១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. វាទក្ខិត្តោតិ ឯត្ថ អវិសេសេន វាទជប្បវិតណ្ឌសង្ខាតោ តិវិធោបិ កថាមគ្គោ ‘‘វាទោ’’ ឥច្ចេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តេសុ ‘‘តិត្ថិយេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វចនតោ ឋបេត្វា វាទំ ‘‘សេសា’’តិ វទន្តិ. ឆលជាតិនិគ្គហដ្ឋានកុសលតាយ កទាចិ កត្ថចិ អវជានិត្វា បដិជានាតិ, តថា បុព្ពេ កិញ្ចិ វចនំ បដិជានិត្វា បច្ឆា អវជានាតិ. ឯវំ វា អញ្ញថា វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ឯវំ បវត្តោ សម្បជានមុសា ភាសំ បដិស្សុណិត្វា អសច្ចាយន្តោ សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទេន្តោ ឯវំ សោ វាទក្ខិត្តោ សមានោ បាចិត្តិយវត្ថុញ្ច បរិបូរេន្តោ វិចរតីតិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ វាទេតិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៩; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧; នេត្តិ. ៥; មហានិ. ២៧) បឋមមារទ្ធេ អត្តនោ វាទេ. ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) នោ សមយោ. ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តេ និព្ពានម្បិ សង្គហំ គច្ឆតិ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤; ម. និ. ២.២១៥) វុត្តត្តា បន តំ ន ទុក្ខំ. នោ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. អយំ បរវាទី ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ សុត្តំ ទស្សេត្វា សិទ្ធន្តំ សម្ភមេត្វា ‘‘វិរោធិ វិរុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ ទោសំ អារោបេស្សតីតិ តស្មិំ បឋមវាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តំ អវជានិត្វា ‘‘និព្ពានន្ត្វេវ សស្សត’’ន្តិ, ‘‘អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’តិ ច សុត្តំ ទិស្វា តស្ស បឋមវាទស្ស និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ តមេវ បច្ឆា បដិជានាតិ. ឯវំ តត្ថ យថាវុត្តមានិសំសំ សល្លក្ខេន្តោ តំ បដិជានិត្វា យទិ អនត្តា សព្ពេ ធម្មា, ធម្មា ឯវ ន តេ ភវន្តិ. សភាវំ ធារេន្តីតិ ហិ ‘‘ធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

អយញ្ច អត្ត-សទ្ទោ សភាវវាចីតិ ឯវំ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ទោសោតិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តមេវ បឋមវាទំ បច្ឆា អវជានាតិ. អថ សោ បរវាទី សបក្ខំ បដិសេធេ បដិជាននត្តាបនយនំ. បដិជានាតិ បត្យាស្ស ឥតិ វចនតោ ‘‘បដិញ្ញា អញ្ញា សោ នាម តេ និគ្គហោ’’តិ វុត្តោ. សភាវាតិរិត្តំ អត្ថំ បដិសេធាធិប្បាយតោ សភាវតោ អតិរិត្តំ ពាលបរិកប្បិតមត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ មេ បដិញ្ញាតកថា, សា ច តទវត្ថាយេវាតិ ន មេ តំ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ អត្ថិ, ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជាននំ បន សភាវសង្ខាតំ អត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ ន វទាមីតិ អធិប្បាយេន កតន្តិ ឥមិនា អញ្ញេន ការណេន តំ បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ ការណំ បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អនត្តា សព្ពេវ ធម្មា’’តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘អត្ត-សទ្ទស្ស សភាវវាចិត្តា’’តិ ឥទំ ការណំ បដិច្ច តេន បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ កតំ. តមញ្ញការណំ បច្ឆា ទស្សិតេន អញ្ញេន ការណេន បដិច្ឆាទេតីតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា ន កេវលំ យថាទស្សិតនយេន សោ អត្ថមេវ អវជានាតិ, បដិជានាតិ ច, កិន្តុ វចនម្បិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១) ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ បឋមំ ការណំ វត្វា បរវាទិនា ‘‘យទិ ជានិតព្ពតោ អនិច្ចំ, និព្ពានំ តេ អនិច្ចំ សិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន មយា ‘ជានិតព្ពតោ’តិ ការណំ វុត្តំ, ‘ជាតិធម្មតោ’តិ មយា វុត្តំ, តំ តយា ពធិរតាយ អញ្ញេន សល្លក្ខិតន្តិអាទីនិ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ‘ជានិតព្ពតោ’តិ វត្វា បុន ‘ជាតិធម្មតោ’តិអាទីនិ វទតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អវជានិត្វា បុន បដិជានន្តោ តំ អវជាននំ ឥមិនា បដិច្ឆាទេតិ នាមា’’តិ លិខិតំ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ចាតិ ជានិត្វា វា ជានន្តស្ស វាតិ អត្ថទ្វយំ ទីបេតីតិ.

៣. អបិច មិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នាតិ ចតុព្ពិធមិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នា. សីហឡាទិនាមភេទគតាតិ កេចិ, តស្មា ឯវំ វទតោ វចនំ, តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាតិ ឧភយំ វុត្តន្តិ មាតិកាយំ ឧភិន្នំ សង្គហិតត្តា. វិភង្គេ តំ វចនំ យស្មា វិនា វិញ្ញត្តិយា នត្ថិ, តស្មា ‘‘វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ វិញ្ញត្តិ ច ទស្សិតា. ‘‘ឯវំ វទតោ វចន’’ន្តិ លោកវោហារេន វត្វា បរមត្ថតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តំសមុដ្ឋាបិកា វា ចេតនាតិ វុត្ត’’ន្តិ ច វទតិ. ឱឡារិកេនេវាតិ ចេតនាសមុដ្ឋានវាចានំ សុខុមត្តា វិសយវសេនេវ កតាតិ.

៩. ទិដ្ឋស្ស ហោតីតិ ទិដ្ឋោ អស្ស, អនេន វា ឧបចារជ្ឈានវសេន ន មយា អព្យាវដោ មតោ, ‘‘ន មយា បវន្តោ បដោ ទិដ្ឋោ’’តិអាទិំ ភណន្តស្ស ច បរមត្ថសុញ្ញតំ ឧបាទាយ ឯវ ‘‘ឥត្ថិំ ន បស្សាមិ, ន ច បុរិស’’ន្តិ ភណន្តស្ស ច ន មុសាវាទោ.

១១. អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ទុព្ភាសិតាបត្តី’’តិ វទន្តិ. កស្មា? ‘‘កេឡិំ កុរុមានោ’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘វាចា គិរា…បេ… វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ ឧជុកំ សន្ធាយ, កាយោ ន ឧជុកោ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.