១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. វាទក្ខិត្តោតិ ឯត្ថ អវិសេសេន វាទជប្បវិតណ្ឌសង្ខាតោ តិវិធោបិ កថាមគ្គោ ‘‘វាទោ’’ ឥច្ចេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តេសុ ‘‘តិត្ថិយេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វចនតោ ឋបេត្វា វាទំ ‘‘សេសា’’តិ វទន្តិ. ឆលជាតិនិគ្គហដ្ឋានកុសលតាយ កទាចិ កត្ថចិ អវជានិត្វា បដិជានាតិ, តថា បុព្ពេ កិញ្ចិ វចនំ បដិជានិត្វា បច្ឆា អវជានាតិ. ឯវំ វា អញ្ញថា វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ឯវំ បវត្តោ សម្បជានមុសា ភាសំ បដិស្សុណិត្វា អសច្ចាយន្តោ សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទេន្តោ ឯវំ សោ វាទក្ខិត្តោ សមានោ បាចិត្តិយវត្ថុញ្ច បរិបូរេន្តោ វិចរតីតិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ វាទេតិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៩; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧; នេត្តិ. ៥; មហានិ. ២៧) បឋមមារទ្ធេ អត្តនោ វាទេ. ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) នោ សមយោ. ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តេ និព្ពានម្បិ សង្គហំ គច្ឆតិ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤; ម. និ. ២.២១៥) វុត្តត្តា បន តំ ន ទុក្ខំ. នោ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. អយំ បរវាទី ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ សុត្តំ ទស្សេត្វា សិទ្ធន្តំ សម្ភមេត្វា ‘‘វិរោធិ វិរុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ ទោសំ អារោបេស្សតីតិ តស្មិំ បឋមវាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តំ អវជានិត្វា ‘‘និព្ពានន្ត្វេវ សស្សត’’ន្តិ, ‘‘អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’តិ ច សុត្តំ ទិស្វា តស្ស បឋមវាទស្ស និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ តមេវ បច្ឆា បដិជានាតិ. ឯវំ តត្ថ យថាវុត្តមានិសំសំ សល្លក្ខេន្តោ តំ បដិជានិត្វា យទិ អនត្តា សព្ពេ ធម្មា, ធម្មា ឯវ ន តេ ភវន្តិ. សភាវំ ធារេន្តីតិ ហិ ‘‘ធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

អយញ្ច អត្ត-សទ្ទោ សភាវវាចីតិ ឯវំ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ទោសោតិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តមេវ បឋមវាទំ បច្ឆា អវជានាតិ. អថ សោ បរវាទី សបក្ខំ បដិសេធេ បដិជាននត្តាបនយនំ. បដិជានាតិ បត្យាស្ស ឥតិ វចនតោ ‘‘បដិញ្ញា អញ្ញា សោ នាម តេ និគ្គហោ’’តិ វុត្តោ. សភាវាតិរិត្តំ អត្ថំ បដិសេធាធិប្បាយតោ សភាវតោ អតិរិត្តំ ពាលបរិកប្បិតមត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ មេ បដិញ្ញាតកថា, សា ច តទវត្ថាយេវាតិ ន មេ តំ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ អត្ថិ, ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជាននំ បន សភាវសង្ខាតំ អត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ ន វទាមីតិ អធិប្បាយេន កតន្តិ ឥមិនា អញ្ញេន ការណេន តំ បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ ការណំ បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អនត្តា សព្ពេវ ធម្មា’’តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘អត្ត-សទ្ទស្ស សភាវវាចិត្តា’’តិ ឥទំ ការណំ បដិច្ច តេន បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ កតំ. តមញ្ញការណំ បច្ឆា ទស្សិតេន អញ្ញេន ការណេន បដិច្ឆាទេតីតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា ន កេវលំ យថាទស្សិតនយេន សោ អត្ថមេវ អវជានាតិ, បដិជានាតិ ច, កិន្តុ វចនម្បិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១) ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ បឋមំ ការណំ វត្វា បរវាទិនា ‘‘យទិ ជានិតព្ពតោ អនិច្ចំ, និព្ពានំ តេ អនិច្ចំ សិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន មយា ‘ជានិតព្ពតោ’តិ ការណំ វុត្តំ, ‘ជាតិធម្មតោ’តិ មយា វុត្តំ, តំ តយា ពធិរតាយ អញ្ញេន សល្លក្ខិតន្តិអាទីនិ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ‘ជានិតព្ពតោ’តិ វត្វា បុន ‘ជាតិធម្មតោ’តិអាទីនិ វទតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អវជានិត្វា បុន បដិជានន្តោ តំ អវជាននំ ឥមិនា បដិច្ឆាទេតិ នាមា’’តិ លិខិតំ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ចាតិ ជានិត្វា វា ជានន្តស្ស វាតិ អត្ថទ្វយំ ទីបេតីតិ.

៣. អបិច មិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នាតិ ចតុព្ពិធមិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នា. សីហឡាទិនាមភេទគតាតិ កេចិ, តស្មា ឯវំ វទតោ វចនំ, តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាតិ ឧភយំ វុត្តន្តិ មាតិកាយំ ឧភិន្នំ សង្គហិតត្តា. វិភង្គេ តំ វចនំ យស្មា វិនា វិញ្ញត្តិយា នត្ថិ, តស្មា ‘‘វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ វិញ្ញត្តិ ច ទស្សិតា. ‘‘ឯវំ វទតោ វចន’’ន្តិ លោកវោហារេន វត្វា បរមត្ថតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តំសមុដ្ឋាបិកា វា ចេតនាតិ វុត្ត’’ន្តិ ច វទតិ. ឱឡារិកេនេវាតិ ចេតនាសមុដ្ឋានវាចានំ សុខុមត្តា វិសយវសេនេវ កតាតិ.

៩. ទិដ្ឋស្ស ហោតីតិ ទិដ្ឋោ អស្ស, អនេន វា ឧបចារជ្ឈានវសេន ន មយា អព្យាវដោ មតោ, ‘‘ន មយា បវន្តោ បដោ ទិដ្ឋោ’’តិអាទិំ ភណន្តស្ស ច បរមត្ថសុញ្ញតំ ឧបាទាយ ឯវ ‘‘ឥត្ថិំ ន បស្សាមិ, ន ច បុរិស’’ន្តិ ភណន្តស្ស ច ន មុសាវាទោ.

១១. អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ទុព្ភាសិតាបត្តី’’តិ វទន្តិ. កស្មា? ‘‘កេឡិំ កុរុមានោ’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘វាចា គិរា…បេ… វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ ឧជុកំ សន្ធាយ, កាយោ ន ឧជុកោ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣. ‘‘បុន អរេ បត្តេតិ បុន តំ ឋានំ បរិវដ្ដេត្វា អាគតេ អញ្ញស្មិំ អរេ’’តិ លិខិតំ. បតិដ្ឋិតារប្បទេសន្តិ ភូមិំ. បុន អរេតិ បុន តស្មិំយេវ អរេ ភូមិំ បត្តេតិ អត្ថោតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ វិយ. ជាបិតោតិ បរាជិតោ, ‘‘បរាជិតោ’’តិ វា បាឋោ. បាបេសីតិ អភិភវសិ. មនាបំ ភាសមានស្ស ព្រាហ្មណស្ស គរុំ ភារំ. ឧទព្ពហីតិ អាកឌ្ឍីតិ អត្ថោ, អនាទរត្ថេ វា សាមិវចនំ. ធនញ្ច នំ អលាភេសីតិ យថា សោ ធនំ អលភិ, តថា អកាសីតិ អធិប្បាយោ.

១៥. បុព្ពេតិ និទានេ. អវកណ្ណកន្តិ ឆិន្នកណ្ណកនាមំ. ជវកណ្ណកន្តិ វង្កកណ្ណកនាមំ. ធនិដ្ឋកំ ធនវឌ្ឍកនាមំ, សិរិវឌ្ឍកនាមំ កុលវឌ្ឍកស្សេវ នាមំ. តច្ឆកកម្មន្តិ ខណនកម្មការា កោដ្ឋកា, បាសាណកម្មការាតិ កេចិ. ‘‘មុទ្ទាតិ បព្ពគណនា. គណនាតិ មហាគណនា’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘មធុមេហំ ឱមេហ’’ន្តិ លិខិតំ. ថូលកាយស្ស មំសូបចយោតិ ឯកេ. យភ មេថុនេ. វីតរាគតាទីហិ អក្កោសន្តោបិ កិលេសេហេវ កិរ អក្កោសតិ នាម, តថា ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ អក្កោសន្តោ អាបត្តិយា អក្កោសតិ នាមាតិ ឯកេ. លិង្គាយត្តត្តា អច្ចោទាតាទិបិ លិង្គមេវ ជាតំ.

១៦. សព្ពត្ថ វទេតីតិ ឧទ្ទេសោ. ភណតីតិ វិត្ថារោ. វទេតីតិ វា ឥមិនា បរវិញ្ញាបនំ ទីបេតិ.

២៦. អញ្ញាបទេសវារេសុ បន ‘‘ឯវំ វទេតី’’តិ វុត្តំ. កស្មា? បុព្ពេ ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមនិទស្សនត្ថំ. បុព្ពេបិ ‘‘ហីនេន ហីនំ, ហីនេន ឧក្កដ្ឋំ, ឧក្កដ្ឋេន ហីនំ, ឧក្កដ្ឋេន ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ ជាត្យាទីសុ ឯកេកស្មិំ ចតុធា ចតុធា ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមស្ស និទស្សនំ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា ករោតិ. ‘‘ហីនេន ហីនំ វទេតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេយេវ ហិ ‘‘ឯវំ វទេតី’’តិ វុត្តេ សោ អាការោ និទស្សិតោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា អញ្ញាបទេសេន សោ អាការោ ន សម្ភវតីតិ អាបជ្ជតិ. ន សម្ភវតិ ឯវាតិ ចេ? ន, វិសេសការណាភាវា, តត្ថ អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អនិយមនិទ្ទេសេន អនិយមត្ថសម្ភវតោ ច. ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា’’តិអាទិនា ហិ អនិយមនិទ្ទេសេន ចណ្ឌាលំ វា អចណ្ឌាលំ វា សន្ធាយ ភណន្តស្ស អាបត្តីតិ អនិយមត្ថោ សម្ភវតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ តាវតា បុព្ពេ ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមនិទស្សនសិទ្ធិតោតិ? ន, ‘‘វទេតី’’តិ ឥមិនា អយោជិតេ ‘‘ឯវ’’ន្តិ បទេ ឥមំ នាម អាការំ ទស្សេតីតិ អនវពោធតោ. អញ្ញាបទេសនយេបិ បរវិញ្ញាបនេយេវ ទុក្កដបាចិត្តិយំ វិយាតិ និយមនបយោជនំ វា ‘‘វទេតី’’តិ បទន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា អត្តនោ សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេន្តោ ហីនេន ហីនំ វទេតិ ភណតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. សចេ សយំ ហីនោ ហីនេន ហីនំ ចណ្ឌាលំ…បេ… បុក្កុសំ ‘‘បុក្កុសោ’’តិ ភណតិ អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយស្ស, ឯស នយោ អញ្ញាបទេសវារេសុបីតិ យោជនា វេទិតព្ពា. អយមត្ថោ ទុដ្ឋទោសេសុ បរិយេសិតព្ពោ. អញ្ញថា ‘‘វទេតិ ភណតី’’តិ ឯតេសំ អញ្ញតរំ ឧភយត្ថ អនញ្ញាបទេសវារអញ្ញាបទេសវារេសុ, វិសេសេន វា អញ្ញាបទេសវារេសុ និរត្ថកំ អាបជ្ជតិ វិនាយេវ តេន វចនសិលិដ្ឋតាសម្ភវតោ. អត្តតោ បាឡិយំ អវុត្តត្តា បនេត្ថ ‘‘សាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បទសន្ធិ វទេតីតិ វទ ឥតីតិ. អសម្មុខា វទន្តស្ស ទុក្កដំ ‘‘សម្មុខា បន សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. ទវកម្យតា នាម កេឡិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ហសាធិប្បាយតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អសម្មុខាបិ ទវកម្យតាយ វទន្តស្ស ទុព្ភាសិតមេវា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. បាបគរហិតាយ កុជ្ឈិត្វាបិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ, អសម្មុខា អនាបត្តីតិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦-៧. ‘‘ឥមស្ស សុត្វា អមុស្សា’’តិ បាឋោ. ‘‘ឥមេសំ សុត្វា’’តិ ន សុន្ទរំ. ភេទាយបីតិ ភេទាយ. តិណ្ណម្បិ ភិក្ខុភាវតោយេវ និបជ្ជនតោ ‘‘ភិក្ខូនំ បេសុញ្ញេ’’តិ ពហុវចនំ កតំ.

៣៨-៩. ‘‘ឥត្ថន្នាមោ អាយស្មា ចណ្ឌាលោ…បេ… បុក្កុសោតិ ភណតី’’តិ វត្វា បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតីតិ យោជនា. អញ្ញថា ‘‘បុក្កុសោតិ ភណតី’’តិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជតិ. ឯត្ថ អនុបសម្បន្នវារោ លព្ភមានោបិ ន ឧទ្ធដោ ឱមសវាទេ ទស្សិតនយត្តា, សង្ខេបតោ អន្តេ ទស្សេតុកាមតាយ វា. តថា ហិ អន្តេ តីណិ ទុក្កដានិ ទស្សិតានិ. តានិ បន ទស្សេន្តោ ភគវា យស្មា ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតី’’តិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ អញ្ញតរវិបល្លាសវសេន វា ឧភយវិបល្លាសវសេន វា បាចិត្តិយន្តិ កត្វា ទ្វេបិ តានិ ឯកតោ វុត្តានីតិ ទស្សេតុកាមោ, តស្មា សព្ពបឋមំយេវ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ អាហ. ‘‘ទ្វីសុ បនេតេសុ យស្មា បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោបិ ឧបសម្បន្នោ តាទិសំយេវ ឧបសម្បន្នំ ខុំសេតុកាមោ ឱមសតិ, តាទិសស្ស សុត្វា តាទិសស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, តស្មា ‘ឧបសម្បន្នោ’តិ ឥទំ អាទិបទំ សព្ពត្ថ វុត្ត’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, អនវសេសអាបត្តិំ អាបន្នស្ស បុន អាបត្តិយា អសម្ភវតោ, តស្មា កេវលំ មាតិកាយំ ភិក្ខុបទាភាវតោយេវ ‘‘ភណតិ ឧបសំហរតី’’តិ បទានំ ការកនិទ្ទេសាភាវេ អសម្ភវតោ ឯវ តំ អាទិបទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បាឡិលេសាភាវតោ អនាណត្តិកមេវ. ‘‘ន បិយកម្យស្ស, ន ភេទាធិប្បាយស្សា’’តិ ឧបសំហរណាបេក្ខំ សាមិវចនំ តុណ្ហីភូតស្ស វចនប្បយោជនាភាវតោ, តេន វុត្តំ ‘‘បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥-៦. សព្ពមេតំ បទសោ ធម្មោ នាមាតិ ឯត្ថ ធម្មោ នាម ពុទ្ធភាសិតោតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ. អក្ខរសមូហោតិ អសមត្តបទេ. បច្ចេកពុទ្ធភាសិតំ ពុទ្ធភាសិតេ ឯវ. អនុបាសកគហដ្ឋេហិ ភាសិតោ ឥសិភាសិតាទិសង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ទេវតាភាសិតោ’’តិ បទំ នត្ថិ, យត្ថ អត្ថិ, សា បាឡិ. គាថាពន្ធេបិ ច ឯស នយោតិ ឯកមេវ អក្ខរំ វត្វា ឋានំ លព្ភតិ ឯវ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិសុត្តំ ភណាបិយមានោ ឯការំ វត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, អន្វក្ខរេន បាចិត្តិយំ, អបរិបុណ្ណបទំ វត្វា ឋិតេ អនុព្យញ្ជនេន. បទេសុ ឯកំ បឋមបទំ វិរុជ្ឈតិ ចេ, អនុបទេន បាចិត្តិយំ. អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ អដ្ឋកថានិស្សិតវសេន ឋិតោ. បុព្ពេ បកតិភាសាយ វុត្តំ អដ្ឋកថំ សន្ធាយ. បាឡិនិស្សិតោតិ បាឡិយំ ឯវាគតោ. មគ្គកថាទីនិបិ បករណានិ.

៤៨. ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថំ. ‘‘ឱបាតេតីតិ ឯកតោ ភណតិ សមាគច្ឆតី’’តិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ អបលាលទមនម្បិ សីលុបទេសោបិ ភគវតោ កាលេ ឧប្បន្នោ, អថ ខោ តេសុ យំ យំ ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តំ, តំ តទេវ អាបត្តិវត្ថុ ហោតីតិ វិញ្ញាបនត្ថំ មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘វទន្តី’’តិ វចនេហិ សិថិលំ កតំ. ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តស្ស ពហុលតាយ តព្ពហុលនយេន តេសុ អាបត្តិ វុត្តា, តស្មា មហាបច្ចរិយំ តស្សាធិប្បាយោ បកាសិតោតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពេសមេវ វចនន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. សចេ អាចរិយោ ឋិតោ និសិន្នានំ បាឋំ ទេតិ, ‘‘ន ឋិតោ និសិន្នស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ វុត្តាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ឯកេ. តេសម្បិ បាឋទានំ ធម្មទេសនតោ ន អញ្ញន្តិ តំ ន យុត្តំ, ឆត្តបាណិកាទីនំ បាឋទានេន អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អាបត្តិភាវោ ច សិទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឧភោ អត្ថំ ន ជានន្តិ, ឧភោ ធម្មំ ន បស្សរេ;

យោ ចាយំ មន្តំ វាចេតិ, យោ ចាធម្មេនធីយតី’’តិ. (បាចិ. ៦៤៧);

ឯត្ថ អធីយតីតិ អត្ថោ, តស្មា បាឋទានម្បិ ធម្មទេសនាវ. សេខិយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៣៤) ‘‘ធម្មបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ បទសោធម្មេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អយមេវ ធម្មោ សព្ពត្ថ ធម្មបដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ វេទិតព្ពោ. យទិ ឯវំ សង្ខារភាសាទិវសេន ចិត្តធម្មំ ទេសេន្តស្ស សេខិយវសេន អនាបត្តិ សិយា, តតោ ឆបកជាតកវិរោធោ. តត្ថ មន្តានំ ពាហិរគន្ថត្តាតិ ចេ? ន, តទធិប្បាយាជាននតោ. អយញ្ហិ តត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘ពាហិរកគន្ថសង្ខាតម្បិ មន្តំ ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស វាចេតុំ មេ ភិក្ខវេ អមនាបំ, បគេវ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. ‘‘តទាបិ មេ, ភិក្ខវេ, អមនាបំ នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស មន្តំ វាចេតុំ, កិមង្គំ បន ឯតរហិ…បេ… ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៤៧) ហិ អយំ បាឡិ យថាវុត្តមេវ អធិប្បាយំ ទីបេតិ, ន អញ្ញំ. តេនេវ ‘‘មន្តំ វាចេតុំ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ វចនភេទោ កតោ. អញ្ញថា ឧភយត្ថ ‘‘ធម្មំ ទេសេតុ’’មិច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ.

មយា សទ្ធិំ មា វទាតិអាទិម្ហិ បន អនុគណ្ឋិបទេ ឯវំ វុត្តោ ‘‘សចេ ភិក្ខុ សាមណេរេន សទ្ធិំ វត្តុកាមោ, តថា សាមណេរោបិ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វត្តុកាមោ សហសា ឱបាតេតិ, ‘យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថំ ភណន្តំ ឱបាតេតី’’តិអាទីសុ វិយ អនាបត្តិ, ន ហិ ឯត្តាវតា ភិក្ខុ សាមណេរស្ស ឧទ្ទិសតិ នាម ហោតិ. យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, តស្មាបិ យុត្តមេវេតំ. សចេ តត្ថ វិចារេត្វា បដិក្ខិត្តំ សិយា អាបត្តិ, កិរិយាកិរិយញ្ច នាបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា ចិត្តេន ឯកតោ វត្តុកាមោ, អថ ខោ នំ ‘ឯកតោ មា វទា’តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ ឯកតោ វទន្តោ អាបជ្ជតិ. អវត្តុកាមស្ស សហសា វិរជ្ឈិត្វា ឯកតោ វទន្តស្ស អនាបត្តិ, តេន វុត្តំ ‘មយា សទ្ធិំ មា វទាតិ វុត្តោ យទិ វទតិ, អនាបត្តី’តិ. តថាបិ អាចរិយានំ មតិមនុវត្តន្តេន ឯវរូបេសុ ឋានេសុ យថាវុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. កស្មា? យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, នត្ថិភាវតោយេវ អាបត្តិ. សចេ តត្ថ អនាបត្តិអវចនំ ន សម្ភវតិ អយមដ្ឋានត្តា’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ យទិ វទតិ, ភិក្ខុនោ អនាបត្តីតិ យុត្តមេតំ ភិក្ខុនោ វត្តុកាមតាយាភាវតោ, ភាវេបិ សជ្ឈាយករណាទីសុ តីសុ អនាបត្តិតោ ច. អថ សាមណេរេន ព្យត្តតាយ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ ភិក្ខុ អព្យត្តតាយ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ វត្តុកាមតាសព្ភាវតោ. សហសា ចេ វទតិ, អនាបត្តិ តទភាវតោ. សចេ ភិក្ខុ ឯវំ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ សយំ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ. ន ហិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ. យទិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ ភវេយ្យ, យុត្តំ. តត្ថ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិយំ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តំ សិយា. ន ហិ សាមណេរស្ស កិរិយា ឥធ បមាណន្តិ, ឥមស្មិំ បន អធិប្បាយេ វុត្តេ អតិយុត្តំវាតិ អត្ថោ. អក្ខរត្ថោ ព្យញ្ជនត្ថោ. កិញ្ចាបិ ‘‘យញ្ច បទំ យញ្ច អនុបទំ យញ្ច អន្វក្ខរំ យញ្ច អនុព្យញ្ជនំ, សព្ពមេតំ បទសោធម្មោ នាមា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘បទេន វាចេតិ, បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អក្ខរាយ វាចេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥទមេវ ទ្វយំ យោជិតំ, តំ កស្មាតិ ចេ? បទេន អនុបទអនុព្យញ្ជនានំ សង្គហិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥), តស្មា អនុបទេកទេសមត្តមេវ អនុព្យញ្ជនន្តិ សិទ្ធំ. ‘‘អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទ’’ន្តិ ច វុត្តត្តា បទមត្តមេវ វត្តព្ពំ តេន អនុបទាទិត្តយគ្គហណតោតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ វចនវិសេសតោ. បទេន វាចេន្តោ ហិ បទេ វា អនុបទេ វា អនុព្យញ្ជនេ វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ន អក្ខរេន. អក្ខរេន វាចេន្តោ បន បទាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ អាបជ្ជតិ. ន ហិ ‘‘វរោ វរញ្ញូ វរទោ វរាហរោ’’តិអាទិម្ហិ បឋមំ វ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយាទិវ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រោ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរោ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរ-ការេ ឱបាតេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ សម្ភវតិ. អនុព្យញ្ជនានុលោមតោ សម្ភវតិ ឯវាតិ ចេ? ន, ‘‘បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា. ឥទញ្ហិ វចនំ ឯកស្មិំ បទេ ឯកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ រូតិ ឱបាតេតី’’តិ វចនតោ សកលំ បាទំ វាចេន្តស្ស បឋមអក្ខរមត្តេ ឯកតោ វុត្តេ អាបត្តីតិ សិទ្ធន្តិ ចេ? ន, ‘‘អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា, តស្មា រូតិ ឱបាតេតីតិ វត្តុំ អសម្ភវតោ រូ-ការស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នភាវសិទ្ធិតោ តំ អវត្វា កេវលំ អក្ខរាយ វាចេន្តស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នអក្ខរភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ’’តិ វុត្តំ, វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វា អនុព្យញ្ជនេ វេទនាវចនំ វិយាតិ វេទិតព្ពំ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០. ‘‘ន សហសេយ្យំ កប្បេតព្ព’’ន្តិ ភាវវសេន វុត្តំ, កេសុចិ ‘‘ន សហសេយ្យា កប្បេតព្ពា’’តិ បាឋោ, ន កប្បេតព្ពា ភិក្ខុនាតិ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘អបស្សេនំ វាតិ វាយិមមញ្ចកមេវ ហោតី’’តិ លិខិតំ. យំ ឯតេសំ ន កប្បតិ, តំ តេសម្បីតិ ឧបជ្ឈាយាទីនំ សន្តិកំ អគន្ត្វា សហសេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ បាឋសេសោ.

៥២. ‘‘អនុបសម្បន្នោ នាម ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ’តិ វុត្តត្តា មាតុគាមោ អនុបសម្បន្នោតិ ចតុត្ថរត្តិយំ មាតុគាមោ ទ្វេបិ សហសេយ្យាបត្តិយោ ជនេតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ, ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា…បេ… បន្នោតិ បារាជិកវត្ថុភូតោ តិរច្ឆានបុរិសោ អធិប្បេតោ’’តិ ច, ឧភយម្បិ វីមំសិតព្ពំ. ទុតិយសិក្ខាបទេ មាតុគាមោ នាមាតិ មនុស្សិត្ថិំយេវ គហេត្វា យក្ខី បេតី តិរច្ឆានគតា បារាជិកវត្ថុភូតា ន គហិតា តេសុ ទុក្កដត្តា. ‘‘សចេ បន អត្តនោបិ សិក្ខាបទេ ទុក្កដំ ភវេយ្យ, អថ កស្មា បឋមសិក្ខាបទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ សីហឡដ្ឋកថាវចនំ, តស្សត្ថំ ទីបេតុំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. បុន វសតីតិ ចតុត្ថទិវសេ វសតិ. ភិក្ខុនិបន្នេតិ ភិក្ខុម្ហិ និបន្នេ. សន្និបតិតមណ្ឌបំ នាម មហាវិហារេ សន្និបាតដ្ឋានំ. ‘‘តីណិ ច ទិវសានិ ទុក្កដខេត្តេ វសិត្វា ចតុត្ថេ ទិវសេ សហសេយ្យាបត្តិបហោនកេ សយតិ, បាចិត្តិយេវា’’តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ កិរ, តំ ន យុត្តំ.

បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ‘‘អថ ខោ តេ មនុស្សា’’តិ ច ‘‘តេ អទ្ធិកា’’តិ ច បាឋោ. ‘‘ឯករត្ត’’ន្តិបិ អត្ថិ, សោ ន សុន្ទរោ. បណ្ឌកេ បាឡិយំ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា ‘‘ឧភតោព្យញ្ជនេហិ មូលាបត្តីតិ ទិស្សតី’’តិ, ‘‘អនិមិត្តាទយោ ឥត្ថិយោវា’’តិ ច វទន្តិ ឧភតោព្យញ្ជនកេ វុត្តំ វិយ. កិញ្ចាបិ មតិត្ថី បារាជិកវត្ថុ ហោតិ, អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋិតត្តា បន ឥធ អាបត្តិំ ន ករោតិ. បារាជិកាបត្តិដ្ឋានញ្ចេត្ថ ន ឱលោកេតព្ពំ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលា’’តិ វចនតោ អវិញ្ញូ ឥត្ថិយាបិ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ. ឥធ យក្ខីអាទយោ មនុស្សិត្ថី វិយ អនោឡារិកត្តា ទុក្កដវត្ថុកា ជាតា. តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា បដិពលតាយ វុត្តត្តា ឥតរាបិ ទុក្កដវត្ថុយេវាតិ ឯកេ. ‘‘មាតុគាមាយា’’តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិនា យថារុចិ កថេតុំ លភតិ កិរា’’តិ លិខិតំ, យថា យក្ខីអាទយោ ទុក្កដវត្ថុកា ជាតា, តថា បុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខាទិនា សទ្ធិំ ឋិតស្ស មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ទុក្កដំ អនាបជ្ជិត្វា កស្មា បាចិត្តិយមាបជ្ជតីតិ ចេ? ឦសកម្បិ ទុតិយបក្ខំ អភជនតោ. មនុស្សមាតុគាមោបិ ន ទុតិយោ, បគេវ យក្ខាទយោតិ. ន ទុតិយានិយតេ តស្ស ទុតិយត្តាតិ ចេ? ន តត្ថ ទុដ្ឋុល្លវាចាបេក្ខា ទុតិយតា, កិន្តុ និសជ្ជាបេក្ខា, ឥធ ច ន និសជ្ជមត្តំ, កិន្តុ ទេសនា ឥធាធិប្បេតា. សា ច និបជ្ជនតោ ឱឡារិកា, តស្មា អសមត្ថនិទស្សនំ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧. ‘‘ចតុត្ថបារាជិកវត្ថុ ច ឥទញ្ច ឯកមេវា’’តិ វុត្តំ, ន យុត្តំ. កស្មា? តត្ថ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វុត្តត្តា. តេ អរិយមិស្សកា ន ហោន្តីតិ ទ្វេបិ ឯកសទិសានីតិ មម តក្កោ. ‘‘អរិយាបិ បដិជានិំសុ, តេសម្បិ អព្ភន្តរេ វិជ្ជមានត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្សា’’តិ លិខិតំ. ‘‘សព្ពេបិ ភូតំ ភគវាតិ បុថុជ្ជនអរិយានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចិតត្តា ‘ភូត’ន្តិ វុត្តំ, ន អត្តនោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ សន្ធាយាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ.

៧៧. បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហីតិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨-៨០. ‘‘តេនេវ ហត្ថេន ឧបក្កមិត្វា អសុចិំ មោចេសី’’តិ បាឋោ សម្បតិបាឋោ សុន្ទរោ. អបលោកេត្វាវ កាតព្ពា. នោ ចេ, បាឡិយំយេវ វុត្តំ សិយា. ‘‘ឱត្តប្បេនា’’តិ វត្តព្ពេ រុឡ្ហីវសេន បរេសុ ‘‘ហិរោត្តប្បេនា’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ឧត្តានត្តា ន វុត្តំ, បាចិត្តិយាសម្ភវទស្សនេនេវ ហិ ទុក្កដន្តិ សិទ្ធំ.

៨៣. តត្ថ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តអជ្ឈាចារេបិ បរិយាបន្នត្តា តំ តស្ស ទណ្ឌកម្មវត្ថុ. ‘‘តត្ថ កម្មំ អាបន្នោ’’តិ បុព្ពេបិ លិខិតំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តកាមំ អាបន្នោ’’តិ បាឋោ, ‘‘អយមេវ គហេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦. កដសក្ខរា សេតមត្តិកា វិយ មុទុកា សក្ខរជាតិ. ‘‘អកតបព្ភារេតិ អវលញ្ជិតព្ពដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘អនោវស្សកដ្ឋានទស្សនត្ថ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. មូសិកុក្កុរន្តិ មូសិកាហិ ឧទ្ធដបំសុ. សុទ្ធចិត្តាតិ កិញ្ចាបិ ‘‘ឯវំ បវដ្ដិតេ បថវី ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ជានន្តិ, នោ បន ចេ បថវីភេទត្ថិកា, សុទ្ធចិត្តា នាម ហោន្តិ. បំសុអាទយោ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អាបត្តិករា. កេចិ ‘‘សព្ពច្ឆន្នាទីសុ ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា សចេ ទុក្កដំ, យុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្ថ យុត្តំ តាទិសស្ស វត្ថុនោ សម្ភវា, ឥធ បន ជាតបថវី ច អជាតបថវី ចាតិ ទ្វេយេវ វត្ថូនិ, តស្មា ទ្វិន្នំ ឯកេន ភវិតព្ពន្តិ ន យុត្តំ. ឯត្ថាបិ ទុក្កដវចនំ អត្ថីតិ ចេ? តំ បន សញ្ញាវសេន, ន វត្ថុវសេនាតិ ន យុត្តមេវ.

៨៧. អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯត្តាវតា ឧសុមំ គណ្ហាតិ, តស្មា វដ្ដតីតិ កេចិ. ឯវំ សតិ បថវិយា អគ្គិម្ហិ កតេ ទូរតោបិ ភូមិ ឧណ្ហា ហោតិ, តត្តកំ កោបេតព្ពំ សិយា, ន ច កប្បតិ, តស្មា យស្មិំ ឋានេ បតតិ, តំ សោ អគ្គិ ឌហតិ, តស្មា វដ្ដតីតិ ឯកេ. អឌហិតេបិ ‘‘អទឌ្ឍាយ បថវិយា អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អត្តនា បាតនាយេវ ទោសោ បតិតេ ឧបទាហេតិ វេទិតព្ពំ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.