ អធិប្បាយោ. ភោជនសាលា បន សេនាសនមេវ, តស្មា តត្ថ កាតព្ពន្តិ អបរេ. ‘‘អកតេបិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

‘‘មុខសន្និធិ នាម ភោជនកាលេ សន្និធី’’តិ លិខិតំ. មុខសន្និធីតិ តស្ស នាមំ. ‘‘យទិ សន្និធិ ហោតិ, បាចិត្តិយំ ភវេយ្យ, មុខសន្និធិ បន ទុក្កដំ, តស្មា សន្និធិ អនធិប្បេតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តស្ស សន្តកំ កត្វា’’តិ វុត្តត្តា អនបេក្ខវិស្សជ្ជនំ នាធិប្បេតំ. ចីវរវិកប្បនេ វិយ កប្បិយមត្តំ ញាតព្ពន្តិ កេចិ.

កេណិយជដិលវត្ថុកថាវណ្ណនា

៣០០. ‘‘អត្តនា បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តមេវ បរិច្ចជិត្វា សាមណេរាទីហិ បានកំ កត្វា ទិន្នេ បុរេភត្តមេវ វដ្ដតិ, ន បច្ឆាភត្តំ សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា’’តិ វទន្តិ, តត្ថ បុន បដិគ្គហណេ និទ្ទោសត្តា, បុរេភត្តមេវ បដិគ្គហណស្ស និស្សដ្ឋត្តា, អត្តនា ច អគ្គហិតត្តា ទោសោ ន ទិស្សតិ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. សាលូកា នាម កន្ទា, ‘‘ឥតោ កិញ្ចិតក’’ន្តិ វោហរន្តិ. ‘‘ផារុសកន្តិ គោឡវិសយេ ឯកោ រុក្ខោ’’តិ ច លិខិតំ. ‘‘បក្កឌាករស’’ន្តិ វិសេសិតត្តា ‘‘អបក្កំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កុរុន្ទិវចនេនបិ សិទ្ធមេវ. តណ្ឌុលធោវនោទកម្បិ ធញ្ញរសោ ឯវ. ‘‘និក្កសដោ ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោ’’តិ លិខិតំ. សាវិត្តីតិ គាយត្តិ. ឆន្ទសោតិ វេទស្ស. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតេន អកប្បិយេ សមាទបេតព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា អនុបសម្បន្នស្សាបិ ន កេវលំ ទសសុ ឯវ សិក្ខាបទេសុ, អថ ខោ យំ ភិក្ខុស្ស ន កប្បតិ, តស្មិម្បីតិ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ.

៣០៥. ទ្វេ បដា ទេសនាមេនេវាតិ ចីនបដ្ដសោមារបដ្ដានិ. តីណីតិ បត្តុណ្ណេន សហ តីណិ. ឥទ្ធិមយិកំ ឯហិភិក្ខូនំ និព្ពត្តំ. ទេវទត្តិយំ អនុរុទ្ធត្ថេរេន លទ្ធំ. ‘‘យាមាតិក្កមេ សន្និធិវសេន សត្តាហាតិក្កមេ ភេសជ្ជសិក្ខាបទវសេនា’’តិ លិខិតំ.

ភេសជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.