៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៨. ពហូ បត្តេ សន្និចយន្តិ ឯត្ថ សន្និចយន្តិ ភាវនបុំសកំ, ពហូ បត្តេ វា គហេត្វា សន្និចយំ ករិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘អឌ្ឍតេរសបលមាសានំ គាហិកា’’តិ លិខិតំ. ឯត្ថ –

‘‘កុឌុវោ ចតុបលេយ្យោ, កុឌុវានំ ចតុគ្គុណំ;

បត្ថំ ចតុគ្គុណោ មាសា-តិ កមាហុ ចតុគ្គុណ’’ន្តិ. –

អាទិំ លោកវោហារំ ទស្សេត្វាវ កេចិ បបញ្ចេន្តិ.

៦០២. ខាទនន្តិ ខាទនីយំ សូបាទិ. ‘‘ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនតោ ចតុត្ថោ ភាគោ’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៧) ព្រហ្មាយុសុត្តដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អាលោបស្ស ចតុត្ថភាគំ ព្យញ្ជនំ អនុរូបន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុនិយា បត្តសន្និចយស្ស វារិតត្តា តទនុលោមតោ ភិក្ខូនម្បិ ទុតិយោ វារិតោ’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ, បាឡិយញ្ហិ ‘‘សន្និចយំ ករេយ្យាតិ អនធិដ្ឋិតោ អវិកប្បិតោ’’តិ (បាចិ. ៧៣៥) វុត្តំ. សោ ហិ កថិនក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៦ អាទយោ) និចយសន្និធិ វិយ ឯកោបិ បុនទិវសេ ‘‘សន្និចយោ’’តិ វុច្ចតិ. អនន្តរសិក្ខាបទេ បន ‘‘ទុតិយោ វារិតោតិ អធិដ្ឋានំ និយតំ, តស្មា ទ្វេ បត្តេ អធិដ្ឋាតុំ ន លភតិ. សចេ ឯកតោ អធិដ្ឋាតិ, ទ្វេបិ ន អធិដ្ឋិតា ហោន្តិ. វិសុំ វិសុំ អធិដ្ឋាតិ, ទុតិយោ អនធិដ្ឋិតោ’’តិ វទន្តិ. វិកប្បេតុំ បន ពហូបិ លភតិ. ឥទានិ វត្តព្ពំ សន្ធាយ ‘‘នាមមត្តេ វិសេសោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមន្តិ មជ្ឈិមោ មជ្ឈិមោមកោ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោតិអាទិ.

៦០៨. ‘‘បាកស្ស ហិ ឩនត្តា បត្តសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ វចនតោ អធិដ្ឋិតបត្តោបិ ខរបាកេន សេតត្តា អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ចេ? ន, អធិដ្ឋានវិជហនេសុ នវសុ អនាគតត្តា, តស្មា បឋមបាកានំ ឯវ ឩនត្តា បត្តសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្មិំ សតិ អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនេនា’’តិ ហិ វុត្តំ. ឆិទ្ទេ, រាជិយា វា ហិ សតិ តេហិ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ វិជហិតេ នាយំ បដិសេធោ, តស្មា បច្ចុទ្ធរិត្វា, វិកប្បេត្វាបិ អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ ន លភតិ.

ឯវំ បត្តការកោ មូលំ លភិត្វាតិ ឯត្ថ បចិត្វា ឋបិតទិវសតោ បដ្ឋាយ. ទាតុកាមោ ហុត្វាតិ ឯត្ថ ទិន្នទិវសតោ, សុតទិវសតោ វា បដ្ឋាយ ទសាហំ វេទិតព្ពំ. លិង្គបរិវត្តេន បន ទសាហាតិក្កមេ បត្តសាមិកស្ស ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនិយា បន រត្តាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦១២-៣. ពហូ បត្តេ វិញ្ញាបេន្តីតិ ឯកមេកំ វិញ្ញាបេន្តា ពហូ ភិក្ខូ ពហូ បត្តេ វិញ្ញាបេន្តិ, ពហូ វា ភិក្ខូ បត្តេ វិញ្ញាបេន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បត្តោ វិញ្ញាបេតព្ពោ, យោ វិញ្ញាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ សិក្ខាបទំ ឩនបញ្ចពន្ធនេន សមូហតំ ហោតិ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ តមេវ គហេត្វា ‘‘វិញ្ញាបេតិ, បយោគេ ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តត្តាតិ ឯកេ. បដិលាភម្បិ បរិយាទិយិត្វា តំ ទុក្កដំ វុត្តំ, តស្មា តំ ‘‘បដិលាភេន និស្សគ្គិយោ ហោតី’’តិ ឥមិនា សមូហតំ ហោតិ. អញ្ញថា សទុក្កដំ និស្សគ្គិយំ អាបជ្ជតិ អនាបត្តិវារវិរោធោ ច. យា កាចិ បន អកតវិញ្ញត្តិ អននុញ្ញាតកាលេ ទុក្កដមេវ. ភិន្នេនាតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ, ភេទេនាតិ វា អត្ថោ, ហេត្វត្ថេ ករណវចនំ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២០. ‘‘សា អហោសិ សុវណ្ណមាលា’’តិ វចនតោ ឋបេត្វា សហធម្មិកេ អញ្ញេសំ យថាសុខំ រូបិយំ ទាតុំ វដ្ដតិ ឧគ្គណ្ហាបេតុំ, សព្យោហារាបេភុញ្ចាតិ អាចរិយោ, វីមំសិតព្ពំ ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយត្តា.

៦២២. ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតី’’តិ វចនេន យេសំ មំសំ ន កប្បតិ, តេសំ សប្បិអាទិ កិញ្ចាបិ ន កប្បតិ, ន បន និស្សគ្គិយវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. តថា ន បណីតភោជនវត្ថូតិ. ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តន្តិ អជ្ឈោហរណត្ថំ និក្ខិត្តំ. ឥតរញ្ហិ បដិគ្គហេត្វា អជ្ឈោហរិតុំ វដ្ដតិ. ឧភយេសម្បីតិ បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតេហិ, បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេហិ ច កតានំ. ‘‘មំសស្ស អកប្បិយត្តា’’តិ ការណបតិរូបកំ វត្វា. ខាទិំសូតិ ‘‘វិកាលេ កេវលំ នវនីតមេវ ខាទិតុកាមេន ទធិតក្កគតានិ អបនេតព្ពានិ, បចិតុកាមស្ស សាមំបាកំ ន ហោតីតិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ខយំ គមិស្សតី’’តិ វចនតោ ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កសប្បិ វិកាលេ កប្បតីតិ សិទ្ធំ. ភេសជ្ជេហីតិ យាវជីវិកភេសជ្ជេហិ. កតតេលំ បុរេភត្តន្តិ អបចិត្វា កតំ ឯវ. ឧណ្ហោទកេនាតិ តាបនភាវំ ទីបេតីតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ. និព្ពដ្ដិតត្តាតិ បិញ្ញាកាទិតោ. ‘‘តេលត្ថាយ បដិគ្គហិត…បេ… ទុក្កដមេវា’’តិ វចនតោ អតេលត្ថាយ បដិគ្គហិតេហិ, សត្តាហាតិក្កន្តេហិបិ កតតេលំ កតទិវសតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ វដ្ដតីតិ ឆាយា ទិស្សតិ, ករមន្ទំ រុក្ខសារោតិ កេចិ.

៦២៣. អវសកសដេ យស្មា ខីរាទីនិ បក្ខិបិត្វា តេលំ បចន្តិ, តស្មា កសដំ ន វដ្ដតិ, តេលមេវ វដ្ដតិ, តេន វុត្តំ ‘‘បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតី’’តិ. វសាយ សទ្ធិំ បក្កត្តា ន វដ្ដតីតិ ចេ? វទថ, ភន្តេ, នវនីតេ ទធិគុឡិកាតិអាទិសម្ពន្ធោ. មធុម្ហិ ចត្តារោ កាលិកា យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពា, ឧច្ឆុម្ហិ ច, កថំ? សមក្ខិកំ សេឡកំ មធុ យាវកាលិកំ. អនេលកំ ឧទកសម្ភិន្នំ យាមកាលិកំ, អសម្ភិន្នំ សត្តាហកាលិកំ, មធុសិដ្ឋំ បរិសុទ្ធំ យាវជីវិកំ. តថា ឧច្ឆុ វា រសោ វា សកសដោ យាវកាលិកោ, និក្កសដោ ឧទកសម្ភិន្នោ យាមកាលិកោ, អសម្ភិន្នោ សត្តាហកាលិកោ, សុក្ខកសដំ យាវជីវិកន្តិ វេទិតព្ពំ. កស្មា? ឧទកសម្ភេទវិសេសតោ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? ចតូសុ កាលិកេសុ បុព្ពំ បុព្ពំ គរុកំ, អបរំ អបរំ លហុកំ. តេសុ ចាយំ ឧទកសម្ភេទោ គរុកំ លហុកំ ករោតិ, លហុកញ្ច គរុកំ. អម្ពរសាទីនិ ហិ យាវកាលិកត្តា គរុកានិ, ឧទកសម្ភេទោ បន តានិ អម្ពបានាទិសមញ្ញំ ទត្វា លហុកានិ យាមកាលិកានិ ករោតិ. ‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តន្តិ ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោតិ សិទ្ធំ. តត្ថ ‘‘ឧទកសម្ភេទោ តំ យាមកាលិកំ ករោតី’’តិអាទិំ ពហុំ វត្វា យោជិតា.

អបិចេត្ថ ឧច្ឆុរសោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) អនុញ្ញាតត្តា គុឡោទកំ វិយ ឧច្ឆុរសសាមញ្ញតោ ឧទកេន អសម្ភិន្នោបិ អគិលានស្ស វដ្ដតិ, តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ (មហា. អដ្ឋ. ៣០០). អយំ សព្ពោ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. កេចិ បនាហុ ‘‘ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្ត’ន្តិ វចនតោ, ‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ច ឧច្ឆុរសោ ផាណិតមេវ, តស្មា គុឡេ វិយ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ. កេចិ ‘‘វុត្តនយេន សត្តាហកាលិកោវ សមានោ ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆុរស’ន្តិ វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា អសម្ភិន្នោបិ អគិលានស្ស វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘វុត្តនយេន វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា ឯវ សម្ភិន្នោ វា អសម្ភិន្នោ វា យាមកាលិកោវ, គុឡោទកំ បន សត្តាហកាលិកមេវា’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘គុឡោទកំ វិយ សោ ទុវិធោបិ សត្តាហកាលិកោយេវា’’តិ វទន្តិ.

តត្ថាយំ បឋមាចរិយវាទេ វិចារណា – ផាណិតានុមតិយាយេវ ឧច្ឆុរសានុមតិយា សិទ្ធិតោ វិសុំ ‘‘ឧច្ឆុរស’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា អនុមតិ និរត្ថិកាតិ អាបជ្ជតិ, តថា ‘‘ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាបិ និរត្ថិកា. ‘‘សត្តាហំ វដ្ដតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ, ន ច តថា សក្កា វត្តុំ. បច្ឆាភត្តំ វដ្ដនករសាធិការត្តាតិ ចេ? ន, តស្មិំ អធិការេ សត្តាហកាលិកស្ស អវត្តព្ពប្បសង្គតោ. កាលភេទំ អនបេក្ខិត្វា រសាធិការេ ឱតិណ្ណត្តា វុត្តោតិ ចេ? ន សក្កា ‘‘និកសដោ សត្តាហំ វដ្ដតី’’តិ វត្តុំ. បច្ឆាភត្តំ វដ្ដនករសាធិការត្តា ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ឯវញ្ហិ វុត្តេ តទញ្ញរសោ វិយ អយម្បិ បច្ឆាភត្តមេវ វដ្ដតិ, ន តតោ បរន្តិ អាបជ្ជតិ. តតោ បរំ អបរិភោគត្តា ‘‘បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តន្តិ ចេ? ន, យាវកាលិកភាវប្បសង្គតោ. ន សោ បសង្គោ អាភិទោសិកស្សាបិ ឧច្ឆុរសស្ស បាកេន ផាណិតាទិភាវប្បសង្គតោ. អយមេវ តតិយចតុត្ថាចរិយវាទេសុ វិចារណា. ទុតិយវាទេ វិចារណា វុត្តា, វិមទ្ទោ បនេត្ថ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០០) អាវិ ភវិស្សតិ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តន្តិ មធុកតាលនាឡិកេរផាណិតាទិតោ ឧក្កដវត្ថុតោ និស្សគ្គិយវត្ថុផាណិតស្ស វិសេសវចនំ, តេនេតំ បញ្ញាយតិ ‘‘និស្សគ្គិយវត្ថុភូតំ ឥធ ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តមេវ, ន មធុកាទិតោ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ឯត្តាវតា យំកិញ្ចិ ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តំ, ន តំ សព្ពំ ផាណិតមេវ នាមាតិ សាធិតំ ហោតិ. តេនេវ ខន្ធកេ ផាណិតំ បឋមំ អនុជានិត្វាវ បច្ឆា ឧច្ឆុរសោ អនុញ្ញាតោ, តថា តត្ថេវ គុឡំ, គុឡោទកញ្ច.

ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ អបក្កា វាតិអាទិម្ហិ បន យេសំ លទ្ធិ ‘‘ឧច្ឆុរសោ យាមកាលិកោ’’តិ. ‘‘តេ អបក្កា វាតិ សាមំ ភិក្ខុនា អបក្កា វា. អវត្ថុកបក្កា វាតិ វិនា វត្ថុនា បក្កា វា’’តិ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយា’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស បយោជនាភាវប្បសង្គតោ, ភិក្ខុនោ បចនាធិការាភាវា. សាមបាកោ ឥធាធិប្បេតោតិ ចេ? សាមំ អបក្កស្ស ឧច្ឆុរសស្ស តេសំ អត្តនោមតិយា ផាណិតភាវសិទ្ធិតោ ច បរតោ ‘‘បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេន អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន កតផាណិត’’ន្តិអាទិនយទស្សនតោ ច តំ អយុត្តំ, តត្ថ ‘‘អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតី’’តិ វចនំ យំ តត្ថ កសដំ សាមបាកំ ន ជនេតិ, សវត្ថុកបដិគ្គហិតកតំយេវ តំ ករោតីតិ ទីបេតិ, តស្មា បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដតិ វិកាលេតិ បោរាណា. ‘‘កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតំ ‘រជនបាកំ វិយ ឱឡារិកំ សវត្ថុកបក្កំ នាម ហោតី’តិ សញ្ញាយ បុរេភត្តមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ឯវំ ផាណិតគ្គហណំ អមធុរំ, តស្មា បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតី’’តិ វទិំសុ. កិំ មធុរតាយ, អមធុរតាយ វាតិ? អត្ថមេវ ទស្សេតុំ មហាបច្ចរិយំ តថា វុត្តន្តិ ឧបតិស្សត្ថេរោ អាហ កិរ. តំ យុត្តន្តិ ឧច្ឆុតោ និព្ពត្តត្តា វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘ខណ្ឌសក្ខរំ បន…បេ… វដ្ដតី’’តិ. ‘‘តំ ខីរឃដេ បក្ខិបិត្វា បចន្តី’’តិ លិខិតំ. ជល្លិកា នាម ផេណាទិ.

ភេសជ្ជោទិសំ វទន្តេន ឥតរេ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តា. ‘‘អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានី’’តិ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៦០) ‘‘យំ ភេសជ្ជញ្ចេវ អស្ស ភេសជ្ជសម្មតញ្ច លោកស្ស, អាហារត្ថញ្ច ផរេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា វុត្តំ. ឯត្ថ វិចារណា ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ អាវិ ភវិស្សតិ.

៦២៤. ទ្វារវាតបានកវាដានីតិ ទ្វារស្ស ច វាតបានានញ្ច កវាដានិ. កសាវបក្ខេបមត្តេន ហិ តានិ អត្តនោ សភាវំ បរិច្ចជិតានិ ហោន្តិ, តស្មា ‘‘មក្ខេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កសាវោ នាម កនកលម្ពាទីនិបី’’តិ វទន្តិ. អធិដ្ឋេតីតិ ‘‘ឥទានិ អជ្ឈោហរណីយំ ន ភវិស្សតិ, ពាហិរបរិភោគោ ភវិស្សតី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ. ឥធ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ បទំ នត្ថិ. អធិដ្ឋានម្បិ មុខារុឡ្ហិយា វុត្តំ ‘‘ឥមំ នវនីតំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អវត្តព្ពតោ.

៦២៥. បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ វិស្សាសាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ សវិស្សាសោ, វដ្ដតីតិ ‘‘បរិភុញ្ជ ត្វ’’ន្តិ ឯត្តាវតា វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ, តស្មា ឧភិន្នំ អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. សចេ ន វិស្សជ្ជិតំ, អាបត្តិ ហោតីតិ សិទ្ធំ. តស្មា ឧភិន្នំ សន្តកំ ចីវរំ អញ្ញតរេន សម្មុខីភូតេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. នោ ចេ អធិដ្ឋាតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតីតិបិ យុជ្ជតិ. កាកនិកមត្តញ្ចេ មូលំ អទិន្នំ, ‘‘ន អធិដ្ឋានុបគំ…បេ… សកភាវំ ន ឧបេតី’’តិ ឥមិនា ឯតំ សទិសំ ន ហោតិ, អាភិធម្មិកគណានំ ទិន្នំ វិយ ច ន ហោតិ. កស្មា? អាភិធម្មិកា ហិ អនុបសម្បន្នាបិ ហោន្តិ, បច្ឆា អាភិធម្មិកភូតានម្បិ តំ សាធារណំ ហោតីតិ. ឯត្ថ ទ្វេបិ ឧបសម្បន្នា ឯវ, ទ្វិន្នម្បិ តត្ថ យថាកាមករណីយតា អត្ថិ មមត្តញ្ច, ន ឯវំ តទញ្ញេសំ សាធារណំ, ន ច ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ ‘‘ឯកតោ វស្សិស្សាមា’’តិ ករោន្តិ, រក្ខតិ តាវ. ‘‘អវិភត្តត្តា អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា ច ឥទំ សទិសំ, យេន មូលេន បដិគ្គហិតំ, តស្ស សចេ ឥតរោ ទេតិ, សោ វា តំ ឥតរស្ស ទេតិ, សតិ បដិគ្គហណេ សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយត្តា, តស្មា តំ ចីវរំ ទ្វីសុ សម្មុខីភូតេន ឯកេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ បយោគោ ន ទិស្សតិ សមានបរិក្ខារានំ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានបយោគាភាវតោ, តថាបិ សមានសព្ពភណ្ឌកានំ ទ្វិន្នំ តេលាទិ យេន បដិគ្គហិតំ, តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ, អនធិដ្ឋានេ ទុល្លភវិសេសហេតុត្តា ច ‘‘អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តំ អយុត្តំ បត្តចីវរសត្តាហកាលិកានំ អសទិសវិធានត្តា. ឯត្ថ បត្តចីវរញ្ហិ អត្តនោ សន្តកភាវំ ឧបគតមេវ អនធិដ្ឋហន្តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិ, សត្តាហកាលិកំ បន បរសន្តកសាធារណម្បិ បដិគ្គហិតំ បដិគ្គាហកស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិករំ. បដិគ្គហណញ្ចេត្ថ បមាណំ, ន តត្ថ សកសន្តកតា, សត្តាហកាលិកញ្ច និស្សគ្គិយំ, សព្ពេសម្បិ អនជ្ឈោហរណីយំ. បត្តចីវរំ អញ្ញស្ស បរិភុញ្ជតោ អនាបត្តិ. ឥទញ្ច កាលាតិក្កន្តម្បិ និស្សជ្ជិត្វា បច្ឆា លទ្ធំ កប្បតិ. បត្តចីវរំ បន តំ តស្ស វិនយកម្មន្តិ កប្បតីតិ. អវិភត្តស្សបិ ឥមស្ស ទានំ រុហតិ, ន បត្តចីវរស្ស. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ…បេ… សចេបិ អវិភជិត្វា សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ទេន្តិ, អទិន្នមេវ ហោតី’’តិ. យស្ស ទានមេវ ន រុហតិ, តស្ស កុតោ អធិដ្ឋានំ. ឯកោ ចេ បត្តចីវរំ ទសមេ ទិវសេ ឥតរស្ស ទេតិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ ទស ទិវសេ បរិហរិតុំ លភតិ, ន តថា សត្តាហកាលិកន្តិ សព្ពថា ឧបបរិក្ខិយមានំ សរិក្ខំ នក្ខមតីតិ ន តំ សារតោ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាចរិយស្ស តក្កោ. ‘‘វិនយកម្មវសេន បន អនិស្សជ្ជិត្វា សហសា វិរុជ្ឈិត្វា កស្សចិ បរិច្ចត្តម្បិ បុន បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, សចេ ទេសន្តរិតំ, សមុទ្ទន្តរិតំ វា ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ជាតំ, តំ ឥធ ឋិតេន ភិក្ខុនា ឯកស្ស វន្តេន ចិត្តេន ចត្តំ កត្វា អនបេក្ខិត្វា អាបត្តិំ ទេសេត្វា តស្ស វិស្សាសេន បុន គហេត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ, ‘‘បត្តាទីសុ ច អយមេវ នយោ’’តិ ច វុត្តំ, ‘‘តាលនាឡិកេរផាណិតម្បិ សត្តាហកាលិកំ ឯវា’’តិ ច. ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ សត្តាហកាលិកំ សត្តាហាតិក្កមេ អាបត្តិំ ន ករោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ទ្វិន្នម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ ច ‘‘បរសន្តកំ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ច កេចិ វទន្តិ. ទុក្កដវត្ថុភូតំ សប្បិអាទិ និស្សជ្ជិតព្ពំ បុន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ វិធានំ ន ទិស្សតីតិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦២៧. ‘‘ឯកមេវ កត្វា’’តិ វចនេន វស្សិកសាដិកលក្ខណេន ញាតកានម្បិ សតុប្បាទំ ករោន្តេន ឯកមេវ គហេតព្ពន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ចតុព្ពិធំ ខេត្តន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ តិវិធំ ទិស្សតិ, តំ បន ឯវំ គហេតព្ពំ, យស្មិំ ខេត្តេ បរិយេសិតុំ លភតិ, តំ បរិយេសនខេត្តំ នាម, ‘‘ឯវំ ករណនិវាសនាធិដ្ឋានខេត្តានិបី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ បច្ឆិមេន បុរិមគ្គាហោ វេទិតព្ពោ, ន បុរិមេន បច្ឆិមគ្គាហោ, យថាលាភន្តិ អាចរិយោ. តស្សត្ថោ – អធិដ្ឋានខេត្តេន បច្ឆិមេន បុរិមានំ តិណ្ណំ គាហោ ហោតិ, តថា និវាសនខេត្តេន ទ្វិន្នំ បុរិមានំ. ករណខេត្តេន បន ឯកស្សេវ បុរិមស្ស គាហោ ហោតីតិ. ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ករណខេត្តនិវាសនខេត្តានំ កាលតោ នានត្តំ នត្ថិ, កិរិយតោ បន ‘‘អដ្ឋិំ កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ បាឡិវចនតោ, តស្មា ទ្វិធា កត្វា វុត្តំ អញ្ញតរាភាវេន, តទត្ថសិទ្ធិតោ ច, កថំ បនេត្ថ នានត្តំ នត្ថីតិ បញ្ញាយតីតិ ចេ? បាឡិតោ, ‘‘អឌ្ឍមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ ហិ បាឡិ, តថា មាតិកាដ្ឋកថាតោ (កង្ខា. អដ្ឋ. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) ច.

តថាហ ‘‘បច្ឆិមោ អឌ្ឍមាសោ ករណនិវាសនខេត្តម្បី’’តិ, ឥមិនា នយេន តិវិធមេវ ខេត្តន្តិបិ សិទ្ធំ. សមន្តបាសាទិកាយំ បន កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កាឡបក្ខុបោសថោ, អយមេកោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនខេត្តញ្ចេវ ករណខេត្តញ្ច. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ វស្សិកសាដិកំ អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ, លទ្ធំ កាតុញ្ច វដ្ដតិ, និវាសេតុំ, អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតី’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ អបាឋោ យថាវុត្តបាឡិមាតិកាដ្ឋកថាវិរោធតោ, តស្មា តត្ថ ‘‘អលទ្ធំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ, កាតុំ, និវាសេតុំ, អធិដ្ឋាតុញ្ច ន វដ្ដតី’’តិ បាឋោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ តាវ បច្ឆិមេន បុរិមគ្គាហសិទ្ធិ វេទិតព្ពា, ន បុរិមេន ករណខេត្តាទីនំ គាហោ សម្ភវតិ. ‘‘មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ វស្សិកសាដិកចីវរំ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកមេវ ហិ វុត្តំ, ន, អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយមេកោ អទ្ធមាសោ បរិយេសនខេត្តញ្ចេវ ករណខេត្តញ្ចា’’តិ វុត្តត្តាតិ ចេ? ន, តស្ស លេខនទោសត្តា, តថា សាធិតំ. ករណខេត្តេន បន និវាសនខេត្តគ្គាហោ អត្ថិ កាលនានត្តាភាវតោ, តេនេវ បុព្ពេ យថាលាភគ្គហណំ កតំ, តថា ច សាធិតមេវ, ន ភេទោ បនត្ថិ, បយោជនំ វុត្តមេវ. និវាសនក្ខេត្តេន អធិដ្ឋានក្ខេត្តគ្គាហោ នត្ថិ ឯវ, ន ហិ បុរិមេន បច្ឆិមគ្គាហោ វេទិតព្ពោ. ន បាឡិវិរោធតោតិ ចេ? ន, តទត្ថាជាននតោ. ‘‘មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ អទ្ធមាសោ សេសោ គិម្ហាន’’ន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស ហិ ឥតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. បរតោ អាបត្តិខេត្តទស្សនតោ ឥតរស្ស អនាបត្តិខេត្តភាវោ ទស្សិតោវ ហោតិ. ទិន្នបុព្ពតោបិ ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ និប្ផាទេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បិដ្ឋិសមយត្តា, បកតិយា វស្សិកសាដិកទាយកា នាម សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា អបវារេត្វា អនុសំវច្ឆរំ ទេន្តា, តត្ថ សតុប្បាទោវ វដ្ដតិ. វត្តភេទេ ទុក្កដន្តិ តទញ្ញេសុ.

‘‘សចេ កត…បេ… វស្សូបនាយិកទិវសេ អធិដ្ឋាតព្ពា…បេ… ឆ មាសេ បរិហារំ លភតី’’តិ វចនតោ អន្តោវស្សេបិ យាវ វស្សានស្ស បច្ឆិមទិវសា អកតា បរិហារំ លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. កស្មា ន វិចារិតន្តិ ចេ? អត្ថាបត្តិសិទ្ធត្តា. ‘‘ឆ មាសេ បរិហារំ លភតី’’តិ វចនេន អកតា លភតីតិ សិទ្ធមេវ, តំ កិញ្ចាបិ សិទ្ធំ, សរូបេន បន អនាគតត្តា សរូបេន ទស្សេតុំ, ទុស្សទ្ធាបយត្តា ឧបបត្តិតោ ទស្សេតុញ្ច ឥទមារទ្ធំ អាចរិយេន, ‘‘យថា ចេត្ថ, ឯវំ កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តំ ទុវុត្តំ តត្ថេវ បុព្ពាបរវិរោធតោ. យញ្ចេត្ថ អដ្ឋកថាវចនំ សាធកត្តេន វុត្តំ, តំ តមត្ថំ ន សាធេតិ. ‘‘យទិ នប្បហោតិ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា បរិហារំ លភតី’’តិ វចនំ អប្បហោន្តស្ស យាវ កត្តិកបុណ្ណមា តាវ បរិហារខេត្តំ, តតោ បរំ ឯកទិវសោបិ ន ហោតីតិ ទីបេតិ, តស្មា អប្បហោនកភាវេន អកតាវ យាវ កត្តិកបុណ្ណមា បរិហារំ លភតិ, តតោ បរំ ន លភតីតិ សិទ្ធំ. តថា តទេវ វចនំ កតបរិហារំ ន លភតីតិ ទីបេតិ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពា. ‘‘អប្បហោន្តេ ទសាហេ អន្តោវស្សេ ករណបរិយោសានំយេវ បមាណ’’ន្តិ លិខិតំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘ឯកាហទ្វីហាទិវសេនា’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? គិម្ហទិវសានំ អនធិដ្ឋានកាលត្តា, តស្មា ឯវ ‘‘អន្តោទសាហេ វា តទហេយេវ វា អធិដ្ឋាតព្ពា’តិ ច សាមញ្ញតោ ន វត្តព្ពំ គិម្ហទិវសានំ អធិដ្ឋានខេត្តភាវប្បសង្គតោ’’តិ. ឯត្ថ វុច្ចតិ – ន, តទត្ថាជាននតោ. ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ គិម្ហទិវសា ទសាហា ហោន្តិ, បឋមទិវសេ ច លទ្ធា និដ្ឋិតា វស្សិកសាដិកា ទសាហាតិក្កន្តាបិ វស្សូបនាយិកទិវសំ អធិដ្ឋានខេត្តំ អប្បត្តត្តា ន ច តាវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, វុត្តញ្ចេតំ ‘‘វស្សូបនាយិកតោ បុព្ពេ ទសាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តី’’តិ.

អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឥទំ ន អវិសេសេន ឯតស្មិំ អន្តរេ គិម្ហទិវសេបិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតុំ វុត្តំ, កិន្តុ គិម្ហទិវសេ ចេ ឧប្បន្នា, អធិដ្ឋានខេត្តេ ច អន្តោទសាហំ ហោតិ, អន្តោទសាហេ ខេត្តេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពា, ន ខេត្តន្តិ កត្វា ទសាហំ អតិក្កមិតព្ពន្តិ ទីបេតុំ វុត្តំ. កស្មា? គិម្ហទិវសានម្បិ គណនូបគត្តា, តស្មា អខេត្តទិវសេបិ គណេត្វា ខេត្តេ ឯវ ‘‘អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វុត្តំ ហោតីតិ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣២. សាមន្តិ សកសញ្ញិតានិយមនត្ថំ វុត្តំ. សកសញ្ញិតាយេវ ហិ អច្ឆិន្ទាបនអច្ឆិន្ទនេសុ និស្សគ្គិយំ, តស្មា និស្សគ្គិយមូលង្គនិទស្សនមេតំ. ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘អចីវរំ អច្ឆិន្ទន្តស្ស ន និស្សគ្គិយ’’ន្តិ វុត្តមេវ ហោតិ. ‘‘ទត្វាតិ ទត្វា វា ទាបេត្វា វា’’តិ កិញ្ចាបិ បទភាជនំ យុជ្ជតិ, អញ្ញស្ស បន សន្តកំ អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ទាបេត្វា តំ សយំ វា អច្ឆិន្ទេយ្យ, តេនេវ វា អច្ឆិន្ទាបេយ្យាតិ អនិដ្ឋប្បសង្គភយា ន វុត្តំ, អត្ថតោ បន អត្តនោ សន្តកំ អញ្ញេន សទ្ធិវិហារិកាទិនា ទាបេត្វា, អញ្ញស្ស សន្តកំ វា តស្ស វិស្សាសា ទាបេត្វា តំ អច្ឆិន្ទេយ្យ វា អច្ឆិន្ទាបេយ្យ វា និស្សគ្គិយន្តិ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ អនបេក្ខោ ទត្វា. យទិ ឯវំ ‘‘ចជិត្វា ទិន្នំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ’’តិ ឥទំ កិន្តិ ចេ? សកសញ្ញាយ អគ្គហេត្វា អញ្ញាយ ថេយ្យាយ គណ្ហន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, តេនេវ វុត្តំ ‘‘សកសញ្ញាយ គហិតត្តា បនស្ស បារាជិកំ នត្ថី’’តិ, អបិច ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតិ, តស្ស វា វិស្សសន្តោ គណ្ហាតី’’តិ វចនតោបិ តំ សិទ្ធមេវ. ឯត្តាវតា តាវកាលិកំ កត្វា ទិន្នំ អច្ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិ សាធិតា ហោតិ. ‘‘អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតី’’តិអាទិវចនំ សាមណេរស្ស ទានំ ទីបេតិ, តញ្ច ឥធ នាធិប្បេតំ. បាឡិយំ (បារា. ៦៣៣-៦៣៤) ឧបសម្បន្នេ តិកបាចិត្តិយំ វិយ អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដម្បិ អាគតន្តិ ចេ? ន, តទធិប្បាយាជាននតោ. អនុបសម្បន្នកាលេ ឯវំ ទត្វា អញ្ញស្ស សន្តិកេ ឧបសម្បន្នំ ទិស្វា កុបិតោ ចេ អច្ឆិន្ទតិ, ឧបសម្បន្នស្សេវ វា ‘‘សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ តុម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបសម្បជ្ជិស្សាមី’’តិ វទន្តស្ស ទត្វា បុន អច្ឆិន្ទតិ ចេ, និស្សគ្គិយន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

៦៣៣. សកិំ អាណត្តោ ពហុកម្បិ អច្ឆិន្ទតិ, និស្សគ្គិយន្តិ ឯកពទ្ធត្តា ឯកំ បាចិត្តិយំ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ’’តិ វុត្តំ, តំ អាណត្តិយា ពហុត្តា ‘‘សព្ពានិ គណ្ហា’’តិ វទន្តស្ស គាហំ សន្ធាយ វុត្តំ, តេនេវ តត្ថ វុត្តំ ‘‘ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ’’តិ. ឯវំ សន្តេ បាឡិវចនំ, អដ្ឋកថាវចនទ្វយញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សមេតិ, បរសន្តកម្បិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ បំសុកូលញ្ច, តេន ‘‘ទុស្សន្តេ ពទ្ធរូបិយំ វិយា’’តិ វុត្តំ, តំ តទត្ថនិយមទស្សនត្ថំ វុត្តំ, យថាវឆាទិតំ អច្ឆិន្ទនចិត្តេន សចិត្តកំ, វចីកម្មំ បន កេវលំ អច្ឆិន្ទាបេន្តស្សេវ ‘‘ទេហី’’តិ ពលក្ការេន គណ្ហតោបិ វេទិតព្ពំ, តំ ន យុត្តំ ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតី’’តិ វចនតោ. ‘‘តុដ្ឋោ វា ទុដ្ឋោ វា ទេតិ, អនាបត្តិយេវា’’តិ មាតិកាដ្ឋកថាវចនតោ វាតិ ចេ? ន, ឧភយត្ថ អត្តនោ រុចិយា ទានំ សន្ធាយ វុត្តត្តា, បសយ្ហាវហារេ អនាបត្តិប្បសង្គតោ ច. ‘‘ភិក្ខុស្ស សាមំ ចីវរំ ទត្វា’តិ បាឡិវចនតោ ច មាតិកាដ្ឋកថាយ អង្គវវត្ថានេ ‘ឧបសម្បន្នតា’តិ វុត្តត្តា ច ឧភយត្ថ ទានហរណេសុ ភិក្ខុភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទីបេតី’’តិ វទន្តិ, ឥទមយុត្តន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. កស្មា? អនុបសម្បន្នស្ស ចីវរំ ទត្វា តំ ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស អនាបត្តិប្បសង្គតោ. ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ចីវរំ វា អញ្ញំ វា បរិក្ខារំ ទត្វា…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វចនតោ ទុក្កដំ តត្ថ ហោតីតិ ចេ? នាសិទ្ធត្តា, ទានកាលេ ឯវ ឧបសម្បន្នតា បមាណន្តិ អសិទ្ធមេតំ អដ្ឋកថាយ វា បាឡិយា វា យុត្តិតោ វា, តស្មា តំ ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. អនុបសម្បន្នស្ស ចីវរំ ទត្វា តស្សេវ អនុបសម្បន្នកាលេយេវ ចីវរំ អច្ឆិន្ទន្តស្ស ទុក្កដំ, ឧបសម្បន្នកាលេ វា ទត្វា អនុបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស ទុក្កដន្តិ តស្ស វចនស្ស ឥទំ វិកប្បន្តរញ្ច សម្ភវតិ, តស្មា (បារា. ៦៣១ អាទយោ) វិកប្បន្តរស្ស សម្ភវតោ ច ន យុត្តំ, យស្មា អនុបសម្បន្នកាលេ ទត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស វិសុំ ទុក្កដំ ន បញ្ញត្តំ, តស្មា បុរាណចីវរធោវាបនាទិសិក្ខាបទេសុ វិយ អបរភាគេ ឧបសម្បន្នតា ចេត្ថ បមាណំ, តស្មា ‘‘ឧបសម្បន្នតា’’តិ អង្គេសុ វុត្តត្តា ច តំ ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ‘‘បច្ចាសីសន្តស្សេវ ទានមធិប្បេតំ, ន និស្សដ្ឋទាន’’ន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ វទតិ កិរ, វីមំសិតព្ពំ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៣៧. ឆដ្ឋេ កិញ្ចាបិ ‘‘សាមំ សុត្តំ វិញ្ញាបេត្វា’’តិ វុត្តំ, មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចីវរត្ថាយ សាមំ វិញ្ញត្តំ សុត្ត’’ន្តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្ត’’ន្តិ អង្គេសុ វុត្តត្តា អញ្ញេន ចីវរត្ថាយ វិញ្ញត្តំ សុត្តម្បិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. សាមន្តិ ចេត្ថ កស្សចិ និយមនំ. ‘‘សាមំ វិញ្ញាបេត្វា’’តិ កិញ្ចាបិ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘សាមំ វាយាបេយ្យា’’តិ អត្តនោ អត្ថាយ វាយាបេយ្យាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ, អត្ថោ ច វេទិតព្ពោ, បាឡិយំ បន អាសន្នបទេន យោជនា កតា, តស្មា សាមំ វិញ្ញត្តំ សុត្តន្តិ អញ្ញវិញ្ញត្តំ កប្បិយំ អាបជ្ជតិ, ហត្ថកម្មយាចនវសេន លទ្ធតន្តវាយោបិ កប្បិយោ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណំ ចេ, តន្តេ វីតំយេវ សកិំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ អធិដ្ឋិតេន ឯកីភាវូបគមនតោ. ‘‘សចេ បន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វាវ ចិនសាដកំ វិយ, អន្តរន្តរា អធិដ្ឋិតំ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បដិលាភេនាតិ វចនេន វាយាបេត្វា ឋបេស្សាមីតិអាទិ ឯកស្មិំ អន្តោគធំ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤២. វិសិដ្ឋំ កប្បញ្ច តស្ស វចនេន វិសិដ្ឋំ កតញ្ច បមាណំ, ន អាមិសទានំ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា វិភាគោ វុត្តោ, តំ ន សមេតីតិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៤៦. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អច្ចេកចីវរំ បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបិតុ’’ន្តិ, ‘‘យាវ បវារណា បវារិតា’’តិ ច យំ វុត្តំ, តេ បន ភិក្ខូ តស្ស វចនស្ស អត្ថំ មិច្ឆា គហេត្វា អច្ចេកចីវរំ និក្ខិបន្តា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេសុំ. កិមិទំ វិភត្តំ, ឧទាហុ អវិភត្តន្តិ? វិភត្តំ, បុគ្គលិកំ វា. តេនេវ បរតោ ‘‘អម្ហាកំ, អាវុសោ, អច្ចេកចីវរានី’’តិ វុត្តំ, អវិភត្តំ បន សង្ឃិកត្តា ន កស្សចិ និស្សគ្គិយំ ករោតិ.

អបិច ‘‘អច្ចេកចីវរំ បដិគ្គហេត្វា និក្ខិបិតុ’’ន្តិ ឥមិនា សាមញ្ញវចនេន វស្សូបនាយិកទិវសតោ បដ្ឋាយ, បិដ្ឋិសមយតោ បដ្ឋាយ វា យាវ បវារណា និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ ឯវ សង្ឃិកត្តា, បុគ្គលិកម្បិ ‘‘វស្សំវុត្ថកាលេ គណ្ហថា’’តិ ទិន្នត្តា. តាទិសញ្ហិ យាវ វស្សំវុត្ថោ ហោតិ, តាវ ន តស្សេវ, ទាយកស្ស សន្តកំ ហោតិ, តថា ឥតោ តតិយវស្សេ, ចតុត្ថវស្សេ វា ‘‘បវារណាយ គណ្ហថា’’តិអាទិនា ទិន្នម្បិ និក្ខិបិត្វា យថាទានមេវ គហេតព្ពំ. អយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៩ អាទយោ) បាកដោ. តានិ ចីវរកាលសមយាតិក្កមេ ន និស្សគ្គិយានីតិ ចេ? ន, ឧទ្ទិស្ស ទិន្នត្តា. យស្មា អយំ សមយោ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘កាលោ’’តិ អាគតោ, គណភោជនសិក្ខាបទាទីសុ ‘‘សមយោ’’ត្វេវ អាគតោ, តស្មា ឥធ តេសំ ឯកត្ថតាទស្សនត្ថំ ឯកតោ ‘‘ចីវរកាលសមយោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. មាតិកាយំ បនេត្ថ តាទិសំ ចីវរំ អត្តនោ សន្តកភាវំ ឧបគតំ បុគ្គលិកំ សន្ធាយ វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘ភិក្ខុនោ បនេវ អច្ចេកចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ. អត្តនោ កុដិយា វស្សំវុត្ថស្ស ភិក្ខុនោ ហិ ទាតុំ អលភន្តោ អន្តោវស្សេ ឯវ ទានកិច្ចំ បរិនិដ្ឋាបេត្វា គច្ឆតិ, តថា សង្ឃស្ស. តស្មា ឥទំ អច្ចេកចីវរំ អត្ថិ ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា សន្តកភាវំ ឧបគច្ឆន្តំ, យំ ន វស្សាវាសិកភាវេន ទិន្នំ, អត្ថិ ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ អនុបគន្ត្វា វស្សំវុត្ថកាលេយេវ បុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ឧបគច្ឆន្តំ, យំ វស្សាវាសិកភាវេន ឧប្បជ្ជិត្វា សមយេ ទិន្នំ, អត្ថិ សមយេ ទិន្នម្បិ បុគ្គលស្ស សន្តកភាវំ អនុបគច្ឆន្តំ, សង្ឃសន្តកភាវំ វា ទាយកសន្តកភាវំ វា ឧបគច្ឆន្តំ, ឦទិសំ សន្ធាយ ‘‘សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ អតិរេកសំវច្ឆរម្បិ និក្ខិបិតុំ លភតិ អត្តនោ សន្តកភាវំ អនុបគតត្តា, តស្មា ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ ឥតោ អញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សិទ្ធមេតន្តិ. ទសាហតោ បុរេតរំ លភិត្វា យាវ បវារណា និក្ខិបិតុំ ន លភតិ, តស្មា សកភាវូបគតមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តំយេវ សន្ធាយ ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ វុត្តំ, យតោ ‘‘អន្តោសមយេ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ អនាបត្តិវារេ វុត្តំ. សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពកំ បន បរស្ស ទាតព្ពតាយ សកភាវំ អនុបគតំ, ន ហិ តំ សន្ធាយ ‘‘អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ សក្កា វត្តុំ, ន ច តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ សង្ឃស្ស និស្សគ្គិយាភាវតោ, អដ្ឋកថាយម្បិ អយមត្ថោ សុដ្ឋុ បាកដោវ. កតមំ សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ ចេ? បរសន្តកំ ចីវរំ សង្ឃិកមេវ ហោតិ, តតោ ‘‘សល្លក្ខេត្វា សុខំ ទាតុំ ភវិស្សតី’’តិ ឥមិនា ហិ បរស្ស សន្តកភាវោ ទស្សិតោ.

‘‘តតោ បរំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ នត្ថីតិ ទសាហបរមតោ ឧទ្ធំ អនុបគតត្តា’’តិ លិខិតំ, ឥតោ សមយតោ ឧទ្ធមេវ ទសាហស្ស អនុបគតត្តា សមយតោ បរំ ទសាហំ ន លភតីតិ កិរស្ស អធិប្បាយោ. ‘‘ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឯកាទសមំ អរុណំ ចីវរមាសេ ឧដ្ឋេតី’’តិ ការណំ លិខិតំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘អនធិដ្ឋហិត្វា ឯកាទសទិវសេ និក្ខិបិតុំ លភតី’តិ វទន្តោ ភគវា ឥតរម្បិ អនច្ចេកចីវរាទិំ អនុជានាតិ, អច្ចេកចីវរមុខេនាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ កតរំ សុភាសិតំ? ឧភយម្បីតិ ឯកេ. កថំ? បឋមំ ‘‘អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ទសទិវសាធិកា បញ្ចមាសា’’តិ ឥមិនា សមេតិ, អនុគណ្ឋិបទលទ្ធិយា ហិ ឯត្ថ ‘‘ឯកាទសទិវសាធិកោ’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, ទុតិយំ ‘‘ទសាហានាគតន្តិ…បេ… ទសាហេន អសម្បត្តាតិ អត្ថោ’’តិ ឥមិនា សមេតិ. ឥមស្ស នយស្ស វសេន ‘‘បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតី’’តិ បាឋោ យុជ្ជតិ. តថា គណ្ឋិបទលទ្ធិយា ‘‘នវាហានាគតំ កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណម’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, តស្ស វសេន ‘‘កាមញ្ចេស ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិត’’ន្តិ អយំ បាឋោ យុជ្ជតិ. កោ បនេត្ថ សារោតិ? យោ បច្ឆា វុត្តោ, សោវ សារោ. តេនេវ អដ្ឋកថាចរិយេន ‘‘បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ. បោរាណគណ្ឋិបទេហិ អដ្ឋកថាយ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនតោ, ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ បាឡិយា សំសន្ទនតោ ច ឯត្ថ គណ្ឋិបទលទ្ធិបិ បាឡិយា សមេតិ.

កថំ? យស្មា បវារណាទិវសេ អរុណុគ្គមនេ ភិក្ខុ វស្សំវុត្ថោ ហោតិ, តស្មា ឥមិនា ទសមេន អហេន សទ្ធិំ ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ នវទិវសា ទស អហានីតិ ទសាហំ, តេន ទសាហេន, សហយោគត្ថេ ករណវចនំ. កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមា ចីវរសមយំ អសម្បត្តាតិ កត្វា ‘‘អនាគតា’’តិ វុច្ចតិ. យថា អបរកត្តិកបុណ្ណមាយ វស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេន្តោ ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ. ឯត្ថ វុច្ចតីតិ ចេ? ន, ឥមស្ស និប្បយោជនភាវប្បសង្គតោ. អច្ចេកចីវរបដិគ្គហណកាលំ និយមិតន្តិ ចេ? ន, ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នចីវរំ អច្ចេកមេវ ន ហោតិ. បឋមកថិនេន សិទ្ធត្តា’’តិ បោរាណដ្ឋកថាគណ្ឋិបទេសុ វុត្តត្តា តតោ ឧបរិ ‘‘អច្ចេកចីវរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, បដិគ្គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិសង្គហោ ច. ន ច សា អាបត្តិ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ, យុត្តិតោ វា សម្ភវតិ. អដ្ឋុប្បត្តិមត្តវសេន វុត្តន្តិ ចេ? ន, ទសាហាធិច្ចការិកា អដ្ឋុប្បត្តិបាយំ ន ទិស្សតិ. ‘‘ភិក្ខូ អច្ចេកចីវរំ បដិគ្គហេត្វា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេន្តី’’តិ ឯត្ថ ឯត្តិកា ឯវ ហិ អដ្ឋុប្បត្តិ. តថា ហិ បរិវារេ (បរិ. ៤៧-៥៣) ‘‘កិស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ អារភិត្វា ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពំ, ឥតរំ អតិក្កាមេតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ ឥទំ បញ្ញត្តន្តិ ចេ? ន, អច្ចេកចីវរស្សេវ អបរាធទស្សនតោ, វិសេសការណាភាវា, ‘‘កាមញ្ចេស ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ’’តិអាទិវចនវិរោធតោ ច យថាវុត្តវចនាសម្ភវតោ ច.

កថំ? ទសាហេន សហ កត្តិកបុណ្ណមា ‘‘អនាគតា’’តិ ហិ វុត្តេ ទសាហតោ អញ្ញា សា បុណ្ណមាតិ អាបជ្ជតិ. អនញ្ញា ចេ, សហ-សទ្ទោ ន សម្ភវតិ, ន ហិ អត្តនាវ អត្តនោ យោគោ សម្ភវតិ, អនាគត-សទ្ទោ ច ន សម្ភវតិ. អាគតា សម្បត្តា ឯវ ហិ សា បុណ្ណមា. ចីវរសមយស្ស អនន្តរត្តា ឯកីភាវំ អនាគតត្តា អនាគតាយេវាតិ ចេ? ន, តថាបិ អនាគត-សទ្ទស្ស សម្ភវតោ, អាគមនសម្ភវេ សតិយេវ ហិ អនាគត-សទ្ទោ សម្ភវតិ, ន ហិ និព្ពានំ, បញ្ញត្តិ វា ‘‘អនាគតា’’តិ វុច្ចតិ. និព្ពានំ វិយ ខណត្តយំ, សា ច បុណ្ណមា ន កទាចិ សមយភាវំ បាបុណាតីតិ អយុត្តមេវ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ បន វចនំ បិដ្ឋិសមយំ គហេត្វា ឋិតត្តា សម្ភវតិ. អបិច បវារណាយំ អរុណេ ច ឧដ្ឋិតេ សា បុណ្ណមា ចីវរសមយំ ឯកាហានាគតា ឯវាបជ្ជតិ បុព្ពេ សហយោគបត្តត្តា. ឯវំ សន្តេ ឯកីភាវគតាបិ សា ចីវរសមយំ អនាគតា ឯវ ជាតាតិ សព្ពទា ន តថាវិគ្គហករណវចនត្ថំ កោចិទេវ វចនតោ ទីបេតីតិ វេទិតព្ពំ.

កិមត្ថំ បនេត្ថ ‘‘ទសទិវសាធិកោ មាសោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ? តំ បារិបូរិសម្ភវតោ. បញ្ចមិយញ្ហិ បុរេ អរុណំ ឧប្បន្នអច្ចេកចីវរស្ស ទសទិវសាធិកោ មាសោយេវ បរិបូរោតិ កត្វា តថា វុត្តំ. អបិច តស្សា បញ្ចមិយា ទិវសភាគោបិ សម្បត្តាយ រត្តិយា ‘‘ហិយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ, បគេវ បុរេ អរុណំ, តេនេវាហ ‘‘ហិយ្យោ ខោ, អាវុសោ, អម្ហាក’’ន្តិអាទិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ ‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយា’តិ វុត្តបឋមបាឋស្ស វសេន ‘អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតំ តិចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’’’តិ ច ‘‘ទសទិវសាធិកោ មាសោ’’តិអាទិ ច យំ លិខិតំ. តំ ន, ‘‘បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ បាឋេ សជ្ជិតេវ ឯតេន បរិយាយេន យថាវុត្តអត្ថសម្ភវតោ, ន តានិ ឋានានិ បុន សជ្ជិតានិ. យថាឋិតវសេនេវ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពានីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ឥទំ សិក្ខាបទំ បុណ្ណមាយំ អនិស្សគ្គិយត្ថមេវាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ‘‘បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ បាឋេ សជ្ជិតេ ឯតេន បរិយាយេន យថាវុត្តោ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតិ, ‘‘អច្ចេកចីវរន្តិ អច្ចាយិកចីវរំ វុច្ចតី’’តិអាទិ បាឋោ. ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយា’’តិ ច ‘‘កាមញ្ចេស ទសាហបរម’’ន្តិអាទិ ច យំ លិខិតំ, តំ ន បាឋោ, តស្មា ឯកាទសទិវសំ បរិហារំ លភតីតិ កត្វា អាចរិយេន ‘‘បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយា’’តិ លិខាបិតោ កិរ. ‘‘បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតំ តិចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវាតិ បាឋោ’’តិ ច ‘‘អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ចមាសាតិ បាឋោ’’តិ ច ឯត្ថ បបញ្ចេន្តិ, តស្មា សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា កថេតព្ពំ, តុណ្ហីភូតេន វា ភវិតព្ពំ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥២. ‘‘តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរន្តិ ឥទំ តិចីវរេ ឯវ អយំ វិធិ, ឥតរស្មិំ យថាសុខន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘អតិរេកឆារត្តំ វិប្បវសន្តី’’តិ តស្មិំយេវ សេនាសនេ វាសោ ន វិប្បវាសោតិ កត្វា វុត្តំ. កស្មា? ចីវរប្បវត្តិជាននតោ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ វចនតោ អតិរេកតោបិ វុត្តំ, អារញ្ញកមេវ បន សេនាសនំ ហោតិ, ធុតង្គំ រក្ខតិ ចីវរប្បវត្តិជាននបលិពោធសម្ភវតោ.

៦៥៣. ‘‘គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេន លភតី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ កោចិទេវ បច្ចយោ តេន ចីវរេន វិប្បវាសាយា’’តិ វចនតោ. យោជនប្បមាណេបិ សិយាតិ ចេ? ន, ‘‘បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមតី’’តិ អនាបត្តិវារេ អនុញ្ញាតត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘យោជនប្បមាណេ ន លភតី’’តិ ឥទំ កិន្តិ? ឥទំ និពទ្ធាវាសវសេនេវ វុត្តំ. តត្ថ ធុតង្គំ ភិជ្ជតីតិ? ន ភិជ្ជតិ, កិន្តុ ន ឥធ ធុតង្គាធិការោ អត្ថីតិ. អថ កស្មា ‘‘អយំ ធុតង្គចោរោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ? អសម្ភវតោ. កថំ បញ្ញាយតីតិ? អង្គេសុ អភាវតោ. ធុតង្គធរស្ស បតិរូបសេនាសនទីបនតោ ធុតង្គធរតា តស្ស សិទ្ធា. វចនប្បមាណតោតិ ចេ? ន, វចនប្បមាណតោ ច បាឡិយេវ បមាណំ. ‘‘អនាបត្តិ បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមតី’’តិ ហិ វុត្តំ. គាមសីមា និក្ខមិត្វា កិត្តកំ កាលំ វសិត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ចេ? បុនទិវសេយេវ, តស្មា អដ្ឋមោ អរុណោ និពទ្ធាវាសេ វា គន្តព្ពដ្ឋានេ វា ឧដ្ឋេតព្ពោតិ ឯកេ. អន្តោឆារត្តន្តិ ឯកេ. យាវ និពទ្ធាវាសំ ន កប្បេតីតិ ឯកេ. យាវ មគ្គបរិស្សមវិនោទនាតិ ឯកេ. សតិ អន្តរាយេ អន្តោឆារត្តំ វសតិ, អនាបត្តិ. និពទ្ធាវាសកប្បនេ សតិ អរុណុគ្គមនេ អាបត្តិ. សចេ តំសត្តមោ ទិវសោ, តទហេវ និក្ខិត្តចីវរំ គហេតព្ពំ, បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ វាតិ ឯកេ. សចេ អន្តរា នវមគ្គបាតុភាវេន វា នវគាមសន្និវេសេន វា, តំ សេនាសនំ អង្គសម្បត្តិតោ បរិហាយតិ. តទហេវ ចីវរំ គហេតព្ពំ វា បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ វា. ឆារត្តំ វិប្បវសន្តស្ស ចេ បរិហាយតិ, អនាបត្តិ អនុញ្ញាតទិវសត្តាតិ ឯកេ. អាបត្តិ ឯវ អនង្គសម្បត្តិតោតិ ឯកេ. យុត្តតរំ បនេត្ថ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. សចេ ធុតង្គធរោ ហោតិ, គាមសីមាយំ អវសិត្វា បច្ឆិមប្បមាណយុត្តេ ឋានេ វសិត្វា បក្កមិតព្ពំ. បឋមំ ពទ្ធអវិប្បវាសសីមោ ចេ គាមោ ហោតិ, អញ្ញស្មិម្បិ មាសេ អន្តោសីមាយ វសតោ អនាបត្តិ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘យថាវុត្តសេនាសនេ វសន្តេនាបិ ឆារត្តមេវ ចីវរំ គាមេ និក្ខិបិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន អញ្ញំ អន្តោឆារត្តម្បិ អញ្ញម្បិ វសតោ អាបត្តិយេវា’’តិ វុត្តំ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៧. ទេថាវុសោ អម្ហាកន្តិ ឯត្ថ អកតវិញ្ញត្តិ ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, យទិ ឯវំ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទស្ស ច ឥមស្ស ច កិំ នានាករណន្តិ? តំ អញ្ញាតកអប្បវារិតេយេវ វិញ្ញាបេន្តស្ស, ឥទំ ញាតកបវារិតេបិ, តំ អនច្ឆិន្នចីវរស្សេវ, ឥទំ តស្សបិ, តំ ចីវរំយេវ វិញ្ញាបេន្តស្ស, ឥទំ អចីវរម្បិ. ឯវំ សន្តេ ឥទំ តំ អន្តោកត្វា ឋិតំ ហោតិ, តស្មា ទ្វិន្នម្បិ អង្គសម្បត្តិយា សតិ កេន ភវិតព្ពន្តិ? ឥមិនា ភវិតព្ពំ ឥមស្ស និប្បទេសតោតិ ឯកេ. ទ្វីហិបិ ភវិតព្ពំ ឧភិន្នម្បិ អង្គសិទ្ធិតោតិ ឯកេ. ឥមានិ តស្ស អង្គានិ វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ចត្តារិ. ឥមស្ស បន សង្ឃេ បរិណតភាវោ, ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ តីណិ. ឯត្ថ បឋមោ វាទោ អយុត្តោ កត្វាបិ ឱកាសំ អដ្ឋកថាយំ, បរិវារេ ច អវិចារិតត្តា. យទិ ឯវំ តត្ថ អង្គេសុ ‘‘អនញ្ញបរិណតតា’’តិ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពំ, អត្ថតោ សិទ្ធត្តា. បរិណតសិក្ខាបទទ្វយសិទ្ធិតោ, បរិណតសញ្ញិតោ, អាបត្តិសម្ភវតោ ច ‘‘មយ្ហម្បិ ទេថា’’តិ វទតិ, ‘‘វដ្ដតី’’តិ អនុទ្ទិដ្ឋំ, ‘‘អម្ហាកម្បិ អត្ថី’’តិ វុត្តត្តា វដ្ដតិ. ‘‘សង្ឃស្ស បរិណតំ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘‘បុគ្គលស្សា’’តិ ន វុត្តំ, យតោ សុទ្ធបាចិត្តិយវសេន អាគតត្តា. ‘‘អញ្ញចេតិយស្សា’’តិ ន វុត្តំ សង្ឃស្ស អចេតិយត្តា, តស្មាយេវ ‘‘ចេតិយស្ស បរិណតំ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អញ្ញសង្ឃស្ស អញ្ញបុគ្គលស្សា’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘យតោ តថា ឥធ ច ‘បុគ្គលស្ស បរិណតំ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ ឯត្ថ ច ‘អត្តនោបី’តិ កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, តថាបិ សម្ភវតី’’តិ វទន្តិ. តំ បន ឥធ អត្តនោ បរិណាមនាធិការត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ន វុត្តន្តិ ឯកេ. តតុត្តរិសិក្ខាបទេ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) បទំ វិយាតិ ឯកេ. តំ ន, ឯត្ថ បុគ្គលបរិណាមនសិក្ខាបទេ អវុត្តត្តា. ធម្មសិរិត្ថេរោ បនាហ –

‘‘អត្តនោ អញ្ញតោ លាភំ, សង្ឃស្សញ្ញស្ស វា នតំ;

បរិណាមេយ្យ និស្សគ្គិ, បាចិត្តិយម្បិ ទុក្កដ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សង្ឃស្ស បរិណតំ អត្តនោ បរិណាមេយ្យ និស្សគ្គិយំ. តទេវ អញ្ញតោ បរិណាមេយ្យ បាចិត្តិយំ. អញ្ញស្ស បរិណតំ អត្តនោ វា បរស្ស វា បរិណាមេយ្យ ទុក្កដន្តិ, តស្មា អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិអាទីសុ វុត្តាបត្តិសម្ភវតោ ឥធ បរិណតទ្វយេ ‘‘អត្តនោ’’តិ បទំ ន វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ វុត្តេ ទុក្កដមត្តប្បសង្គោ សិយា, អវុត្តេ បនេតេសុ វុត្តាបត្តីនំ យថាគមមញ្ញតរា ច ឥធ អវុត្តសិទ្ធិ ទុក្កដញ្ចាតិ ទ្វេ អាបត្តិយោ ឯកតោ ហោន្តីតិ វិនយធរានំ អនវសេសញាណស្ស ឱកាសោ កតោ ហោតីតិ.

ឥតិ តិំសកកណ្ឌំ សារមណ្ឌំ,

អលមេតំ វិនយស្ស សារមណ្ឌេ;

ឥធ និដ្ឋិតសព្ពសារមណ្ឌំ,

វិនយវសេន បុនាតិ សារមណ្ឌន្តិ.

បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ បត្តវគ្គោ តតិយោ.

និស្សគ្គិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.