បាចិត្តិយវណ្ណនា

៥. បាចិត្តិយកណ្ឌោ

១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១. វាទក្ខិត្តោតិ ឯត្ថ អវិសេសេន វាទជប្បវិតណ្ឌសង្ខាតោ តិវិធោបិ កថាមគ្គោ ‘‘វាទោ’’ ឥច្ចេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តេសុ ‘‘តិត្ថិយេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វចនតោ ឋបេត្វា វាទំ ‘‘សេសា’’តិ វទន្តិ. ឆលជាតិនិគ្គហដ្ឋានកុសលតាយ កទាចិ កត្ថចិ អវជានិត្វា បដិជានាតិ, តថា បុព្ពេ កិញ្ចិ វចនំ បដិជានិត្វា បច្ឆា អវជានាតិ. ឯវំ វា អញ្ញថា វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ឯវំ បវត្តោ សម្បជានមុសា ភាសំ បដិស្សុណិត្វា អសច្ចាយន្តោ សង្កេតំ កត្វា វិសំវាទេន្តោ ឯវំ សោ វាទក្ខិត្តោ សមានោ បាចិត្តិយវត្ថុញ្ច បរិបូរេន្តោ វិចរតីតិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ វាទេតិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៩; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧; នេត្តិ. ៥; មហានិ. ២៧) បឋមមារទ្ធេ អត្តនោ វាទេ. ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) នោ សមយោ. ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តេ និព្ពានម្បិ សង្គហំ គច្ឆតិ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤; ម. និ. ២.២១៥) វុត្តត្តា បន តំ ន ទុក្ខំ. នោ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. អយំ បរវាទី ‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ សុត្តំ ទស្សេត្វា សិទ្ធន្តំ សម្ភមេត្វា ‘‘វិរោធិ វិរុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ ទោសំ អារោបេស្សតីតិ តស្មិំ បឋមវាទេ កញ្ចិ ទោសំ សល្លក្ខេន្តោ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តំ អវជានិត្វា ‘‘និព្ពានន្ត្វេវ សស្សត’’ន្តិ, ‘‘អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’តិ ច សុត្តំ ទិស្វា តស្ស បឋមវាទស្ស និទ្ទោសតំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘មមេវ អយំ វាទោ’’តិ តមេវ បច្ឆា បដិជានាតិ. ឯវំ តត្ថ យថាវុត្តមានិសំសំ សល្លក្ខេន្តោ តំ បដិជានិត្វា យទិ អនត្តា សព្ពេ ធម្មា, ធម្មា ឯវ ន តេ ភវន្តិ. សភាវំ ធារេន្តីតិ ហិ ‘‘ធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

អយញ្ច អត្ត-សទ្ទោ សភាវវាចីតិ ឯវំ អារោបិតេ វា ទោសេ អនារោបិតេ វា ទោសោតិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ តមេវ បឋមវាទំ បច្ឆា អវជានាតិ. អថ សោ បរវាទី សបក្ខំ បដិសេធេ បដិជាននត្តាបនយនំ. បដិជានាតិ បត្យាស្ស ឥតិ វចនតោ ‘‘បដិញ្ញា អញ្ញា សោ នាម តេ និគ្គហោ’’តិ វុត្តោ. សភាវាតិរិត្តំ អត្ថំ បដិសេធាធិប្បាយតោ សភាវតោ អតិរិត្តំ ពាលបរិកប្បិតមត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ មេ បដិញ្ញាតកថា, សា ច តទវត្ថាយេវាតិ ន មេ តំ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ អត្ថិ, ‘‘នាយំ មម វាទោ’’តិ អវជាននំ បន សភាវសង្ខាតំ អត្តានំ សន្ធាយ ‘‘អនត្តា សព្ពេ ធម្មា’’តិ ន វទាមីតិ អធិប្បាយេន កតន្តិ ឥមិនា អញ្ញេន ការណេន តំ បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ ការណំ បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អនត្តា សព្ពេវ ធម្មា’’តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘អត្ត-សទ្ទស្ស សភាវវាចិត្តា’’តិ ឥទំ ការណំ បដិច្ច តេន បុព្ពេ បដិញ្ញាតត្តាបនយនំ កតំ. តមញ្ញការណំ បច្ឆា ទស្សិតេន អញ្ញេន ការណេន បដិច្ឆាទេតីតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា ន កេវលំ យថាទស្សិតនយេន សោ អត្ថមេវ អវជានាតិ, បដិជានាតិ ច, កិន្តុ វចនម្បិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១) ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ បឋមំ ការណំ វត្វា បរវាទិនា ‘‘យទិ ជានិតព្ពតោ អនិច្ចំ, និព្ពានំ តេ អនិច្ចំ សិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន មយា ‘ជានិតព្ពតោ’តិ ការណំ វុត្តំ, ‘ជាតិធម្មតោ’តិ មយា វុត្តំ, តំ តយា ពធិរតាយ អញ្ញេន សល្លក្ខិតន្តិអាទីនិ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ‘ជានិតព្ពតោ’តិ វត្វា បុន ‘ជាតិធម្មតោ’តិអាទីនិ វទតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អវជានិត្វា បុន បដិជានន្តោ តំ អវជាននំ ឥមិនា បដិច្ឆាទេតិ នាមា’’តិ លិខិតំ.

២. ជានិត្វា ជានន្តស្ស ចាតិ ជានិត្វា វា ជានន្តស្ស វាតិ អត្ថទ្វយំ ទីបេតីតិ.

៣. អបិច មិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នាតិ ចតុព្ពិធមិច្ឆាវាចាបរិយាបន្នា. សីហឡាទិនាមភេទគតាតិ កេចិ, តស្មា ឯវំ វទតោ វចនំ, តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាតិ ឧភយំ វុត្តន្តិ មាតិកាយំ ឧភិន្នំ សង្គហិតត្តា. វិភង្គេ តំ វចនំ យស្មា វិនា វិញ្ញត្តិយា នត្ថិ, តស្មា ‘‘វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ វិញ្ញត្តិ ច ទស្សិតា. ‘‘ឯវំ វទតោ វចន’’ន្តិ លោកវោហារេន វត្វា បរមត្ថតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តំសមុដ្ឋាបិកា វា ចេតនាតិ វុត្ត’’ន្តិ ច វទតិ. ឱឡារិកេនេវាតិ ចេតនាសមុដ្ឋានវាចានំ សុខុមត្តា វិសយវសេនេវ កតាតិ.

៩. ទិដ្ឋស្ស ហោតីតិ ទិដ្ឋោ អស្ស, អនេន វា ឧបចារជ្ឈានវសេន ន មយា អព្យាវដោ មតោ, ‘‘ន មយា បវន្តោ បដោ ទិដ្ឋោ’’តិអាទិំ ភណន្តស្ស ច បរមត្ថសុញ្ញតំ ឧបាទាយ ឯវ ‘‘ឥត្ថិំ ន បស្សាមិ, ន ច បុរិស’’ន្តិ ភណន្តស្ស ច ន មុសាវាទោ.

១១. អាបត្តិំ អាបជ្ជតិយេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ទុព្ភាសិតាបត្តី’’តិ វទន្តិ. កស្មា? ‘‘កេឡិំ កុរុមានោ’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘វាចា គិរា…បេ… វាចសិកា វិញ្ញត្តី’’តិ ឧជុកំ សន្ធាយ, កាយោ ន ឧជុកោ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣. ‘‘បុន អរេ បត្តេតិ បុន តំ ឋានំ បរិវដ្ដេត្វា អាគតេ អញ្ញស្មិំ អរេ’’តិ លិខិតំ. បតិដ្ឋិតារប្បទេសន្តិ ភូមិំ. បុន អរេតិ បុន តស្មិំយេវ អរេ ភូមិំ បត្តេតិ អត្ថោតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ វិយ. ជាបិតោតិ បរាជិតោ, ‘‘បរាជិតោ’’តិ វា បាឋោ. បាបេសីតិ អភិភវសិ. មនាបំ ភាសមានស្ស ព្រាហ្មណស្ស គរុំ ភារំ. ឧទព្ពហីតិ អាកឌ្ឍីតិ អត្ថោ, អនាទរត្ថេ វា សាមិវចនំ. ធនញ្ច នំ អលាភេសីតិ យថា សោ ធនំ អលភិ, តថា អកាសីតិ អធិប្បាយោ.

១៥. បុព្ពេតិ និទានេ. អវកណ្ណកន្តិ ឆិន្នកណ្ណកនាមំ. ជវកណ្ណកន្តិ វង្កកណ្ណកនាមំ. ធនិដ្ឋកំ ធនវឌ្ឍកនាមំ, សិរិវឌ្ឍកនាមំ កុលវឌ្ឍកស្សេវ នាមំ. តច្ឆកកម្មន្តិ ខណនកម្មការា កោដ្ឋកា, បាសាណកម្មការាតិ កេចិ. ‘‘មុទ្ទាតិ បព្ពគណនា. គណនាតិ មហាគណនា’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘មធុមេហំ ឱមេហ’’ន្តិ លិខិតំ. ថូលកាយស្ស មំសូបចយោតិ ឯកេ. យភ មេថុនេ. វីតរាគតាទីហិ អក្កោសន្តោបិ កិលេសេហេវ កិរ អក្កោសតិ នាម, តថា ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ អក្កោសន្តោ អាបត្តិយា អក្កោសតិ នាមាតិ ឯកេ. លិង្គាយត្តត្តា អច្ចោទាតាទិបិ លិង្គមេវ ជាតំ.

១៦. សព្ពត្ថ វទេតីតិ ឧទ្ទេសោ. ភណតីតិ វិត្ថារោ. វទេតីតិ វា ឥមិនា បរវិញ្ញាបនំ ទីបេតិ.

២៦. អញ្ញាបទេសវារេសុ បន ‘‘ឯវំ វទេតី’’តិ វុត្តំ. កស្មា? បុព្ពេ ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមនិទស្សនត្ថំ. បុព្ពេបិ ‘‘ហីនេន ហីនំ, ហីនេន ឧក្កដ្ឋំ, ឧក្កដ្ឋេន ហីនំ, ឧក្កដ្ឋេន ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ ជាត្យាទីសុ ឯកេកស្មិំ ចតុធា ចតុធា ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមស្ស និទស្សនំ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា ករោតិ. ‘‘ហីនេន ហីនំ វទេតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេយេវ ហិ ‘‘ឯវំ វទេតី’’តិ វុត្តេ សោ អាការោ និទស្សិតោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា អញ្ញាបទេសេន សោ អាការោ ន សម្ភវតីតិ អាបជ្ជតិ. ន សម្ភវតិ ឯវាតិ ចេ? ន, វិសេសការណាភាវា, តត្ថ អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អនិយមនិទ្ទេសេន អនិយមត្ថសម្ភវតោ ច. ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា’’តិអាទិនា ហិ អនិយមនិទ្ទេសេន ចណ្ឌាលំ វា អចណ្ឌាលំ វា សន្ធាយ ភណន្តស្ស អាបត្តីតិ អនិយមត្ថោ សម្ភវតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ តាវតា បុព្ពេ ទស្សិតឧទ្ទេសក្កមនិទស្សនសិទ្ធិតោតិ? ន, ‘‘វទេតី’’តិ ឥមិនា អយោជិតេ ‘‘ឯវ’’ន្តិ បទេ ឥមំ នាម អាការំ ទស្សេតីតិ អនវពោធតោ. អញ្ញាបទេសនយេបិ បរវិញ្ញាបនេយេវ ទុក្កដបាចិត្តិយំ វិយាតិ និយមនបយោជនំ វា ‘‘វទេតី’’តិ បទន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា អត្តនោ សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេន្តោ ហីនេន ហីនំ វទេតិ ភណតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. សចេ សយំ ហីនោ ហីនេន ហីនំ ចណ្ឌាលំ…បេ… បុក្កុសំ ‘‘បុក្កុសោ’’តិ ភណតិ អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយស្ស, ឯស នយោ អញ្ញាបទេសវារេសុបីតិ យោជនា វេទិតព្ពា. អយមត្ថោ ទុដ្ឋទោសេសុ បរិយេសិតព្ពោ. អញ្ញថា ‘‘វទេតិ ភណតី’’តិ ឯតេសំ អញ្ញតរំ ឧភយត្ថ អនញ្ញាបទេសវារអញ្ញាបទេសវារេសុ, វិសេសេន វា អញ្ញាបទេសវារេសុ និរត្ថកំ អាបជ្ជតិ វិនាយេវ តេន វចនសិលិដ្ឋតាសម្ភវតោ. អត្តតោ បាឡិយំ អវុត្តត្តា បនេត្ថ ‘‘សាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បទសន្ធិ វទេតីតិ វទ ឥតីតិ. អសម្មុខា វទន្តស្ស ទុក្កដំ ‘‘សម្មុខា បន សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. ទវកម្យតា នាម កេឡិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ហសាធិប្បាយតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អសម្មុខាបិ ទវកម្យតាយ វទន្តស្ស ទុព្ភាសិតមេវា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. បាបគរហិតាយ កុជ្ឈិត្វាបិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ, អសម្មុខា អនាបត្តីតិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦-៧. ‘‘ឥមស្ស សុត្វា អមុស្សា’’តិ បាឋោ. ‘‘ឥមេសំ សុត្វា’’តិ ន សុន្ទរំ. ភេទាយបីតិ ភេទាយ. តិណ្ណម្បិ ភិក្ខុភាវតោយេវ និបជ្ជនតោ ‘‘ភិក្ខូនំ បេសុញ្ញេ’’តិ ពហុវចនំ កតំ.

៣៨-៩. ‘‘ឥត្ថន្នាមោ អាយស្មា ចណ្ឌាលោ…បេ… បុក្កុសោតិ ភណតី’’តិ វត្វា បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតីតិ យោជនា. អញ្ញថា ‘‘បុក្កុសោតិ ភណតី’’តិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជតិ. ឯត្ថ អនុបសម្បន្នវារោ លព្ភមានោបិ ន ឧទ្ធដោ ឱមសវាទេ ទស្សិតនយត្តា, សង្ខេបតោ អន្តេ ទស្សេតុកាមតាយ វា. តថា ហិ អន្តេ តីណិ ទុក្កដានិ ទស្សិតានិ. តានិ បន ទស្សេន្តោ ភគវា យស្មា ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតី’’តិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ អញ្ញតរវិបល្លាសវសេន វា ឧភយវិបល្លាសវសេន វា បាចិត្តិយន្តិ កត្វា ទ្វេបិ តានិ ឯកតោ វុត្តានីតិ ទស្សេតុកាមោ, តស្មា សព្ពបឋមំយេវ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ អាហ. ‘‘ទ្វីសុ បនេតេសុ យស្មា បារាជិកំ អជ្ឈាបន្នោបិ ឧបសម្បន្នោ តាទិសំយេវ ឧបសម្បន្នំ ខុំសេតុកាមោ ឱមសតិ, តាទិសស្ស សុត្វា តាទិសស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, តស្មា ‘ឧបសម្បន្នោ’តិ ឥទំ អាទិបទំ សព្ពត្ថ វុត្ត’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, អនវសេសអាបត្តិំ អាបន្នស្ស បុន អាបត្តិយា អសម្ភវតោ, តស្មា កេវលំ មាតិកាយំ ភិក្ខុបទាភាវតោយេវ ‘‘ភណតិ ឧបសំហរតី’’តិ បទានំ ការកនិទ្ទេសាភាវេ អសម្ភវតោ ឯវ តំ អាទិបទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បាឡិលេសាភាវតោ អនាណត្តិកមេវ. ‘‘ន បិយកម្យស្ស, ន ភេទាធិប្បាយស្សា’’តិ ឧបសំហរណាបេក្ខំ សាមិវចនំ តុណ្ហីភូតស្ស វចនប្បយោជនាភាវតោ, តេន វុត្តំ ‘‘បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥-៦. សព្ពមេតំ បទសោ ធម្មោ នាមាតិ ឯត្ថ ធម្មោ នាម ពុទ្ធភាសិតោតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ. អក្ខរសមូហោតិ អសមត្តបទេ. បច្ចេកពុទ្ធភាសិតំ ពុទ្ធភាសិតេ ឯវ. អនុបាសកគហដ្ឋេហិ ភាសិតោ ឥសិភាសិតាទិសង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ទេវតាភាសិតោ’’តិ បទំ នត្ថិ, យត្ថ អត្ថិ, សា បាឡិ. គាថាពន្ធេបិ ច ឯស នយោតិ ឯកមេវ អក្ខរំ វត្វា ឋានំ លព្ភតិ ឯវ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិសុត្តំ ភណាបិយមានោ ឯការំ វត្វា តិដ្ឋតិ ចេ, អន្វក្ខរេន បាចិត្តិយំ, អបរិបុណ្ណបទំ វត្វា ឋិតេ អនុព្យញ្ជនេន. បទេសុ ឯកំ បឋមបទំ វិរុជ្ឈតិ ចេ, អនុបទេន បាចិត្តិយំ. អដ្ឋកថានិស្សិតោតិ អដ្ឋកថានិស្សិតវសេន ឋិតោ. បុព្ពេ បកតិភាសាយ វុត្តំ អដ្ឋកថំ សន្ធាយ. បាឡិនិស្សិតោតិ បាឡិយំ ឯវាគតោ. មគ្គកថាទីនិបិ បករណានិ.

៤៨. ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថំ. ‘‘ឱបាតេតីតិ ឯកតោ ភណតិ សមាគច្ឆតី’’តិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ អបលាលទមនម្បិ សីលុបទេសោបិ ភគវតោ កាលេ ឧប្បន្នោ, អថ ខោ តេសុ យំ យំ ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តំ, តំ តទេវ អាបត្តិវត្ថុ ហោតីតិ វិញ្ញាបនត្ថំ មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘វទន្តី’’តិ វចនេហិ សិថិលំ កតំ. ពុទ្ធវចនតោ អាហរិត្វា វុត្តស្ស ពហុលតាយ តព្ពហុលនយេន តេសុ អាបត្តិ វុត្តា, តស្មា មហាបច្ចរិយំ តស្សាធិប្បាយោ បកាសិតោតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពេសមេវ វចនន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. សចេ អាចរិយោ ឋិតោ និសិន្នានំ បាឋំ ទេតិ, ‘‘ន ឋិតោ និសិន្នស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ វុត្តាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ឯកេ. តេសម្បិ បាឋទានំ ធម្មទេសនតោ ន អញ្ញន្តិ តំ ន យុត្តំ, ឆត្តបាណិកាទីនំ បាឋទានេន អនាបត្តិប្បសង្គតោ, អាបត្តិភាវោ ច សិទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឧភោ អត្ថំ ន ជានន្តិ, ឧភោ ធម្មំ ន បស្សរេ;

យោ ចាយំ មន្តំ វាចេតិ, យោ ចាធម្មេនធីយតី’’តិ. (បាចិ. ៦៤៧);

ឯត្ថ អធីយតីតិ អត្ថោ, តស្មា បាឋទានម្បិ ធម្មទេសនាវ. សេខិយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៣៤) ‘‘ធម្មបរិច្ឆេទោ បនេត្ថ បទសោធម្មេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អយមេវ ធម្មោ សព្ពត្ថ ធម្មបដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ វេទិតព្ពោ. យទិ ឯវំ សង្ខារភាសាទិវសេន ចិត្តធម្មំ ទេសេន្តស្ស សេខិយវសេន អនាបត្តិ សិយា, តតោ ឆបកជាតកវិរោធោ. តត្ថ មន្តានំ ពាហិរគន្ថត្តាតិ ចេ? ន, តទធិប្បាយាជាននតោ. អយញ្ហិ តត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘ពាហិរកគន្ថសង្ខាតម្បិ មន្តំ ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស វាចេតុំ មេ ភិក្ខវេ អមនាបំ, បគេវ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ. ‘‘តទាបិ មេ, ភិក្ខវេ, អមនាបំ នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា ឧច្ចេ អាសនេ និសិន្នស្ស មន្តំ វាចេតុំ, កិមង្គំ បន ឯតរហិ…បេ… ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៤៧) ហិ អយំ បាឡិ យថាវុត្តមេវ អធិប្បាយំ ទីបេតិ, ន អញ្ញំ. តេនេវ ‘‘មន្តំ វាចេតុំ ធម្មំ ទេសេតុ’’ន្តិ វចនភេទោ កតោ. អញ្ញថា ឧភយត្ថ ‘‘ធម្មំ ទេសេតុ’’មិច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ.

មយា សទ្ធិំ មា វទាតិអាទិម្ហិ បន អនុគណ្ឋិបទេ ឯវំ វុត្តោ ‘‘សចេ ភិក្ខុ សាមណេរេន សទ្ធិំ វត្តុកាមោ, តថា សាមណេរោបិ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ វត្តុកាមោ សហសា ឱបាតេតិ, ‘យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថំ ភណន្តំ ឱបាតេតី’’តិអាទីសុ វិយ អនាបត្តិ, ន ហិ ឯត្តាវតា ភិក្ខុ សាមណេរស្ស ឧទ្ទិសតិ នាម ហោតិ. យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, តស្មាបិ យុត្តមេវេតំ. សចេ តត្ថ វិចារេត្វា បដិក្ខិត្តំ សិយា អាបត្តិ, កិរិយាកិរិយញ្ច នាបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា ចិត្តេន ឯកតោ វត្តុកាមោ, អថ ខោ នំ ‘ឯកតោ មា វទា’តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ ឯកតោ វទន្តោ អាបជ្ជតិ. អវត្តុកាមស្ស សហសា វិរជ្ឈិត្វា ឯកតោ វទន្តស្ស អនាបត្តិ, តេន វុត្តំ ‘មយា សទ្ធិំ មា វទាតិ វុត្តោ យទិ វទតិ, អនាបត្តី’តិ. តថាបិ អាចរិយានំ មតិមនុវត្តន្តេន ឯវរូបេសុ ឋានេសុ យថាវុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. កស្មា? យស្មា មហាអដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, នត្ថិភាវតោយេវ អាបត្តិ. សចេ តត្ថ អនាបត្តិអវចនំ ន សម្ភវតិ អយមដ្ឋានត្តា’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ យទិ វទតិ, ភិក្ខុនោ អនាបត្តីតិ យុត្តមេតំ ភិក្ខុនោ វត្តុកាមតាយាភាវតោ, ភាវេបិ សជ្ឈាយករណាទីសុ តីសុ អនាបត្តិតោ ច. អថ សាមណេរេន ព្យត្តតាយ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តោ ភិក្ខុ អព្យត្តតាយ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ វត្តុកាមតាសព្ភាវតោ. សហសា ចេ វទតិ, អនាបត្តិ តទភាវតោ. សចេ ភិក្ខុ ឯវំ ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ សយំ វទតិ, អាបត្តិ ឯវ. ន ហិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ. យទិ ឯតំ សិក្ខាបទំ កិរិយាកិរិយំ ភវេយ្យ, យុត្តំ. តត្ថ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. មហាបច្ចរិយំ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘មយា សទ្ធិំ មា វទា’’តិ វុត្តំ សិយា. ន ហិ សាមណេរស្ស កិរិយា ឥធ បមាណន្តិ, ឥមស្មិំ បន អធិប្បាយេ វុត្តេ អតិយុត្តំវាតិ អត្ថោ. អក្ខរត្ថោ ព្យញ្ជនត្ថោ. កិញ្ចាបិ ‘‘យញ្ច បទំ យញ្ច អនុបទំ យញ្ច អន្វក្ខរំ យញ្ច អនុព្យញ្ជនំ, សព្ពមេតំ បទសោធម្មោ នាមា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘បទេន វាចេតិ, បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស, អក្ខរាយ វាចេតិ, អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥទមេវ ទ្វយំ យោជិតំ, តំ កស្មាតិ ចេ? បទេន អនុបទអនុព្យញ្ជនានំ សង្គហិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុបទន្តិ ទុតិយបាទោ. អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥), តស្មា អនុបទេកទេសមត្តមេវ អនុព្យញ្ជនន្តិ សិទ្ធំ. ‘‘អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទ’’ន្តិ ច វុត្តត្តា បទមត្តមេវ វត្តព្ពំ តេន អនុបទាទិត្តយគ្គហណតោតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ វចនវិសេសតោ. បទេន វាចេន្តោ ហិ បទេ វា អនុបទេ វា អនុព្យញ្ជនេ វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ន អក្ខរេន. អក្ខរេន វាចេន្តោ បន បទាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ អាបជ្ជតិ. ន ហិ ‘‘វរោ វរញ្ញូ វរទោ វរាហរោ’’តិអាទិម្ហិ បឋមំ វ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយាទិវ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រោ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរោ-ការេ ឱបាតេតិ, បឋមំ រ-ការំ វាចេន្តោ ទុតិយរ-ការេ ឱបាតេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សាតិ សម្ភវតិ. អនុព្យញ្ជនានុលោមតោ សម្ភវតិ ឯវាតិ ចេ? ន, ‘‘បទេ បទេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា. ឥទញ្ហិ វចនំ ឯកស្មិំ បទេ ឯកា អាបត្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ រូតិ ឱបាតេតី’’តិ វចនតោ សកលំ បាទំ វាចេន្តស្ស បឋមអក្ខរមត្តេ ឯកតោ វុត្តេ អាបត្តីតិ សិទ្ធន្តិ ចេ? ន, ‘‘អក្ខរក្ខរាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា, តស្មា រូតិ ឱបាតេតីតិ វត្តុំ អសម្ភវតោ រូ-ការស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នភាវសិទ្ធិតោ តំ អវត្វា កេវលំ អក្ខរាយ វាចេន្តស្ស យថាវុត្តធម្មបរិយាបន្នអក្ខរភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វុច្ចមានោ’’តិ វុត្តំ, វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វា អនុព្យញ្ជនេ វេទនាវចនំ វិយាតិ វេទិតព្ពំ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០. ‘‘ន សហសេយ្យំ កប្បេតព្ព’’ន្តិ ភាវវសេន វុត្តំ, កេសុចិ ‘‘ន សហសេយ្យា កប្បេតព្ពា’’តិ បាឋោ, ន កប្បេតព្ពា ភិក្ខុនាតិ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘អបស្សេនំ វាតិ វាយិមមញ្ចកមេវ ហោតី’’តិ លិខិតំ. យំ ឯតេសំ ន កប្បតិ, តំ តេសម្បីតិ ឧបជ្ឈាយាទីនំ សន្តិកំ អគន្ត្វា សហសេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ បាឋសេសោ.

៥២. ‘‘អនុបសម្បន្នោ នាម ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អវសេសោ’តិ វុត្តត្តា មាតុគាមោ អនុបសម្បន្នោតិ ចតុត្ថរត្តិយំ មាតុគាមោ ទ្វេបិ សហសេយ្យាបត្តិយោ ជនេតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ, ‘‘ភិក្ខុំ ឋបេត្វា…បេ… បន្នោតិ បារាជិកវត្ថុភូតោ តិរច្ឆានបុរិសោ អធិប្បេតោ’’តិ ច, ឧភយម្បិ វីមំសិតព្ពំ. ទុតិយសិក្ខាបទេ មាតុគាមោ នាមាតិ មនុស្សិត្ថិំយេវ គហេត្វា យក្ខី បេតី តិរច្ឆានគតា បារាជិកវត្ថុភូតា ន គហិតា តេសុ ទុក្កដត្តា. ‘‘សចេ បន អត្តនោបិ សិក្ខាបទេ ទុក្កដំ ភវេយ្យ, អថ កស្មា បឋមសិក្ខាបទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘អបរិក្ខិត្តេ បមុខេ អនាបត្តី’’តិ សីហឡដ្ឋកថាវចនំ, តស្សត្ថំ ទីបេតុំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘ភូមិយំ វិនា ជគតិយា បមុខំ សន្ធាយ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. បុន វសតីតិ ចតុត្ថទិវសេ វសតិ. ភិក្ខុនិបន្នេតិ ភិក្ខុម្ហិ និបន្នេ. សន្និបតិតមណ្ឌបំ នាម មហាវិហារេ សន្និបាតដ្ឋានំ. ‘‘តីណិ ច ទិវសានិ ទុក្កដខេត្តេ វសិត្វា ចតុត្ថេ ទិវសេ សហសេយ្យាបត្តិបហោនកេ សយតិ, បាចិត្តិយេវា’’តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ កិរ, តំ ន យុត្តំ.

បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥. ‘‘អថ ខោ តេ មនុស្សា’’តិ ច ‘‘តេ អទ្ធិកា’’តិ ច បាឋោ. ‘‘ឯករត្ត’’ន្តិបិ អត្ថិ, សោ ន សុន្ទរោ. បណ្ឌកេ បាឡិយំ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា ‘‘ឧភតោព្យញ្ជនេហិ មូលាបត្តីតិ ទិស្សតី’’តិ, ‘‘អនិមិត្តាទយោ ឥត្ថិយោវា’’តិ ច វទន្តិ ឧភតោព្យញ្ជនកេ វុត្តំ វិយ. កិញ្ចាបិ មតិត្ថី បារាជិកវត្ថុ ហោតិ, អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋិតត្តា បន ឥធ អាបត្តិំ ន ករោតិ. បារាជិកាបត្តិដ្ឋានញ្ចេត្ថ ន ឱលោកេតព្ពំ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលា’’តិ វចនតោ អវិញ្ញូ ឥត្ថិយាបិ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ. ឥធ យក្ខីអាទយោ មនុស្សិត្ថី វិយ អនោឡារិកត្តា ទុក្កដវត្ថុកា ជាតា. តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា បដិពលតាយ វុត្តត្តា ឥតរាបិ ទុក្កដវត្ថុយេវាតិ ឯកេ. ‘‘មាតុគាមាយា’’តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិនា យថារុចិ កថេតុំ លភតិ កិរា’’តិ លិខិតំ, យថា យក្ខីអាទយោ ទុក្កដវត្ថុកា ជាតា, តថា បុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខាទិនា សទ្ធិំ ឋិតស្ស មាតុគាមស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ទុក្កដំ អនាបជ្ជិត្វា កស្មា បាចិត្តិយមាបជ្ជតីតិ ចេ? ឦសកម្បិ ទុតិយបក្ខំ អភជនតោ. មនុស្សមាតុគាមោបិ ន ទុតិយោ, បគេវ យក្ខាទយោតិ. ន ទុតិយានិយតេ តស្ស ទុតិយត្តាតិ ចេ? ន តត្ថ ទុដ្ឋុល្លវាចាបេក្ខា ទុតិយតា, កិន្តុ និសជ្ជាបេក្ខា, ឥធ ច ន និសជ្ជមត្តំ, កិន្តុ ទេសនា ឥធាធិប្បេតា. សា ច និបជ្ជនតោ ឱឡារិកា, តស្មា អសមត្ថនិទស្សនំ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧. ‘‘ចតុត្ថបារាជិកវត្ថុ ច ឥទញ្ច ឯកមេវា’’តិ វុត្តំ, ន យុត្តំ. កស្មា? តត្ថ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វុត្តត្តា. តេ អរិយមិស្សកា ន ហោន្តីតិ ទ្វេបិ ឯកសទិសានីតិ មម តក្កោ. ‘‘អរិយាបិ បដិជានិំសុ, តេសម្បិ អព្ភន្តរេ វិជ្ជមានត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្សា’’តិ លិខិតំ. ‘‘សព្ពេបិ ភូតំ ភគវាតិ បុថុជ្ជនអរិយានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចិតត្តា ‘ភូត’ន្តិ វុត្តំ, ន អត្តនោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ សន្ធាយាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ.

៧៧. បុព្ពេ អវុត្តេហីតិ ចតុត្ថបារាជិកេ អវុត្តេហីតិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៧៨-៨០. ‘‘តេនេវ ហត្ថេន ឧបក្កមិត្វា អសុចិំ មោចេសី’’តិ បាឋោ សម្បតិបាឋោ សុន្ទរោ. អបលោកេត្វាវ កាតព្ពា. នោ ចេ, បាឡិយំយេវ វុត្តំ សិយា. ‘‘ឱត្តប្បេនា’’តិ វត្តព្ពេ រុឡ្ហីវសេន បរេសុ ‘‘ហិរោត្តប្បេនា’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ឧត្តានត្តា ន វុត្តំ, បាចិត្តិយាសម្ភវទស្សនេនេវ ហិ ទុក្កដន្តិ សិទ្ធំ.

៨៣. តត្ថ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តអជ្ឈាចារេបិ បរិយាបន្នត្តា តំ តស្ស ទណ្ឌកម្មវត្ថុ. ‘‘តត្ថ កម្មំ អាបន្នោ’’តិ បុព្ពេបិ លិខិតំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តកាមំ អាបន្នោ’’តិ បាឋោ, ‘‘អយមេវ គហេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៦. កដសក្ខរា សេតមត្តិកា វិយ មុទុកា សក្ខរជាតិ. ‘‘អកតបព្ភារេតិ អវលញ្ជិតព្ពដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘អនោវស្សកដ្ឋានទស្សនត្ថ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. មូសិកុក្កុរន្តិ មូសិកាហិ ឧទ្ធដបំសុ. សុទ្ធចិត្តាតិ កិញ្ចាបិ ‘‘ឯវំ បវដ្ដិតេ បថវី ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ជានន្តិ, នោ បន ចេ បថវីភេទត្ថិកា, សុទ្ធចិត្តា នាម ហោន្តិ. បំសុអាទយោ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អាបត្តិករា. កេចិ ‘‘សព្ពច្ឆន្នាទីសុ ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា សចេ ទុក្កដំ, យុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្ថ យុត្តំ តាទិសស្ស វត្ថុនោ សម្ភវា, ឥធ បន ជាតបថវី ច អជាតបថវី ចាតិ ទ្វេយេវ វត្ថូនិ, តស្មា ទ្វិន្នំ ឯកេន ភវិតព្ពន្តិ ន យុត្តំ. ឯត្ថាបិ ទុក្កដវចនំ អត្ថីតិ ចេ? តំ បន សញ្ញាវសេន, ន វត្ថុវសេនាតិ ន យុត្តមេវ.

៨៧. អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯត្តាវតា ឧសុមំ គណ្ហាតិ, តស្មា វដ្ដតីតិ កេចិ. ឯវំ សតិ បថវិយា អគ្គិម្ហិ កតេ ទូរតោបិ ភូមិ ឧណ្ហា ហោតិ, តត្តកំ កោបេតព្ពំ សិយា, ន ច កប្បតិ, តស្មា យស្មិំ ឋានេ បតតិ, តំ សោ អគ្គិ ឌហតិ, តស្មា វដ្ដតីតិ ឯកេ. អឌហិតេបិ ‘‘អទឌ្ឍាយ បថវិយា អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អត្តនា បាតនាយេវ ទោសោ បតិតេ ឧបទាហេតិ វេទិតព្ពំ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៨៩. ផរសុំ និគ្គហេតុំ អសក្កោន្តោតិ ទស្សិតភាវំ ជានាបេតិ. កស្មា អយំ ផរសុំ ឧគ្គិរីតិ ចេ? មនុស្សានន្តិអាទិ តស្ស បរិហារោ. ‘‘អាកោដេសិ ឆិន្ទីតិ ច វចនតោ រុក្ខទេវតានំ ហត្ថានិ ឆិជ្ជន្តិ, ន ចាតុមហារាជិកាទីនំ វិយ អច្ឆេជ្ជានី’’តិ វទន្តិ.

៩០-៩២. ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ទ្វិកាលិកោ ភូតសទ្ទោ. យទិ ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតំ, តទេវ សន្តកំ យទិទំ. សោវ កុក្កុដោ មំសិមក្ខិតោតិ អយមេវ ហិ បរិហារោ. អដ្ឋកថាសុបិ ហិ ‘‘ពីជេ ពីជសញ្ញី’’តិ លិខិតំ. យំ ពីជំ ភូតគាមោ នាម ហោតិ, តស្មិំ ពីជេ ភូតគាមពីជេតិ យោជេត្វា. អមូលកត្តា កិរ សម្បុណ្ណភូតគាមោ ន ហោតិ, ‘‘សមូលបត្តោ ឯវ ហិ ភូតគាមោ នាមា’’តិ ការណំ វទន្តិ. ‘‘អភូតគាមមូលត្តាតិ ភូតគាមតោ អនុប្បន្នត្តា អភូតគាមមូលំ, ភូតគាមស្ស អមូលកត្តា វា. ន ហិ តតោ អញ្ញោ ភូតគាមោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ទ្វិធាបិ លិខិតំ. បិយង្គុ អសនរុក្ខោ វឌ្ឍនត្តចោ ខជ្ជផលោ, ‘‘បីតសាលោ’’តិបិ វុច្ចតិ. អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ នាឡិកេរស្សេវាយំ. ឃដបិដ្ឋិជាតត្តា, ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថុ. ន វាសេតព្ពំ ‘‘ទុរូបចិណ្ណត្តា’’តិ លិខិតំ, ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ វចនតោ យេសំ ន រុហតិ, តេសំ សាខាយ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថីតិ សិទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. មុទ្ទតិណន្តិ តស្ស នាមំ. ‘‘មុញ្ជតិណន្តិ បាឋោ’’តិ លិខិតំ.

សមណកប្បេហីតិ សមណវោហារេហិ, តស្មា វត្តព្ពំ ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ. តស្ស អាណត្តិយា ករោន្តេនាបិ សាមណេរាទិនា ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ អគ្គិបរិជិតំ កាតព្ពន្តិ សិទ្ធំ. អគ្គិបរិជិតាទីនិ វិយ កប្បិយត្តា អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ ‘‘បញ្ចហិ សមណកប្បេហី’’តិ (ចូឡវ. ២៥០) ឯត្ថ បវិដ្ឋានិ, យថាលាភតោ វា សមណកប្បវចនំ គហេតព្ពំ. ‘‘កប្បិយ’ន្តិ វត្តុកាមោ ‘កប្ប’ន្តិ ចេ វទតិ, ‘វដ្ដតី’តិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កប្បិយ’ន្តិ វចនំ សកសកភាសាយបិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វា’’តិ វុត្តត្តា ភិក្ខុនា ‘កប្បិយំ’ឥច្ចេវ វត្តព្ពំ, ‘‘ឥតរេន បន យាយ កាយចិ ភាសាយា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមីតិ ទារុំ វិជ្ឈតី’’តិ វចនតោ កប្បិយំ កាតព្ពំ សន្ធាយ វិរទ្ធេតិ វុត្តំ ហោតិ, អាចរិយា បន ‘‘កប្បិយំ ការេតព្ពំ សន្ធាយ កប្បិយន្តិ សិត្ថាទិំ ការេតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តស្ស ការណំ វទន្តា កាតុំ វដ្ដនភាវេនេវ វិរជ្ឈិត្វា កតេបិ កប្បិយំ ជាតំ. យទិ ន វដ្ដេយ្យ, សិត្ថាទិម្ហិ កតេ ន វដ្ដេយ្យាតិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. ឧដ្ឋិតសេវាលឃដំ អាតបេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ, វិកោបេតុកាមតាយ សតិ ទុក្កដំ យុត្តំ វិយ. ‘‘បុប្ផរជ្ជុភាជនគតិកា, តស្មា ន វដ្ដតិ. នាឡេ វា ពទ្ធបុប្ផកលាបេ នាឡស្មិំ កតេបិ វដ្ដតិ តស្មិំ បុប្ផស្ស អត្ថិតាយា’’តិ វទន្តិ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘ពីជគាមេន ភូតគាមោ ទស្សិតោ អនវសេសបរិយាទានត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៩៨-៩. អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកំ, ‘‘វចនំ ករេយ្យា’’តិ លិខិតំ. ‘‘តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាម’’ន្តិ បាឋោ. ឧគ្ឃាតេតុកាមោតិ សមោហនិតុកាមោ, អន្តរាយំ កត្តុកាមោតិ បោរាណា.

១០០. ‘‘សុទិដ្ឋោ ភន្តេ, ន បនេសោ កហាបណោតិអាទីសុ អនារោបិតេ ទុក្កដេន មុសាវាទបាចិត្តិយំ, អរោបិតេ បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

១០២. អធម្មេន វា វគ្គេន វា ន កម្មារហស្ស វាតិ ឯត្ថ ‘‘មយិ វុត្តេ មំ វា អញ្ញំ វា សង្ឃោ អធម្មេន វា កម្មំ, វគ្គេន វា កម្មំ ករិស្សតិ, ន កម្មារហស្ស វា មេ, អញ្ញស្ស វា កម្មំ ករិស្សតី’’តិ ន កថេតីតិ យោជេតព្ពំ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១០៣. ‘‘ឆន្ទាយា’’តិ អក្ខរក្ខរាយាតិអាទិ វិយ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ឆន្ទត្ថន្តិ វា អត្ថោ. យេសំ សេនាសនានិ បញ្ញបេតិ, តេសំ អត្តនិ ឆន្ទត្ថន្តិ អធិប្បាយោ.

១០៦. អនុបសម្បន្នន្តិអាទីសុ ករណត្ថោ គហេតព្ពោ. អញ្ញំ អនុបសម្បន្នន្តិ អញ្ញេន អនុបសម្បន្នេន. តស្ស វាតិ អនុបសម្បន្នស្ស. ‘‘សម្មុតិកាលេ បញ្ចង្គវិរហាទយោ អសម្មតា នាមា’’តិ, ‘‘ឧបសម្បន្នេន លទ្ធសម្មុតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានេន វិនស្សតី’’តិ ច វុត្តំ. សង្ឃេនាតិ សព្ពេន សង្ឃេន កម្មវាចាយ អស្សាវេត្វា ‘‘តវេសោ ភារោ’’តិ កេវលំ អារោបិតភារោ. កេវល-សទ្ទោ ហេត្ថ កម្មវាចាយ អស្សាវិតភាវមត្តមេវ ទីបេតិ. សយមេវាតិ ឥតរេសំ ភិក្ខូនំ អនុមតិយា. អភូតេន ខីយនកស្ស អាទិកម្មិកស្ស កថំ អនាបត្តីតិ ចេ? ឥមិនា សិក្ខាបទេន. មុសាវាទេ អាបត្តិយេវ ទ្វេ បាចិត្តិយោ វុត្តា វិយ ទិស្សន្តិ បុព្ពបយោគេ រុក្ខាទិឆិន្ទនាទីសុ វិយ, វិចារេតព្ពំ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១០. ‘‘ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតី’’តិ វចនតោ, បរិវារេ ‘‘ឯកា បញ្ញត្តិ, ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិ (បរិ. ២២៦) វចនតោ ច ឥធ អត្ថិ អនុបញ្ញត្តីតិ សិទ្ធំ. កិញ្ចាបិ សិទ្ធំ, ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិអាទិនា បន បញ្ញត្តិដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ, កេវលំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋមាសេ…បេ… និក្ខិបិតុ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តំ កស្មាតិ ចេ? បឋមបញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេនេវ វត្តព្ពតោ អវិសេសត្តា ន វុត្តំ. យទិ ឯវំ កា ឯត្ថ អនុបញ្ញត្តីតិ? អជ្ឈោកាសេតិ. អយមនុបញ្ញត្តិ បញ្ញត្តិយម្បិ អត្ថីតិ ចេ? អត្ថិ, តំ បន ឱកាសមត្តទីបនំ, ទុតិយំ ចាតុវស្សិកមាសសង្ខាតកាលទីបនំ. យស្មា ឧភយម្បិ ឯកំ កាលោកាសំ ឯកតោ កត្វា ‘‘អជ្ឈោកាសេ’’តិ វុត្តន្តិ ទីបេន្តោ ភគវា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ…បេ… និក្ខិបិតុ’’ន្តិ អាហាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘យត្ថ ច យទា ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, តំ សព្ពមិធ អជ្ឈោកាសសង្ខ្យមេវ គតន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ហេមន្តកាលស្ស អនាបត្តិសមយត្តា ឥទំ សិក្ខាបទំ និទានានបេក្ខន្តិ សិទ្ធំ, តថា ហិ អជ្ឈោកាសបទសាមត្ថិយេន អយំ វិសេសោ – វស្សានកាលេ ឱវស្សកដ្ឋានេ អជ្ឈោកាសេ, មណ្ឌបាទិម្ហិ ច ន វដ្ដតិ. ហេមន្តកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេ ន វដ្ដតិ, សព្ពមិធ ឱវស្សកេបិ មណ្ឌបាទិម្ហិ វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ យត្ថ ហិមវស្សេន សេនាសនំ ន តេមេតិ, គិម្ហកាលេ បកតិអជ្ឈោកាសេបិ វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ អកាលមេឃាទស្សនេយេវាតិ អយំ វិសេសោ ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ ច ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ ច ឯតេសំ ទ្វិន្នំ បទានំ សាមត្ថិយតោបិ សិទ្ធោ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – អដ្ឋកថាយំ សន្ទស្សិតវិសេសោវ. ចម្មាទិនា ឱនទ្ធកោ វា នវវាយិមោ វា ន សីឃំ វិនស្សតិ. កាយានុគតិកត្តាតិ កាយេ យត្ថ, តត្ថ គតត្តា. សង្ឃិកមញ្ចាទិម្ហិ កាយំ ផុសាបេត្វា វិហរិតុំ ន វដ្ដតីតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ‘‘សង្ឃិកំ បន ‘អជ្ឈោកាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជថ, ភន្តេ, យថាសុខ’ន្តិ ទាយកា ទេន្តិ សេនាសនំ, ឯវរូបេ អនាបត្តី’’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វចនតោ, ឥធ ច បដិក្ខេបាភាវតោ វដ្ដតិ. ‘‘អញ្ញញ្ច ឯវរូបន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ និសីទន្តស្ស បាទបតនដ្ឋានាភិមុខា’’តិ លិខិតំ. សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានាភិមុខន្តិ អាចរិយស្ស តក្កោ.

១១១. ‘‘បាទុទ្ធារេនាតិ ពហិឧបចារេ ឋិតត្តា’’តិ លិខិតំ. គច្ឆន្តិ, ទុក្កដំ ធម្មកថិកស្ស វិយ. កស្មា ន បាចិត្តិយំ? បច្ឆា អាគតេហិ វុឌ្ឍតរេហិ ឧដ្ឋាបេត្វា គហេតព្ពតោ. ធម្មកថិកស្ស បន អនុដ្ឋបេតព្ពត្តា. ‘‘អនាណត្តិយា បញ្ញត្តិយម្បិ តស្ស ភារោ’’តិ វុត្តំ.

១១២. បរិហរណេយេវាតិ ឯត្ថ គហេត្វា វិចារណេតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. អត្តនោ សន្តកករណេតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ពីជនីបត្តកំ ចតុរស្សពីជនី.

១១៣. ‘‘យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា…បេ… លជ្ជី ហោតី’តិ វុត្តត្តា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បាឋេ ‘‘កេនចិ បលិពុទ្ធំ ហោតី’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘បលិពុទ្ធ’’ន្តិ ច សេនាសនំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា តថាបិ អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. ‘‘អនាបុច្ឆំ វា’’តិ បាឋោ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១៦-៧. ឯត្តកមេវ វុត្តមដ្ឋកថាសុ, តថាបិ បទដ្ឋាទយោបិ លព្ភន្តិ ឯវ. អនុគណ្ឋិបទេ ‘‘អញ្ញំ អត្ថរណាទិ អកប្បិយត្តា ន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘មញ្ចំ វា បីឋំ វា វិហារេ វា វិហារូបចារេ វា’តិ ឥមិនាបិ សំសន្ទនត្ថំ ‘កិញ្ចាបិ វុត្តោ, អថ ខោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ ច វុត្តំ. ឧបចារមត្តញ្ចេតំ ‘‘រុក្ខមូលេ’’តិ, តត្ថ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១១៨. អនាបុច្ឆិត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតីតិ អសតិយា គច្ឆតោបិ អនាបត្តិ, អាបុច្ឆនំ បន វត្តំ សញ្ចិច្ច អនាបុច្ឆតោ វត្តភេទទុក្កដត្តា. បុគ្គលិកសេនាសនេ សង្ឃិកសេយ្យំ, សង្ឃិកសេនាសនេ វា បុគ្គលិកសេយ្យំ អត្ថរិត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ យុត្តំ វិយ. កស្មា? ‘‘សេយ្យាមត្តមេវ នស្សេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា. ឥធ បន ‘‘បលិពុទ្ធំ បលិពុទ្ធោ’’តិ ទុវិធម្បិ អត្ថិ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២១. ឆព្ពគ្គិយេសុយេវ ថេរា ភិក្ខូតិ កេចិ. បាទេ ធោវិត្វាតិអាទិម្ហិ បវិសន្តស្ស វា បាទធោវនបាសាណតោ យាវ មញ្ចបីឋំ បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តស្ស វា យាវ បស្សាវដ្ឋានន្តិ យោជនា កាតព្ពា. ឯវំ សន្តេ ‘‘បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តស្ស វា’’តិ ន វត្តព្ពំ, ‘‘បស្សាវដ្ឋានតោ និក្ខមន្តស្ស វា’’តិ វត្តព្ពំ. បស្សាវដ្ឋានន្តិ កត្ថចិ បោត្ថកេ. តថា ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘បវិសន្តស្ស បាទធោវនបាសាណតោ យាវ មញ្ចបីឋំ និក្ខមន្តស្ស មញ្ចបីឋតោ យាវ បស្សាវដ្ឋានំ, តាវ ឧបចារោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា ‘‘បាទេ ធោវិត្វា បវិសន្តស្ស, បស្សាវត្ថាយ និក្ខមន្តស្ស ច ទ្វារេ និក្ខិត្តបាទធោវនបាសាណតោ, បស្សាវដ្ឋានតោ ច មញ្ចបីឋ’’ន្តិ កត្ថចិ បោត្ថកេ បាឋោ, សោ អបាឋោ. កស្មា? មញ្ចបីឋានំ ឧបចារស្ស វុត្តត្តា. បវិសន្តស្ស យាវ មញ្ចបីឋានំ ឧបចារោ, និក្ខមន្តស្ស តតោ បដ្ឋាយ យាវ បស្សាវដ្ឋានំ វច្ចកុដិចង្កមដ្ឋានន្តិ ឥមិនា អត្ថេន យថា សំសន្ទតិ, តថាវិធោ បាឋោតិ អាចរិយោ.

១២២. ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ ឥធ វុត្តឧបចារំ ឋបេត្វា. ‘‘ទស្សនសវនូបចារេបិ សន្ថរន្តស្សា’’តិ លិខិតំ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៦-៧. ឆសត្តកោដ្ឋកានិ វាតិ ឯត្ថ ទ្វារកោដ្ឋកំ អធិប្បេតំ. ‘‘និក្ខមា’’តិ វចនំ សុត្វាបិ អត្តនោ រុចិយា និក្ខមតិ, អនាបត្តិ; ឥធ អគ្គិសាលាទិ ឯវ ឧបចារោតិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

១២៩. ‘‘បមាណមជ្ឈិមស្ស គលប្បមាណេ ទិន្នតុលាបិ វេហាសកុដិយេវា’’តិ លិខិតំ, ‘‘ន សា ឥធ អធិប្បេតា’’តិ វុត្តំ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៣៥. យាវ ទ្វារកោសាតិ ទ្វារសមីបា, យាវ ភិត្តីតិ អត្ថោ, តំ សុវុត្តំ. កវាដវិត្ថារប្បមាណោតិ ហត្ថបាសស្សាធិប្បេតត្តា, សមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណឧបចារស្ស គហិតត្តា អបរិបូរឧបចារាបិ ហោតិ. អាលោកំ ករោតីតិ អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ សន្ធិ ឯវ អាលោកសន្ធិនាមកា ហោន្តិ. វាតបានកវាដលេបកម្មេ អប្បហរិតដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ.

១៣៦. ឥដ្ឋកាតិ ឆទនកបាលាសិលាទិឥដ្ឋកា. ឆទនូបរីតិ ឯត្ថ បឋមំ តាវ ឯកវារំ អបរិសេសំ ឆាទេត្វា បុន ឆាទនទណ្ឌកេ ពន្ធិត្វា ទុតិយវារំ តថេវ ឆាទេតព្ពំ. ‘‘តតិយវារចតុត្ថវារេ សម្បត្តេ ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយមគ្គំ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេតី’’តិ ឥមិនា យុជ្ជតិ.

បោរាណា បន ‘‘បឋមវារេយេវ តយោ មគ្គេ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ, ចតុត្ថតោ បដ្ឋាយ អាបត្តិ បាចិត្តិយំ, ចតុត្ថលេបតោ បដ្ឋាយ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ. តត្ថ ឆទនេ វុត្តវិធិនិទានេន សមេតិ, លេបេ វុត្តវិធិតិកច្ឆេទេន សមេតិ. តថាបិ សោ ន យុត្តោវ. និទានេ, អដ្ឋកថាយញ្ច សិទ្ធលេបត្តា សព្ពសោវាបិ អច្ឆន្នេ, ឆន្នេវាបិ អនេកសោ បរិយាយស្ស តតិយស្សេវ អធិដ្ឋានន្តិ នោ សមេតីតិ អាចរិយោ. ‘‘ទ្វេ មគ្គេ’’តិ, ‘‘ទ្វេ ឆទនេ’’តិ ច ‘‘តតិយវារតោ បដ្ឋាយ ឯវំ ឆាទាបេហី’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ព’’ន្តិ ច ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតិ កិរ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤០. សប្បាណកសិក្ខាបទំ ឧត្តានត្ថមេវ.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន ភូតគាមវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ឱវាទវគ្គោ

១. ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៤៤. កថានុសារេនាតិ យោ ភិក្ខុនោវាទកត្ថិកោ កិំសីលោ កិំសមាចារោ កតរកុលា បព្ពជិតោតិអាទិ កថានុសារេនាតិ អត្ថោ. សគ្គមគ្គគមនេបីតិ អបិ-សទ្ទេន មោក្ខគមនេបិ. ‘‘លក្ខណប្បដិវេធបដិសំយុត្តោ’’តិ អដ្ឋគរុធម្មានុសារេន វត្តព្ពំ ធម្មកថំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៤៥-១៤៧. និស្សីមន្តិ វិហារេ ពទ្ធសីមតោ អញ្ញំ អពទ្ធសីមំ, គាមសីមាទិន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុបិនន្តេនបី’’តិ ន សព្ពេសន្តិ ឥធ ពាហុល្លនយេន វុត្តំ. ឆព្ពគ្គិយា ហិ កេចិ វីសតិវស្សាបិ អត្ថិ អតិរេកវីសតិវស្សាបីតិ ឥមិនា ឥមំ មជ្ឈិមពោធិកាលេ បញ្ញត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘សីលវា ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស ចតុព្ពិធត្តា ឥធ អធិប្បេតសីលមេវ ទស្សេតុំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. គណ្ឋានុគណ្ឋិបទេសុ ‘‘សតិសំវរាទយោ ឥធ នាធិប្បេតា, តេន វិភង្គបាឋំ ទស្សេតិ អដ្ឋកថាចរិយោ’’តិ វុត្តំ. អត្ថតោតិ បាឡិអត្ថតោ. ការណតោតិ ការណូបបត្តិតោ, អដ្ឋកថាតោតិ អធិប្បាយោ. អថ វា ការណតោតិ ធម្មតោ, តេន អត្ថតោ ធម្មតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា អត្ថតោតិ ផលតោ. ‘‘ការណតោតិ ហេតុតោ. ធម្មបទម្បិ ជាតកេន សហា’’តិ លិខិតំ. បញ្ហំ កថេតុន្តិ ‘‘បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតី’’តិ ឯត្ថ ភិក្ខុនិយា បុដ្ឋេន ‘‘ន ជានាមី’’តិ ន សក្កា កថេតុំ. ‘‘ន ខោ បន តំ ភគវន្ត’’ន្តិ បាឋោ. ‘‘ន ខោ បនេត’’ន្តិ ច លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ‘‘កាសាយវត្ថវសនាយា’’តិ វចនតោ បារាជិកាយបិ ន វដ្ដតិ. ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គមេវ វុត្តំ. មេថុនេន ហិ ភិក្ខុនីទូសកោ ហោតិ.

១៤៨-៩. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បន្នា នាម បរិវត្តលិង្គា, បញ្ចសតា សាកិយានិយោ វា. ‘‘ធម្មទេសនាបត្តិមោចនត្ថំ បនា’’តិ វចនតោ មាតុគាមគ្គហណេន សព្ពត្ថ ភិក្ខុនីសង្គហំ គច្ឆតីតិ សិទ្ធំ. ភិក្ខុនិគ្គហណេន បន មាតុគាមោ តិរិយំ តរណសិក្ខាបទេ (បាចិ. ១៨៧-១៩០) សង្គហិតោ, ន អញ្ញត្ថ. ‘‘ឱសារេតព្ពា’’តិ បាឡិបាឋោ, បាឡិ ឱសារេតព្ពាតិ អត្ថោ. ‘‘ឱសារេតព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាបាឡិ. ឯកស្មិំ ឋានេ វន្ទិតេ ទោសាភាវតោ ពហូសុ ឯកាយ វន្ទិតេ វដ្ដតីតិ ចេ? ភិក្ខូហិ កត្តព្ពំ នត្ថិ, ភិក្ខុនិយាយេវ កត្តព្ពំ, តស្មា ន វដ្ដតិ. ‘‘យត្ថ កត្ថចិ និសិន្នាយាតិ អន្តោទ្វាទសហត្ថេ និសិន្នាយា’’តិ វទន្តិ. ន និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមាតិ និមន្តិតា ហុត្វា គន្តុកាមា ភិក្ខូ ឥធ នាធិប្បេតា, វស្សំ ឧបគន្តុកាមាវ អធិប្បេតាតិ អត្ថោ. យតោ បនាតិ ភិក្ខុនីវិហារតោ. តត្ថាតិ ភិក្ខុនីវិហារេ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឱវាទទាយកា ភិក្ខូ’’តិ វចនតោ ឱវាទទាយកេហេវ សភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, ន សព្ពេហីតិ អាបន្នោ, តថាបិ អសតិ ភិក្ខុនោវាទកេ ឱវាទសំវាសានំ អត្ថាយ យាចនត្ថាយ អវស្សំ គន្តព្ពត្តា អញ្ញេហិបិ ភិក្ខូហិ សភិក្ខុកោបិ សភិក្ខុកោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. សា រក្ខិតព្ពាតិ វស្សច្ឆេទាបត្តិ រក្ខិតព្ពា. កស្មា? អាបទាសុ ហីតិអាទិ. ‘‘អយំ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសិកោតិ បុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ តេរសិយំយេវ, ឯតរហិ បន ភិក្ខុនិយោ ចាតុទ្ទសិយំយេវ គន្ត្វា ‘‘កទា អយ្យ ឧបោសថោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. ‘‘ជាយាយោ វា ជារិយោ វា’’តិ អធិប្បាយេន វុត្តំ កិរ. ‘‘គច្ឆេយ្យ ចេ, អាបត្តី’’តិ បាឋោ. ទ្វេ តិស្សោតិ ទ្វីហិ តីហិ. ឯកតោ អាគតានំ វសេន ‘‘តាហី’’តិ ពហុវចនំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯកា ភិក្ខុនី វា ពហូ ភិក្ខុនី វា ពហូហិ ភិក្ខុនុបស្សយេហិ ឱវាទត្ថាយ បេសិតា’’តិ វចនស្ស វិត្ថារោ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ចា’’តិអាទិនា វុត្តោ. ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អយ្យ ភិក្ខុនិយោ ចា’តិអាទិ នានាឧបស្សយេហិ បេសិតាយ វចន’’ន្តិ ច ‘‘អបរិបុណ្ណសង្ឃបុគ្គលនានាវាសទុតិយវចនវសេន បញ្ចក្ខត្តុំ ឧបសង្កមនំ វុត្ត’’ន្តិ ច លិខិតំ. យស្មិំ អាវាសេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ន បវត្តតិ, តត្ថាបិ យាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា បុនទិវសេ យេន បដិគ្គហិតំ, តេន ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ’’តិអាទិ វត្តព្ពំ. អត្ថិ ចេ សម្មតោ, និទ្ទិសិតព្ពោ. ‘‘សយមេវ ចេ សម្មតោ, អហ’ន្តិ វត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ សម្មតោ វា ឱវាទបដិគ្គាហកោ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, អញ្ញេន អារោចាបេតព្ពន្តិ ឯកេ, ‘‘អត្តនាបិ អារោចេតុំ វដ្ដតី’’តិ ច វទន្តិ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘អយ្យានំ បវារេតី’’តិ លិខិតំ, ឯវំ សតិ ‘‘អយ្យស្ស បវារេមី’’តិ វត្តព្ពំ, បោត្ថកេ នត្ថិ.

ឱវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៥៣. មុនាតីតិ ជានាតិ. អន្តរធាយតិបីតិ ឯត្ថ តទុត្តមំ ចេ អត្ថិ, តំ បស្សាមិ, យំ វិចិត្តំ វា, តទត្ថញ្ច. តគ្ឃ ការណំ. សហ ឧប្បាទមនន្តរា កិរិយា. យមា ច តេ មនសា កតត្រ នេត្វាតិ. យថា បាតោ សិយា បាតោ ភវំ បាតោវ ឧទកតោ ឧគ្គន្ត្វា ឋិតំ, តថា វិរោចមានំ អង្គីរសំ ពុទ្ធំ បស្ស, ន កេវលំ បទុមំ វិយ, វិរោចមានំ តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា អង្គីរសំ ពុទ្ធំ បទុមំវ វិរោចមានំ សូរិយំវ តបន្តំ បស្ស ពុទ្ធំ. យថា បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ កោកនុទសង្ខាតំ បទុមំ បស្សសិ, តថា វិរោចមានំ អង្គីរសំ ពុទ្ធំ បស្ស. ឧភយេនេវ ហិ ភគវតោ កន្តិ ទីបិតាតិ កត្វា ទីបិតគុណសុភំ ពុទ្ធំ សក្កត្វា តំ កន្តិំ បូជេយ្យ. បូជនេយ្យតោបិ វីតិនាមេយ្យ ឥតិ លក្ខយេ. ‘‘ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយា’’តិ បាឡិ.

១៥៦. ‘‘ឯកតោ ឧបសម្បន្នាន’’ន្តិ អដ្ឋកថាបាឋោ. ‘‘អភព្ពោ ត្វ’’ន្តិអាទិវចនតោ អនុកម្បាវសេន សទ្ធិវិហារិកាទិំ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស អនាបត្តិ វិយ ទិស្សតិ. អភព្ពោ ហិ ថេរោ សញ្ចិច្ច តំ កាតុំ, គវេសិតព្ពាវ ឯត្ថ យុត្តីតិ កេចិ. ថេរេន សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ បុព្ពេ កតន្តិ មម តក្កោ.

អត្ថង្គតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦២. ‘‘ឯករត្តម្បិ វសន្តី’’តិ (បាចិ. ១៦១) វចនតោ យត្ថ រត្តិយំ ន វសន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា ឱវទិតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ. យទិ ឯវំ សង្កេតដ្ឋានំ គន្ត្វា ឱវទិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. ‘‘តតោ អទ្ធយោជនេយេវ សភិក្ខុកោ អាវាសោ ឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ ន វត្តព្ពំ. ភិក្ខុនោវាទកោ ចេ អទ្ធយោជនំ គន្ត្វា ឱវទិតុកាមោ ហោតិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អទ្ធយោជនំ គន្ត្វា សោតុកាមោ, ‘‘វដ្ដតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តញ្ច ន វុត្តំ, តស្មា ន វដ្ដតិ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន បន ‘‘ឯករត្តម្បី’’តិ វុត្តំ. តតោ បដ្ឋាយ ឧបស្សយំ ហោតិ, ន ឧបស្សយសង្ខេបេន កតមត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យត្ថ វាសូបគតា ភិក្ខុនិយោ, សោ ឧបស្សយសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តត្ថ ន គន្ត្វា ឱវាទោ ទាតព្ពោ. ឯកាវាសេ ទិវា វដ្ដតីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ.

ភិក្ខុនុបស្សយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦៤. ‘‘ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន អសម្មត’’ន្តិ បាឡិវចនតោ, ‘‘សម្មតេន វា សង្ឃេន វា ភារំ កត្វា ឋបិតោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ច អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ សម្មតេន វា វិប្បវសិតុកាមេន ‘‘យាវាហំ អាគមិស្សាមិ, តាវ តេ ភារោ ហោតូ’’តិ យាចិត្វា ឋបិតោ, តស្សាភាវតោ សង្ឃេន វា តថេវ ភារំ កត្វា ឋបិតោ អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ ឱវទិតុំ លភតិ, បគេវ អញ្ញេន ធម្មេនាតិ សិទ្ធំ. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អសម្មតោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ បគេវ ភារំ កត្វា អដ្ឋបិតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អភយគិរិវាសីនម្បិ ឥទមេវ មតំ, អនុគណ្ឋិបទេ បន ឥមំ នយំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នត្ថិ កោចី’’តិអាទិនា ‘‘ឯតរហិ ឱវាទកោ អសម្មតោ ភិក្ខុនោវាទកោ នាមា’’តិ វត្វា ‘‘យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន កម្មវាចាយ អសម្មតំ, ភិក្ខុសង្ឃេន បន ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អនុគ្គហំ ករោថ, ភិក្ខុនិយោ ឱវទថ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ករោថ ផាសុវិហារន្តិ ឯវំ យាចិត្វា ឋបិតោ ភិក្ខុសង្ឃំ អាបុច្ឆិត្វា, តតោ សោ ថេរោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទតិ, ឯវរូបំ ភិក្ខុសង្ឃេន អសម្មតន្តិ, តត្រ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘អសម្មតោ គាមំ ឱវាទត្ថាយ អាគតានំ ភិក្ខុនីនំ វចនំ សុត្វា បដិវចនំ ទេន្តោ សង្ឃានុមតិយា, ន ញត្តិចតុត្ថេនា’’តិ វុត្តំ, តំ អនុគណ្ឋិបទមតេន សមេតិ, អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនំ តេន សមេតិ, តញ្ច បាឡិវចនំ, ន ហិ ឱវាទបដិគ្គាហកោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ វា ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេតូ’’តិ វចនមត្តេន ភិក្ខុនោវាទកោ នាម ហោតិ. ហោតីតិ ចេ, អនុបសម្បន្នោបិ តត្តកេន វចនេន ‘‘ភិក្ខុនោវាទកោ ហោតូ’’តិ វត្តព្ពោ. ហោតីតិ ចេ, យំ វុត្តំ គណ្ឋានុគណ្ឋិបទេសុ ‘‘អសម្មតោ នាម អសម្មតភាវេន ‘ពហុស្សុតោ ត្វំ ឱវទាហី’តិ សង្ឃេន ភារំ កត្វា ឋបិតោ’’តិ. ឯត្ថ ពាហុសច្ចេន កិំ បយោជនំ. អនុគណ្ឋិបទេយេវ ‘‘អភយគិរិវាសី វទតីតិ សុត្វា សម្មតេន វា អាណត្តោ ឱវទិតុំ លភតីតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ បច្ឆា អនុជានាតី’’តិ វុត្តំ. កិំ ពហុកាយ. ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេតូ’’តិ ឯត្តកមត្តេន ភិក្ខុនោវាទកោ ហោតិ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភារំ កត្វា’’តិ ឥមិនា កិំ បយោជនំ, តត្តកម្បិ វត្តុំ អញ្ញោ ន លភតិ, តេន ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា ពាលំ គិលានំ គមិកំ អវសេសេហិ ឱវាទំ គហេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១៤) អយំ បាឡិ វិរុជ្ឈេយ្យ. កថំ? តស្ស ហិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឱវាទោ ន បច្ចាហរិតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៤១៥) ចនតោ សម្មតាសម្មតភាវេន នត្ថិ កោចីតិ ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេតូ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, វទន្តោ ច ឥធ បឋមេន អាបត្តិយា ការេតព្ពោ ហោតីតិ. ហោតុ អសម្មតត្តា, អកតភារត្តា ច. ឥមស្ស ច ភិក្ខុនោវាទកត្តេ ឥមស្ស ខីយនេន ទុក្កដំ សិយា, សព្ពមេតំ អនិដ្ឋំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយមេត្ថ ភិក្ខុនោវាទកោ នាមា’’តិ អវុត្តត្តា តថា ភារំ កត្វា ឋបិតោ ឱវទិតុំ លភតិយេវ, នាញ្ញោតិ អាចរិយោ.

អាមិសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរទានសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៦៩. សាទិយិស្សសីតិ បុច្ឆា.

ចីវរទានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៧៦. វញ្ចេត្វាតិ ‘‘តវ ញាតិកាយា’’តិ អវត្វា ‘‘ឯកិស្សា ភិក្ខុនិយា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្វា, តេ ហិ ‘‘ឯកិស្សា’’តិ វចនំ សុត្វា អញ្ញាតិកាយ សន្តកសញ្ញិនោ សិព្ពេសុំ. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ បាឡិ, តេន វុត្តំ ‘‘ចីវរន្តិ យំ និវាសេតុំ វា បារុបិតុំ វា’’តិអាទិ. ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ច លិខិតំ, សោ បមាទលេខោ.

ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨១. តា ភិក្ខុនិយោ ទូសយិំសូតិ វិបរិណាមោ កាតព្ពោ.

១៨២-៤. សម្បទន្តីតិ បទសា គច្ឆន្តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘សម្បតន្តិ ឯត្ថាតិ សម្បាតោ’’តិអាទិនា. បទគតេ ឧបចារោ ន លព្ភតិ, អច្ចាសន្នត្តា មិស្សំ វិយ ហោតីតិ. កុក្កុដវស្សិតបរិច្ឆិន្នោ មហាអដ្ឋកថាយំ. ‘‘តម្បិ វោហារេនា’’តិ លិខិតំ. ‘‘យេភុយ្យេន តថា សន្និវេសោ ហោតីតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា ន បមាទលេខោ’’តិ ច, ‘‘ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, តតោ ឧទ្ធំ អទ្ធយោជនលក្ខណសម្បត្តំ នាម ហោតីតិ គហេតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ. ‘‘កប្បិយភូមិ កិរាយំ…បេ… ន វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ទុទ្ទសញ្ហេត្ថ ការណំ. កតរំ បន តន្តិ? ‘‘គច្ឆាមាតិ សំវិទហតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘គច្ឆាមា’’តិ វត្តមានវចនន្តញ្ច, អមគ្គេ ភិក្ខុនុបស្សយាទិម្ហិ ន សម្ភវតិយេវ មនុស្សានំ អន្តរឃរាទិម្ហិ មគ្គសង្ខេបគមនតោ, ឧច្ចាសយនាទិឧប្បត្តិដ្ឋានត្តា ច. ន តិត្ថិយសេយ្យាយ វា បព្ពជិតាវាសត្តា. ទ្វារេតិ សមីបត្ថេ ភុម្មំ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘រថិកាយា’’តិ អាហ. សេសអដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯត្ថន្តរេ សំវិទហិតេបិ ភិក្ខុនោ ទុក្កដ’’ន្តិ អាគតត្តា ន សមេតិ. ‘‘គាមន្តរេ’’តិ វចនតោ អញ្ញគាមស្ស ឧបចារោក្កមនេ ឯវ អាបត្តិ. ‘‘អទ្ធយោជនេ’’តិ វចនតោ អតិក្កមនេយេវ យុត្តំ.

១៨៥. រដ្ឋភេទេតិ វិលោបេ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘តយោបិ សង្កេតា កាលទិវសមគ្គវសេន, តត្ថ បច្ឆិមេនេវ អាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមិនា មគ្គេនា’’តិ វិស្សជ្ជេត្វា អញ្ញេន គច្ឆន្តិ ចេ, អាបត្តិយេវាតិ អត្ថោ.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៨៩. នទិយា កុតោ គាមន្តរន្តិ ចេ? ‘‘យស្សា នទិយា’’តិអាទិមាហ. គាមន្តរគណនាយាតិ យស្មិំ គាមតិត្ថេ អារុឡ្ហោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញគាមគណនាយ. ‘‘មាតុគាមោបិ ឥធ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ អាចរិយស្ស តក្កោ, តេនេវ ‘‘ឧភយត្ថ ឯកតោ ឧបសម្បន្នាយ ទុក្កដំ, សិក្ខមានាយ សាមណេរិយា អនាបត្តី’’តិ ច ន វុត្តំ. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ.

១៩១. ‘‘លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កេឡិបុរេក្ខារា សំវិទហិត្វា’’តិ វុត្តត្តា អកុសលចិត្តំ លោកវជ្ជន្តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ, ‘‘កេឡិបុរេក្ខារា’’តិ វចនំ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ច ‘‘តីណិ ចិត្តានិ តិស្សោ វេទនា’’តិ វុត្តំ, សំវិទហនកាលេ វា កេឡិបុរេក្ខារោ ភិក្ខុ សំវិទហតិ, អាបត្តិ ភិក្ខុនោ គាមន្តរោក្កមនេ, អទ្ធយោជនាតិក្កមេ វា. កុសលចិត្តោ វា ហោតិ បច្ចវេក្ខន្តោ, ចេតិយាទីនិ វា បស្សន្តោ, អព្យាកតចិត្តោ វា ហោតិ កិលមថវសេន និទ្ទាយន្តោតិ តិចិត្តានិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពា.

នាវាភិរុហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩២. ចេដកេតិ ទារកេ. តរុណបោតកេតិ បោរាណា. ‘‘បាបភិក្ខូនំ បក្ខុបច្ឆេទាយ ឥទំ បញ្ញត្តំ, តស្មា បញ្ច ភោជនេយេវាបត្តិ វុត្តា’’តិ លិខិតំ.

១៩៤-៧. និប្ផាទិតន្តិ វិញ្ញត្តិយា ន ហោតិ, កិន្តុ បរិកថាទីហិ, តស្មា ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, តំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពត្ថ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កថានុសារេន តត្ថ បសីទិត្វា ទេន្តិ, ឥទំ បរិបាចិតំ ន ហោតិ, វដ្ដន្តី’’តិ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តត្តាតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ, ឧបតិស្សត្ថេរោ បន ‘‘ឥតរម្បិ វដ្ដតិយេវា’’តិ អាហ. បោរាណគណ្ឋិបទេ បន ‘‘យស្មា ទេវទត្តោ បកតិយា តត្ថ ភិក្ខុនិបរិបាចិតំ ភុញ្ជតិ, តស្មា ឥមំ អដ្ឋុប្បត្តិំ និទានំ កត្វា ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

បរិបាចិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៨. ‘‘ឧបនន្ទស្ស ចតុត្ថសិក្ខាបទេន ចា’’តិ បាឋោ.

រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមត្តោ វណ្ណនាក្កមេន ឱវាទវគ្គោ តតិយោ.

៤. ភោជនវគ្គោ

១. អាវសថបិណ្ឌសិក្ខាបទវណ្ណនា

២០៣-៤. បូគស្សាតិ បូគេន. កុក្កុច្ចាយន្តោតិ និស្សរណេនេត្ថ ភវិតព្ពំ, តំ មយំ ន ជានាមាតិ សន្និដ្ឋានស្ស ករណវសេន ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តោ’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ អាយស្មា ឧបាលិ នយគ្គាហេន ‘‘អនាបត្តិ អាវុសោ សុបិនន្តេនា’’តិ (បារា. ៧៨) អាហ, តថា ថេរោបិ ‘‘អនាបត្តិ គិលានស្សា’’តិ កស្មា ន បរិច្ឆិន្ទតីតិ? អនត្តាធិការត្តា វិនយបញ្ញត្តិយា, ‘‘នាយំ អត្តនោ ឱកាសោ’’តិ បដិក្ខិត្តត្តា, សិក្ខាបទស្ស អបរិបុណ្ណត្តា. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទេ បរិបុណ្ណំ កត្វា បញ្ញត្តេយេវ ហិ សោ ថេរោ ‘‘អនាបត្តិ សុបិនន្តេនា’’តិ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ វុត្តបទានុសារេនាតិ. យស្មា ឱទិស្ស អយាវទត្ថេវ ទាយកានំ បីឡា នត្ថិ, តស្មា ‘‘អនោទិស្ស យាវទត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

២០៨. ‘‘អន្តរាមគ្គេ ឯកទិវស’ន្តិ ឯកំយេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ ច ‘‘ឯសេវ នយោតិ វុត្តនយមេវ ទស្សេតុំ គន្ត្វា បច្ចាគច្ឆន្តោ ហីតិអាទិមាហា’’តិ ច ‘‘សុទ្ធចិត្តោ ហុត្វា បកតិគមនេវ ភុញ្ជិតុំ លភតី’’តិ ច ‘‘អគិលានស្ស គិលានសញ្ញិនោ កាយេន សមុដ្ឋាតី’’តិ ច លិខិតំ.

អាវសថបិណ្ឌសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២០៩-២១៨. គុឡ្ហបដិច្ឆន្នោតិ អបាកដោវ. ឯកោ បុត្តេនាតិ ឯកស្សេកំ ភត្តំ ‘‘អហំ អញ្ញេន និមន្តិតោ’’តិ ន វុច្ចតិ. ‘‘សចេ ឯកតោ គណ្ហន្តិ , គណភោជនំ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨) វុត្តត្តា ចត្តារោ ឧបាសកា ចត្តារោ ភិក្ខូ វិសុំ វិសុំ និមន្តេត្វា ហត្ថបាសេ ឋិតានំ ចេ ទេន្តិ, គណភោជនំ ហោតិ ឯវាតិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ វិយ. ‘‘វិញ្ញត្តិតោ បសវនេ គណស្ស ឯកតោ គហណេ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, វិសុំ គហណេ បណីតភោជនសូបោទនវិញ្ញត្តីហី’’តិ លិខិតំ. ‘‘វិញ្ញត្តិតោ បសវនំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន អដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតំ. សូបោទនាទិវសេន តត្ថ អាបត្តិ ឯវា’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ. កស្មា? បរិវារេ (បរិ. ១៦៨) ឯវ ទ្វិន្នំ អាការានំ អាគតត្តា, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘អនុញ្ញាត’’ន្តិ ទុវុត្តំ. អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ បាកដន្តិ ‘‘បទភាជនេ ន វុត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ គហិតភត្តាបិ អញ្ញេ យាវ គណ្ហន្តិ, តាវ ចេ តិដ្ឋន្តិ, ឯកតោ គណ្ហន្តិយេវ នាម. ‘‘គច្ឆតិ ចេ, អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘បដិគ្គហណមេវ ហេត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ, អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ ចត្តារោ…បេ… ភុញ្ជន្តិ, ឯតំ គណភោជនំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២១៨) វុត្តន្តិ? វុច្ចតិ – យត្ថាតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ. ចត្តារោតិ គណស្ស ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទនិទស្សនំ. បញ្ចន្នំ ភោជនានន្តិ អាបត្តិប្បហោនកភោជននិទស្សនំ. អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតាតិ អកប្បិយនិមន្តននិទស្សនំ. និមន្តនវសេនេវ បន គណភោជនស្ស វុត្តត្តា ‘‘និមន្តិតា ភុញ្ជន្តីតិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អញ្ញតរំ ភោជនំ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជន្តី’’តិ បន ន វុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ បាកដត្តា. យំ ភុញ្ជន្តីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ភុញ្ជន្តីតិ បដិគ្គាហកនិយមវចនំ. ន ហិ អប្បដិគ្គហិតកំ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘គណស្ស យតោ បដិគ្គហិតាហារភោជនហេតុ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. អាគន្តុកបដ្ដំ មោឃសុត្តេន សិព្ពិត្វា ឋបេន្តិ, តត្ថ អនុវាតេ យថា ឯកតលំ ហោតិ, តថា ហត្ថេហិ ឃដ្ដេតិ. វលេតីតិ អាវដ្ដេតិ. បរិវត្តនន្តិ សុត្តំ គណ្ហន្តានំ សុខគ្គហណត្ថំ សុត្តបរិវត្តនំ ករោតិ, បដ្ដំ សិព្ពន្តានំ សុខសិព្ពនត្ថំ បដ្ដបរិវត្តនញ្ច. នវចីវរការកោ ឥធាធិប្បេតោ, ន ឥតរោតិ. ‘‘ពិម្ពិសារំ អាបុច្ឆិត្វា សម្ភារេ កយិរមានេយេវ កាលា អតិក្កន្តា, បច្ឆា គណភោជនសិក្ខាបទេ បញ្ញត្តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆី’’តិ វទន្តិ, អញ្ញថា អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈនតោ.

២២០. ‘‘ទ្វេ តយោ ឯកតោតិ យេបិ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយិត្វា’’តិអាទិវចនេន អកប្បិយនិមន្តនបច្ចយា ឯវ អនាបត្តិ, វិញ្ញត្តិតោ អាបត្តិយេវាតិ ទីបេតិ. អនិមន្តិតោ ចតុត្ថោ យស្ស តទេតំ អនិមន្តិតចតុត្ថំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. បវេសេត្វាតិ និសីទាបេត្វា. ចីវរទានសមយលទ្ធកចតុក្កំ ចីវរការសមយលទ្ធកចតុក្កន្តិ ឯវមាទីនិ. តានិ ចាតិ យេហិ ភោជនេហិ វិសង្កេតោ នត្ថិ, តានិ. មហាថេរេតិ ឧបសម្បន្នេ. អដ្ឋត្វាតិ ឋិតេន និមិត្តំ ទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ តត្ថ គន្ត្វាតិ រថិកាទីសុ ភិក្ខុសមីបេ គន្ត្វា. ឥមស្មិំ បន សិក្ខាបទេ កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចីវរទានសមយេ គណភោជនំ ភុញ្ជិតុំ. ឯវញ្ចិទំ ភគវតា ភិក្ខូន’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ. កត្ថចិ ‘‘ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ បាឋោ, អយំ សោភនោ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

២២១. អធិដ្ឋិតាតិ និច្ចប្បវត្តា. ពទរចុណ្ណសក្ករាទីហិ យោជិតំ ពទរសាឡវំ. កិរកម្មការេនាតិ កិរស្ស កម្មការេន.

២២៦. ‘‘វិកប្បេត្វា គណ្ហាហី’’តិ ឯត្ថាហុ បោរាណត្ថេរា ‘‘ភគវតោ សម្មុខា អវិកប្បេត្វា គេហតោ និក្ខមិត្វា រថិកាយ អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ វិកប្បេសិ, វិកប្បេន្តេន បន ‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’តិ វត្តព្ពំ, ឥតរេន វត្តព្ពំ ‘តស្ស សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’’តិ. បញ្ចសុសហធម្មិកេសូតិ សម្មុខា ឋិតស្ស សហធម្មិកស្ស យស្ស វិកប្បេតុកាមោ, តំ សហធម្មិកំ អទិស្វា គហដ្ឋស្ស វា សន្តិកេ, សយមេវ វា ‘‘បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ ឥត្ថន្នាមស្ស វិកប្បេមី’’តិ វត្វា ភុញ្ជិតព្ពន្តិ ឯកេ, ឯវំ សតិ ថេរោ តស្មិំយេវ និសិន្នោវ តថា វាចំ និច្ឆារេត្វា បដិគ្គណ្ហាតីតិ តក្កោ ទិស្សតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន បរម្មុខា វិកប្បនាវ វុត្តា, សា ‘‘តេន ហានន្ទ, វិកប្បេត្វា គណ្ហាហី’’តិ ឥមិនា សមេតិ, តថាបិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘តស្មា យោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស ‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ តុយ្ហំ ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ សម្មុខា វា ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ បរម្មុខា វា’’តិ វចនតោ សហធម្មិកស្ស សន្តិកេ ឯវ វត្តព្ពំ, ន សយមេវាតិ ទិស្សតិ. យស្មា អយំ បច្ឆិមនយោ បោរាណគណ្ឋិបទេនបិ សមេតិ, តស្មា ឥធ មាតិកាដ្ឋកថានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘តេ មនុស្សា…បេ… ភោជនមទំសូ’’តិ វចនតោ អកប្បិយនិមន្តនំ បញ្ញាយតិ, តថាបិ ថេរស្ស កុក្កុច្ចុប្បត្តិការណេន ភត្តេន សោ និមន្តិតោតិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញថា បរតោ ‘‘ទ្វេ តយោ និមន្តនេ ឯកតោ ភុញ្ជតី’’តិ វចនេន, អនាបត្តិវារេន ច វិរុជ្ឈតិ.