៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២០. ‘‘សា អហោសិ សុវណ្ណមាលា’’តិ វចនតោ ឋបេត្វា សហធម្មិកេ អញ្ញេសំ យថាសុខំ រូបិយំ ទាតុំ វដ្ដតិ ឧគ្គណ្ហាបេតុំ, សព្យោហារាបេភុញ្ចាតិ អាចរិយោ, វីមំសិតព្ពំ ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយត្តា.

៦២២. ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតី’’តិ វចនេន យេសំ មំសំ ន កប្បតិ, តេសំ សប្បិអាទិ កិញ្ចាបិ ន កប្បតិ, ន បន និស្សគ្គិយវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. តថា ន បណីតភោជនវត្ថូតិ. ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តន្តិ អជ្ឈោហរណត្ថំ និក្ខិត្តំ. ឥតរញ្ហិ បដិគ្គហេត្វា អជ្ឈោហរិតុំ វដ្ដតិ. ឧភយេសម្បីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតេហិ, បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេហិ ច កតានំ. ‘‘មំសស្ស អកប្បិយត្តា’’តិ ការណបតិរូបកំ វត្វា. ខាទិំសូតិ ‘‘វិកាលេ កេវលំ នវនីតមេវ ខាទិតុកាមេន ទធិតក្កគតានិ អបនេតព្ពានិ, បចិតុកាមស្ស សាមំបាកំ ន ហោតីតិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ខយំ គមិស្សតី’’តិ វចនតោ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កសប្បិ វិកាលេ កប្បតីតិ សិទ្ធំ. ភេសជ្ជេហីតិ យាវជីវិកភេសជ្ជេហិ. កតតេលំ បុរេភត្តន្តិ អបចិត្វា កតំ ឯវ. ឧណ្ហោទកេនាតិ តាបនភាវំ ទីបេតីតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ. និព្ពដ្ដិតត្តាតិ បិញ្ញាកាទិតោ. ‘‘តេលត្ថាយ បដិគ្គហិត…បេ… ទុក្កដមេវា’’តិ វចនតោ អតេលត្ថាយ បដិគ្គហិតេហិ, សត្តាហាតិក្កន្តេហិបិ កតតេលំ កតទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ វដ្ដតីតិ ឆាយា ទិស្សតិ, ករមន្ទំ រុក្ខសារោតិ កេចិ.

៦២៣. អវសកសដេ យស្មា ខីរាទីនិ បក្ខិបិត្វា តេលំ បចន្តិ, តស្មា កសដំ ន វដ្ដតិ, តេលមេវ វដ្ដតិ, តេន វុត្តំ ‘‘បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតី’’តិ. វសាយ សទ្ធិំ បក្កត្តា ន វដ្ដតីតិ ចេ? វទថ, ភន្តេ, នវនីតេ ទធិគុឡិកាតិអាទិសម្ពន្ធោ. មធុម្ហិ ចត្តារោ កាលិកា យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពា, ឧច្ឆុម្ហិ ច, កថំ? សមក្ខិកំ សេឡកំ មធុ យាវកាលិកំ. អនេលកំ ឧទកសម្ភិន្នំ យាមកាលិកំ, អសម្ភិន្នំ សត្តាហកាលិកំ, មធុសិដ្ឋំ បរិសុទ្ធំ យាវជីវិកំ. តថា ឧច្ឆុ វា រសោ វា សកសដោ យាវកាលិកោ, និក្កសដោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ, អសម្ភិន្នោ សត្តាហកាលិកោ, សុក្ខកសដំ យាវជីវិកន្តិ វេទិតព្ពំ. កស្មា? ឧទកសម្ភេទវិសេសតោ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? ចតូសុ កាលិកេសុ បុព្ពំ បុព្ពំ គរុកំ, អបរំ អបរំ លហុកំ. តេសុ ចាយំ ឧទកសម្ភេទោ គរុកំ លហុកំ ករោតិ, លហុកញ្ច គរុកំ. អម្ពរសាទីនិ ហិ យាវកាលិកត្តា គរុកានិ, ឧទកសម្ភេទោ បន តានិ អម្ពបានាទិសមញ្ញំ ទត្វា លហុកានិ យាមកាលិកានិ ករោតិ. ‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តន្តិ ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោតិ សិទ្ធំ. តត្ថ ‘‘ឧទកសម្ភេទោ តំ យាមកាលិកំ ករោតី’’តិអាទិំ ពហុំ វត្វា យោជិតា.

អបិចេត្ថ ឧច្ឆុរសោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) អនុញ្ញាតត្តា គុឡោទកំ វិយ ឧច្ឆុរសសាមញ្ញតោ ឧទកេន អសម្ភិន្នោបិ អគិលានស្ស វដ្ដតិ, តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ (មហា. អដ្ឋ. ៣០០). អយំ សព្ពោ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. កេចិ បនាហុ ‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្ត’ន្តិ វចនតោ, ‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ច ឧច្ឆុរសោ ផាណិតមេវ, តស្មា គុឡេ វិយ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ. កេចិ ‘‘វុត្តនយេន សត្តាហកាលិកោវ សមានោ ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’ន្តិ វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា អសម្ភិន្នោបិ អគិលានស្ស វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘វុត្តនយេន វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា ឯវ សម្ភិន្នោ វា អសម្ភិន្នោ វា យាមកាលិកោវ, គុឡោទកំ បន សត្តាហកាលិកមេវា’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘គុឡោទកំ វិយ សោ ទុវិធោបិ សត្តាហកាលិកោយេវា’’តិ វទន្តិ.

តត្ថាយំ បឋមាចរិយវាទេ វិចារណា – ផាណិតានុមតិយាយេវ ឧច្ឆុរសានុមតិយា សិទ្ធិតោ វិសុំ ‘‘ឧច្ឆុរស’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា អនុមតិ និរត្ថិកាតិ អាបជ្ជតិ, តថា ‘‘ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាបិ និរត្ថិកា. ‘‘សត្តាហំ វដ្ដតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ, ន ច តថា សក្កា វត្តុំ. បច្ឆាភត្តំ វដ្ដនករសាធិការត្តាតិ ចេ? ន, តស្មិំ អធិការេ សត្តាហកាលិកស្ស អវត្តព្ពប្បសង្គតោ. កាលភេទំ អនបេក្ខិត្វា រសាធិការេ ឱតិណ្ណត្តា វុត្តោតិ ចេ? ន សក្កា ‘‘និកសដោ សត្តាហំ វដ្ដតី’’តិ វត្តុំ. បច្ឆាភត្តំ វដ្ដនករសាធិការត្តា ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ឯវញ្ហិ វុត្តេ តទញ្ញរសោ វិយ អយម្បិ បច្ឆាភត្តមេវ វដ្ដតិ, ន តតោ បរន្តិ អាបជ្ជតិ. តតោ បរំ អបរិភោគត្តា ‘‘បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តន្តិ ចេ? ន, យាវកាលិកភាវប្បសង្គតោ. ន សោ បសង្គោ អាភិទោសិកស្សាបិ ឧច្ឆុរសស្ស បាកេន ផាណិតាទិភាវប្បសង្គតោ. អយមេវ តតិយចតុត្ថាចរិយវាទេសុ វិចារណា. ទុតិយវាទេ វិចារណា វុត្តា, វិមទ្ទោ បនេត្ថ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០០) អាវិ ភវិស្សតិ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តន្តិ មធុកតាលនាឡិកេរផាណិតាទិតោ ឧក្កដវត្ថុតោ និស្សគ្គិយវត្ថុផាណិតស្ស វិសេសវចនំ, តេនេតំ បញ្ញាយតិ ‘‘និស្សគ្គិយវត្ថុភូតំ ឥធ ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តមេវ, ន មធុកាទិតោ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ឯត្តាវតា យំកិញ្ចិ ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តំ, ន តំ សព្ពំ ផាណិតមេវ នាមាតិ សាធិតំ ហោតិ. តេនេវ ខន្ធកេ ផាណិតំ បឋមំ អនុជានិត្វាវ បច្ឆា ឧច្ឆុរសោ អនុញ្ញាតោ, តថា តត្ថេវ គុឡំ, គុឡោទកញ្ច.

ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ អបក្កា វាតិអាទិម្ហិ បន យេសំ លទ្ធិ ‘‘ឧច្ឆុរសោ យាមកាលិកោ’’តិ. ‘‘តេ អបក្កា វាតិ សាមំ ភិក្ខុនា អបក្កា វា. អវត្ថុកបក្កា វាតិ វិនា វត្ថុនា បក្កា វា’’តិ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស បយោជនាភាវប្បសង្គតោ, ភិក្ខុនោ បចនាធិការាភាវា. សាមបាកោ ឥធាធិប្បេតោតិ ចេ? សាមំ អបក្កស្ស ឧច្ឆុរសស្ស តេសំ អត្តនោមតិយា ផាណិតភាវសិទ្ធិតោ ច បរតោ ‘‘បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេន អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន កតផាណិត’’ន្តិអាទិនយទស្សនតោ ច តំ អយុត្តំ, តត្ថ ‘‘អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតី’’តិ វចនំ យំ តត្ថ កសដំ សាមបាកំ ន ជនេតិ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតកតំយេវ តំ ករោតីតិ ទីបេតិ, តស្មា បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដតិ វិកាលេតិ បោរាណា. ‘‘កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតំ ‘រជនបាកំ វិយ ឱឡារិកំ សវត្ថុកបក្កំ នាម ហោតី’តិ សញ្ញាយ បុរេភត្តមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ឯវំ ផាណិតគ្គហណំ អមធុរំ, តស្មា បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតី’’តិ វទិំសុ. កិំ មធុរតាយ, អមធុរតាយ វាតិ? អត្ថមេវ ទស្សេតុំ មហាបច្ចរិយំ តថា វុត្តន្តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ អាហ កិរ. តំ យុត្តន្តិ ឧច្ឆុតោ និព្ពត្តត្តា វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘ខណ្ឌសក្ខរំ បន…បេ… វដ្ដតី’’តិ. ‘‘តំ ខីរឃដេ បក្ខិបិត្វា បចន្តី’’តិ លិខិតំ. ជល្លិកា នាម ផេណាទិ.

ភេសជ្ជោទិសំ វទន្តេន ឥតរេ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តា. ‘‘អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានី’’តិ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៦០) ‘‘យំ ភេសជ្ជញ្ចេវ អស្ស ភេសជ្ជសម្មតញ្ច លោកស្ស, អាហារត្ថញ្ច ផរេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា វុត្តំ. ឯត្ថ វិចារណា ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ អាវិ ភវិស្សតិ.

៦២៤. ទ្វារវាតបានកវាដានីតិ ទ្វារស្ស ច វាតបានានញ្ច កវាដានិ. កសាវបក្ខេបមត្តេន ហិ តានិ អត្តនោ សភាវំ បរិច្ចជិតានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘មក្ខេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កសាវោ នាម កនកលម្ពាទីនិបី’’តិ វទន្តិ. អធិដ្ឋេតីតិ ‘‘ឥទានិ អជ្ឈោហរណីយំ ន ភវិស្សតិ, ពាហិរបរិភោគោ ភវិស្សតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ. ឥធ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ បទំ នត្ថិ. អធិដ្ឋានម្បិ មុខារុឡ្ហិយា វុត្តំ ‘‘ឥមំ នវនីតំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អវត្តព្ពតោ.

៦២៥. បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ វិស្សាសាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ សវិស្សាសោ, វដ្ដតីតិ ‘‘បរិភុញ្ជ ត្វ’’ន្តិ ឯត្តាវតា វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ, តស្មា ឧភិន្នំ អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. សចេ ន វិស្សជ្ជិតំ, អាបត្តិ ហោតីតិ សិទ្ធំ. តស្មា ឧភិន្នំ សន្តកំ ចីវរំ អញ្ញតរេន សម្មុខីភូតេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. នោ ចេ អធិដ្ឋាតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតីតិបិ យុជ្ជតិ. កាកនិកមត្តញ្ចេ មូលំ អទិន្នំ, ‘‘ន អធិដ្ឋានុបគំ…បេ… សកភាវំ ន ឧបេតី’’តិ ឥមិនា ឯតំ សទិសំ ន ហោតិ, អាភិធម្មិកគណានំ ទិន្នំ វិយ ច ន ហោតិ. កស្មា? អាភិធម្មិកា ហិ អនុបសម្បន្នាបិ ហោន្តិ, បច្ឆា អាភិធម្មិកភូតានម្បិ តំ សាធារណំ ហោតីតិ. ឯត្ថ ទ្វេបិ ឧបសម្បន្នា ឯវ, ទ្វិន្នម្បិ តត្ថ យថាកាមករណីយតា អត្ថិ មមត្តញ្ច, ន ឯវំ តទញ្ញេសំ សាធារណំ, ន ច ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ ‘‘ឯកតោ វស្សិស្សាមា’’តិ ករោន្តិ, រក្ខតិ តាវ. ‘‘អវិភត្តត្តា អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា ច ឥទំ សទិសំ, យេន មូលេន បដិគ្គហិតំ, តស្ស សចេ ឥតរោ ទេតិ, សោ វា តំ ឥតរស្ស ទេតិ, សតិ បដិគ្គហណេ សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយត្តា, តស្មា តំ ចីវរំ ទ្វីសុ សម្មុខីភូតេន ឯកេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ បយោគោ ន ទិស្សតិ សមានបរិក្ខារានំ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានបយោគាភាវតោ, តថាបិ សមានសព្ពភណ្ឌកានំ ទ្វិន្នំ តេលាទិ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ, អនធិដ្ឋានេ ទុល្លភវិសេសហេតុត្តា ច ‘‘អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តំ អយុត្តំ បត្តចីវរសត្តាហកាលិកានំ អសទិសវិធានត្តា. ឯត្ថ បត្តចីវរញ្ហិ អត្តនោ សន្តកភាវំ ឧបគតមេវ អនធិដ្ឋហន្តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិ, សត្តាហកាលិកំ បន បរសន្តកសាធារណម្បិ បដិគ្គហិតំ បដិគ្គាហកស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិករំ. បដិគ្គហណញ្ចេត្ថ បមាណំ, ន តត្ថ សកសន្តកតា, សត្តាហកាលិកញ្ច និស្សគ្គិយំ, សព្ពេសម្បិ អនជ្ឈោហរណីយំ. បត្តចីវរំ អញ្ញស្ស បរិភុញ្ជតោ អនាបត្តិ. ឥទញ្ច កាលាតិក្កន្តម្បិ និស្សជ្ជិត្វា បច្ឆា លទ្ធំ កប្បតិ. បត្តចីវរំ បន តំ តស្ស វិនយកម្មន្តិ កប្បតីតិ. អវិភត្តស្សបិ ឥមស្ស ទានំ រុហតិ, ន បត្តចីវរស្ស. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ…បេ… សចេបិ អវិភជិត្វា សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ទេន្តិ, អទិន្នមេវ ហោតី’’តិ. យស្ស ទានមេវ ន រុហតិ, តស្ស កុតោ អធិដ្ឋានំ. ឯកោ ចេ បត្តចីវរំ ទសមេ ទិវសេ ឥតរស្ស ទេតិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ ទស ទិវសេ បរិហរិតុំ លភតិ, ន តថា សត្តាហកាលិកន្តិ សព្ពថា ឧបបរិក្ខិយមានំ សរិក្ខំ នក្ខមតីតិ ន តំ សារតោ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាចរិយស្ស តក្កោ. ‘‘វិនយកម្មវសេន បន អនិស្សជ្ជិត្វា សហសា វិរុជ្ឈិត្វា កស្សចិ បរិច្ចត្តម្បិ បុន បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, សចេ ទេសន្តរិតំ, សមុទ្ទន្តរិតំ វា ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ជាតំ, តំ ឥធ ឋិតេន ភិក្ខុនា ឯកស្ស វន្តេន ចិត្តេន ចត្តំ កត្វា អនបេក្ខិត្វា អាបត្តិំ ទេសេត្វា តស្ស វិស្សាសេន បុន គហេត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ, ‘‘បត្តាទីសុ ច អយមេវ នយោ’’តិ ច វុត្តំ, ‘‘តាលនាឡិកេរផាណិតម្បិ សត្តាហកាលិកំ ឯវា’’តិ ច. ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ សត្តាហកាលិកំ សត្តាហាតិក្កមេ អាបត្តិំ ន ករោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ទ្វិន្នម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ ច ‘‘បរសន្តកំ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ច កេចិ វទន្តិ. ទុក្កដវត្ថុភូតំ សប្បិអាទិ និស្សជ្ជិតព្ពំ បុន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ វិធានំ ន ទិស្សតីតិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.