២. ឧបោសថក្ខន្ធកវណ្ណនា

សន្និបាតានុជាននាទិកថាវណ្ណនា

១៣២-៣. តេន សមយេនាតិ អត្តនោ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ធុរំ និក្ខិបិត្វា ភិក្ខូនំយេវ វិសុំ ឧបោសថករណំ អនុជានិត្វា ឋិតសមយេន. កោ បន សោតិ? មជ្ឈិមពោធិយំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសប្បហោនកសិក្ខាបទានំ បរិនិដ្ឋានកាលោ. តេនេវាហ ‘‘តានិ នេសំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ និទានុទ្ទេសំ បញ្ញាបេតុកាមតាយ ច សិក្ខាបទានំ ឧទ្ទេសបរិច្ឆេទនិទស្សនត្ថញ្ច វុត្តំ. អញ្ញថា ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យថា’’តិ សព្ពសិក្ខាបទានំ ឧទ្ទិសិតព្ពក្កមស្ស ទស្សិតត្តា ឥទានិ ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ និរត្ថកំ អាបជ្ជតិ, ឥទញ្ច សព្ពសង្ឃុបោសថំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៣៤. ‘‘យំនូន អយ្យាបិ…បេ… សន្និបតេយ្យុ’’ន្តិ ពហូនំ អធិការប្បវត្តិ. តត្រាបិ វិនយំ អាគម្ម វុត្តោ ភិក្ខុ សាមិ, ន កេវលំ សង្ឃត្ថេរោតិ ទស្សនត្ថំ, សង្ឃស្ស គារវយុត្តវចនារហតាទស្សនត្ថញ្ច ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិ អាហ. តត្ថ សយំ ចេ ថេរោ, ភិក្ខុំ សន្ធាយ ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. កថំ បញ្ញាយតិ? ពុទ្ធកាលេ សង្ឃត្ថេរោ អព្យត្តោ នាម ទុល្លភោ. សព្ពកម្មវាចាយ បយោគនិទស្សនេ ច ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’ ឥច្ចេវ ភគវា ទស្សេតីតិ ចេ? ឯវមេតំ តថា ទស្សនតោ. សង្ឃំ ឧបាទាយ សង្ឃត្ថេរេនាបិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិ វត្តព្ពំ, ភិក្ខុំ ឧបាទាយ ‘‘អាវុសោ’’តិ មហាកស្សបស្ស កម្មវាចាយ បយោគទស្សនតោ, បារិសុទ្ធិឧបោសថេ ច ថេរេន ភិក្ខុនា ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, អាវុសោ’’តិ បយោគទស្សនតោ ច. ‘‘យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិ បរតោ បញ្ញាបេតព្ពេ ឧបោសថករណន្តរាយេ សន្ធាយាហ. ឧបោសថស្ស ពហុវិធត្តា សរូបតោ វត្តុំ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ អាហ. ឯត្តាវតា ញត្តិំ និដ្ឋបេសិ. ញត្តិទុតិយកម្មតោ ឯវ ហិ ឧបោសថកម្មំ. ន, តតិយានុស្សាវនសម្ភវតោតិ ចេ? ន, អញ្ញេហិ ញត្តិចតុត្ថកម្មេហិ អសទិសត្តា. ន ហិ ឯត្ថ ចតុក្ខត្តុំ ‘‘សុណាតុ មេ’’តិ អារភីយតីតិ. អញ្ញេហិ ញត្តិទុតិយេហិ អសទិសត្តា ញត្តិទុតិយម្បិ មាហោតូតិ ចេ? ន, ញត្តិទុតិយកម្មស្ស អញ្ញថាបិ កត្តព្ពតោ. តថា ហិ ញត្តិទុតិយកម្មំ ឯកច្ចំ អបលោកនវសេនបិ កាតុំ វដ្ដតិ, ន អញ្ញំ អញ្ញថា កាតុំ វដ្ដតិ. កថំ បញ្ញាយតីតិ? ឥទមេវ ឧបោសថកម្មំ ញាបកំ.

‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ន្តិ ឥទំ ន ញត្តិ និដ្ឋបេត្វា វត្តព្ពំ, តញ្ហិ ញត្តិតោ បុរេតរមេវ ករីយតីតិ. តស្មា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ចំ, យទិ សង្ឃស្សា’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ? តថាបិ ន វត្តព្ពំ, ន ហិ តំ ញត្តិយា អន្តោករីយតីតិ. យទិ ឯវំ សព្ពត្ថ ន វត្តព្ពំ បយោជនាភាវាតិ ចេ? ន, យថាគតដ្ឋានេយេវ វត្តព្ពតោ, បរបទាបេក្ខតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ បុព្ពកិច្ចំ អកត្វា ឧបោសថំ ករោន្តោ សង្ឃោ, បុគ្គលោ វា ឋបនក្ខេត្តាតិក្កមេ អាបជ្ជតិ. ន ហិ តស្មិំ ខេត្តេ អតិក្កន្តេ សម្មជ្ជនាសនោទកបទីបករណេ អាបត្តិមោក្ខោ ហោតិ. ឧបោសថកម្មតោ បុព្ពេ កត្តព្ពកិច្ចាករណបច្ចយត្តា តស្សា អាបត្តិយា, ន សា កម្មបរិយោសានាបេក្ខា ឯត្ថាគតសម្បជានមុសាវាទាបត្តិ វិយ, តស្មា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ភិក្ខុ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិ វត្តុកាមោ បឋមំយេវ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធបច្ចយំ បុព្ពកិច្ចំ សរាបេតិ. តញ្ហិ កតំ បរិសុទ្ធបច្ចយោ ហោតិ, អកតំ អបរិសុទ្ធបច្ចយោ, តេនេវ ឧភយាបេក្ខាធិប្បាយេន ‘‘កតំ ន កត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ មិច្ចេវាហ. តត្ថ អកតបក្ខេ តាវ បារិសុទ្ធិអារោចនក្កមនិទស្សនត្ថំ បរតោ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិ ករេយ្យា’’តិ ច, កតបក្ខេ ‘‘អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ព’’ន្តិ ច វក្ខតិ.

បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ. កិំការណា? យស្មា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧទ្ទិសាមី’’តិ វត្តមានកាលំ អបរាមសិត្វា ‘‘ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ អនាគតកាលបរាមសនេន យ្វាយំ ‘‘ទានិ នេសំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ១៥០) ឯត្ថ វុត្តបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, តំ សន្ធាយ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ ឯកេ. យស្មា ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសា’’តិ វុត្តំ, តស្មា វត្តមានស្ស និទានុទ្ទេសសង្ខាតស្ស បាតិមោក្ខស្ស យទេតំ អន្តេ ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា’’តិអាទិកំ យាវតតិយានុស្សាវនំ, តស្សេវ អាបត្តិខេត្តត្តា, អវយវេបិ អវយវីវោហារសម្ភវតោ ច ឥធ អាបត្តិខេត្តមេវ សន្ធាយ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ យស្មា បរតោ អាបត្តិខេត្តំ អាគមិស្សតិ, តស្មា អាបត្តិភីរុកា តុម្ហេ សព្ពេវ បឋមមេវ បារិសុទ្ធិំ អារោចេថាតិ អយមត្ថោ សម្ភវតិ. វត្តមានកាលវសេន វុត្តេ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិ វចនមេវ ន សម្ភវតិ តទារោចនស្ស បឋមំ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, បគេវ តស្ស ករណាភាវេន ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វចនំ. អយំ នយោ សន្តិយា អាបត្តិយា អារោចនេ យុជ្ជតិ, ន តុណ្ហីភាវេ, អកម្មបរិយោសានា តុណ្ហីភាវប្បត្តិតោ, ឯវំ សន្តេបិ តស្មិំ យុជ្ជតេវ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ហិ អញ្ញមញ្ញំ អាបត្តិអាវិករណំ អកត្វា តុណ្ហីភូតេ ភិក្ខូ បស្សិត្វា តេនេវ តុណ្ហីភាវេន អារោចិតបារិសុទ្ធិកោ ហុត្វា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អារភិ.

ឯត្ថាហ – បឋមំ ‘‘សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា ឥធាបិ ‘‘សង្ឃោ ឧបោសថំ ករិស្សតិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សតី’’តិ វត្តព្ពំ, អថ ‘‘បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសា’’តិ លក្ខណត្តា យថារុតមេវ វត្តព្ពំ, តថាបិ ‘‘ឧបោសថំ ករិស្សាមិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ លក្ខណវិរោធតោ, អនិដ្ឋប្បសង្គតោ ច. បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសា ឯវ ហិ សង្ឃស្ស ឧបោសថោ កតោ ហោតិ, ន បុគ្គលស្ស ឧបោសថករណេន. តញ្ច សោវ ករិស្សតិ, ន សង្ឃោតិ អនិដ្ឋប្បសង្គោវ អាបជ្ជតិ. ‘‘សុណាថា’’តិ វុត្តេ អចិត្តសាមគ្គិប្បសង្គភយា ‘‘សុណោមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សុណិស្សាមា’’តិ វត្តព្ពំ ‘‘ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វុត្តត្តាតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ, អាបត្តិខេត្តទស្សនាធិប្បាយនិរបេក្ខតាយ ‘‘សុណោម’’ ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ. ឯកបទេនេវ ហិស្ស តទធិប្បាយោ អតិក្កន្តោតិ. យទិ ឯវំ កិមត្ថំ តំ សព្ពេហេវ អារទ្ធន្តិ ចេ? ‘‘ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ឥមិនា អសាធារណវចនេន អាបន្នស្ស អចិត្តសាមគ្គិប្បសង្គនិវារណត្ថំ. សរមានេនាតិ ឥមិនា ចស្ស សម្បជានមុសាវាទស្ស សចិត្តកតំ ទស្សេតិ. អន្តរាយិកោ ធម្មោ វុត្តោ ភគវតាតិ ឯវំ អកិរិយសមុដ្ឋានស្សាបិ ឯវំ បរិត្តកស្ស ឥមស្ស មុសាវាទស្ស មហាទីនវតំ ទស្សេតិ. វិសុទ្ធាបេក្ខេនាតិ សាវសេសំ អាបត្តិំ ឧបាទាយ អនាបត្តិភាវសង្ខាតំ អនវសេសញ្ច ឧបាទាយ គិហិភាវសង្ខាតំ វិសុទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេន កស្មា អាវិ កាតព្ពា? អន្តរាយភាវានុបគមនេន ផាសុវិហារបច្ចយត្តា. ឥធ ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិ ន វុត្តំ បរតោ ទិវសនិយមស្ស កត្តុកាមតាធិប្បាយេន អវុត្តត្តា. ឯវំ បន តេ ភិក្ខូ សព្ពទិវសេសុ ឧទ្ទិសិំសុ.

១៣៥. ‘‘អាទិមេត’’ន្តិ សីលបាតិមោក្ខមេវ វុត្តំ, កិញ្ចាបិ គន្ថបាតិមោក្ខោ អធិប្បេតោ. ‘‘បញ្ចន្នំ វា’’តិ មាតិកាយំ វុត្តានំ វសេន វុត្តំ. អនជ្ឈាបន្នោ វាតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘‘ឧបោសថំ ករេយ្យា’តិ ឯត្តាវតា ញត្តិ ហោតិ. យាវតតិយានុស្សាវនា នាម ‘យស្ស សិយា អាបត្តី’តិអាទិវចនត្តយំ, អន្តេ ‘ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ បុច្ឆាមី’តិ ឥទញ្ចាតិ ទុវិធំ. តត្ថ បឋមំ អាបត្តិំ សរិត្វា និសិន្នស្ស, ទុតិយំ អសរន្តស្ស សារណត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វចីទ្វារេ’’តិ បាកដវសេន ឧជុកមេវ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ កាយវិញ្ញត្តិយាបិ ករីយតិ, កាយកម្មាភាវា បន វចីវិញ្ញត្តិយាយេវ អាវិ កាតព្ពា. ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ វា’’តិអាទិ លក្ខណវចនំ កិរ. សង្ឃុបោសថករណត្ថំ សង្ឃមជ្ឈេ ចេ និសិន្នោ, តស្មិំ សង្ឃមជ្ឈេ. គណុបោសថករណត្ថញ្ចេ គណមជ្ឈេ និសិន្នោ, តស្មិំ គណមជ្ឈេ. ឯកស្សេវ សន្តិកេ ចេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កត្តុកាមោ, តស្មិំ ឯកបុគ្គលេ អាវិ កាតព្ពាតិ, ‘‘ឯតេន ន កេវលំ សង្ឃមជ្ឈេ ឯវាយំ មុសាវាទោ សម្ភវតិ, អថ ខោ ឯត្ថ វុត្តលក្ខណេន អសតិបិ ‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’តិអាទិវិធានេ គណុបោសថេបិ សាបត្តិកោ ហុត្វា ឧបោសថំ កត្តុកាមោ អនារោចេត្វា តុណ្ហីភូតោវ ករោតិ ចេ, សម្បជានមុសាវាទាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស អាវិករណតោ លក្ខណវចនំ កិរេត’’ន្តិ វទន្តិ តក្កិកា. អញ្ញថា ‘‘គណមជ្ឈេវា’’តិ ន វុត្តន្តិ តេសំ អធិប្បាយោ. អារោចនាធិប្បាយវសេន វុត្តន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. អារោចេន្តោ ហិ សង្ឃស្ស អារោចេមីតិ អធិប្បាយេន អាវិ ករោន្តោ សង្ឃមជ្ឈេ អាវិ ករោតិ នាម. អត្តនោ ឧភតោបស្សេ និសិន្នានំ អារោចេន្តោ គណមជ្ឈេ. ឯកស្សេវារោចេស្សាមិ សភាគស្សាតិ អធិប្បាយេន អារោចេន្តោ ឯកបុគ្គលេ អារោចេតិ នាម. បុព្ពេ វិភត្តបទស្ស បុន វិភជនំ អត្ថវិសេសាភាវទីបនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៣៦-៧. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវសិកំ…បេ… ទុក្កដស្សា’’តិ វត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ ឥទំ អនុបោសថេ ឯវ តំ ទុក្កដំ, ឧបោសថេ បន ទេវសិកម្បិ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ, តស្មា តេ ភិក្ខូ ចាតុទ្ទសិយំ ឧទ្ទិសិត្វាបិ បន្នរសិយំ ឧទ្ទិសិំសុ, តេនាហ ‘‘សកិំ បក្ខស្សា’’តិ. តត្ថ បុរិមេន សាមគ្គីទិវសោ ឧបោសថទិវសោ ឯវាតិ ទីបេតិ. ឧភយេន អដ្ឋមិំ បដិក្ខិបិត្វា ទេវសិកំ បដិក្ខេបស្ស អតិប្បសង្គំ និវារេតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ភិន្នោ ចេ សង្ឃោ បាដិបទទិវសេ សមគ្គោ ហោតិ, តស្មិំ ទិវសេ សាមគ្គីឧបោសថំ ករោន្តោ ឧភយម្បិ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តោ ឧភយេន ឯកីភូតេន និវារិតោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញថា សាមគ្គីឧបោសថោ ន ទេវសិកោ. ចេ, អហោរត្តំ កាតព្ពោ. តស្មិញ្ច បក្ខេ បកតិឧបោសថោ ន ទេវសិកោ. ចេ, អហោរត្តំ កាតព្ពោ. តស្មិញ្ច បក្ខេ បកតិឧបោសថោ អនុទ្ទិដ្ឋោ. ចេ ហោតិ, សាមគ្គីឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អាបជ្ជតិ. ន អបវាទនយេន គហេតព្ពត្តាតិ ចេ? ន, អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? សាមគ្គីទិវសេ សាមគ្គីឧបោសថំ កត្វា បុន តស្មិំ បក្ខេ បកតិឧបោសថទិវសេ សម្បត្តេ បកតិឧបោសថោ ន កាតព្ពោតិ. អបវាទោតិ. អបវាទិតព្ពដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ ឧស្សគ្គវិធានំ និវារេតិ.

កិត្តាវតា នុ ខោ សាមគ្គីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – សាមគ្គី នាមេសា សភាគានំ សន្និបាតោ. សភាគា ច នាម យត្តកា សហធម្មិកា, តេ សព្ពេបិ ហោន្តិ, ឧទាហុ អាវាសសភាគតាយ សភាគា នាម ហោន្តីតិ. តត្ថ យទិ សហធម្មិកានំ សាមគ្គី សាមគ្គី នាម, សព្ពេសំ បុថុវិភត្តានំ សាមគ្គី ឥច្ឆិតព្ពា. អថាវសថវសេន, ឯកាវាសសភាគានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញថា ឯកាវាសេ សាមគ្គីតិ អាបជ្ជតិ. មា នោ អគមាសីតិ អគតោ មា ហោតិ.

សីមានុជាននកថាវណ្ណនា

១៣៨. ឯកាវាសគតានំ វសេន សាមគ្គិំ បដិក្ខិបិត្វា ឯកសីមគតានំ វសេន អនុជានិតុកាមោ ភគវា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ អាហ. អថ អាវាសបរិច្ឆេទំ វត្តុកាមោ ភវេយ្យ. ឯត្តាវតា ឯកាវាសោ យាវតា ឯកាសីមា. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ វទេយ្យ. តស្មា ន ឥធ អនុញ្ញាតពទ្ធសីមាវសេន ឯកាវាសបរិច្ឆេទោ ហោតិ, ឧបចារសីមាវសេនេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កថំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? បាឡិតោវ, យថាហ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ ឯកោ ទ្វីសុ អាវាសេសុ វស្សំ វសិ…បេ… ឯកាធិប្បាយ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៤). អញ្ញថា វស្សច្ឆេទោតិ អនិដ្ឋប្បសង្គោវ, កថំ? ឯកាវាសវសេនេវ ចេ សាមគ្គី, ពហុអាវាសអនាវាសេសុ ន សម្ភវេយ្យ. តតោ សោ តំ អាវាសំ គច្ឆន្តោ ពហិទ្ធា ឧបោសថំ ករោតិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ សភិក្ខុកោ អនាវាសោ គន្តព្ពោ’’តិអាទិ (មហាវ. ១៨១)-បាឡិវិរោធោ សតិបិ សង្ឃេ អនាវាសេ ឧបោសថស្ស អកត្តព្ពតោ. អនាវាសេបិ ចេ សាមគ្គី លព្ភតិ, ‘‘ឯត្តាវតា សាមគ្គី, យាវតា ឯកាវាសោ’’តិ ន វត្តព្ពំ, តស្មា សព្ពថា បុរិមនយោ បច្ឆិមេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ កត្វា នានាវាសវសេនបិ សាមគ្គីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តំ កម្មំ ករោមាតិ វត្វា ន អកំសូ’តិអាទីសុ វិយ អនាគតម្បិ អបេក្ខតិ, តស្មា ‘ករោមា’តិ វុត្តេ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សីមំ អសោធេត្វាបិ និមិត្តំ កិត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. ហេដ្ឋិមកោដិយា អឌ្ឍដ្ឋមរតនុព្ពេធោ ហត្ថិប្បមាណោ. សចេ ឯកោ ពទ្ធោ ហោតិ, ន កាតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘ចតូសុ ទិសាសុ ចតុន្នំ បព្ពតកូដានំ ហេដ្ឋា បិដ្ឋិបាសាណសទិសេ បាសាណេ ឋិតត្តា ឯកាពទ្ធភាវេ សតិបិ បថវិតោ ឧទ្ធំ តេសំ សម្ពន្ធេ អសតិ ហេដ្ឋា បថវិគតសម្ពន្ធមត្តេ អព្ពោហារិកំ កត្វា កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ‘បិដ្ឋិបាសាណោ អតិមហន្តោបិ បាសាណសង្ខ្យមេវ គច្ឆតី’តិ វុត្តំ. បថវិតោ ហេដ្ឋា តស្ស មហន្តភាវេ គយ្ហមានេ បព្ពតមេវ ហោតី’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘ចិនិត្វា កតបំសុបុញ្ជេ តិណគុម្ពរុក្ខា ចេ ជាយន្តិ, បព្ពតោ ហោតីតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. នេវាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ’’តិ វុត្តំ.

បាសាណោតិ ‘‘សុធាមយបាសាណោបិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. វីមំសិតព្ពំ ឥដ្ឋកាយ បដិក្ខិត្តត្តា. ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណោ តុលតាយ, ន តុលគណនាយ. សោបីតិ ខាណុកោ វិយ ឧដ្ឋិតបាសាណោ.

ចតុបញ្ចរុក្ខនិមិត្តមត្តម្បីតិ ឯកច្ចេសុ និមិត្តសទ្ទោ នត្ថិ. ឯត្ថ តយោ ចេ សាររុក្ខា ហោន្តិ, ទ្វេ អសាររុក្ខា, សាររុក្ខានំ ពហុត្តំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ‘‘សុសានម្បិ ឥធ ‘វនមេវា’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ សយំជាតត្តា’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘ចតូសុ ទ្វេ អន្តោសារា ចេ, វដ្ដតិ. អន្តោសារា អធិកា, សមា វា, វដ្ដតិ. តស្មា ពហូសុបិ ទ្វេ ចេ អន្តោសារា អត្ថិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

បរភាគេតិ ឯត្ថ ‘‘ឯតេហិ ពទ្ធដ្ឋានតោ គតត្តា វដ្ដតិ. តថា ទីឃមគ្គេបិ គហិតដ្ឋានតោ គតដ្ឋានស្ស អញ្ញត្តា’’តិ វទន្តិ.

អន្វទ្ធមាសន្តិ ឯត្ថ ‘‘អនុពទ្ធោ អទ្ធមាសោ, អទ្ធមាសស្ស វា អនូ’’តិ លិខិតំ. ‘‘អន្តរវាសកោ តេមិយតី’’តិ វុត្តត្តា តត្តកប្បមាណឧទកេយេវ កាតុំ វដ្ដតីតិ កេចិ. តេមិយតីតិ ឥមិនា ហេដ្ឋិមកោដិយា នទិលក្ខណំ វុត្តំ. ឯវរូបាយ នទិយា យស្មិំ ឋានេ ចត្តារោ មាសេ អប្បំ វា ពហុំ វា ឧទកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា បវត្តតិ, តស្មិំ ឋានេ អប្បោទកេបិ ឋត្វា កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ. ‘‘បវត្តនដ្ឋានេ នទិនិមិត្ត’ន្តិ វុត្តត្តា សេតុតោ បរតោ តត្តកំ ឧទកំ យទិ បវត្តតិ, នទី ឯវា’’តិ វទន្តិ.

ជាតស្សរាទីសុ ឋិតោទកំ ជាតស្សរាទិបទេសេន អនន្តរិកម្បិ និមិត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ នទិបារសីមាយ និមិត្តំ វិយ. សចេ សោ បទេសោ កាលន្តរេន គាមខេត្តភាវំ បាបុណាតិ, តត្ថ អញ្ញំ សីមំ សម្មន្និតុំ វដ្ដតិ. ឧក្ខេបិមន្តិ ឧទ្ធរិត្វា គហេតព្ពកំ.

អពទ្ធសីមវិហារានំ សីមាយ ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ ‘‘អាយតិំ សម្មន្និតព្ពាយ ឱកាសំ ឋបេត្វា’’តិ លិខិតំ. អន្តោនិមិត្តគតេហិ បនាតិ ‘‘ឯកស្ស ឧបឌ្ឍំ អន្តោកត្តុកាមតាយ សតិ សព្ពេសំ អាគមនេ បយោជនំ នត្ថីតិ កត្វា ‘អន្តោនិមិត្តគតេហី’តិ វុត្តំ, តញ្ច សាមីចិវសេនា’’តិ វទន្តិ. អនាគមនម្បិ វដ្ដតីតិ ‘‘សីមាយ អពទ្ធត្តា វគ្គំ នាម ន ហោតី’’តិ លិខិតំ. ‘‘អញ្ញស្មិំ គាមខេត្តេ ឋត្វា និមិត្តកិត្តនកាលេ, សមានសំវាសកសីមាយ សម្មន្ននកាលេ ច អាគមនបយោជនំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. ភេរិសញ្ញំ វាតិ ‘‘សម្មន្ននបរិយោសានំ ករោមាតិ វត្វា’’តិ លិខិតំ, តេន តាទិសេ កាលេ តំ កប្បតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. កិំ ឥមិនា? សុខករណត្ថន្តិ មហាជនសន្និបាតនបរិស្សមំ អកត្វា អប្បតរេហិ សុខករណត្ថំ. យទិ មហាសីមាពន្ធនកាលេ អន្តរាយោ ហោតិ, តត្តកេនបិ សុខវិហារោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បឋម’’ន្តិ វុត្តន្តិ ឯកេ. តតោ ឱរំ ន វដ្ដតីតិ កថំ បញ្ញាយតីតិ? វីសតិវគ្គករណីយបរមត្តា សង្ឃកម្មស្ស. កម្មារហេន សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ ចេ គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ. តត្តកប្បមាណំ សុខនិសជ្ជវសេន វេទិតព្ពំ. តមេវ និមិត្តំ អញ្ញេបិ កិត្តេត្វា សចេ ពន្ធន្តិ, វដ្ដតីតិ ឯកេ.

‘‘ឯវំ ពទ្ធាសុ បន…បេ… សីមន្តរិកា ហិ គាមខេត្តំ ភជតី’’តិ ន អាវាសវសេន សាមគ្គីបរិច្ឆេទោ, កិន្តុ សីមាវសេនេវាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘និមិត្តុបគបាសាណេ ឋបេត្វា’’តិ សញ្ចារិមនិមិត្តស្ស តប្បរតោ វុត្តំ. ឥតោ បដ្ឋាយ គណ្ឋិបទក្កមោ ហោតិ – ន សក្ខិស្សន្តីតិ តេ អវិប្បវាសំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘សមានសំវាសកមេវ សមូហនិស្សាមា’’តិ វាយាមន្តា សមូហនិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ‘‘ឯករតនប្បមាណា’’តិ សុវិញ្ញេយ្យន្តរា ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ឯកង្គុលមត្តម្បិ វដ្ដតេវ. ខណ្ឌសីមតោ បដ្ឋាយ ពន្ធនំ អាចិណ្ណំ. អាចិណ្ណករណេន វិគតសម្មោហោ ហោតីតិ. កុដិគេហេតិ កុដិឃរេ ភូមិឃរេ. ឧទុក្ខលំវាតិ ភូមិឧទុក្ខលំ វិយ ខុទ្ទកាវាដំ. ‘‘បមុខេ’’តិ ភូមិកុដិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯកេ. ហេដ្ឋា ន ឱតរតីតិ ភិត្តិតោ ឱរំ និមិត្តានិ ឋបេត្វា កិត្តិតត្តា ហេដ្ឋា អាកាសេ ន ឱតរតិ, ឧបរិ កតេ បាសាទេតិ អត្ថោ. ភិត្តិលគ្គេតិ ភិត្តិនិស្សិតកេ. ឥមេ កិរ ភិត្តិលគ្គាបិ ‘‘ឯកាពទ្ធា’’តិ ន វុច្ចន្តិ. សព្ពោ បាសាទោ សីមដ្ឋោ ហោតីតិ ឯកាពទ្ធោ វា ហោតុ, មា វា. តាលមូលកបព្ពតោ នាម អនុបុព្ពេន តនុកោ. អាកាសបព្ភារន្តិ អបរិក្ខេបបព្ភារំ. សុសិរបាសាណោ នាម លេណំ ហោតិ. អន្តោលេណន្តិ បព្ពតស្ស អន្តោលេណំ. ទ្វារំ បន សន្ធាយ បរតោ ‘‘ឱរតោ’’តិ វុត្តំ, សព្ពថាបិ សីមតោ ពហិលេណេន ឱតរតីតិ អធិប្បាយោ.

មហាសីមំ សោធេត្វាតិ សីមដ្ឋំ ទូរគតម្បិ សីមគតំ សីមសម្ពន្ធំវ, តស្មា តំ អនាមសិត្វា ឋាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ ‘‘តន្និស្សិតកំ អបនេត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្តព្ពំ. មហាអដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘សីមំ សោធេត្វា កាតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. មហាថេរាបិ ‘‘សោធេតព្ព’’មិច្ចេវ វទន្តីតិ ឯកេ. ‘‘មហាសីមំ សោធេត្វា វា កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ ច បាឋោ អត្ថិ. ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ ច បរតោ វក្ខតិ, តស្មា សាធារណបាឋោវ សុន្ទរោតិ ឯកេ. បុរិមនយេបីតិ ខណ្ឌសីមាយ ឧដ្ឋហិត្វា មហាសីមាយ ឱនតេបីតិ អត្ថោ. ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ. កស្មា? អន្តោ ឋិតត្តា. រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា បថវិគតំ មូលំ ខណ្ឌសីមាវ ហោតិ, អព្ពោហារិកំ វាតិ អបរេ. ‘‘មជ្ឈេ បន ឆិន្នេ មហាសីមាយ ឋិតមូលំ មហាសីមមេវ ភជតិ, ខណ្ឌសីមាយ ឋិតំ ខណ្ឌសីមមេវ ភជតិ តទាយត្តបថវិរសាទីហិ អនុគ្គហិតត្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សីមាយ បច្ឆា ឧដ្ឋិតរុក្ខេ និសីទិត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ បច្ឆាសីមាយំ កតគេហេ វិយា’’តិ វត្វា ‘‘ពន្ធនកាលេ ឋិតរុក្ខេ និសីទិត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ ឧបរិសីមាយ អគមនតោ’’តិ ការណំ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ពន្ធនកាលេ បុន អារោហណំ នាម នត្ថិ, ពន្ធិតកាលេ ឯវ អារុហតីតិ អាបជ្ជតិ. បច្ឆា ឧដ្ឋិតរុក្ខោ បន តប្បដិពទ្ធត្តា សីមសង្ខ្យមេវ គតោ, ឯវំ បុព្ពេ ឧដ្ឋិតរុក្ខោបីតិ គហេតព្ពំ. ‘‘យំ កិញ្ចិបី’’តិ វចនតោ តិណាទិបិ សង្គហិតំ. មហាថេរាបិ តិណំ សោធេត្វាវ ករោន្តីតិ.

១៤០. យស្មា មជ្ឈតោ កោណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘កោណតោ កោណ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជតិ អចិត្តកត្តា’’តិ វទន្តិ. បារយតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. កា សា? សីមា. ‘‘យា សព្ពន្តិមេន…បេ… វហតី’’តិ តតោ ហេដ្ឋិមា នាវាសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ ទុតិយបារាជិកេ នាវដ្ឋភណ្ឌាធិការេ តស្សាបិ អធិប្បេតត្តា. មជ្ឈិមបុរិសស្ស ភារប្បមាណេន វុត្តន្តិ ឯកេ. ភិក្ខុនីនម្បិ នទីបារសីមាសម្ភវតោ តាសំ ‘‘ឯកា វា នទីបារំ គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តទោសបរិហរណត្ថន្តិ អាចរិយស្ស តក្កោ. ឧភយត្ថាបិ ធុវ-សទ្ទោ គហិតោ. តេន ឧបោសថន្តរាយ បរិហរណត្ថំ ឧបោសថទិវសោ និយមតោវ វុត្តោ. ឯត្ថ ច នាវា នាម បមាណយុត្តា សព្ពសាធារណា ថម្ភនាវា អធិប្បេតា, ន កុល្លនាវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា កតោតិ អត្ថោ. សចេ ឯកំ គាមខេត្តំ, សព្ពនិមិត្តានំ អន្តោ ឋិតេ ភិក្ខូ ហត្ថបាសគតេ កត្វា សម្មន្និតព្ពា. នានាគាមខេត្តំ ចេ, អនាគមនម្បិ វដ្ដតិ. ឧភយតីរេ និមិត្តកិត្តនមត្តេន ទីបកោ សង្គហិតោ ន ហោតិ, តស្មា ទីបកេ និមិត្តានិ កិត្តេតព្ពានេវ. ‘‘នទិយា ហេដ្ឋា និសិន្នភិក្ខុ កម្មំ កោបេតិ. ឧបរិយេវ ហិ នទី ហោតី’’តិ វទន្តិ.

សីមានុជាននកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបោសថាគារាទិកថាវណ្ណនា

១៤១. ‘‘យំ សង្ឃោ អាកង្ខតិ វិហារំ វា…បេ… គុហំ វា’’តិ វចនតោ ន កេវលំ បថវិយំយេវ, វិហារាទីនំ ឧបរិបិ សីមា អនុញ្ញាតា ហោតិ ឧបោសថកម្មបធានត្តាតិ សិទ្ធំ. តប្បធានា សីមាតិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? តទធិការានុញ្ញាតត្តា, សម្មុតិយំ ‘‘សមានសំវាសា’’តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធេ វិសុំ ‘‘ឯកូបោសថា’’តិ វចនតោ ច. ‘‘ឧបោសថំ ឋបេត្វា សេសកម្មានិ សមានសំវាសា នាមា’’តិ លិខិតំ. ‘‘ឯកំ សមូហនិត្វា’’តិ បាឡិបាឋោ.

១៤២. កតោវស្សាតិ ឯកសីមាយ សមគ្គេ សន្ធាយ វុត្តំ. អញ្ញថា នានាសីមាយំ ឋិតានំ សវនំ បមាណំ, ឯកសីមាយបិ ហត្ថបាសំ មុញ្ចិត្វា ឋិតានំ វា សវនមេវ បមាណន្តិ អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតិ. តត្ថ សម្មតាយ វា អសម្មតាយ វាតិ ឧបោសថាគារសម្មុតិយា, ន សីមាសម្មុតិយា. កថំ បញ្ញាយតីតិ? អធិការតោ, បរតោ ឆន្ទទានបញ្ញត្តិតោ, បារិសុទ្ធិទានបញ្ញត្តិតោ ច. តត្ថ បុរិមំ ការណំ បុរិមំ អនិដ្ឋំ និវារេតិ, បច្ឆិមំ បច្ឆិមន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧបោសថមុខន្តិ ឧបោសថដ្ឋានំ. ‘‘ឧបោសថមុខស្សាតិ ឧបោសថាគារដ្ឋានស្សា’’តិ លិខិតំ. យានិ កានិចិ និមិត្តានិ កិត្តេតុំ វដ្ដេតីតិ ឥទំ កថំ បញ្ញាយតីតិ? ‘‘បឋមំ និមិត្តា កិត្តេតព្ពា និមិត្តេ កិត្តេត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តត្តា. បឋមំ វុត្តត្តា ន វុច្ចន្តីតិ ចេ? តំ បន អការណំ, ន ហិ ពុទ្ធានំ ទេសនាយ អាលសិយំ អត្ថិ. សីមាសមូហននកាលេ ឧបោសថាគារំ សមូហនិត្វាវ សីមាសមូហននំ ឥជ្ឈតីតិ ឯកេ. តំ អយុត្តំ អពទ្ធាយ សីមាយ ឧបោសថាគារសម្មុតិសិទ្ធិតោតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ឧបោសថមុខន្តិ ឧបោសថាគារស្ស មុខន្តិ អាចរិយា. ឧបោសថមុខស្ស និមិត្តកិត្តនា សីមាយ វុត្តនយេន កាតព្ពា. ឯកេនាបិ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ. ‘‘បាសាទោ វា ហោតុ, មណ្ឌបាទីសុ វា អញ្ញតរោ. កម្មវាចាយ បន ‘ឧបោសថមុខ’មិច្ចេវ វត្តព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘បោរាណកោ អាវាសោ នាម មូលាវាសោ’’តិ លិខិតំ. វទតិ ឃដមត្តា ឥតិ ហិ លក្ខណំ.

អវិប្បវាសសីមានុជាននកថាវណ្ណនា

១៤៣-៤. ‘‘មនម្ហិ វូឡ្ហោ’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ មនម្ហិ វូឡ្ហោតិ មនំ វូឡ្ហោ អម្ហីតិ អត្ថោ. ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចាតិ អន្តរឃរសង្ខាតំ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា. កេចិ ‘‘បរិក្ខិត្តំ គាមំ សន្ធាយ ‘គាម’ន្តិ វុត្តំ, អបរិក្ខិត្តំ សន្ធាយ ‘គាមូបចារ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ បន អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ. តស្មា និវេសនរច្ឆាទយោ សន្ធាយ គាមំ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានានិ សន្ធាយ ‘‘គាមូបចារ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ឯត្ថ បន អនេកធា បឋន្តិ. កិំ តេន, បាឡិញ្ច អដ្ឋកថញ្ច សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា យថា សមេន្តិ, តថា គហេតព្ពំ. ភិក្ខូនំ បុរិមកម្មវាចា ន វដ្ដតីតិ គាមគាមូបចារេ អន្តោកត្វា សមានសំវាសកសីមាយ សម្មតាយ ឧបរិ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិយំ យុជ្ជតិ. យត្ថ បន កេវលំ អរញ្ញំយេវ សម្មតំ, តត្ថ កថំ ន វដ្ដតីតិ. តត្ថ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ វចនំ ន សាត្ថកន្តិ ចេ? វុច្ចតេ – ឯវមេតំ, កិន្តុ អនុស្សាវនហានិប្បសង្គតោ តំ វចនំ វត្តព្ពមេវាតិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘បុរិមកម្មវាចា ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ សិយា. ឯកស្មិំ វា អត្ថេ កម្មវាចាទ្វយអាភាវតោតិ វុត្តំ. ‘‘ន ហិ តេ អញ្ញមញ្ញស្ស កម្មេ គណបូរកា ហោន្តី’’តិ វុត្តត្តា ឧភិន្នំ នានាសំវាសកសង្ឃានម្បិ អយមេវ វិធិ អាបជ្ជេយ្យាតិ ចេ? នាបជ្ជតិ បដិគ្គហសន្និធីនំ អនុញ្ញាតត្តា, ឱមសនាទិបច្ចយា អវិសេសតោ, កម្មបដិប្បស្សទ្ធិមត្តាបេក្ខតាយ ច. តស្សាតិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស. ន កម្មវាចំ វគ្គំ ករោន្តីតិ កម្មំ ន កោបេន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឋបេត្វា គាមន្តិ ឯត្ថ. ‘‘យទិ ភិក្ខូនំ អវិប្បវាសសីមា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ន ឱតរតិ, អថ កស្មា គាមេ សីមាពន្ធនកាលេ អវិប្បវាសំ សម្មន្នន្តីតិ ចេ? អាចិណ្ណកប្បេន, ន តតោ អញ្ញំ កញ្ចិ អត្ថំ អបេក្ខិត្វា’’តិ លិខិតំ. ‘‘អត្ថតោ ហិ សា ពហិទ្ធាបិ អពទ្ធា ឯវ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អន្តរគាមេ ពទ្ធា សមានសំវាសសីមា យស្មា គាមសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្មាតិ ឯកេ. សោបិ សីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ អវិប្បវាសសីមាសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥទំ បនេត្ថ វិចារេតព្ពំ – គាមំ អន្តោកត្វា ពទ្ធាយ សីមាយ បុន អវិប្បវាសសម្មុតិយំ អរញ្ញបទេសេ ឋត្វា អវិប្បវាសកម្មវាចា កាតព្ពា, ឧទាហុ គាមេ ឋត្វាតិ? គាមេ ឋត្វា កតាយបិ កប្បិយភូមិយា ផរតីតិ. ពហិសីមេ ឋិតសម្មតទោសានុលោមត្តា អកប្បិយភូមិយំ ឋត្វា ន កាតព្ពាតិ នោ តក្កោ, ឯស នយោ សមូហននេបីតិ អាចរិយោ. ខណ្ឌសីមាយំ ឋត្វា អវិប្បវាសសីមាតិអាទីសុ មហាសីមា កិរ ‘‘អវិប្បវាសសីមា’’តិ វុត្តា.

១៤៦. ‘‘យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឯតិស្សា សីមាយ សមានសំវាសាយ ឯកូបោសថាយ សមុគ្ឃាតោ, សោ តុណ្ហស្សា’’តិ អន្ធកបោត្ថកេ, សីហឡបោត្ថកេសុ ច កេសុចិ បាឋោ អត្ថិ. កេសុចិ ‘‘សមុគ្ឃាតោ ឯតិស្សា សីមាយា’’តិ បឋមំ លិខន្តិ, កេសុចិ ‘‘ឯតិស្សា សីមាយ សមុគ្ឃាតោ’’តិ ច.

គាមសីមាទិកថាវណ្ណនា

១៤៧. សា ចាតិ សា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នគាមសីមា ច ឥតរា ច. សា កតមាតិ ចេ? ‘‘បកតិគាមា’’តិអាទិមាហ. ពទ្ធសីមាសទិសាយេវ ហោន្តីតិ សា ច ហោតិ ឥតរា ច ហោតីតិ អធិប្បាយោ, តស្មាយេវ ‘‘តិចីវរវិប្បវាសបរិហារំ លភតី’’តិ ឯកវចនំ កតំ, តំ ន យុត្តំ ឧភិន្នម្បិ គាមត្តាតិ ឯកេ. ‘‘ហោន្តិ, ន លភន្តី’’តិ ច ពហុវចនម្បិ ករោន្តីតិ. ‘‘សា ច ឥតរា ចា’’តិ វុត្តា ‘‘មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទិន្នគាមសីមា បកតិគាមាទយោ អភិន្នា’’តិ ច វទន្តិ. ‘‘ភិក្ខុវសតី’’តិ បាឋោ, ‘‘វសន្តី’’តិ ច លិខិតំ. ‘‘អថស្ស ឋិតោកាសតោ’’តិ វុត្តត្តា ឯកវចនមេវ យុត្តំ. សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមាតិ កតរំ សីមំ បដិក្ខិបតិ? ពទ្ធសីមំ, ឯកាទសវិបត្តិសីមញ្ញតរប្បសង្គតោតិ អាចរិយា. សចេ បឋមំ សីមាយ ពទ្ធាយ បច្ឆា នទិអាទយោ ហោន្តិ, បដិក្ខេបោតិ បសង្គោ អាបជ្ជតិ, តស្មា អពទ្ធសីមមេវ បដិក្ខិបតិ. យថា សព្ពោ គាមោ គាមសីមា, តថា សព្ពា នទី អសីមា. កិន្តុ តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ ឧទកុក្ខេបសីមាតិ សីមានានត្តំ ទស្សេតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ បន ឯកិស្សា នទិយា ចតុវគ្គាទីនំ សង្ឃានំ វិសុំ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មករណកាលេ សីមាបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តិចីវរេន វិប្បវាសាវិប្បវាសបរិច្ឆេទទស្សនត្ថម្បិ សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ វិយាតិ អាចរិយា, តស្មា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទាភាវេបិ អន្តោនទិយំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ.

អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ នាវាគតោ ចេ, នាវាយំ វុត្តនយេន. សត្ថគតោ ចេ, សត្ថេ វុត្តនយេន. សោ ចេ អតិរេកចាតុមាសនិវិដ្ឋោ, គាមេ វុត្តនយេន តិចីវរាវិប្បវាសោ វេទិតព្ពោ. តត្ថាបិ អយំ វិសេសោ – សចេ សត្ថោ ឧទកុក្ខេបស្ស អន្តោ ហោតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាបមាណន្តិ ឯកេ. សត្ថោវ បមាណន្តិ អាចរិយា. សចេ បនេត្ថ ពហូ ភិក្ខូតិអាទិម្ហិ កេចិ អធិដ្ឋានុបោសថំ, កេចិ គណុបោសថំ, កេចិ សង្ឃុបោសថន្តិ វត្តុកាមតាយ ‘‘ពហូ សង្ឃា’’តិ អវត្វា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ. ឩនកំ បន ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ សីមាសម្ភេទសម្ភវតោតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ឋបេន្តេ ហិ ឩនកំ ន ឋបេតព្ពំ. ‘‘អឋបេតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ វុត្តំ. គច្ឆន្តិយា បនាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧទកុក្ខេបមនតិក្កមិត្វា បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. អញ្ញិស្សា សីមាយ ញត្តីតិអាទិ កិំ សីមតោ កម្មវិបត្តិភយា វុត្តំ, ឧទាហុ បរិសតោតិ? ឯកកម្មស្ស នានាសីមាយ អសម្ភវតោ សីមតោតិ. ឯកកម្មស្ស នានាសីមដ្ឋសង្ឃេន អសម្ភវតោ បរិសតោតិបិ ឯកេ. ‘‘សវនំ ហាបេតី’’តិ វុត្តទោសប្បសង្គតោតិ នោ តក្កោ. ឯកិស្សា ហិ សីមាយ ឯកំ កម្មំ អនិដ្ឋបេន្តោ ហាបេតីតិ អាចរិយោ.

ពហិនទិតីរេ ជាតរុក្ខស្ស អន្តោនទិយំ បវិដ្ឋសាខាយ វាតិ ឯត្ថ ច នទិតីរេ ខាណុកំ កោដ្ដេត្វាតិ ឯត្ថ ច សចេ បន សេតុ វា សេតុបាទា វា ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ច សីមាសោធនំ នាម គាមសីមដ្ឋេ ហត្ថបាសានយនំ. ខណ្ឌសីមាយ ឧដ្ឋិតរុក្ខតោ វិយោជេត្វា កាតុំ វដ្ដតិ. កស្មា? តីរដ្ឋេ រុក្ខេ ពទ្ធនាវាយ គាមោ អាធារោតិ. ‘‘ឧភតោភាគេន គាមសីមំ ផុសិត្វា ឋិតសេតុ ខណ្ឌសីមាមហាសីមាយោ ផុសិត្វា ឋិតរុក្ខេន ឧបមេតព្ពោ’’តិ ច លិខិតំ. តត្ថ បុរិមនយេ តាវ ឥទំ វិចារេតព្ពំ – តាទិសេ ឋានេ កតកម្មំ កិំ នទិយំ កតសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧទាហុ គាមសីមាយំ, អថ ឧភយត្ថាតិ? កិញ្ចេត្ថ តំ ចេ នទិយំ កតសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាវ សោធេតព្ពា, ន ឥតរា. អថ គាមសីមាយំ កតសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឧទកុក្ខេបសីមា ន សោធេតព្ពា. យទិ ឧភយត្ថ កតសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ទ្វីសុ សីមាសុ ឯកកម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ អាបជ្ជតិ. តតោ ‘‘អញ្ញិស្សា សីមាយ ញត្តិ, អញ្ញិស្សា អនុស្សាវនា ហោតី’’តិ ឥទញ្ច ‘‘ខណ្ឌសីមាមហាសីមដ្ឋានំ កាយសាមគ្គិយា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទញ្ចានិដ្ឋំ អាបជ្ជតីតិ? ឯត្ថ វុច្ចតេ – យថាវុត្តំ កម្មំ ឧភយត្ថ កតសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ន ច យថាវុត្តំ អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតិ. កស្មា? ‘‘ញត្តិអនុស្សាវនានំ ឯកេកសីមាយំ បវត្តត្តា, ការកភិក្ខូនំ វា ឯកេកសីមាយំ ឋិតត្តា’’តិ វទន្តិ. ឧភយត្ថាបិ ឋាតុំ សក្កុណេយ្យតាយ បន តំ អការណំ. ឯកីភាវំ ឧបគតសីមដ្ឋានេ កតត្តាតិ ឥទំ អចលការណំ. ឯកីភាវំ ឧបគតាសុ ហិ ទ្វីសុ នទីគាមសីមាសុ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ច. សត្តព្ភន្តរសីមាយំ ចេ នទី ហោតិ, សមុទ្ទោ វា, ជាតស្សរោ វា. តេសុ ឋិតភិក្ខុ សត្តព្ភន្តរសីមាយំ ឋិតសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. តត្ថ ចេ នទិអាទិលក្ខណំ អប្បត្តោ ទីបកោ, បាសាណោ, រុក្ខោ វា ហោតិ, សត្តព្ភន្តរសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. មនុស្សេហិ វឡញ្ជនដ្ឋានំ ចេ តំ ហោតិ, គាមខេត្តសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. កតរគាមខេត្តំ? យតោ មនុស្សា សញ្ចរន្តិ, សព្ពេ ចេ សញ្ចរន្តិ, វិសុំ គាមខេត្តសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ ច អាចរិយា.

បច្ឆិមនយេ សចេ សេតុ នទីលក្ខណដ្ឋានំ អផុសិត្វា ឋិតោ, គាមសីមាសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តត្ថ ឯកោ ចេ គាមោ, តំ សោធេត្វា, ទ្វីសុ តីរេសុ សចេ ទ្វេ, ទ្វេបិ គាមេ សោធេត្វា កម្មំ កាតព្ពំ. ឯវញ្ហិ កតំ ឧភយត្រ កតំ ហោតិ. ឥមិនា នយេន ទ្វីសុ នទីសុ, ជាតស្សរេសុ ច ឯកកម្មបសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អយំ បន នយោ ខណ្ឌសីមាមហាសីមានម្បិ លព្ភតេវ. សចេ សេតុ នទីលក្ខណដ្ឋានំ ផុសិត្វា ឋិតោ, ឧទកុក្ខេបសីមាបិ សោធេតព្ពា.

សីមានមេវ ចេកត្តំ, វេហាសដ្ឋំ វិនា គតោ;

វិទិត្វា ឯកកម្មស្ស, សីមតោ ឥទមាទិសេ.

ឯកសីមំ ទ្វិសីមំ វា, តិសីមំ ចតុសីមកំ;

ឯកកម្មំ សិយា តស្ស, កោបោ បរិសតោ សិយាតិ.

អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – នទិយំ ករោន្តានំ ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ អប្បមាណំ. គាមេ ករោន្តានំ នទិយំ សម្ពន្ធរុក្ខស្ស ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ ឋិតភិក្ខុ អប្បមាណំ, តតោ ឱរំ បមាណំ. ពទ្ធសីមាយ សម្ពន្ធរុក្ខស្ស ពទ្ធសីមាយ ឋិតភិក្ខុ បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ, តេនេវ វុត្តំ ‘‘សីមំ សោធេត្វា កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘សចេ បន សេតុ វា សេតុបាទា វា ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតា កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វចនម្បិ បារោហាទីសុ វិយ សកលសីមាសោធនមេវ កាតព្ពន្តិ សាធេតិ, វីមំសិតព្ពំ. អតិវុដ្ឋិកាលេ បនាតិ ឯត្ថ អតិវុដ្ឋិ នាម យថា ចាតុមាសិកាយាតិ វេទិតព្ពា, តស្មា ចតុមាសំ អតិវុដ្ឋិយេវ សចេ ហោតិ, សព្ពោបិ ឱឃេន ឱត្ថដោកាសោ នទី ឯវ. អថ ឯកិស្សាបិ អតិវុដ្ឋិយា ឱឃោ ចតុមាសំ តិដ្ឋតិ, សន្ទតិ វា, ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតឱឃេន ឱត្ថដោកាសោ សព្ពោបិ នទី ឯវ. នទិំ ឱត្ថរិត្វា សន្ទនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយាតិ តមេវ វា នទិំ អញ្ញំ វា អបុព្ពំ វា បទេសំ អត្តនោ បវត្តវសេន នទិលក្ខណប្បត្តំ ឱត្ថរិត្វា សន្ទនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ វដ្ដតិ. គាមនិគមសីមំ ឱត្ថរិត្វាតិ ចតុមាសប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អគមនបថេតិ តទហុ គតបច្ចាគតំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យកេ’’តិ លិខិតំ. យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. កស្មា? នទិយម្បិ តំទោសប្បសង្គតោ. តិបុសកាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កមលុប្បលាទីនិបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. សព្ពោបិ អជាតស្សរោ ហោតិ, គាមសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ យេហិ កតំ, តេសំ គាមសីមាសង្ខ្យំ វា, សមន្តតោ តីរដ្ឋគាមេហិ ចេ កតំ, សព្ពគាមសង្ខ្យំ វា, អញ្ញេហិ គាមខេត្តេហិ អសម្ពន្ធដ្ឋានំ ចេ, វិសុំគាមសីមាសង្ខ្យំ វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

១៤៨. សំសដ្ឋវិដបាតិ ឥមិនា អាសន្នត្តំ ទីបេតិ, តេន បទេសសម្ភិន្ទនា ឥធ សម្ភេទោតិ ទីបេតិ. សោ បន វឌ្ឍន្តោ សីមាសង្ករំ ករោតីតិ ពទ្ធសីមដ្ឋានប្បវេសនវសេន ‘‘ឯកទេសពទ្ធសីមា’’តិ វត្តព្ពតោ សង្ករទោសោ ហោតិ. ន, ភិក្ខវេ, សីមាយ សីមា សម្ភិន្ទិតព្ពាតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមំ ពទ្ធសីមាយ បច្ឆា អត្តនា ពន្ធិតព្ពសីមា ន សម្ភិន្ទិតព្ពា’’តិ ឯកេ អធិប្បាយំ សំវណ្ណយន្តិ. បឋមំ សម្មតសីមាយំ សម្ភេទាភាវតោ ស្វាធិប្បាយោ អជ្ឈោត្ថរណេន យុជ្ជតិ, តស្មា បច្ឆា ពន្ធិតព្ពសីមាយ បឋមំ ពទ្ធសីមា ន សម្ភិន្ទិតព្ពា. សកលំ វា ឯកទេសតោ វា និមិត្តានំ អន្តោករណេន បឋមំ ពទ្ធសីមាយ សីមន្តរិកេ អកិត្តេត្វា សម្មន្ននតោ ហិ សម្ភិន្ទតិ នាម, បរេសំ ពទ្ធសីមំ សកលំ វា ឯកទេសតោ វា និមិត្តានំ អន្តោករណេន អជ្ឈោត្ថរតិ នាម, តេនេវាហ ‘‘សីមំ សម្មន្នន្តេន សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – បឋមំ ពទ្ធសីមាយ សីមន្តរិកំ បច្ឆា ពន្ធិតព្ពសីមាយ និមិត្តភូតំ ឋបេត្វា បច្ឆា សីមំ សម្មន្និតុន្តិ. ឥមា ទ្វេបិ វិបត្តិយោ ភិក្ខុភិក្ខុនីសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ ន សម្ភវន្តិ. សោ បន វឌ្ឍន្តោ សីមាសង្ករំ ករោតីតិ ឯត្ថ កេវលំ សីមាសង្ករមេវ ករោតិ. តស្មិំ កតកម្មានិ ន កុប្បន្តីតិ កេចិ, តំ នយុត្តំ សាខាបារោហឆេទនសីមាសោធនានំ វុត្តត្តា. ឥទំ សព្ពំ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា គរុកុលេ បយិរុបាសិត្វា គហេតព្ពយុត្តកំ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ឆឌ្ឌេតព្ពំ.

ឧបោសថភេទាទិកថាវណ្ណនា

១៤៩. ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថា’’តិ តទា សាមគ្គីឧបោសថស្ស អននុញ្ញាតត្តា វុត្តំ. សាមគ្គីឧបោសថស្ស បុព្ពកិច្ចេ ‘‘អជ្ជុបោសថោ សាមគ្គី’’តិ វត្តព្ពំ, ន ច កម្មវាចាយ ភគវតា បយោគោ ទស្សិតោ, បាឡិនយតោ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ឧទ្ទិសិតព្ពក្កមោ ទស្សិតោ. តថា បញ្ចន្នំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសានំ ឧទ្ទេសក្កមោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពំ. តយោ វា ទ្វេ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អធម្មេន សមគ្គំ នាម ហោតីតិ ឯត្ថ កាមំ សង្ឃស្ស សាមគ្គី នាម ហោតិ វគ្គកថាយ យថាកម្មំ សាមគ្គីវវត្ថានតោ. តថាបិ វគ្គបដិបក្ខភាវេន សមគ្គំ, សមគ្គបដិបក្ខភាវេន ច វគ្គំ នាម កតំ. អាវេណិកតោ វា គណកម្មាទិសម្ភវតោ, តស្ស ច សមគ្គវគ្គភាវសម្ភវតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ធម្មេន វគ្គន្តិ ឯត្ថ បារិសុទ្ធិករណំ ធម្មិកំ, សង្ឃស្សេវ ឆន្ទាគមនំ, ន គណស្សាតិ កត្វា វគ្គំ នាម ហោតិ. ‘‘ឯកវារំ កតំ សុកតំ, អាបត្តិំ បន អាបជ្ជតិ, បុន កាតុំ ន លភន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘បញ្ចសុ ឯកស្ស ឆន្ទំ អាហរិត្វា ចតូហិ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ, ឆន្ទហារកេ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ បត្តេ តេន សង្ឃោ បហោតិ, តស្មា ឆន្ទោ សង្ឃប្បត្តោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកថាវណ្ណនា

១៥០. មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតិ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ…បេ… តស្មា តុណ្ហី. ឯវមេតំ ធារយាមី’តិ វត្វា ‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’ន្តិអាទិនា នយេន អវសេសេ សុតេន សាវិតេ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ឯវមេតំ ធារយាមីតិ សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ធារយាមី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’’ន្តិ វចនំ សំខិត្តន្តិ គហេតព្ពំ, តេនេវ ខុទ្ទកបេយ្យាលវសេន លិខិតំ. ឯវំ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតិ, តត្ថាយស្មន្តេ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’’ន្តិ វចនំ សំខិត្តន្តិ គហេតព្ពន្តិ ឯកេ. កេចិ ‘‘អវិវទមានេហិ សិក្ខិតព្ព’ន្តិ វុត្តេ និទានុទ្ទេសោ និដ្ឋិតោ នាម ហោតិ, តស្មា អនាវិករោន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. កស្មា? ‘‘និទានំ ឧទ្ទិសិត្វា’’តិ និដ្ឋានវចនេន ហិ និទានស្ស និដ្ឋិតភាវោ វុត្តោ, និទានាវសានេ ច អាបត្តិ វុត្តាតិ. ‘‘សរភញ្ញំ នាម សរេន ភណន’’ន្តិ លិខិតំ. សជ្ឈាយំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘សជ្ឈាយំ ករោមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា. ‘‘អាបុច្ឆាមីតិ វុត្តមត្តេន កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តំ តុណ្ហីភាវេ យុជ្ជតិ. ‘‘អថាបិ លាភាទិនា អភិភូតោ វារេតិ, តំ ន បមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. ឯសេវ នយោតិ កថេន្តោ យទិ វិច្ឆិន្ទតិ, បុន អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ.

អធម្មកម្មបដិក្កោសនាទិកថាវណ្ណនា

១៥៤. ‘‘តេសំ អនុបទ្ទវត្ថាយា’’តិ សង្ឃោ សង្ឃស្ស កម្មំ ន ករោតិ, អញ្ញោបិ ឧបទ្ទវោ ពហូនំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកអជ្ឈេសនាទិកថាវណ្ណនា

១៥៥. ‘‘ថេរាធិកំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វត្វាបិ បច្ឆា អវិសេសេន ‘‘យោ តត្ថ ព្យត្តោ បដិពលោ, តស្សាធេយ្យ’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘ភន្តេ’’តិ វចនំ ថេរស្សាបិ អត្ថីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ‘‘គច្ឆាវុសោ សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា’’តិ វចនតោ អសតិបិ អន្តរាយេ ថាមំ បមាណន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ.

ទិសំគមិកាទិវត្ថុកថាវណ្ណនា

១៦៣. ‘‘សចស្ស សទ្ធិំចរា ភិក្ខុឧបដ្ឋាកា អត្ថី’’តិ បាឋោ. ‘‘ឧតុវស្សេតិ ឧតុសំវច្ឆរេ ហេមន្តគិម្ហេសូ’’តិ លិខិតំ.

បារិសុទ្ធិទានកថាវណ្ណនា

១៦៤. បារិសុទ្ធិំ ទម្មីតិ ‘‘សាបត្តិកោ ថេរានំ ទេតិ, សម្បជានមុសាវាទេ ទុក្កដំ សម្ភវតី’’តិ អាចរិយេន លិខិតំ. កិំ នុ ខោ ការណំ? សម្បជានមុសាវាទេន ទុក្កដាបត្តិ នាម កេវលំ ភគវតា វុត្តត្តា អកិរិយសមុដ្ឋានា ហោតីតិ. ‘‘បារិសុទ្ធិំ ទម្មី’’តិ ឯត្ថ បន កិរិយា បញ្ញាយតិ, តស្មា សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយំ វិយ ទិស្សតិ, សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. មហន្តា ហិ តេ អាចរិយា នាម. តត្ថ ‘‘ទម្មី’’តិ អត្តនោ ឧបោសថកម្មនិព្ពត្តិនិមិត្តំ វុត្តំ. ‘‘ហរា’’តិ ច ‘‘អារោចេហី’’តិ ច ហារកស្ស អនារោចនបច្ចយា ទុក្កដមោចនត្ថំ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ ឆន្ទទានេបិ. តត្ថ ‘‘ទម្មី’’តិ អត្តនោ ចិត្តសាមគ្គិទីបនវចនំ, សេសំ វុត្តនយមេវ, ឯវំ ឧបតិស្សត្ថេរោ វណ្ណេតិ. អថ វា បឋមំ សមគ្គភាវំ សន្ធាយ, ទុតិយំ បច្ឆា វិធាតព្ពភាវំ, តតិយំ ឆន្ទហារកស្ស ទុក្កដមោចនត្ថំ វុត្តំ. ឧភយត្ថាបិ ‘‘សង្ឃប្បត្តោ បក្កមតី’’តិអាទិវចនតោ សង្ឃេ សមគ្គេ ឯវ ឆន្ទបារិសុទ្ធិទានំ រុហតិ, នាសមគ្គេតិ សិទ្ធំ. ‘‘សង្ឃប្បត្តោ ឧក្ខិត្តកោ បដិជានាតិ, អាហដា ហោតិ បារិសុទ្ធី’’តិអាទិវចនតោ ឧក្ខិត្តកាទីនម្បិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិទានំ រុហតីតិ សិទ្ធំ, តញ្ច ខោ បកតត្តសញ្ញាយ, នោ អញ្ញថាតិ តក្កោ. ជានិត្វា សាមណេរស្ស ទិន្នេ ន យាតិ, អាបត្តិ ច, អជានិត្វា ទិន្នេ យាតិ ច, អនាបត្តីតិ ឯកេ. ពិឡាលសង្ខលិកា នាម បារិសុទ្ធីតិ ឯត្ថ សង្ខលិកា នាម អនន្តរេន សម្ពជ្ឈតិ, អញ្ញេន ច សង្ខលិកេនាតិ កេវលំ សង្ខលិកា បារិសុទ្ធិ នាម ហោតីតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ឯវំ សន្តេ វិសេសនំ និរត្ថកំ ហោតិ. ពិឡាលសង្ខលិកា ពទ្ធាវ ហោតិ អន្តោគេហេ ឯវ សម្បយោជនត្តា. យថា សា ន កត្ថចិ គច្ឆតិ, តថា សាបិ ន កត្ថចិ គច្ឆតីតិ កិរ អធិប្បាយោ.

ឆន្ទទានាទិកថាវណ្ណនា

១៦៥-៧. ‘‘ឆន្ទំ ទត្វា ខណ្ឌសីមំ វា សីមន្តរិកំ វា ពហិសីមំ វា គន្ត្វា អាគតោ ភិក្ខុ កម្មំ ន កោបេតិ, តស្មា គមិកភិក្ខូនំ ឆន្ទំ គណ្ហិត្វា ខណ្ឌសីមំ ពន្ធិត្វា បុន វិហារសីមំ ពន្ធិតុំ តេសំ ឆន្ទំ ន គណ្ហន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘មុហុត្តំ ឯកមន្តំ ហោថា’’តិអាទិវចនតោ យំ កិញ្ចិ ភិក្ខុកម្មំ គហដ្ឋាទីសុ ហត្ថបាសគតេសុ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. និស្សីមន្តិ ពហិសីមំ. តស្ស សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថីតិ តស្មិំ សតិបិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. អាសនេន សហ ឧទកន្តិ អត្ថោ. បន្នរសោបីតិ អបិ-សទ្ទោ ចាតុទ្ទសិំ សម្បិណ្ឌេតិ, តេន វុត្តំ មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘យទិ នោ ឯត’’ន្តិ. ‘‘អជ្ជ មេ ឧបោសថោ បន្នរសោ’’តិ អធិដ្ឋានំ សទា ន កិញ្ចិ, ន អញ្ញថាតិ ឯកេ.

អាបត្តិបដិកម្មវិធិកថាទិវណ្ណនា

១៦៩-១៧០. បដិទេសេមីតិ យាយ កាយចិ ភាសាយ វុត្តេ ទេសនា ច បដិគ្គហោ ច ហោតិយេវ ទិដ្ឋាវិកម្មេន វិសុទ្ធិយា វុត្តត្តាតិ កេចិ. វេមតិកេន ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកិស្សា ថុល្លច្ចយាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ កតេ យាវ និព្ពេមតិកោ ន ហោតិ, តាវ សភាគាបត្តិំ បដិគ្គហេតុំ ន លភតិ, អញ្ញេសញ្ច កម្មានំ បរិសុទ្ធោ នាម ហោតិ. បុន និព្ពេមតិកោ ហុត្វា ទេសេតព្ពំ. ន ចាតិ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ អត្ថិ, ទេសិតេ បន ទោសោ នត្ថីតិ. តថា ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមីតិ ឯត្ថ ច សកលសង្ឃេ សភាគាបត្តិំ អាបន្នេ, វេមតិកេ ច. តថា ច ‘‘សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា យទា សុទ្ធំ បស្សិស្សតី’’តិ, ‘‘តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’តិ វត្វា ‘ឧបោសថំ កាតុំ លភតី’’តិ ច លិខិតំ.

អនាបត្តិបន្នរសកាទិកថាវណ្ណនា

១៧២-៣. ‘‘អត្ថញ្ញេ’’តិ បុព្ពវារេ, ‘‘អថញ្ញេ’’តិ បច្ឆាវារេ បាឋោ. សីមំ ឱក្កន្តេ វា ឱក្កមន្តេ វា បស្សន្តិ. ធម្មសញ្ញិនោ បន អញ្ញាណេន ហោន្តិ. ‘‘វេមតិកបន្នរសកំ ឧត្តានមេវា’’តិ បាឋោ.

សីមោក្កន្តិកបេយ្យាលកថាវណ្ណនា

១៧៨. ‘‘ន អកាមា ទាតព្ពា’’តិវចនតោ ឥច្ឆាយ សតិ ទាតព្ពាតិ សិទ្ធំ.

លិង្គាទិទស្សនកថាវណ្ណនា

១៨០. នាភិវិតរន្តីតិ ឯត្ថ លទ្ធិនានាសំវាសកា កិរ តេ. កម្មនានាសំវាសកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សជ្ជាបេត្វា តស្ស ឱសារណកម្មំ កាតព្ពំ. ឯវញ្ហិ កតេ តេន សទ្ធិំ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឥតរេន លទ្ធិនិស្សជ្ជនមត្តេន កាតុន្តិ វុត្តំ. អាបត្តិយា អទស្សនេ អប្បដិកម្មេ ឧក្ខិត្តកញ្ច ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឧក្ខិត្តកញ្ច ជានិត្វា តេន សទ្ធិំ ករោន្តស្ស បាចិត្តិយំ, តស្មា ឥមេ ឧក្ខិត្តានុវត្តកាតិ វេទិតព្ពាតិ ឯកេ.

នគន្តព្ពគន្តព្ពវារកថាវណ្ណនា

១៨១. ន គន្តព្ពោតិ កិំ សន្ធាយ? ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃេនា’’តិ វចនតោ យស្មិំ វិហារេ សតំ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តេ សព្ពេ កេនចិទេវ ករណីយេន ទស ទស ហុត្វា វិសុំ វិសុំ នានាឧទកុក្ខេបសីមាទីសុ ឋត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភន្តិ. នវកម្មសាលាទិកា នានាសីមាកោដិ ឧបោសថាធិដ្ឋានត្ថំ សីមាបិ នទីបិ ន គន្តព្ពា. គរុកំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ វិស្សជ្ជិត្វា លហុកស្ស អកត្តព្ពត្តា ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃេនា’’តិ វចនំ សាធេតិ. តត្ថ ‘‘យស្មិំ អាវាសេ ឧបោសថការកា …បេ… អកត្វា ន គន្តព្ពោ’’តិ វចនតោ វិស្សដ្ឋឧបោសថាបិ អាវាសា គន្តុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. ‘‘តតោ បារិសុទ្ធិឧបោសថករណត្ថំ វិស្សដ្ឋឧបោសថា គន្តុំ វដ្ដតិ, ខណ្ឌសីមំ វា បវិសិតុន្តិ អបរេ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា នេវ ឧបោសថន្តរាយោតិ ‘‘អត្តនោ ឧបោសថន្តរាយោ’’តិ លិខិតំ.

វជ្ជនីយបុគ្គលសន្ទស្សនកថាវណ្ណនា

១៨៣. ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស និសិន្នបរិសាយ កលហាទិភយេន នាហំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា និសីទិតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញកម្មេ តស្ស និសិន្នបរិសាយ អាបត្តិ នត្ថីតិ ឯកេ. ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ អញ្ញត្រ សង្ឃសាមគ្គិយា’’តិ (មហាវ. ១៨៣) វចនតោ សាមគ្គីទិវសោ អនុបោសថទិវសោតិ អត្ថតោ វុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថា’’តិ វុត្តវចនវសេនេតំ វុត្តំ, អញ្ញថា បរិវារបាឡិយា វិរុជ្ឈតីតិ អាចរិយា. ចាតុទ្ទសិយំ, បន្នរសិយំ វា ចេ សង្ឃោ សមគ្គោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ សាមគ្គី’’តិ អវត្វា បកតិនីហារេនេវ កត្តព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ យថាទេសនា កតាតិ នោ តក្កោ. អញ្ញថា យថាវុត្តទ្វយេ ចេ សាមគ្គី ហោតិ, តត្ថ ឧបោសថំ អកត្វា អនុបោសថទិវសេ ឯវ សាមគ្គីឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អាបជ្ជតិ. អញ្ញថា បុព្ពេ បដិសិទ្ធត្តា ឥទានិ បដិសេធនកិច្ចំ នត្ថិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវសិកំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៦) បុព្ពេ ហិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ បុព្ពេ វុត្តត្តា ‘‘សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា’’តិ ច ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថា’’តិ (មហាវ. ១៤៩) ច បច្ឆា វុត្តត្តា តតោ អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឧបោសថោ ន កាតព្ពោតិ អត្ថតោ អាបន្នំ អនិដ្ឋំ, សតិ សង្ឃសាមគ្គិយា អញ្ញោ ទិវសោ បកតិវសេន អនុបោសថោបិ ឧបោសថទិវសោ នាម ហោតីតិ ទស្សនវសេន និវារេតុម្បិ ឯវំទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

ឧបោសថក្ខន្ធកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.