បារាជិកវណ្ណនា

វេរញ្ជកណ្ឌោ

វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា

‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វិនយនិទានេ អារភិតព្ពេ វេរញ្ជកណ្ឌស្ស អារម្ភោ កិមត្ថោតិ ចេ? វុច្ចតេ – មូលតោ បភុតិ វិនយនិទានំ ទស្សេតុំ. យទិ ឯវំ ‘‘បឋមំ អាវុសោ ឧបាលិ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ, វេសាលិយ’’ន្តិ វចនេន វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន វិរុជ្ឈតិ. កស្មា? កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ ហិ និទានបុច្ឆា. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘បឋមស្ស បារាជិកស្ស កិំនិទាន’’ន្តិ បុច្ឆិតេ សាធារណមហានិទានវិស្សជ្ជនំ អយុត្តំ វិយាតិ? នាយុត្តំ, សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បាដេក្កំ និទានស្ស បុដ្ឋត្តា តស្ស វិស្សជ្ជេតព្ពត្តា ច សព្ពសាធារណមហានិទានំ បឋមមាហ. ឯកន្តេន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនក្កមេន បារាជិកាទីនិ សង្គហំ អារោបិតានិ. កថំ អារោបិតានីតិ ចេ? អាយស្មតា មហាកស្សបេន អនុក្កមេន សព្ពោបិ វិនយោ បុច្ឆិតោ, បុដ្ឋេន ច អាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន យថាសម្ភវំ និរន្តរំ វិស្សជ្ជិតមេវ. អបុច្ឆិតានិបិ វិនីតវត្ថុអាទីនិ យុជ្ជមានានិ វត្ថូនិ អន្តោកត្វា វិស្សជ្ជនក្កមេនេវ គណសជ្ឈាយមកំសូតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា វេរញ្ជកណ្ឌំ បឋមបារាជិកស្សេវ និទានន្តិ វា អនធិការិកំ វា និប្បយោជនំ វា បាដេក្កំ សិក្ខាបទនិទានបុច្ឆានន្តរំ តទេវ វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ វា អាបជ្ជតិ, តស្មា អាទិតោ បភុតិ វិនយនិទានំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

ឥទានិ និទានភណនេ បយោជនំ វក្ខាម – វិនយស្សអាណាទេសនត្តា ភគវតោ តាវ អាណារហភាវទីបនំ, អាណាភូតស្ស ច វិនយស្ស អនញ្ញវិសយភាវទីបនំ, អាណាយ ឋិតានំ សាវកានំ មហានុភាវទីបនញ្ចាតិ តិវិធមស្ស បយោជនំ. កថំ? អាណាសាសនារហោ ហិ ភគវា បហីនកិលេសត្តា, អធិគតគុណវិសេសត្តា, លោកជេដ្ឋសេដ្ឋត្តា, តាទិភាវប្បត្តត្តា ច, អរសរូបតាទីហិ អដ្ឋហិ អក្កោសវត្ថូហិ អកម្បនតោ ភគវតោ តាទិភាវប្បត្តិ វេទិតព្ពា, អដ្ឋន្នម្បិ តេសំ អក្កោសវត្ថូនំ អត្តនិ សម្ភវបរិយាយទីបនបាឡិយា បហីនកិលេសតា វេទិតព្ពា. ចតុន្នំ ឈានានំ តិស្សន្នញ្ច វិជ្ជានំ អធិគមបរិទីបនេន អធិគតគុណវិសេសតា វេទិតព្ពា. ‘‘នាហំ តំ ព្រាហ្មណ បស្សាមិ សទេវកេ…បេ… មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យា’’តិ ច ‘‘ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ លោកស្សា’’តិ ច វចនេន ជេដ្ឋសេដ្ឋតា វេទិតព្ពា, ឥទញ្ច ភគវតោ អាណារហភាវទីបនប្បយោជនំ. ‘‘អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ វចនំ អនញ្ញវិសយភាវទីបនំ. ‘‘សាធាហំ, ភន្តេ, បថវិំ បរិវត្តេយ្យ’’ន្តិ ច ‘‘ឯកាហំ, ភន្តេ, បាណិំ អភិនិម្មិនិស្សាមី’’តិ ច ‘‘សាធុ, ភន្តេ, សព្ពោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧត្តរកុរុំ បិណ្ឌាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ ច ឥមេហិ ថេរស្ស តីហិ សីហនាទេហិ អាណាយ ឋិតានំ សាវកានំ មហានុភាវតាទីបនំ វេទិតព្ពំ. សាវត្ថិយាទីសុ អវិហរិត្វា កិមត្ថំ ភគវា វេរញ្ជាយមេវ តទា វិហាសីតិ ចេ? នឡេរុយក្ខស្ស បីតិសញ្ជននត្ថំ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភិក្ខាវសេន អកិលមនត្ថំ, វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស បសាទសញ្ជននត្ថំ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អានុភាវទីបនដ្ឋានភូតត្តា, សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតបរិវិតក្កនដ្ឋានភូតត្តា ច. តេសុ បច្ឆិមំ ពលវការណំ, តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេន សមយេនាតិ យេន កាលេន អាយស្មតោ…បេ… តេន កាលេនា’’តិ. បុរិមេសុ ចតូសុ អសង្គហការណេសុ បឋមេន ភគវា មេត្តាភាវនាទិនា អមនុស្សានំ ចិត្តសំរក្ខណេន ភិក្ខូនំ អាទរំ ជនេតិ. ទុតិយេន បរិសាវចរេន ភិក្ខុនា ឯវំ បរិសា សង្គហេតព្ពា, ឯវំ អប្បិច្ឆេន សន្តុដ្ឋេន ច ភវិតព្ពន្តិ វា ទស្សេតិ. តតិយេន បច្ចយេ និរបេក្ខេន កុលានុគ្គហោ កាតព្ពោតិ. ចតុត្ថេន ឯវំ មហានុភាវេនាបិ បច្ចយត្ថំ ន លោលុប្បំ កាតព្ពំ, កេវលំ បរទត្តុបជីវិនា ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘តេនាតិអាទិបាឋស្ស…បេ… វិនយស្សត្ថវណ្ណន’’ន្តិ វចនតោ អញ្ញោ តេនាតិអាទិបាឋោ, អញ្ញោ វិនយោ អាបជ្ជតិ.

‘‘តេនាតិអាទិបាឋម្ហា, កោ អញ្ញោ វិនយោ ឥធ;

តស្សត្ថំ ទស្សយន្តោវ, ករេ វិនយវណ្ណន’’ន្តិ. –

ចេ? ននុ វុត្តំ បុព្ពេវ ‘‘ឥទញ្ហិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតី’’តិអាទិ, តស្មា ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តស្ស តេនាតិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ នានប្បការតោ ទស្សយន្តោ ករិស្សាមិ វិនយស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនភូតស្ស អត្ថវណ្ណនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិ ឯវំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិ ឯវមាទិវចនបដិមណ្ឌិតនិទានំ វិនយបិដកំ កេន ធារិត’’ន្តិអាទិវចនំ វិរុជ្ឈតិ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិវចនស្ស វិនយបិដកបរិយាបន្នភាវទីបនតោតិ ចេ? ន, អញ្ញត្ថេបិ តព្ពោហារសិទ្ធិតោ ‘‘នានាវិធភិត្តិកម្មបដិមណ្ឌិតវសនោ បុរិសោ’’តិអាទីសុ វិយ. វិនយស្សាទិភាវេន សង្គីតិការកេហិ អនុញ្ញាតត្តា វិនយបរិយាបន្នតាបិ យុជ្ជតិ តស្ស វចនស្ស. ឯត្ថាហ – យថា សុត្តន្តេ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ច, អភិធម្មេ ច ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ អនិយមតោ វុត្តំ, តថា អវត្វា ឥធ ‘‘តេន សមយេនា’’តិ បឋមំ តំនិទ្ទេសោវ កស្មា វុត្តោតិ? វុច្ចតេ – តស្ស តស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយស្ស, យស្ស វា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតស្ស សមយស្ស ហេតុ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ, តស្ស ច សមយស្ស អតីតស្ស តេសំ សង្គីតិការកានំ វសីនំ សុវិទិតត្តា. កថំ? ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា តេ ឧជ្ឈាយន្តី’’តិអាទិវចនតោ, ‘‘អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុ’’ន្តិ ច ‘‘អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ សន្និបាតាបេត្វា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខូនំ តទនុច្ឆវិកំ តទនុ…បេ… ទស អត្ថវសេ បដិច្ច សង្ឃសុដ្ឋុតាយា’’តិ ច ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ ច ខន្ធកេសុ ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជ’’ន្តិអាទិវិនយក្កមស្ស វចនតោ យោ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ, តស្ស តស្ស វិនយក្កមស្ស សោ បញ្ញត្តិសមយោ ច សុវិទិតោ តេសំ បញ្ចសតានំ ធម្មធរានំ ភិក្ខូនំ, នាយំ នយោ សុត្តន្តាភិធម្មេសុ សម្ភវតិ. តស្មា សុវិទិតត្តា តេន សមយេន ហេតុភូតេន វិហរតីតិ វិហរតិបទេន ឯកសម្ពន្ធត្តា ច បឋមំ យំនិទ្ទេសាទិនោ អសម្ភវតោ ច វិនយបិដកេ តំនិទ្ទេសោវ បឋមំ វុត្តោ. កថំ? ឯត្ថ ‘‘យេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វា ‘‘យេន ខោ បន សមយេន វេសាលី…បេ… ហោតី’’តិ វា អសម្ភវតោ យំនិទ្ទេសេន អវត្វា តំនិទ្ទេសស្សេវ សម្ភវតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន…បេ… កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វុត្តន្តិ, កេវលំ សុវិទិតត្តា វា. អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ យថាវុត្តនយេន និយមនិទ្ទេសវចនមេវេតំ តំនិទ្ទេសត្តា, តថាបិ សម្បតិកាលវសេន តទិតរេសំ ភិក្ខូនំ អវិទិតត្តា ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចន’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘អយញ្ហិ សព្ពស្មិម្បិ វិនយេ យុត្តី’’តិ, តំ តព្ពហុលេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យទិ សព្ពំ តេនាតិ បទំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ, តេន ហិ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទន្តិ ឯត្ថ ឥទម្បិ បុព្ពេ សិទ្ធត្ថំ តេនាតិ បទំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ. ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតី’’តិអាទីសុ វុត្តំ តេនាតិ បទញ្ច អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ, ន ច ហោតិ, តស្មា យេសំ តេន តំនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋត្ថោ អវិទិតោ, តេសំ វសេនាហ ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចនមេត’’ន្តិ. អថ វា តតោ បឋមំ តទត្ថាទស្សនតោ បច្ឆាបិ តំសម្ពន្ធេន យំនិទ្ទេសទស្សនតោ ច ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចនមេត’’ន្តិ វុត្តំ. អថ វា បុព្ពណ្ហាទីសុ អយំ នាមាតិ អនិយមេត្វា កាលបរិទីបនស្ស សមយសទ្ទស្ស ឧបបទភាវេនបិ ឯវំ វត្តុមរហតិ ‘‘យទិទំ អនិយមនិទ្ទេសវចន’’ន្តិ. អថ វា ‘‘តេនា’’តិ វុត្តេ តេន ឃដេន បដេនាតិ សព្ពត្ថប្បសង្គនិវារណត្ថំ និយមំ ករោតិ ‘‘សមយេនា’’តិ. កេន បន សមយេន? បរភាគេ អត្ថតោ សិទ្ធេន សារិបុត្តស្ស បរិវិតក្កសមយេន. ឯត្ថាហ – វិតក្កសមយោ ចេ ឥធាធិប្បេតោ, ‘‘បរតោ ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. យោ ហិ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ សារិបុត្តាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេន ចា’’តិអាទិវចនំ វិរុជ្ឈតីតិ? ន, ពាហុល្លេន វុត្តត្តា. សុត្តន្តាភិធម្មេសុ វិយ អវត្វា ឥធ វិនយបិដកេ ករណវចនេន កស្មា និទ្ទេសោតិ ហិ ចោទនា. តស្មា តស្សា វិស្សជ្ជនេ ពាហុល្លេន ករណវចនប្បយោជនំ វត្តុកាមោ អាចរិយោ អាហ ‘‘យោ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ’’តិអាទិ. ន សម្បតិ វុច្ចមានស្សេវ ករណវចនស្ស បយោជនំ វត្តុកាមោ, ឥមស្ស បន ហេតុអត្ថោវ សម្ភវតិ, ន ករណត្ថោ, តស្មា អាហ ‘‘អបរភាគេ អត្ថតោ សិទ្ធេនា’’តិអាទិ. សមយញ្ចាតិ អាគមនបច្ចយសមវាយំ តទនុរូបកាលញ្ច ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. បច្ចយសាមគ្គិញ្ច អាគមនកាលញ្ច លភិត្វា ជានិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.

ឯត្ថាហ – យថា ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ សមយោ ចា’’តិ ឯត្ថ ខណសមយានំ ឯកោ អត្ថោ, តថា កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ កាលសមយានំ ឯកោ អត្ថោ សិយា, អបិច អាគមនបច្ចយសមវាយោ ចេត្ថ សមយោ កាលស្សាបិ អាគមនបច្ចយត្តា សមយគ្គហណេនេវ សោ គហិតោតិ វិសុំ កាលោ កិមត្ថំ គហិតោតិ ច? វុច្ចតេ – អប្បេវ នាម ស្វេបីតិ កាលស្ស បឋមំ និយមិតត្តា ន សមយោ កាលត្ថោ. តស្មិំ ស្វេតិ និយមិតកាលេ ឥតរេសំ អាគមនបច្ចយានំ សមវាយំ បដិច្ច ឧបសង្កមេយ្យាម យថានិយមិតកាលេបិ បុព្ពណ្ហាទិប្បភេទំ យថាវុត្តសមវាយានុរូបំ កាលញ្ច ឧបាទាយាតិ ស្វេតិ បរិច្ឆិន្នទិវសេ បុព្ពណ្ហាទិកាលនិយតភាវំ ទស្សេតិ, តស្មា កាលសមយានំ ន ឯកត្ថត្តា កាលស្ស វិសុំ គហណម្បិ សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ. យស្មា ខណេ ខណេ ត្វំ ភិក្ខុ ជាយសិ ច ជីយសិ ច មីយសិ ចេតិ ភិក្ខុនិយា សន្តិកេ អភិក្ខណំ គច្ឆតីតិ (បាចិ. ១៩៨) ច ខណេ ខណេ ភាសតិ សត្ថុសាសនន្តិ ច ខណសទ្ទោ អនេកត្ថោ, តថា សមយសទ្ទោ ច, តស្មា ឯកមេកេន និយមេន្តោ ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ចា’’តិ អាហ. ខណសមយានំ អត្ថោ ឯកត្ថោ យុជ្ជតិ ខណោ ឱកាសលាភោ, អដ្ឋក្ខណវជ្ជិតោ នវមោ ខណោតិ អត្ថោ. អត្តនោ អត្តនោ ឧច្ឆេទាទយោ ទិដ្ឋិគតសង្ខាតេ សមយេ ឯត្ថ បវទន្តីតិ សមយប្បវាទកោ. ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា តិន្ទុកាចីរំ. ឯកសាលកេតិ ឯកោ សាលរុក្ខោ. ‘‘កុដិកា’’តិបិ វទន្តិ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្តនោ ហិតបដិលាភា. ធីរោតិ ច បណ្ឌិតោ វុច្ចតិ, នាញ្ញោ. សម្មា មានាភិសមយាតិ សុដ្ឋុ មានស្ស បហានេន, សមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ មានប្បហានេនាតិ អត្ថោ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីសុ ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ ចតូហិ អាការេហិ បដិវេធោ’’តិអាទីសុ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស ទុក្ខាការតាយដ្ឋោ. សង្ខតដ្ឋោ ការណុប្បត្តិអត្ថោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ សន្តាបដ្ឋោ. សុខាយ វេទនាយ វិបរិណាមដ្ឋោ. បីឡនដ្ឋាទិកោវ អភិសមយដ្ឋោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. គព្ភោក្កន្តិសមយោតិអាទីសុបិ បថវីកម្បនអាលោកបាតុភាវាទីហិ ទេវមនុស្សេសុ បាកដោ. ទុក្ករការិកសមយោបិ កាឡោ សមណោ គោតមោ ន កាឡោតិអាទិនា បាកដោ. សត្តសត្តាហានិ ច អញ្ញានិ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ.

អច្ចន្តមេវ តំ សមយន្តិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ បត្តសន្និដ្ឋានា, តាវ អច្ចន្តសម្បយោគេន តស្មិំ សមយេ. ករុណាវិហារេន វិហាសីតិ ករុណាកិច្ចវិហារេន តស្មិំ សមយេ វិហាសីតិ អត្ថោ. តំ សមយញ្ហិ ករុណាកិច្ចសមយំ. ញាណកិច្ចំ ករុណាកិច្ចន្តិ ទ្វេ ភគវតោ កិច្ចានិ, អភិសម្ពោធិ ញាណកិច្ចំ, មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វេនេយ្យសត្តាវលោកនំ កត្វា តទនុរូបករណំ ករុណាកិច្ចំ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៧៣; ឧទា. ១២, ២៨) ហិ វុត្តំ, តំ ភគវាបិ ករោតិយេវ. អថ វា អាគន្តុកេហិ ភិក្ខូហិ អាទិសមាយោគញ្ច. តត្ថ ករុណាកិច្ចំ វិហារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ករុណាវិហារេន វិហាសី’’តិ អាហ. អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោតិ ឯត្ថ ហិ-ការោ ការណត្ថោ. តត្ថ ហិ អភិធម្មេ កាលសមូហខណសមវាយហេតុសង្ខាតវសេន បញ្ចវិធោ សមយដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. កាលសមូហដ្ឋោ សមយោ កថំ អធិករណំ ហោតិ? អធិករណមុប្បត្តិដ្ឋានំ បុព្ពណ្ហេ ជាតោតិ យថា, ឯវំ កាលដ្ឋោ សមយសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. កថំ រាសដ្ឋោ? យវរាសិម្ហិ ជាតោតិ យថា. តស្មា យស្មិំ កាលេ បុញ្ជេ វា ចិត្តំ សមុប្បន្នំ, តស្មិំ កាលេ បុញ្ជេ វា ផស្សាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អធិករណញ្ហីតិ ឯត្ថ អភិធម្មេ និទ្ទិដ្ឋំ អធិករណំ កាលដ្ឋោ សមូហដ្ឋោ ច ហោតិ, ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ វុត្តំ អធិករណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ ភាវេនភាវលក្ខណញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វុត្តាន’’មិច្ចាទិមាហ. តត្ថ អភិធម្មេ វុត្តានំ ភាវោ នាម កិន្តិ? ឧប្បត្តិ វិជ្ជមានតា, សា តេសំ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ, សា បន សមយស្ស ភាវេន ភាវោ លក្ខីយតិ ញាយតិ, តស្មា តត្ថ ភុម្មវចននិទ្ទេសោ កតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ខណោ នាម អដ្ឋក្ខណវិនិមុត្តោ នវមោ ខណោ, តស្មិំ សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សមវាយោ នាម ចក្ខុន្ទ្រិយាទិការណសាមគ្គី, តស្មិំ សតិ ឧប្បជ្ជតិ. ហេតុ នាម រូបាទិអារម្មណំ. តស្មា តស្មិំ ខណការណសមវាយហេតុម្ហិ សតិ តេសំ ផស្សាទីនំ ភាវោ វិជ្ជមានតា ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយមេកស្ស សម្ភវតីតិ ឥធ វិនយេ វុត្តស្ស សមយសទ្ទស្ស កត្តុករណត្ថេ តតិយា ហេតុម្ហិ ច ឥត្យុត្តត្តា. សោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោតិ ‘‘តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ វុត្តត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន សមយេនាតិ តស្ស សមយស្ស ការណា ‘‘អន្នេន វសតិ វិជ្ជាយ វសតី’’តិ យថា, អន្នំ វា វិជ្ជំ វា លភាមីតិ តទត្ថំ វសតីត្យត្ថោ. ឯវំ ‘‘តេន សមយេន វិហរតី’’តិ វុត្តេ ហេត្វត្ថេ តតិយា ទដ្ឋព្ពា, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សមយញ្ច វីតិក្កមញ្ច ឱលោកយមានោ តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តតិយបារាជិកាទីសុ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ, បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ១៦២) ឯវមាទីសុ ទដ្ឋព្ពា, តស្មា ទុតិយា កាលទ្ធានេ អច្ចន្តសំយោគេតិ ទុតិយាត្រ សម្ភវតិ ‘‘មាសមធីតេ ទិវសមធីតេ’’តិ យថា. ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ឯត្ថ យស្ស ករណវចនស្ស ហេតុអត្ថោ សម្ភវតិ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន តំ តំ វត្ថុវីតិក្កមសង្ខាតំ វីតិក្កមសមយសង្ខាតំ វា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ. យស្ស ករណត្ថោ សម្ភវតិ, តេន ករណភូតេន សមយេន សម្បត្តេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ អធិប្បាយោ.

គណ្ឋិបទេ បន ‘‘សុទិន្នាទីនំ វីតិក្កមោវ ការណំ នាម, តស្ស និយមភូតោ កាលោ បន ករណមេវ តំ កាលំ អនតិក្កមិត្វាវ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញបេតព្ពត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ និទ្ទោសំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘ឥទំ ករណំ បុព្ពភាគត្តា បឋមំ វត្តព្ពម្បិ បច្ឆា វុត្ត’’ន្តិ, តំ ទុវុត្តំ. ហេតុអត្ថតោ ហិ យថា បច្ឆា ករណត្ថោ យោជិយមានោ អនុក្កមេនេវ យោគំ គច្ឆតិ, តថា ច យោជិតោ. យំ បន អដ្ឋកថាចរិយោ បច្ឆា វុត្តំ ឥទំ ករណត្ថំ បឋមំ យោជេត្វា បឋមំ វុត្តំ ហេតុអត្ថំ បច្ឆា យោជេសិ, តំ យោជនាសុខត្តាតិ វេទិតព្ពន្តិ អាចរិយេន លិខិតំ. ឥតោ បដ្ឋាយ យត្ថ យត្ថ ‘‘អាចរិយេន លិខិត’’ន្តិ វា ‘‘អាចរិយស្ស តក្កោ’’តិ វា វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ អាចរិយោ នាម អានន្ទាចរិយោ កលសបុរវាសីតិ គហេតព្ពោ. ឯត្ថាហ – យថា សុត្តន្តេ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា’’តិ វុច្ចតិ, តថា ‘‘តេន សមយេន ភគវា វេរញ្ជាយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ, អថ សវេវចនំ វត្តុកាមោ ថេរោ, តថាគតោ សុគតោតិអាទីនិបិ វត្តព្ពានិ, អថ ឥមស្សេវ បទទ្វយស្ស គហណេ កិញ្ចិ បយោជនំ អត្ថិ, តំ វត្តព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – កេសញ្ចិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បរមគម្ភីរំ អជ្ឈាសយក្កមំ អជានតំ ‘‘អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ អនាទីនវទស្សោ…បេ… អភិវិញ្ញាបេសី’’តិអាទិកំ (បារា. ៣៦) ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សុទិន្នំ បដិបុច្ឆី’’តិអាទិកញ្ច (បារា. ៣៩) ‘‘សាទិយិ ត្វំ ភិក្ខូតិ. នាហំ ភគវា សាទិយិ’’ន្តិអាទិកញ្ច (បារា. ៧២) តថា បុរាណវោហារិកំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិត្វា តេន វុត្តបរិច្ឆេទេន ទុតិយបារាជិកបញ្ញាបនញ្ច ទេវទត្តស្ស បព្ពជ្ជានុជាននញ្ចាតិ ឯវមាទិកំ វិនយបរិយត្តិំ ទិស្វា ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ បដិច្ច សង្កា សម្ភវេយ្យ, ‘‘តថា កិំ បន តុយ្ហំ ឆវស្ស ខេឡាសកស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៦) ឯវមាទិកំ ផរុសវចនបដិសំយុត្តំ វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយ ខីណាសវត្តំ បដិច្ច សង្កា សម្ភវេយ្យ, តទុភយសង្កាវិនោទនត្ថំ អាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន ឥទមេវ បទទ្វយគ្គហណំ សព្ពត្ថ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេតំ ទីបេតិ – កាមំ សព្ពញេយ្យពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោយេវ, ភគ្គសព្ពទោសត្តា ភគវាវ, សោ សត្ថាតិ. បរតោបិ វុត្តំ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ…បេ… អនត្ថសំហិតេ សេតុឃាតោ តថាគតាន’’ន្តិ (បារា. ១៦). សុត្តន្តេ ច វុត្តំ ‘‘សណ្ហេនបិ កេសិ វិនេមិ ផរុសេនបី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.១១១).

អសាធារណហេតុម្ហីតិ ឯត្ថ កុសលមូលានិ ន អកុសលានំ កទាចិ មូលានិ ហោន្តិ, តថា អកុសលមូលានិ កុសលានំ, អព្យាកតមូលានិ ន កទាចិ កុសលានន្តិ អយមេវ នយោ លព្ភតិ, យស្មា កុសលា ហេតូ តំសមុដ្ឋានានំ រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ (បដ្ឋា. ១.១.៤០១ អាទយោ), តស្មា កុសលានិ កុសលានំយេវាតិអាទិនយោ ន លព្ភតិ. បុចិ វុច្ចតេ កុដ្ឋា, តេ មន្ទយតិ នាសយតីតិ បុចិមន្ទោ. សត្តានំ ហិតសុខនិប្ផាទនាធិមុត្តតន្តិ ឯត្ថ សាមញ្ញតោ វុត្តសត្តេ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សានំ ឧបការពហុលត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ពហុជនហិតាយាតិ ពហុនោ ជនស្ស ហិតត្ថាយ. បញ្ញាសម្បត្តិយា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតូបទេសកោ ហិ ភគវា. សុខាយាតិ សុខត្ថាយ. ចាគសម្បត្តិយា ឧបការកសុខសម្បទាយកោ ហិ ឯស. មេត្តាករុណាសម្បត្តិយា លោកានុកម្បាយ មាតាបិតរោ វិយ. លោកស្ស រក្ខិតគោបិតា ហិ ឯស. ទេវមនុស្សានន្តិ ឯត្ថ ភព្ពបុគ្គលេ វេនេយ្យសត្តេយេវ គហេត្វា តេសំ និព្ពានមគ្គផលាធិគមាយ អត្តនោ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតិ. ‘‘អត្ថាយា’’តិ ហិ វុត្តេ បរមត្ថត្ថាយ និព្ពានាយ, ‘‘ហិតាយា’’តិ វុត្តេ តំសម្បាបកមគ្គត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, មគ្គតោ ឧត្តរិ ហិតំ នាម នត្ថីតិ. សុខាយាតិ ផលសមាបត្តិសុខត្ថាយ តតោ ឧត្តរិ សុខាភាវតោ. ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេនាតិ ឯត្ថ សមាធិំ បញ្ញញ្ច អគ្គហេត្វា ទិដ្ឋិសីលមត្តគ្គហណំ សព្ពសេក្ខាសេក្ខសាមញ្ញត្តា. កោសម្ពកសុត្តេបិ (ម. និ. ១.៤៩២) ‘‘សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតិ, ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិគ្គហណេន បញ្ញាបិ គហិតាតិ ចេ? ន, សោតាបន្នាទីនម្បិ បញ្ញាយ បរិបូរការិភាវប្បសង្គតោ, តស្មា ឯកលក្ខណានម្បិ តាសំ បញ្ញាទិដ្ឋីនំ អវត្ថន្តរភេទោ អត្ថិ ធិតិសមាធិន្ទ្រិយសម្មាសមាធីនំ វិយ. អញ្ញាសីតិ ឯត្ថ សោតទ្វារានុសារេន ញាតា, អត្ថា សុតាតិ ហិ វុច្ចន្តិ ‘‘សុតមេតំ, ភោ គោតម, បាបកា សមាចារា ទិស្សន្តិ ចេវ សុយ្យន្តិ ចា’’តិអាទីសុ វិយ. ‘‘ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ, សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៤) វិយ អវធារណត្ថេ វា. វេរញ្ជាយំ ភវោ វិជ្ជមានោ. ឥត្ថម្ភូតស្ស ឯវំ ភូតស្ស. កថំ ភូតស្ស? សក្យបុត្តស្ស សក្យកុលា បព្ពជិតស្ស, ឯវំ ហុត្វា ឋិតស្ស កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិ អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ មេត្តំ ភាវេតិ, ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតីតិ ឥមិនា កាមុបាទានហេតុ កម្មំ កត្វា កាមភវេ ឯវ និព្ពត្តតីតិវាទីនំ វាទោ បដិក្ខិត្តោតិ វទន្តិ, ‘‘ព្រហ្មលោកេ បណីតា កាមា’’តិ សុត្វា, កប្បេត្វា វា បច្ឆា ‘‘តត្ថ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ កាមុបាទានបច្ចយា តទុបគំ ករោតីតិ ព្រហ្មលោកេបិ កាមនីយដ្ឋេន កាមា, ‘‘តទារម្មណត្តា តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ វុត្តា’’តិ ច វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. កម្មញ្ច ចក្ខុស្ស ជនកការណំ, កម្មស្ស មូលការណំ តណ្ហា, តស្មា ន មូលការណំ ហោតិ ជនកំ. រូបតណ្ហាទយោ ទុក្ខសច្ចំ ខន្ធបរិយាបន្នត្តា, ‘‘យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១៣១; វិភ. ១៩០) វចនតោ ច. តស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកាតិ តស្ស ការណភូតស្ស ឥមស្ស ខន្ធបញ្ចកស្ស សមុដ្ឋាបិកាតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ តស្ស ឯវ ការណន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អបិច ‘‘រូបាទិ វិយ តណ្ហាបិ តណ្ហាយ ឧប្បត្តិប្បហានដ្ឋាន’’ន្តិ វចនតោ រូបាទិ វិយ តណ្ហាបិ ទុក្ខសច្ចំ កតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រូបតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; វិភ. ២០៣) ច ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០១; ម. និ. ១.១៣៤) ច. វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សព្ពាការេន បន ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខញ្ចេវ អរិយសច្ចញ្ច អញ្ញត្រ តណ្ហាយា’’តិ វចនតោ ឥធ រូបតណ្ហាទយោ ទុក្ខសច្ចន្តិ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, អញ្ញមញ្ញាសង្ករភាវេន ទស្សេតុំ តត្ថ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ តណ្ហា ឧបាទានក្ខន្ធបរិយាបន្នា ន ភវេយ្យ, សច្ចវិភង្គេ ‘‘តត្ថ កតមេ សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. សេយ្យថិទំ, រូបុបាទានក្ខន្ធោ ..បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ២០២) ឯត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តណ្ហំ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, ន ច វុត្តំ, តស្មា ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា តណ្ហាតិ ចេ? ន, ហេតុផលសង្ករទោសប្បសង្គតោ. ន សង្ករទោសោតិ ចេ? សច្ចវិភង្គបាឡិយញ្ហិ បញ្ចហិ កោដ្ឋាសេហិ សមុទយសច្ចំ និទ្ទិដ្ឋំ.

កថំ? តណ្ហាតិ ឯកោ វារោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសាតិ ទុតិយោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មាតិ តតិយោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា តីណិ ច កុសលមូលានិ សាសវានីតិ ចតុត្ថោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា តីណិ ច កុសលមូលានិ សាសវានិ អវសេសា ច សាសវា កុសលា ធម្មាតិ បញ្ចមោ វារោតិ. អាម និទ្ទិដ្ឋំ, តថាបិ អភិធម្មភាជនិយេយេវ, ន អញ្ញស្មិំ, សោ ច នយោ អរិយសច្ចនិទ្ទេសេ ន លព្ភតិ. តថា ហិ តត្ថ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ’’ច្ចេវាហ, សុត្តន្តភាជនិយបញ្ហបុច្ឆកេសុ វិយ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានី’’តិ ន វុត្តំ, តស្មា សុត្តន្តភាជនិយោវ បមាណំ តត្ថ ច តណ្ហាយ វុត្តត្តា. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា…បេ… សេយ្យថិទំ, កាមតណ្ហា’’តិអាទិ (វិភ. ២០៣). ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) ឥមិនា បរិយាយេន វុត្តត្តា តត្ថ វុត្តម្បិ បមាណមេវ. ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ បថវីកសិណ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៨៦ អាទយោ) វចនតោ ‘‘កសិណានី’’តិ ឈានានិ វុត្តានិ. កេចិ ‘‘ឧគ្គហនិមិត្តបដិភាគនិមិត្តេ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ‘‘ទ្វត្តិំសាការាបិ បណ្ណត្តិំ វិស្សជ្ជេត្វា បដិកូលាតិ សតិ បដ្ឋបេតព្ពា’’តិ វចនតោ សតិគោចរា រូបាទយោ ច វេទិតព្ពា.

សទ្ធាហិរោត្តប្បពាហុសច្ចវីរិយារម្ភោបដ្ឋិតសតិសម្បជញ្ញតាតិ ឥមេ សត្ត សទ្ធម្មា នាម. សភាវតោតិ ទុក្ខតោ. ន ចវតីតិ ទេវេ សន្ធាយ. ញាតេយ្យន្តិ ញាតព្ពំ. ទដ្ឋេយ្យន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បន ‘‘នាហំ គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យ’’ន្តិ វទាមីតិ អត្ថោ. លោកន្តិ ខន្ធលោកំ. គមនេន ន បត្តព្ពោតិ សរីរគមនេន, អគតិគមនេន វា ន បត្តព្ពោ, អរិយគមនេន លោកន្តំ បត្វាវ ទុក្ខា អត្ថិ បមោចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សមិតាវីតិ សមិតកិលេសោ. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា. យេ កេចិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, សព្ពេ តេ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន ឯកោ លោកោតិ អធិប្បាយោ. សង្ខារា ហិ សកសកបច្ចយាយត្តតាយ សត្តា វិសត្តា សត្តា នាម. បរិហរន្តិ បរិចរន្តិ. ទិសាតិ ឧបយោគពហុវចនំ. ភន្តិ បដិភន្តិ. កេ តេ? តេយេវ វិរោចមានា បភស្សរា ចន្ទិមសូរិយា. អដ្ឋ លោកធម្មា សង្ខារាវ. ‘‘សិនេរុស្ស សមន្តតោ’’តិ វចនតោ យុគន្ធរាទយោ សិនេរុំ បរិក្ខិបិត្វា បរិមណ្ឌលាការេន ឋិតាតិ វទន្តិ. បរិក្ខិបិត្វា អច្ចុគ្គតោ លោកធាតុ អយំ. ‘‘ម-ការោ បទសន្ធិករោ’’តិ វទន្តិ. អញ្ញថាបិ លក្ខណាទិភេទតោ សង្ខារលោកំ, អាសយានុសយភេទតោ សត្តលោកំ, ចក្កវាឡាទិបរិមាណតោ ឱកាសលោកញ្ច សព្ពថាបិ វិទិតត្តា លោកវិទូ.

វិមុត្តិញាណទស្សនំ កាមាវចរំ បរិត្តំ លោកិយំ, តេន សព្ពំ លោកំ កថំ អភិវតិ? អសទិសានុភាវត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិយ. តញ្ហិ អត្តនោ វិសយេ ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកំ, លហុតរប្បវត្តិ ច ភវង្គចិត្តទ្វយានន្តរំ ឧប្បត្តិតោ. ន កស្សចិ ឯវំលហុតរំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, អបិ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស, តស្ស កិរេស ចិត្តវារោ បញ្ចទសភវង្គានន្តរន្តិ. អគ្គិសិខធូមសិខា ច នាគា កិរ សីហឡទីបេ. អត្ថស្ស ទីបកំ បទំ អត្ថបទំ. ឯកត្ថទីបកំ បទំ, សព្ពមេតំ វាក្យន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋ ទិសា នាម អដ្ឋ វិមោក្ខា, សមាបត្តិយោ វា. សត្ថវាហោ សត្ថាតិ និបាតិតោ យថា បិសិតាសោ បិសាចោ. ឧទកេ មណ្ឌូកោ អហំ អាសិំ, ន ថលេ មណ្ឌូកោ, វារិមត្តមេវ គោចរោ, តស្ស មេ តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស សីសំ ទណ្ឌេន សន្និរុម្ភិត្វាតិ បាឋសេសោ. អនាទរត្ថេ វា សាមិវចនំ. ‘‘ឯត្តកេនបិ ឯវរូបា ឥទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ សិតំ កត្វា. វិមោក្ខោតិ ចេត្ថ មគ្គោ, តទនន្តរិកំ ញាណំ នាម ផលញាណំ, តស្មិំ ខណេ ពុទ្ធោ នាម. សព្ពស្ស ពុទ្ធត្តាតិ កត្តរិ. ពោធេតាតិ ហេតុកត្តរិ. សេដ្ឋត្ថទីបកំ វចនំ សេដ្ឋំ នាម, តថា ឧត្តមំ. សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ សព្ពធម្មានំ សច្ឆិករណវសេន សយម្ភុតា បញ្ញត្តិ, អត្តនា ឯវ វា ញាតា សច្ឆិកតាតិបិ សច្ឆិកាបញ្ញត្តិ. ភគី ភគវា ចីវរបិណ្ឌបាតាទីនំ. ភជី អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ. ភាគី អត្ថធម្មវិមុត្តិរសស្ស. រាគាទិកិលេសគណភគ្គមកាសិ. ភាវិតត្តនោ ភាវិតកាយោ. ភវស្ស អន្តំ និព្ពានំ មគ្គាធិគមេន តំ គតោតិ ភវន្តគោ.

‘‘លោភំ, ភិក្ខវេ, ឯកំ ធម្មំ បជហថា’’តិអាទិនា (ឥតិវុ. ១) នយេន ឯកកាទិវសេនាគតេ គហេត្វា វទតិ. សំកិលេសតណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតសំកិលេសវសេន អនិច្ចទុក្ខមនត្តាសុភេសុ និច្ចន្តិអាទិវិបរិយេសា. ចីវរហេតុ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, បិណ្ឌបាត សេនាសនឥតិភវាភវហេតុ វា (អ. និ. ៤.៩). ចេតោខិលា សត្ថរិ កង្ខតិ, ធម្មេ, សង្ឃេ, សិក្ខាយ, សព្រហ្មចារីសុ កុបិតោតិ (ទី. និ. ៣.៣១៩; វិភ. ៩៤១) អាគតា បញ្ច. កាមេ អវីតរាគោ ហោតិ…បេ… កាយេ, រូបេ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតីតិ (ទី. និ. ៣.៣២០; វិភ. ៩៤១) អាគតា បញ្ច វិនិពន្ធា. វិវាទមូលានិ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គិតា (អ. និ. ៦.៣៦; ទី. និ. ៣.៣២៥). វិភង្គេ បន ‘‘កោធោ មក្ខោ ឥស្សា សាឋេយ្យំ បាបិច្ឆតា សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា’’តិ (វិភ. ៩៤៤) អាគតំ. តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, ឯវំ ឆន្ទរាគោ, អជ្ឈោសានំ, បរិគ្គហោ, មច្ឆរិយំ, អារក្ខោ, អារក្ខាធិករណំ, ទណ្ឌាទានសត្ថាទាន…បេ… អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តីតិ (ទី. និ. ២.១០៤; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៩.២៣; វិភ. ៩៦៣) វុត្តានំ. រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មតណ្ហាតិ ឆ, តា កាមភវវិភវតណ្ហាវសេនេវ អដ្ឋារស, តា ឯវ អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារស, ពាហិរស្សុបាទាយ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស, តា អតីតេ ឆត្តិំស, អនាគតេ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នេ ឆត្តិំសាតិ ឯវំ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានីតិ. មារេតីតិ មារោ, បមាទោ ‘‘បមាទោ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១) វចនតោ. សម្មាអាជីវវិនាសនតោ វា កិលេសា វុច្ចន្តិ ‘‘មារោ’’តិ, វធកូបមត្តា ខន្ធាវ មារា. អភិសង្ខារា ជាតិទុក្ខាភិនិព្ពត្តាបនតោ, ជាតស្ស ជរាទិសម្ភវតោ ច មារា. ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតមារណតោ មច្ចុ មារោ. អណិមតា នាម បរមាណុ វិយ អទស្សនូបគមនំ. លឃិមតា សរីរេន, ចិត្តេន វា សីឃគមនំ. មហិមតា ចន្ទិមសូរិយាទីនម្បិបាណិនា បរាមសនាទិ. បត្តិ នាម យថិច្ឆិតទេសប្បត្តិ. បកាសនតា, លាភកស្សត្ថសាធនំ វា បាកម្មំ. ឦសត្តំ នាម សយំវសិតា. វសិត្តំ នាម អបរវសិតា. យត្ថកាមាវសាយិតំ នាម យត្ថិច្ឆតិ យទិច្ឆតិ យាវទិច្ឆតិ, តត្ថ តាវ តទត្ថសាធនំ. បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេន វា ទុក្ខមរិយសច្ចន្តិអាទិម្ហិ ឥទំ ចោទនាបុព្ពង្គមំ អត្ថវិស្សជ្ជនំ – ទុក្ខាទីនំ អញ្ញេបិ រូបតណ្ហាទយោ អត្ថា អត្ថិ, អថ កស្មា ចត្តារោ ឯវ វុត្តាតិ ចេ? អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន អាវិភាវតោ.

‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខេញាណំ, ទុក្ខំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា’’តិអាទិនាបិ (វិភ. ៧៩៤) នយេន ឯកេកសច្ចារម្មណវសេនាបិ សច្ចញាណំ វុត្តំ. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) នយេន ឯកំ សច្ចំ អារម្មណំ កត្វា សេសេសុ កិច្ចនិប្ផត្តិវសេនាបិ វុត្តំ. តត្ថ យទា ឯកេកំ សច្ចំ អារម្មណំ ករោតិ, តទា សមុទយទស្សនេន តាវ សភាវតោ បីឡនលក្ខណស្សាបិ ទុក្ខស្ស យស្មា តំ អាយូហនលក្ខណេន សមុទយេន អាយូហិតំ សង្ខតំ, តស្មាស្ស សោ សង្ខតដ្ឋោ អាវិ ភវតិ. យស្មា បន មគ្គោ កិលេសសន្តាបហរោ សុសីតលោ, តស្មាស្ស មគ្គទស្សនេន សន្តាបដ្ឋោ អាវិ ភវតិ នន្ទស្ស អច្ឆរាទស្សនេន សុន្ទរិយា អនភិរូបភាវោ វិយ. អវិបរិណាមធម្មស្ស បន និរោធស្ស ទស្សនេន តស្ស វិបរិណាមដ្ឋោ អាវិ ភវតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សភាវតោ អាយូហនលក្ខណស្សបិ សមុទយស្ស ទុក្ខទស្សនេន និទានដ្ឋោ អាវិ ភវតិ អសប្បាយភោជនតោ ឧប្បន្នព្យាធិទស្សនេន ភោជនស្ស ព្យាធិនិទានភាវោ វិយ. វិសំយោគភូតស្ស និរោធស្ស ទស្សនេន សំយោគដ្ឋោ. និយ្យានភូតស្ស ច មគ្គស្ស ទស្សនេន បលិពោធដ្ឋោតិ. តថា និស្សរណស្សាបិ និរោធស្ស អវិវេកភូតស្ស សមុទយស្ស ទស្សនេន វិវេកដ្ឋោ អាវិ ភវតិ. មគ្គទស្សនេន អសង្ខតដ្ឋោ. ឥមិនា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ មគ្គោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, សោបិ ច សប្បច្ចយត្តា សង្ខតោ ឯវាតិ អប្បច្ចយធម្មស្ស អសង្ខតភាវោ អតិវិយ បាកដោ ហោតិ. ទុក្ខទស្សនេន បនស្ស អមតដ្ឋោ អាវិ ភវតិ. ទុក្ខញ្ហិ វិសំ, អមតំ និព្ពានន្តិ. តថា និយ្យានលក្ខណស្សាបិ មគ្គស្ស សមុទយទស្សនេន ‘‘នាយំ ហេតុ និព្ពានស្ស បត្តិយា, អយំ ហេតូ’’តិ ហេត្វត្ថោ អាវិ ភវតិ. និរោធទស្សនេន ទស្សនដ្ឋោ បរមសុខុមរូបានិ បស្សតោ ‘‘វិប្បសន្នំ វត មេ ចក្ខូ’’តិ ចក្ខុស្ស វិប្បសន្នភាវោ វិយ. ទុក្ខទស្សនេន អធិបតេយ្យដ្ឋោ អនេករោគាតុរកបណជនទស្សនេន ឥស្សរជនស្ស ឧឡារភាវោ វិយាតិ ឯវមេត្ថ លក្ខណវសេន, ឯកស្ស អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន ច ឥតរេសំ តិណ្ណំ អាវិភាវតោ ឯកេកស្ស ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា. ឧបធិវិវេកោ និក្កិលេសតា.

បដិបក្ខំ អត្ថយន្តីតិ បច្ចត្ថិកា. បតិ វិរុទ្ធា អមិត្តា បច្ចាមិត្តា. សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ ឯត្តាវតា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតំ ទីបេតិ. តេន ញាណសម្បត្តិំ ទីបេត្វា ឥទានិ ករុណាសម្បត្តិំ ទីបេតុំ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេសី’’តិអាទិមាហ. អថ វា កិំ សោ បវេទេសីតិ? ញាណំ, តំ សព្ពំ តិលោកហិតភូតមេវ. សោ ធម្មំ ទេសេសីតិ កីទិសំ? ‘‘អាទិកល្យាណ’’ន្តិអាទិ. អនេន វចនេន វត្តុំ អរហភាវំ ទីបេតិ. សាសនធម្មោតិ ឱវាទបរិយត្តិ. កិច្ចសុទ្ធិយាតិ កិលេសប្បហាននិព្ពានារម្មណកិច្ចសុទ្ធិយា. សាសនព្រហ្មចរិយំ នាម សិក្ខត្តយំ, នវកោដិសហស្សានីតិអាទិកំ វា. មគ្គមេវ ព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. តស្ស បកាសកំ បិដកត្តយំ ឥធ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ នាម. ឆសុ អត្ថបទេសុ សង្ខេបតោ កាសនំ សង្កាសនំ. អាទិតោ កាសនំ បកាសនំ. ឧភយម្បិ វិត្ថារេត្វា ទេសនំ វិវរណំ. បុន វិភាគករណំ វិភជនំ. ឱបម្មាទិនា បាកដករណំ ឧត្តានីករណំ. សោតូនំ ចិត្តបរិតោសជននេន, ចិត្តនិសានេន ច បញ្ញាបនំ វេទិតព្ពំ. ព្យញ្ជនបទេសុ អក្ខរណតោ អក្ខរំ, ‘‘ឯកក្ខរបទមក្ខរ’’ន្តិ ឯកេ. វិភត្តិអន្តំ បទំ. ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. បទសមុទាយោ វា វាក្យំ. វិភាគបកាសោ អាការោ នាម. ផុសតីតិ ផស្សោតិអាទិ និព្ពចនំ និរុត្តិ, និរុត្តិយា និទ្ទិដ្ឋស្ស អបទេសោ និទ្ទេសោ នាម. ផុសតីតិ ផស្សោ, សោ តិវិធោ – សុខវេទនីយោ ទុក្ខវេទនីយោ អទុក្ខមសុខវេទនីយោតិ. ឯតេសុ អយំ យោជនា – អក្ខរេហិ សង្កាសយតិ, បទេហិ បកាសយតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ ករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបេតិ. អក្ខរេហិ វា សង្កាសយិត្វា បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ កត្វា និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបេតិ. អក្ខរេហិ វា ឧគ្ឃាដេត្វា បទេហិ វិនេតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិនេតិ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, និរុត្តីហិ នេត្វា និទ្ទេសេហិ វិនេតិ នេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ. អត្ថោតិ ភាសិតត្ថោ. តស្សេវត្ថស្ស បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សកោ សកោ ភាវោ បដិវេធោ នាម. តំ ឧភយម្បិ អត្ថោ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថ’’ន្តិ. ធម្មោតិ វា ទេសនាតិ វា ព្យញ្ជនមេវ. និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ សាសនព្រហ្មចរិយំ, សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតោ មគ្គោ ច, ឧភយម្បិ ព្រហ្មចរិយបទេន សង្គហិតំ. បដិបត្តិយាតិ បដិបត្តិហេតុ. អាគមព្យត្តិតោតិ បុនប្បុនំ អធីយមានា ខន្ធាទយោ បាកដា ហោន្តិ. ទុរុត្តសត្ថានិ អធីយមានានិ សម្មោហមេវាវាហន្តិ.

២-៣. កច្ចិ ខមនីយំ សីតុណ្ហាទិ. កច្ចិ យាបនីយំ យថាលទ្ធេហិ ជីវិតសាធនេហិ ជីវិតំ. អប្បាពាធន្តិ អប្បោបសគ្គំ, អប្បាតង្កន្តិ អប្បរោគំ. កច្ចិ លហុដ្ឋានំ សរីរកិច្ចេ. កច្ចិ ពលំ សមណកិច្ចេ. កច្ចិ ផាសុវិហារោ យថាវុត្តនយេន អប្បាពាធតាយ, អនុក្កណ្ឋនាទិវសេន វា. សត្តសដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមវយោ, ឧត្តរាមុខោតិ វុត្តំ ហោតិ. លោកវិវរណេ ជាតេ ឥធ កិំ ឱលោកេសិ, នត្ថេត្ថ តយា សទិសោបីតិ អាហ ‘‘ត្វំ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គោ’’តិអាទិ. អាសភិំ ឧត្តមំ. ឧបបត្តិវសេន ទេវា. រូបានំ បរិភោគវសេន, បត្ថនាវសេន វា ឧប្បន្នា រាគសម្បយុត្តា សោមនស្សវេទនានុរូបតោ ឧប្បជ្ជិត្វា ហទយតប្បនតោ អម្ពរសាទយោ វិយ ‘‘រូបរសា’’តិ វុច្ចន្តិ. តថាគតស្ស បហីនាតិ អធិការវសេនាហ. តថាគតស្សបិ ហិ កស្សចិ តេ បហីនាតិ មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា. កថំ? រូបរសាទិវចនេន វិបាកធម្មធម្មា គហិតា, តេ វិជ្ជមានាបិ មត្ថកសទិសានំ តណ្ហាវិជ្ជានំ មគ្គសត្ថេន ឆិន្នត្តា អាយតិំ តាលបន្តិសទិសេ វិបាកក្ខន្ធេ និព្ពត្តេតុំ អសមត្ថា ជាតា. តស្មា តាលាវត្ថុ វិយ កតា. ‘‘កុសលសោមនស្សាបិ ឯត្ថ សង្គហិតា’’តិ វទន្តិ. បឋមមគ្គេន បហីនា កម្មបថដ្ឋានិយា, ទុតិយេន ឧច្ឆិន្នមូលា ឱឡារិកា, តតិយេន តាលាវត្ថុកតា កាមរាគដ្ឋានិយា. ចតុត្ថេន អនភាវំកតា រូបរាគារូបរាគដ្ឋានិយា. អបរិហានធម្មតំ បន ទីបេន្តោ ‘‘អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ អាហ. តទង្គប្បហានេន វា បហីនា វិបស្សនាក្ខណេ, ឈានស្ស បុព្ពភាគក្ខណេ វា, វិក្ខម្ភនប្បហានេន ឧច្ឆិន្នមូលា ឈានក្ខណេ. ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (បារា. ១១) ហិ វុត្តំ. សមុច្ឆេទប្បហានេន តាលាវត្ថុកតា តតិយវិជ្ជាធិគមក្ខណេ. ឥត្ថម្ភូតា បន តេ រូបរសាទយោ អនភាវំកតា អាយតិមនុប្បាទធម្មាតិ ឯកមេវិទំ អត្ថបទំ. បឋមាយ វា អភិនិព្ភិទាយ បហីនា, ទុតិយាយ ឧច្ឆិន្នមូលា, តតិយាយ តាលាវត្ថុកតា. ឥត្ថម្ភូតា យស្មា អនភាវំកតា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាយតិំអនឧប្បាទធម្មាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា ទុក្ខញាណេន បហីនា, សមុទយញាណេន ឧច្ឆិន្នមូលា, និរោធញាណេន តាលាវត្ថុកតា, មគ្គញាណេន អនភាវំកតា, បច្ចវេក្ខណញាណេន អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ វេទិតព្ពា. លោកិយមគ្គេន វា បហីនា, ទស្សនមគ្គេន ឧច្ឆិន្នមូលា, តិវិធេន ភាវនាមគ្គេន តាលាវត្ថុកតាតិអាទិ. ព្រាហ្មណស្ស អវិសយត្តា ធម្មរសា ន ឧទ្ធដា.

១១. ធម្មធាតុន្តិ ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ធម្មធាតុ នាម. អនុកម្បវចនានុរូបំ ‘‘បុណ្ណចន្ទោ វិយា’’តិ វុត្តំ, សូរិយវចនំ ‘‘សុប្បដិវិទ្ធត្តា’’តិវចនានុរូបំ, បថវីសមចិត្តតាយ ការណំ ‘‘ករុណាវិប្ផារ’’ន្តិ វទន្តិ. បដិច្ឆាទេតព្ពេ ហិ អត្តនោ គុណេ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយ’’ន្តិអាទិនា បកាសេន្តោ អត្តនោ ករុណាវិប្ផារំ បកាសេតីតិ គហេតព្ពោ. វរភូរិមេធសោ វរបុថុលញាណោ, ភូរីតិ វា ភូមិ, ភូមិ វិយ បត្ថដវរបញ្ញោតិ អត្ថោ. អពុជ្ឈិ ឯត្ថាតិបិ អធិករណេន រុក្ខោ ពោធិ. សយំ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ វា តេន តំសមង្គិនោតិ មគ្គោ ពោធិ, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ. ពុជ្ឈីយតីតិ និព្ពានំ ពោធិ. តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ ឧបនិស្សយវតោ យថាសម្ភវំ តិស្សោ វិជ្ជា វេទិតព្ពា. ឯកគ្គតាវសេន តិក្ខភាវោ. តិក្ខោបិ ឯកច្ចោ សរោ លក្ខំ បត្វា កុណ្ឋោ ហោតិ, ន តថា ឥទំ. សតិន្ទ្រិយវសេនស្ស ខរភាវោ, សទ្ធិន្ទ្រិយវសេន វិប្បសន្នភាវោ, អន្តរា អនោសក្កិត្វា កិលេសបច្ចត្ថិកានំ សុដ្ឋុ អភិភវនតោ វីរិយិន្ទ្រិយវសេនស្ស សូរភាវោ ច វេទិតព្ពោ. មគ្គវិជាយនត្ថំ គព្ភគ្គហណកាលោ សង្ខារុបេក្ខានន្តរមនុលោមត្តា.

ឆន្ទោតិ ច សង្កប្បោតិ ច អវត្ថន្តរភេទភិន្នោ រាគោវ –

‘‘សេនហាត្ថ្យង្គមុបេតិ,

រត្តហទយោ រាគេន;

សម្មគតេ រត្តកាមមុបេតិ,

កាមបតិតំ លោកស្ស មាត្រាលមតី’’តិ –

អាទីសុ វិយ –

វិភង្គេយេវ កិញ្ចាបិ អត្ថោ វុត្តោតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – វិភង្គបាឡិំ អានេត្វា ឥធ វុត្តោបិ សព្ពេសំ ឧបការាយ ន ហោតិ, តស្មា តំ អដ្ឋកថានយេនេវ បកាសយិស្សាមីតិ. ឥតោតិ កាមេហិ. កាយវិវេកាទីសុ ឧបធិវិវេកោ តតិយោ, តស្មា តតិយំ ឆឌ្ឌេត្វា ទ្វេ គហេត្វា តទង្គាទីសុ វិក្ខម្ភនវិវេកំ គហេត្វា ‘‘តយោ ឯវា’’តិ វុត្តា. ឯវំ សតិ ចិត្តវិក្ខម្ភនា ឯកត្ថា ឯវាតិ វិសេសោ ន សិយាតិ ចេ? អប្បនាវារត្តា ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. កាយវិវេកគ្គហណេន បុព្ពភាគគ្គហណំ ញាយតិ, តស្មា ចិត្តវិវេកោតិ តទង្គវិវេកោ វុត្តោ, វិក្ខម្ភនេន អប្បនាកាលេតិ គហេតព្ពំ អសង្ករតោ. អថ វា ចិត្តវិវេកេន តទង្គវិក្ខម្ភនា គហិតា, ឥតរេន វិក្ខម្ភនវិវេកោ ឯវាតិបិ យុត្តំ, កិលេសកាមត្តា វា ទ្វីសុ កម្មេសុ បរិយាបន្នោ បុរិសោ វិយ. យថា អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវសេន លោកេ ‘‘សផលោ រុក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ, តថេវ វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិវសេន សាសនេ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារំ ឈាន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ.

វូបសមាតិ ឯត្ថ កេសំ វូបសមាតិ, កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកានន្តិ? ឯត្ថ យទិ បឋមជ្ឈានិកានំ, នត្ថិ តេសំ វូបសមោ. ន ហិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចាររហិតំ អត្ថិ. យទិ ទុតិយជ្ឈានិកានំ, នត្ថេវ វូបសមោ តត្ថ តទភាវាតិ ចេ? តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘សមតិក្កមា’’តិ, សមតិក្កមោបិ ន តេសំយេវ. កិន្តុ សកលស្សបិ បឋមជ្ឈានធម្មរាសិស្សាតិ ចេ? តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘ឱឡារិកស្ស បន សមតិក្កមា’’តិអាទិ. សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានធម្មា ឱឡារិកាវ ទុតិយជ្ឈានតោ, ន កេវលំ វិតក្កវិចារទ្វយមេវាតិ ចេ? ន វិតក្កវិចារាយេវ តេហិ សម្បយុត្តានំ ឱឡារិកភាវតោតិ តេស្វេវ អាទីនវទស្សនេន ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ តេសំ អភាវោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អបាតុភាវា’’តិ, យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន, យោគេន វា ឥទំ ឈានំ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ច, តស្ស ទស្សនត្ថំ សទ្ធាសមាធយោ វិភង្គេ វុត្តា. បណីតភោជនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ២៥៧ អាទយោ) សប្បិអាទយោ វិយាតិ វុត្តេ អយំ អត្ថវណ្ណនា ន វិរុជ្ឈតិ. សមំ បស្សតីតិ លីនុទ្ធច្ចំ បហាយ ខីណាសវស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការភូតា ឧបេក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា. នីវរណាទិបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាគហណេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា, អយំ សង្ខារុបេក្ខា នាម. វិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា វិបស្សនុបេក្ខា នាម. តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឈានុបេក្ខា បារិសុទ្ធុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ, អវត្ថាភេទេន ភេទោ នេសំ. សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ ឯកតា បញ្ញាវសេន, កិច្ចវសេន បន ទុវិធតា វេទិតព្ពា.

ឆឡង្គុបេក្ខា កាមាវចរា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា រូបាវចរាតិអាទិនា ភូមិវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា ខីណាសវស្សេវ, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា តិណ្ណម្បិ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខានន្តិ ឯវំ បុគ្គលវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា សោមនស្សុបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ឧបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ឯវាតិ ឯវំ ចិត្តវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា ឆឡារម្មណា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ធម្មារម្មណាវាតិ អារម្មណវសេន. វេទនុបេក្ខា វេទនាក្ខន្ធេន សង្គហិតា, ឥតរា នវ សង្ខារក្ខន្ធេនាតិ ខន្ធសង្គហវសេន. ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារពោជ្ឈង្គឈានុបេក្ខា បារិសុទ្ធិតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា, តស្មា ឯកក្ខណេ ឯកាវ សិយា, ន ឥតរា, តថា សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខាបិ. វេទនាវីរិយុបេក្ខានំ ឯកក្ខណេ សិយា ឧប្បត្តីតិ. ឆឡង្គុបេក្ខា អព្យាកតា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា កុសលាព្យាកតា, តថា សេសា. វេទនុបេក្ខា បន សិយា អកុសលាបិ. ឯវំ កុសលត្តិកវសេន. ទសបេតា សង្ខេបេន ចត្តារោវ ធម្មា វីរិយវេទនាតត្រមជ្ឈត្តញាណវសេន. ‘‘ទុក្ខទោមនស្សសុខសោមនស្សាន’’ន្តិ ឯវំ បហានក្កមេន អវត្វា វិភង្គេ វុត្តនយេន កស្មា វុត្តានីតិ ចេ? សុត្តានុរក្ខណត្ថំ. ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតន្តិ ឯត្ថ ‘‘អារម្មណវសេន អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតាការេន អនុភវតីតិ គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. កស្មា? ឯកំយេវ កសិណំ អារព្ភ សព្ពេសំ បវត្តិតោ. តតិយជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ ឧបការា ហុត្វា អាគតាតិ សតិសីសេន ទេសនា កតា, វិគតវលាហកាទិនា សោម្មតាយ រត្តិយា វលាហកាទិនា កាលុស្សិយេ សតិបិ ទិវា វិយ អនុបការិកា ន ហោតិ រត្តិំ, តស្មា ‘‘អត្តនោ ឧបការកត្តេន វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សូរិយប្បភាភិភវា, រត្តិយា អលាភាតិ ឥមេ ទ្វេ ហេតូ អបរិសុទ្ធតាយ ការណំ. សោម្មភាវេន, អត្តនោ ឧបការកត្តេន ចាតិ ឥមេ ទ្វេ សភាគតាយ ការណ’’ន្តិ វទន្តិ, តស្សា អបរិសុទ្ធាយ ជាតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ការណវចនន្តិ ឯកេ.

ឈានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា

១២. ចិត្តេកគ្គតាសភាគត្តា ឈានានំ ‘‘កេសញ្ចិ ចិត្តេកគ្គតត្ថានី’’តិ អាហ. កុសលានំ ភវោក្កមនសភាគត្តា ‘‘កេសញ្ចិ ភវោក្កមនត្ថានី’’តិ. អសភាគត្តា សេសដ្ឋានេសុ ‘‘បាទកត្ថានី’’តិ អវត្វា ‘‘បាទកានី’’តិ អាហ. តេន បាទកភូតានម្បិ យថាសម្ភវំ ចិត្តេកគ្គតា ភវោក្កមនតាវហតំ, ឥតរេសំ យថាសម្ភវំ បាទកតាវហតញ្ច ទីបេតិ. អសភាគត្តា ជវនវិបស្សនាបាទកានិ សមានានិ អភិញ្ញាបាទកានិ ច ហោន្តិ, អភិញ្ញាបាទកានិ ច វិបស្សនាបាទកានិ ហោន្តីតិបិ ទីបេតិ, តថា បាទកាភាវំ ទីបេតិ. អភិញ្ញាយ ហិ ចតុត្ថមេវ បាទកំ, ន ឥតរានិ. តេសុ ចតុត្ថស្ស តតិយំ បាទកំ, តតិយស្ស ទុតិយំ, ទុតិយស្ស បឋមន្តិ. អថ វា ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ យថាលាភតោ វុត្តំ.

វិនយនិទាននិមិត្តំ, វេរញ្ជនិវាសកប្បនំ;

សត្ថុ យស្មា តស្មា ភគវា, វិជ្ជត្តយមាហ វេរញ្ជេ.

វុត្តញ្ហេតំ ‘‘វិនយេ សុប្បដិបន្នោ ភិក្ខុ សីលសម្បត្តិំ និស្សាយា’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា). សីលវតោ ហិ សីលបច្ចវេក្ខណត្ថំ រត្តិដ្ឋានទិវាឋានេសុ និសិន្នស្ស និសជ្ជនតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ អតីតកិរិយានុស្សរណពហុលតាយ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិវិជ្ជា អប្បកសិរេន សមិជ្ឈតិ. តថា អត្តានំ បដិច្ច សត្តានំ ចុតិបរិគ្គហណសីលតាយ ចុតូបបាតញាណំ អប្បកសិរេន សមិជ្ឈតិ, ឧទកាទីសុ សុខុមត្ត ទស្សនសីលតាយ ទិព្ពចក្ខុញាណំ សមិជ្ឈតិ. យស្មា សត្តវិធមេថុនសំយោគបរិវជ្ជនេន, កាមាសវាទិបរិវជ្ជនេន វា ព្រហ្មចរិយំ អខណ្ឌាទិភាវំ បាបុណាតិ, តស្មាស្ស អាសវក្ខយញាណំ អប្បកសិរេន សមិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ វិនយនិទានេ វិជ្ជត្តយមេវ ទស្សិតំ, តស្មា អាហ ‘‘យេសញ្ច គុណានំ ទាយកំ អហោសិ, តេសំ ឯកទេសំ ទស្សេន្តោ’’តិ, អញ្ញថា វិជ្ជត្តយបដិលាភមត្តប្បសង្គោ សិយាតិ.

សោ ឯវន្តិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ ចតុន្នំ ឈានានំ បុព្ពភាគបដិបទាបិ សង្គហំ គច្ឆតិ, ន កេវលំ បុរិមជ្ឈានត្តិកមេវ, តថាបិ កេវលំ បុរិមជ្ឈានត្តិកមេវ គណ្ហន្តោ ‘‘ឯវន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្កមនិទស្សនមេតំ, ឥមិនា បឋមជ្ឈានាធិគមាទិនា កមេន ចតុត្ថជ្ឈានំ បដិលភិត្វាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ, តំ កស្មាតិ ចេ? សម្ភារភូមិត្តា. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨១) ‘‘ឯត្ថ ច បុរិមានិ តីណិ ឈានានិ យស្មា បីតិផរណេន ច សុខផរណេន ច សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា លហុមុទុកម្មញ្ញកាយោ ហុត្វា ឥទ្ធិំ បាបុណាតិ, តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន ឥទ្ធិលាភាយ សំវត្តនតោ សម្ភារភូមិយោតិ វេទិតព្ពានិ. ចតុត្ថជ្ឈានំ បន ឥទ្ធិលាភាយ បកតិភូមិ ឯវា’’តិ. ឥទមេវ វា អត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘បុព្ពេ ឥមានិ ចត្តារិ ឈានានិ កេសញ្ចិ អភិញ្ញាបាទកានី’’តិ. យទិ ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានម្បិ អន្តោកត្វា ឯវន្តិ កិមត្ថំ ន វុត្តំ. តញ្ហិ បកតិភូមីតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ, ចតុត្ថជ្ឈានតោ បរស្ស សមាហិតាទិភាវប្បត្តស្ស ចិត្តស្ស អត្ថិភាវប្បសង្គតោ. យស្មា យស្មិំ សតិ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តស្មិំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេ បកតិភូមិភាវប្បត្តេ អភិញ្ញាបាទកេ ជាតេ បរិកម្មចិត្តំ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ អាហ. អភិនីហារក្ខមំ ហោតីតិ ឯត្ថ តំ ឥទ្ធិវិធាធិគមត្ថាយ បរិកម្មចិត្តំ អភិនីហរតិ. កសិណារម្មណតោ អបនេត្វា ឥទ្ធិវិធាភិមុខំ បេសេសិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានតោ ឥទ្ធិវិធញាណាទីនំ នីហរណត្ថ’’ន្តិ វុត្តត្តា អភិនីហារក្ខមន្តិ អត្ថោ បកប្បិតោ.

សោ ឯវំ សមាហិតេ ឯវំ អានេញ្ជប្បត្តេតិ យោជនា វេទិតព្ពា ទុតិយវិកប្បេ, នីវរណទូរីភាវេន វិតក្កាទិសមតិក្កមេនាតិ បឋមជ្ឈានាទីនំ កិច្ចសង្គណ្ហនតោ. អយំ យោជនា បឋមវិកប្បេ ន សម្ភវតិ ‘‘បរិសុទ្ធេតិអាទីសុ បនា’’តិ វចនេន ‘‘ឯវ’’ន្តិ បទស្ស អនុប្បពន្ធនិវារណតោ. តេនេវ ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេន បរិសុទ្ធេ’’តិអាទិមាហ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ‘‘អហោ វតាហំ អាបត្តិញ្ចេវ អាបន្នោ អស្សំ, ន ច មំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦០) នយេន ឧប្បន្នឥច្ឆាវសេន បវត្តានំ កោបអបច្ចយានំ អភាវេន អនង្គណេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បន យថាវុត្តប្បការា ឥច្ឆាបិ បឋមជ្ឈានាទីនំ អធិគមាយ អន្តរាយិកា ‘‘សម្បជានមុសាវាទោ ខោ បនាយស្មន្តោ អន្តរាយិកោ ធម្មោ’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វុត្តត្តា, បគេវ ឥច្ឆាវចរា កោបអបច្ចយា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចនីកានំ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរាន’’ន្តិអាទិ. កត្ថចិ បន ‘‘ឈានបដិលាភបច្ចយានំ ឥច្ឆាវចរាន’’ន្តិ បោត្ថកេសុ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ បមាទលេខោ, គណ្ឋិបទេ ច ‘‘អហោ វត សត្ថា មមញ្ញេវ បដិបុច្ឆិត្វា ធម្មំ ទេសេយ្យា’’តិ យោ តទត្ថោ លិខិតោ, សោ ទុល្លិខិតោ. ន ហិ ឈានបដិលាភបច្ចយា កោបាទយោ អនង្គណសុត្តេ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ) វុត្តា, ‘‘ន ច យុត្តិតោ សម្ភវន្តិ ឈានលាភិនោ តទភាវា’’តិ អាចរិយោ វទតិ, តំ វីមំសិតព្ពំ. ឯត្ថ វិជ្ជត្តយស្ស ឧត្តរុត្តរវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិនា បុនប្បុនំ អដ្ឋង្គនិទស្សនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧត្តរុត្តរវិសេសា ចេភាសំ អត្តទុក្ខបរទុក្ខទស្សនតទុបសមត្តទីបនតោ វេទិតព្ពា. ភគវា ហិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន អត្តនោ អនន្តសំសារទុក្ខំ បស្សិត្វា, ចុតូបបាតញាណេន បរស្ស ច លោកស្ស អាសវក្ខយញាណេន តទុភយវូបសមត្តញ្ច បស្សិត្វា តំ ទេសេតិ, បឋមេន វា អត្តទុក្ខទស្សនតោ អត្តសិនេហបរិច្ចាគំ ទីបេតិ. ទុតិយេន បរទុក្ខទស្សនតោ បរេសុ កោបបរិច្ចាគំ, តតិយេន អរិយមគ្គទស្សនតោ មោហបរិច្ចាគញ្ច ទីបេតិ. ឯវំ នានាគុណវិសេសទីបនតោ ឥមស្សេវ លោកិយាភិញ្ញាទ្វយស្ស ឥធ គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

យស្មា អតីតជាតិ ឯវ និវាសោ, តស្មា ‘‘អតីតជាតីសូ’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ជាតិយា ឯកទេសេបិ និវាសវោហារសិទ្ធិទស្សនតោ. បាឡិយំ កិញ្ចាបិ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិអាទិវចនេន សកលជាតិយា អនុស្សរណមេវ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ វិយ ទិស្សតិ, ន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តទេកទេសានុស្សរណម្បិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ ឯវាតិ ទស្សនត្ថំ, ភុម្មវចនំ កតំ ឱកាសាទិសង្គហត្ថញ្ច. ‘‘ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសូ’’តិ អាទិ-សទ្ទេន អនិវុត្ថលោកធាតុទីបរដ្ឋនគរគាមាទិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘តេសំ ឆិន្នវដុមកានំ លោកុត្តរសីលាទីនិ ន ភគវតា ពោធិសត្តកាលេ វិញ្ញាតានី’’តិ វុត្តំ. អត្ថាបត្តិតោ លោកិយានិ វិញ្ញាតានីតិ អាបជ្ជតិ, តំ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិការេ ‘‘អរិយានំ ឧបវាទកា’’តិ វចនេន សមេន្តំ វិយ ទិស្សតិ. ន ហិ អរិយេ អបស្សន្តស្ស ឯវំ ហោតិ. កិមត្ថំ បនេត្ថ អនុស្សតិ វុត្តា, ននុ ឯស វិជ្ជាធិការោតិ ចេ? អាទិកម្មិកស្ស សតិវសេន និព្ពត្តិតោ, អតីតធម្មានំ សតិយា វិសេសាធិការត្តា ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុស្សរាមី’’តិ.

‘‘វត្តមានេសុ វិជ្ជាន-មតីតេស្វស្ស សរតិ;

អនាគតេសុ ធម្មេសុ, សរតិ វិជ្ជាន បណិធី’’តិ.

អាចរិយកុមារិតេន សិលោកោបិ វុត្តោ.

តត្ថ រាគេ ឧស្សន្នតរេ តេជោសំវដ្ដោ. ទោសេ អាបោសំវដ្ដោ. មោហេ វាយោសំវដ្ដោ. កេចិ ‘‘ទោសេ តេជោសំវដ្ដោ, រាគេ អាបោសំវដ្ដោ, មោហេ វាយោសំវដ្ដោ’’តិ វទន្តិ. យស្មា អមុត្រាតិ ចិត្តំ, វចនំ វា ភវាទិនិយមេន ហោតិ, តស្មា ‘‘ភវេ វា’’តិអាទិ. ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោតិ បទទ្វយេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធាមូលកំ បញ្ញត្តិសង្ខាតំ គោចរនិវាសំ ទីបេតិ. បវត្តផលភោជនោ សយំបតិតផលាហារោ. ចតុរាសីតិកប្បសហស្សបរមាយុបរិយន្តោ វាតិ បណិធានតោ បុព្ពេ. បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ន ហោតិ. ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណលាភីនំ បនេតំ អានុភាវបរិទីបន’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. អមុត្រាតិ ឯត្ថ បឋមយោជនាយំ សីហោក្កន្តវសេន អនុស្សរណំ វុត្តំ, តញ្ច ខោ អនុលោមវសេន. ‘‘បដិលោមវសេនា’’តិបិ លិខន្តិ, តំ ទុវិញ្ញេយ្យំ. សីហោក្កន្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនេកាសុ កប្បកោដីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា តន្តិ និទស្សនេន បដិបត្តិសាធារណេន ផលសាធារណតំ ទស្សេន្តោ ព្រាហ្មណស្ស អាទរំ ជនេតិ, អត្តានមេវេកំ ឧក្កំសេតីតិ វចនំ និវារេតិ. ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ តស្ស បុព្ពេ ឧប្បន្នចិត្តេ ឯវ និយោជេតិ. បឋមា អភិនិព្ភិទាតិ វចនេន អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស ពហុបដលភាវំ ទស្សេតិ, តេន អដ្ឋគុណិស្សរិយាទិនា អនភិនិព្ភិទំ ទីបេតិ.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា

១៣. ‘‘ចុតូបបាតញាណាយា’’តិ ផលូបចារេន វុត្តំ. ឥទញ្ហិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបារម្មណត្តា បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ ហោតិ. ន ចុតិំ វា បដិសន្ធិំ វា អារម្មណំ ករោតិ. តស្មា ‘‘យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមី’’តិ (បារា. ១៣) វចនំ វិយ ផលូបចារេនេវ វុត្តមិទន្តិ វេទិតព្ពំ. ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា ការណោបចារេន ទិព្ពំ. ឥមិនា បន កេចិ អាចរិយា ‘‘កុសលាកុសលា ចក្ខូ ទិព្ពចក្ខុ កាមាវចរ’’ន្តិ វទន្តិ, តេ បដិសេធិតា ហោន្តិ. ចតុត្ថជ្ឈានបញ្ញា ហិ ឯត្ថ អធិប្បេតា. មហាជុតិកត្តា មហាគតិកត្តាតិ ឯតេសុ ‘‘សទ្ទសត្ថានុសារេនា’’តិ វុត្តំ. ឯកាទសន្នំ ឧបក្កិលេសានំ ឯវំ ឧប្បត្តិក្កមោ ឧបក្កិលេសភាវោ ច វេទិតព្ពោ, មហាសត្តស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា នានាវិធានិ រូបានិ ទិស្វា ‘‘ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ វិចិកិច្ឆា ឧទបាទិ, សោ ឧបក្កិលេសោ ឧបក្កិលេសសុត្តេ (ម. និ. ៣.២៣៦ អាទយោ) ‘‘វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិម្ហិ ចវិ, សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’’ន្តិ វចនតោ. តតោ ‘‘រូបានិ មេ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទានិ ន កិញ្ចិ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តយតោ អមនសិការោ, តតោ កិញ្ចិ អមនសិករោន្តស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧទបាទិ, តតោ តស្ស បហានត្ថំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា រូបានិ បស្សតោ ហិមវន្តាទីសុ ទានវរក្ខសាទយោ បស្សន្តស្ស ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ, តតោ តស្ស បហានត្ថំ ‘‘មយា ទិដ្ឋភយំ បកតិយា ឱលោកិយមានំ នត្ថិ, អទិដ្ឋេ កិំ នាម ភយ’’ន្តិ ចិន្តយតោ ឧប្បិលាវិតត្តំ ឧទបាទិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឧប្បិលំ ទិព្ពរូបទស្សេនេនា’’តិ វុត្តំ, ‘‘តំ ទុវុត្តំ បរតោ អភិជប្បាវចនេន តទត្ថសិទ្ធិតោ’’តិ អាចរិយោ វទតិ. តតោ ឆម្ភិតត្តប្បហានត្ថំ ‘‘មយា វីរិយំ ទឡ្ហំ បគ្គហិតំ, តេន មេ ឥទំ ឧប្បិលំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វីរិយំ សិថិលំ ករោន្តស្ស កាយទុដ្ឋុល្លំ កាយទរថោ កាយាលសិយំ ឧទបាទិ, តតោ តំ ចជន្តស្ស អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទបាទិ, តត្ថ ទោសំ បស្សតោ អតិលីនវីរិយំ ឧបទាទិ, តតោ តំ បហាយ សមប្បវត្តេន វីរិយេន ឆម្ភិតត្តភយា ហិមវន្តាទិដ្ឋានំ បហាយ ទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវសង្ឃំ បស្សតោ តណ្ហាសង្ខាតា អភិជប្បា ឧទបាទិ, តតោ ‘‘មយ្ហំ ឯកជាតិករូបំ មនសិ ករោន្តស្ស អភិជប្បា ឧប្បន្នា, តស្មា ទានិ នានាវិធំ រូបំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ កាលេន ទេវលោកាភិមុខំ, កាលេន មនុស្សលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នានាវិធានិ រូបានិ មនសិ ករោតោ នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, តតោ ‘‘នានាវិធរូបានិ មេ មនសិ ករោន្តស្ស នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, តស្មា ទានិ អភិជប្បាទិភយា ឥដ្ឋាទិនិមិត្តគ្គាហំ បហាយ ឯកជាតិកមេវ រូបំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ តថា ករោតោ អភិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ឧទបាទិ ឯវំ បហីនឧបក្កិលេសស្សាបិ អនធិដ្ឋិតត្តា. ឱភាសញ្ហិ ខោ ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមីតិអាទិ ជាតំ.

តស្សត្ថោ – យទា បរិកម្មោភាសមេវ មនសិ ករោមិ, តទា ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបានិ ន ច បស្សាមិ, រូបទស្សនកាលេ ច ឱភាសំ ន ជានាមីតិ. កិមត្ថមិទំ វុត្តំ, ន ហិ ឯតំ ឧបក្កិសេសគតន្តិ? ន កេវលំ ឧបក្កិលេសប្បជហនមេវេត្ថ កត្តព្ពំ, យេន ឥទំ វិសុទ្ធំ ហោតិ, អញ្ញម្បិ តទុត្តរិ កត្តព្ពំ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ. វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោតិអាទីសុ ‘‘ឥមេ ធម្មា ឧបក្កិលេសាតិ អាទីនវទស្សនេន បជហិំ, ន មយ្ហំ តទា ឧប្បន្នត្តា’’តិ កេចិ វទន្តិ. មានុសកំ វាតិ ឥមិនា សភាវាតិក្កមំ ទស្សេតិ. មំសចក្ខុនា វិយាតិ ឥមិនា បរិយត្តិគ្គហណំ, វណ្ណមត្តារម្មណតញ្ច ឧបមេតិ. វណ្ណមត្តេ ហេត្ថ សត្ត-សទ្ទោ, ន ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (អ. និ. ១០.២៧) ឯត្ថ វិយ សព្ពសង្ខតេសុ, ហីនជាតិអាទយោ មោហស្ស និស្សន្ទោ វិបាកោ. កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា បុព្ពេ អតីតភវេ អហេសុំ, សម្បតិ និរយំ ឧបបន្នាតិ ឯវំ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យថាកម្មូបគញាណញ្ហិ ឯកន្តមតីតារម្មណំ, ទិព្ពចក្ខុ បច្ចុប្បន្នារម្មណ’’ន្តិ ឧភិន្នំ កិច្ចវសេន វុត្តំ. មហល្លកោតិ សមណានំ សារុប្បមសារុប្បំ, លោកាចារំ វា ន ជានាតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តត្តា គុណបរិធំសនេន គរហតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.៩៩៨, ១០០៤) វុត្តោ អរិយបុគ្គលោ មគ្គាវរណំ កាតុំ សមត្ថំ ផរុសវចនំ យទិ កថេយ្យ, អបាយគមនីយម្បិ ករេយ្យ, តេន សោ អបាយុបគោបិ ភវេយ្យ, តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ ឯកេ. ‘‘វាយាមំ មា អកាសីតិ ថេរេន វុត្តត្តា មគ្គាវរណំ ករោតី’’តិ វទន្តិ. បុព្ពេវ សោតាបន្នេន អបាយទ្វារោ បិហិតោ, តស្មាស្ស សគ្គាវរណំ នត្ថិ. ‘‘បាកតិកន្តិ បវត្តិវិបាកំ អហោសី’’តិ វទន្តិ. ‘‘វុទ្ធិ ហេសា, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ, យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧០; ទី. និ. ១.២៥១) វចនតោ បាកតិកំ អហោសីតិ ឯកេ. សចេ សោ ន ខមតីតិ សោតាបន្នាទីនំ ខន្តិគុណស្ស មន្ទតាយ វា អាយតិំ តស្ស សុដ្ឋុ សំវរត្ថាយ វា អក្ខមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សុខានំ វា អាយស្ស អារម្មណាទិនោ អភាវា កាលកញ្ចិកា អសុរា ហោន្តិ. ‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិ (ឥតិវុ. ៨៣) វចនតោ មនុស្សគតិបិ. ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុមេវ ទស្សនដ្ឋេន ញាណំ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វិន្ទនដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អត្ថោ.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា

១៤. សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ កិំ បុរិមស្មិំយេវ, ឧទាហុ អញ្ញស្មិំយេវ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេ. អដ្ឋកថាយម្បិ យតោ វុដ្ឋាយ បុរិមវិជ្ជាទ្វយំ អធិគតំ, តទេវ បុន សមាបជ្ជនវសេន អភិនវំ អភិណ្ហំ កតន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ ឥធ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – យទិ តទេវ បុន សមាបជ្ជនវសេន អភិនវំ កតំ, អថ កស្មា បុព្ពេ វិយ ‘‘វិបស្សនាបាទកំ អភិញ្ញាបាទកំ និរោធបាទកំ សព្ពកិច្ចសាធកំ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកំ ឥធ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ព’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឥធ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ននុ ឥធ តថាវចនដ្ឋានមេវ តំ អរហត្តមគ្គេន សទ្ធិំ សព្ពគុណនិប្ផាទនតោ, ន បឋមវិជ្ជាទ្វយមត្តនិប្ផាទនតោតិ? វុច្ចតេ – អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គបដិបទាវិមោក្ខវិសេសនិយមោ បុព្ពភាគវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាយ សង្ខារុបេក្ខាសង្ខាតាយ និយមេន អហោសីតិ ទស្សនត្ថំ វិបស្សនាបាទកមិធ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បរិយាបន្នត្តា, ន តទារម្មណមត្តេន. បរិយាយតោតិ អញ្ញេនបិ បការេន. ‘‘ឥមេ អាសវា’’តិ អយំ វារោ កិមត្ថំ អារទ្ធោ? ‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ អធិការានុលោមនត្ថំ. មគ្គក្ខណេ ហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ផលក្ខណេ វិមុត្តំ ហោតីតិ ឥទំ ឯកត្តនយេន វុត្តំ. យញ្ហិ វិមុច្ចមានំ, តទេវ អបរភាគេ វិមុត្តំ នាម ហោតិ. យញ្ច វិមុត្តំ, តទេវ បុព្ពភាគេ វិមុច្ចមានំ នាម ហោតិ. ភុញ្ជមានោ ឯវ ហិ ភោជនបរិយោសានេ ភុត្តាវី នាម. ‘‘ឥមិនា បច្ចវេក្ខណញាណំ ទស្សេតី’’តិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច បដ្ឋានេ ‘‘មគ្គា វុដ្ឋហិត្វា មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, ផលំ, និព្ពានំ, បហីនេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតី’’តិ អយមុប្បត្តិក្កមោ វុត្តោ. បវត្តិក្កមោ បនេត្ថ សរូបតោ អត្ថតោតិ ទ្វិធា វុត្តោ. តត្ថ ‘‘វិមុត្តមិតិ ញាណំ អហោសី’’តិ សរូបតោ ចតុព្ពិធស្សបិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស បវត្តិក្កមនិទស្សនំ. ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិ អត្ថតោ. តេនេវ អន្តេ ‘‘អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ទេសនំ អកាសិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស តថា អប្បវត្តិតោ. អប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជានន្តោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិ ជានាតិ នាម. ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ’’ន្តិ អនាគតំសញាណស្ស ច ទិព្ពចក្ខុសន្និស្សិតត្តា វុត្តំ.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា

១៥. កណ្ណសុខតោ ហទយង្គមតោតិ វចនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អនត្តុក្កំសនតោតិអាទិ បុគ្គលវសេន, កណ្ណសុខតោតិ សោតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ. អាបាថារមណីយតោតិ ញាណាបាថារមណីយតោ. សយមេវ ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា, មគ្គោ បន អសោកោ ហោតិ. តទា ហិ សោកោ បហីយមានោ. ចរិយាទិអនុកូលតោ អប្បដិកូលំ. ‘‘មធុរមិម’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘ធម្មមិម’’ន្តិ វចនំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ. តស្មា ‘‘រាគវិរាគមិម’’ន្តិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា បុន បិណ្ឌេត្វា ធម្មមិមំ ឧបេហីតិ យោជេតព្ពំ, ‘‘ធម្មមេវ សរណត្ថមុបេហី’’តិ បឋន្តិ កិរាតិ ទីបេតិ. សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុគ្គតិំ បរិក្កិលេសំ ទុក្ខំ ហិំសតីតិ រតនត្តយំ សរណំ នាម. តប្បសាទតគ្គរុតាទីហិ វិហតកិលេសោ តប្បរាយនតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គីសត្តោ សរណំ គច្ឆតិ. បភេទេន បន ទុវិធំ សរណគមនំ លោកុត្តរំ លោកិយន្តិ. តត្ថ លោកុត្តរំ ទិដ្ឋសច្ចានំ មគ្គក្ខណេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតិ. លោកិយំ បុថុជ្ជនានំ សរណគមនុបក្កិលេសំ តទង្គវិក្ខម្ភនេន អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វា ឥជ្ឈតិ. តំ អត្ថតោ រតនត្តយេ សទ្ធាបដិលាភោ សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋិ. លោកុត្តរស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលំ, សព្ពទុក្ខក្ខយោ អានិសំសផលំ. ‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច…បេ… សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ១៩០-១៩២) ហិ វុត្តំ. លោកិយស្ស ភវភោគសម្បទា. ‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧) ហិ វុត្តំ. លោកិយសរណគមនំ តីសុ វត្ថូសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណាទីហិ សំកិលិស្សតិ, ន មហាជុតិកំ ហោតិ, ន មហាវិប្ផារំ. លោកុត្តរស្ស នត្ថិ សំកិលេសោ. លោកិយស្ស សាវជ្ជោ អនវជ្ជោតិ ទុវិធោ ភេទោ. តត្ថ អញ្ញសត្ថារាទីសុ អត្តសន្និយ្យាតនាទីហិ សាវជ្ជោ ហោតិ, សោ អនិដ្ឋផលោ. អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ, សោ អវិបាកត្តា អផលោ. លោកុត្តរស្ស នេវត្ថិ ភេទោ. ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសតិ. យោ កោចិ សរណគតោ គហដ្ឋោ ឧបាសកោ. រតនត្តយឧបាសនតោ ឧបាសកោ. បញ្ច វេរមណិយោ សីលំ. សត្ថសត្តមំសមជ្ជវិសវាណិជ្ជារហិតំ ធម្មេន ជីវិកំ អាជីវោ. វុត្តសីលាជីវវិបត្តិ វិបត្តិ នាម. វិបរីតា សម្បត្តិ.

១៦. លច្ឆាម នុ ខោតិ ទុគ្គតេ សន្ធាយ វុត្តំ. សក្ខិស្សាម នុខោ នោតិ សមិទ្ធេ សន្ធាយ. តត្ថ វេរញ្ជាយំ. បគ្គយ្ហតីតិ បត្តំ បគ្គហោ, តេន បគ្គហេន បត្តេនាតិ អត្ថោ. សមាទាយេវាតិ និទស្សនំ. ន ច វដ្ដតីតិ បុន បាកំ កិញ្ចាបិ វដ្ដតិ, តថាបិ ន សុដ្ឋុ បក្កត្តា វុត្តំ, ‘‘ឧត្តណ្ឌុលភត្តំ លភិត្វាបិ បិធេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. ‘‘សាវកានំ វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ ឥមិនា វចនេន អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ សន្ធាយ ‘‘បច្ឆា សីល’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបាលិត្ថេរោបិ តំ តំ វត្ថុំ បដិច្ច ភគវតា ពហូនិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ អត្ថីតិ ទីបេតិ. យទិ ឯវំ វេរញ្ជាយំ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ’’តិ វចនំ ន សមេតីតិ ចេ? ន, តតោ បុព្ពេ សិក្ខាបទាភាវប្បសង្គតោ. ថេរោ បន បញ្ញត្តានិ ឋបេត្វា ឥទានិ បញ្ញបេតព្ពានិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសប្បហោនកានិ សន្ធាយាហ. ភគវាបិ ‘‘ន តាវ សារិបុត្ត សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតី’’តិ ភទ្ទាលិសុត្តេ (ម. និ. ២.១៣៤; អាទយោ) វិយ ឯកច្ចេសុ បញ្ញត្តេសុបិ តតោ បរំ បញ្ញបេតព្ពានិ សន្ធាយាហ. ឥធេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សាមម្បិ បចនំ សមណសារុប្បំ ន ហោតិ ន ច វដ្ដតី’’តិ វចនញ្ច, តថា ‘‘រត្តិច្ឆេទោ វា វស្សច្ឆេទោ វា’’តិអាទិវចនានិ ច អត្ថិ. អញ្ញថា ‘‘ទ្វីហាការេហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆន្តី’’តិ ឥធេវេទំ បាឡិឋបនំ វិរុជ្ឈតីតិ អាចរិយេន វិចារិតំ, តំ សុន្ទរំ បុព្ពេបិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទសម្ភវតោ. កិន្តុ ឥធ បាឡិឋបនវិរោធវិចារណា បន និប្បយោជនា វិយ មម ទិស្សតិ. កស្មា? ឧបាលិត្ថេរេន សង្គីតិកាលេ វុត្តបាឋត្តា. រត្តិច្ឆេទោតិ សត្តាហកិច្ចំ សន្ធាយ វុត្តោ. ‘‘សត្តាហករណីយេន គន្ត្វា រត្តិច្ឆេទោ វា វស្សច្ឆេទោ វា ឯកភិក្ខុនាបិ ន កតោ’’តិ វុត្តំ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ, តស្មា វស្សច្ឆេទស្ស ការណេ សតិ សត្តាហកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ. វិនយធរា បន និច្ឆន្តិ, តស្មា អដ្ឋកថាធិប្បាយោ វីមំសិតព្ពោ, ឥមាយ វេរញ្ជាយំ អប្បិច្ឆតាទិបដិបទាយ បសន្នា. សាលីនំ វិកតិ សាលិវិកតិ.

១៧-៨. ឧបបន្នផលោតិ ពហុផលោ. ‘‘ខុទ្ទំ មធុ’’ន្តិ បាឋោ. ថេរំ សីហនាទំ នទាបេតុំ បុច្ឆីតិ ឥមិនា អាចរិយោ យំ បុព្ពេ អាណាយ ឋិតានំ សាវកានំ មហានុភាវតាទស្សនំ ‘‘វេរញ្ជាយំ និវាសប្បយោជន’’ន្តិ អម្ហេហិ វុត្តំ, តំ សម្បាទេតិ, រាជគហេ វេរញ្ជាយញ្ចាតិ ឧភយត្ថ វិតក្កុប្បាទេ ឯកតោ បិណ្ឌេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្សា’’តិអាទិមាហ. កាលំ សន្ធាយ ចិរំ, ឋិតិំ សន្ធាយ ចិរាតិ វិគ្គហោ.

កាមំ ហិនោតិ អត្តនោ ផលនិព្ពត្តិយា សហាយំ គច្ឆតីតិ កត្តរិ ហេតុ, តថាបិ ឥធ តេន ករណភូតេន តស្ស ផលំ ហិនោតិ បវត្តតីតិ ហេតុ. តថា ឃដន្តិ តេនាតិ ឃដោ. កិលាសុនោតិ បយោជនាភាវេន អវាវដា. អព្ពោកិណ្ណានិ វិសភាគេហិ. អាគាមិនិយា អនាគតេតិ អត្ថោ. ឥមេសំយេវ នោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពពុទ្ធានំ ហី’’តិ វុត្តំ. យាវសាសនបរិយន្តាតិ យាវ ពុទ្ធា ធរន្តិ, តាវាតិ អត្ថោ. ខត្តិយព្រាហ្មណាវ ឧច្ចា, តត្ថាបិ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧច្ចនីចឧឡារុឡារភោគា’’តិ. ‘‘មនសិ កត្វា’’តិបិ បាឋោ. ឧបសម្បាទ្យឧបសម្បាទ្យឥច្ចេតំ ទ្វយំ មាគធេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ វុច្ចតិ. អនុបាទាយាតិ អារម្មណករណវសេន អគ្គហេត្វា. អាសវេហីតិ កត្តរិ តតិយាវិភត្តិ. ចិត្តានីតិ បច្ចត្តពហុវចនំ. វិមុច្ចិំសូតិ កម្មការកេ. វិមោចិតានីតិ អធិប្បាយោតិ អាចរិយោ. អាសវេហីតិ បទញ្ច បច្ចត្តេ ករណវចនំ កត្វា គណ្ឋិបទេ អត្ថោ បកាសិតោ. យទិ អរិយមគ្គេន និរុទ្ធានំ អាសវានំ វសេន អនាសវតា, លោកេ ចិត្តានិបិ អនាសវា សិយុំ. ន ហិ និរុទ្ធានិ ចិត្តានិ អារម្មណានិ ករោន្តីតិ តានិ អនិរុទ្ធាសវវសេន សាសវានីតិ ចេ. សោតាបន្នស្ស មគ្គចិត្តំ ឧបរិមគ្គវជ្ឈាសវវសេន សាសវំ, អវសិដ្ឋាសវសមុច្ឆិន្ទនានុភាវត្តា ផលានិ សាសវានិ សិយុន្តិ? ន, អាសវសមុច្ឆិន្ទនានុភាវាគតផលត្តា. ភិំសនស្ស ករណំ ភិំសនកតំ, តស្មិំ ភិំសនកតស្មិំ, ភិំសនកិរិយាយាតិ អត្ថោ. ឥត្ថិលិង្គំ វិបល្លាសំ កត្វា នបុំសកលិង្គំ, បុរិសលិង្គំ វា កត្វា. និមិត្តត្ថេតិ ឯត្ថ –

‘‘ចម្មនិ ទីបិនំ ហន្តិ, ទន្តេសុ ហន្តិ កុញ្ជរំ;

វាលេសុ ចាមរិំ ហន្តិ, សិង្គេសុ សរភោ ហតោ’’តិ. –

អធិករណំ.

២០-២១. នចិរដ្ឋិតិកការណេ កថិតេ ចិរដ្ឋិតិកការណំ អត្ថតោ វុត្តបដិបក្ខវសេន កិញ្ចាបិ សិទ្ធំ, តថាបិ តំ ថេរស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនាយ ឱកាសការណាធិប្បាយតោ វិនយបញ្ញត្តិយាចនោកាសំ បាបេតុំ បុន ភគវន្តំ ‘‘កោ បន, ភន្តេ, ហេតូ’’តិ បុច្ឆិ. ភគវាបិ យាចនំ សម្បដិច្ឆិតុកាមោ ព្យាកាសិ. ‘‘អាសវដ្ឋានីយា សង្ឃេ បាតុភវន្តី’’តិ បុគ្គលស្ស សង្ឃបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ. អាទរត្ថវសេនេវេត្ថ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តន្តិ យស្មា ថេរោ បុព្ពេ រាជគហេ, សម្បតិ វេរញ្ជាយន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ កាចិ, តស្មា អាទរេន បុនប្បុនំ យាចយមានំ បស្សិត្វា សយម្បិ ភគវា អាទរេនេវ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្តា’’តិ អាហ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘មា ត្វំ បុនប្បុនំ យាចាហិ, សម្បដិច្ឆិតាវ មយា តេ យាចនា, បុព្ពេននុ តវយាចនំ សម្បដិច្ឆតាវ មយា ឯត្តកេ កាលេ ឯត្តកានិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ, ន តាវ មេ សាវកានំ អាណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសានុជាននកាលោ សម្បត្តោ, តក្កានុមានវសេន តយា ‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ’តិ បុនប្បុនំ និទ្ទិសិយមានោបិ នេស សោ កាលោ, កិន្តុ តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ. យស្មា បន ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញត្តិកាលតោ បភុតិ អាណាបាតិមោក្ខមេវ ឧទ្ទិសិយតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា បាតិមោក្ខុទ្ទេសប្បហោនកសិក្ខាបទមេវ សន្ធាយាហ. ‘‘តត្ថាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនាបេក្ខំ ភុម្មវចន’’ន្តិ ឯកមេវ បទំ វុត្តំ តស្សា សិទ្ធិយា ឥតរស្ស សិទ្ធិតោ. ‘‘សាវកានំ វិសយភាវន្តិ ឥមិនា មហាបទុមត្ថេរវាទោ បដិក្ខិត្តោ’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តំ សុន្ទរំ វិយ. សម្មុខេ គរហា. បរម្មុខេ ឧបវាទោ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឩនទសវស្សេន…បេ… ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៧៥) ឥទំ សិក្ខាបទំ ភគវា ពុទ្ធត្តេន ទសវស្សិកោ ហុត្វា បញ្ញបេសិ ឩនទសវស្សិកស្ស តស្ស តថា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អភាវតោ. ន តទា អតិរេកទសវស្សិកោវ ទសវស្សិកានំ រត្តញ្ញុមហត្តប្បត្តិតោ, តស្មា តំ សិក្ខាបទំ វេរញ្ជាយំ វស្សាវាសតោ បុព្ពេ រាជគហេ ឯវ បញ្ញត្តន្តិ សិទ្ធំ, តស្មិំ សិទ្ធេ សិទ្ធមេវ ‘‘យាវ ន សង្ឃោ រត្តញ្ញុមហត្តំ បត្តោតិ វចនំ ឥតោ បុព្ពេ បឋមយាចនាយបិ វុត្ត’’ន្តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ រត្តញ្ញុមហត្តប្បត្តកាលេ ‘‘ទ្វេ សិក្ខាបទានី’’តិ គណនបរិច្ឆេទវចនំ បឋមយាចនាយ វុត្តវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អញ្ញថា រត្តញ្ញុមហត្តប្បត្តកាលេ ទ្វេ ឯវ, ន អញ្ញន្តិ អាបជ្ជតិ.

‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្សា’’តិអាទិម្ហិ អយមាទិតោ បដ្ឋាយ អត្ថវិភាវនា – អយំ កិរាយស្មា អស្សជិត្ថេរតោ បដិលទ្ធំ ឯកគាថាមត្តកំ ធម្មបរិយាយំ នយសតសហស្សេហិ វិវេចេន្តោ អរហត្តំ បត្វា សាវកបារមីញាណេ ឋិតោ ‘‘អហោ វត មហានុភាវោយំ សទ្ធម្មោ, យោ វិនាបិ ធម្មសាមិនា បរម្មុខតោ សុតមត្តេបិ មយ្ហំ មហន្តំ គុណវិសេសំ ជនេសិ, សាធុ វតាយំ សទ្ធម្មោ ចិរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘កតមេសានំ នុ ខោ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ…បេ… ន ចិរដ្ឋិតិក’’ន្តិ តមត្ថំ, ការណញ្ច អត្តនោ អគ្គសាវកញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា ‘‘សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិអាទិចិរដ្ឋិតិការណ’’ន្តិ និដ្ឋំ កត្វា វិនយបញ្ញត្តិយាចនោកាសករណត្ថំ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. តតោ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ វិនយបញ្ញត្តិយាចនោកាសេ សម្បត្តេ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ, ឯតស្ស សុគត កាលោ’’តិ វិនយបញ្ញត្តិំ យាចិ. តតោ ភគវា តស្សា យាចនាយ សម្បដិច្ឆិតភាវំ, ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ’’តិ វុត្តកាលស្ស អកាលតំ, កាលស្ស ច អនញ្ញវិសយតំ ទីបេន្តោ ‘‘អាគមេហិ ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ, តតោ ភគវា តស្ស យាចនំ, សត្តេសុ ការុញ្ញតញ្ច បដិច្ច ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ អនុបជ្ឈាយកា អនាចរិយកា អនោវទិយមានា’’តិអាទិនា (មហាវ. ៦៤) នយេន វេបុល្លមហត្តតំ បដិច្ច សត្ថា សាវកានំ ឧបជ្ឈាយវត្តាទីនិ វិនយកម្មានិ, តទនុរូបសិក្ខាបទានិ ច បញ្ញបេសិ. តតោ អនុក្កមេន ទ្វាទសមវស្សំ វេរញ្ជាយំ វសិ. តទា ច អាយស្មា សារិបុត្តោ សត្ថារា និទ្ទិដ្ឋេសុ ចិរដ្ឋិតិហេតូសុ ជាតេសុ ‘‘នវង្គសត្ថុសាសនមហត្តតា ច សម្បតិ ជាតា, វិនយបញ្ញត្តិ ច ពហុតរា ជាតា, បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯវេកោ ន តាវ សាវកានំ អនុញ្ញាតោ, សោ ច បរិសុទ្ធេន សង្ឃេន ករីយតិ. សង្ឃោបិ ឯតរហិ បរិសុទ្ធោ បច្ឆិមកស្ស សោតាបន្នត្តា’’តិ ចិន្តេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានាបេតុកាមោ យត្តកេហិ ច សិក្ខាបទេហិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ អនុជានីយតិ, តត្តកានំ បញ្ញត្តិយាចនបុព្ពង្គមំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ យាចន្តោ បុព្ពុប្បន្នវិតក្កសូចនបុច្ឆាវិស្សជ្ជនក្កមវសេន យាចនោកាសេ សម្បត្តេ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ‘‘យំ ភគវា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យា’’តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសប្បហោនកសិក្ខាបទំ សន្ធាយាហ, អយមត្ថោ ភទ្ទាលិសុត្តេន (ម. និ. ២.១៣៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. តត្ថ ហិ ពហូសុ សិក្ខាបទេសុ បញ្ញត្តេសុ, បញ្ញបិយមានេសុ ច ‘‘ន តាវ ភទ្ទាលិ សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.១៤៥) វុត្តំ អបញ្ញត្តំ ឧបាទាយ, តថា ឥធាបិ អបញ្ញត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បរិសុទ្ធត្តា សង្ឃស្ស សម្បតិ សាវកានំ អាណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសំ នានុជានាមីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និរព្ពុទោ’’តិអាទិមាហ. ន ហិ បរិសុទ្ធេ សង្ឃេ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស អនុទ្ទេសការណំ អត្ថិ, តស្មិំ សតិ អាណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសានុជាននាធិប្បាយតោ. តថា ច សោ តតោ អដ្ឋន្នំវស្សានំ អច្ចយេន អនុញ្ញាតោ. យថាហ បាតិមោក្ខឋបនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៨៦) ‘‘ន ទានាហំ, ភិក្ខវេ, ឥតោ បរំ ឧបោសថំ ករិស្សាមិ…បេ… បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ. យំ បន ឧបសម្បទក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១២៩) ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ ឧបសម្បាទេត្វា ឯកកំ ឱហាយ បក្កមិំសុ…បេ… សោ តស្សា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា ចិរេន អគមាសី’’តិ វត្ថុ អាគតំ, តំ សុទិន្នវត្ថុតោ បរតោ ឧប្បន្នម្បិ តត្ថ យថាធិការំ សមោធានេតុំ វុត្តំ. តថា តត្ថេវ ‘‘ឧភយានិ ខោ បនស្ស បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារេន ស្វាគតានិ ហោន្តី’’តិអាទិនា (បាចិ. ១៤៧; អ. និ. ៨.៥២; ១០.៣៣) អង្គានិបិ វេទិតព្ពានិ. ន ហិ អាទិតោ ឯវ ឧភតោបាតិមោក្ខានិ សិទ្ធានីតិ. អបិច អាទិតោ បដ្ឋាយ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ, សេយ្យថិទំ – រាហុលកុមារេ ឧប្បន្នេ ពោធិសត្តោ និក្ខមិត្វា ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករំ កត្វា សត្តមេ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មិំ ឯវ សំវច្ឆរេ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រាហុលកុមារំ បព្ពាជេសិ. អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.១០៧ អាទយោ) ‘‘អយញ្ហិ អាយស្មា សត្តវស្សិកកាលេ ភគវន្តំ ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា ‘ទាយជ្ជំ មេ សមណ ទេហិ, ទាយជ្ជំ មេ សមណ ទេហី’តិ ទាយជ្ជំ យាចមានោ ភគវតា ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស និយ្យាទេត្វា បព្ពាជិតោ’’តិ ច វុត្តំ, តស្មា រាហុលកុមារំ អារព្ភ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តីហិ សរណគមនេហិ សាមណេរបព្ពជ្ជ’’ន្តិ (មហាវ. ១០៥) វុត្តត្តា សរណគមនូបសម្បទា បឋមវស្សព្ភន្តរេ ឯវ បដិក្ខិត្តា, ញត្តិចតុត្ថកម្មវសេន ឧបសម្បទា អនុញ្ញាតាតិ បញ្ញាយតិ. អបិច រាហុលវត្ថុម្ហិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អននុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ បុត្តោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១០៥) សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥតោ បុព្ពេបិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានីតិ សិទ្ធំ.

សុត្វា ច យោ ហេតុនិរោធមគ្គំ,

និរោធុបាយំ បដិវិជ្ឈិ ខិប្បំ;

ជាតោវបេក្ខេន អសេសមេតំ,

លោកំ វិបស្សី សុគតគ្គសិស្សោ.

សោ ធម្មសេនាបតិ អគ្គសិស្សោ,

សទ្ធម្មរាជស្ស តថាគតស្ស;

សយំ មុនិន្ទេន យសស្ស បត្តោ,

អនេកសោ សោឡសធា បសត្ថោ.

តស្មា ហិ សិក្ខាបទពន្ធកាលោ,

ញាតុម្បិ លោកេ អតិភារិយោវ;

បគេវ សិក្ខាបទភាវភេទោ,

បគេវ អញ្ញោ ឧភយត្ថ តត្ថ.

បច្ចេកពុទ្ធា អបិ តំ ទ្វយន្តុ,

ញាតុំ ន សក្កាវ បគេវ នេតុំ;

និស្សំសយំ តត្ថ តថាគតោវ,

ជានិស្សតិច្ចាហ តថាគតោតិ.

ឥច្ចេតមត្ថំ ឥធ ភិក្ខុ ញត្វា,

សិក្ខាបទានំ កមភាវភេទំ;

ញាតុំ សយំ នោ ន បរេ ច នេតុំ,

បរិយេសិតព្ពោ ឥធ យុត្តិមគ្គោ.

តត្ថ កមភេទោ សិក្ខាបទានំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ភាវភេទោ តាវ ឧក្ខិត្តកានុវត្តនបច្ចយា ភិក្ខុ អនាបត្តិកោ, ភិក្ខុនី បន សមនុភដ្ឋា បារាជិកា ហោតិ. បារាជិកាបត្តិបដិច្ឆាទនេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ, ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ. ទុដ្ឋុល្លំ អារោចេន្តស្ស, បដិច្ឆាទេន្តស្ស ច បាចិត្តិយំ. មហាសាវជ្ជំ បារាជិកំ អារោចេន្តស្ស, បដិច្ឆាទេន្តស្ស ច ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ. ឥច្ចេវមាទីហិ អភាវភេទសិក្ខាបទានំ ឥធ ភាវភេទេន យុត្តិបរិយេសនំ សាធយមានោបិ សិយា អនុម្មាទវិឃាតភាគីតិ. ឯត្តាវតា សកលស្សបិ វិនយបិដកស្ស វិតក្កយាចនកាលកាលញ្ញូការណផលបយោជនេហិ សត្តហិ អង្គេហិ បដិមណ្ឌិតំ និទានមាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន និទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ ថេរស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ វិតក្កោ នាម. តស្សេវ ‘‘ឯតស្ស ភគវា កាលោ’’តិអាទិនា បវត្តា យាចនា នាម. រត្តញ្ញូវេបុល្លលាភគ្គពាហុសច្ចមហត្តប្បត្តិ កាលោ នាម. សព្ពញ្ញូ ឯវ កាលញ្ញូ នាម. អាសវដ្ឋានីយានំ ធម្មានំ បាតុភាវោ ការណំ នាម. ‘‘តេសំយេវ អាសវដ្ឋានីយានំ ធម្មានំ បដិឃាតាយា’’តិ វចនតោ អាសវដ្ឋានីយធម្មបដិឃាតោ ផលំ នាម. ‘‘យថយិទំ ព្រហ្មចរិយំ អទ្ធនិយំ អស្សា’’តិ វចនតោ សាសនព្រហ្មចរិយស្ស ចិរដ្ឋិតិ បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘វិតក្កោ យាចនា កាលោ, កាលញ្ញូ ការណំ ផលំ;

បយោជនន្តិ សត្តង្គំ, និទានំ វិនយស្សិធា’’តិ.

២២. អន្តិមមណ្ឌលន្តិ អព្ភន្តរមណ្ឌលំ. តញ្ហិ ឥតរេសំ អន្តោ ហោតិ, ខុទ្ទកមណ្ឌលំ វា. អនុមតិទានវសេន តេសំ ភិក្ខូនំ ទត្វា. តេសំ ពុទ្ធានំ ចារិកាយ វិនេតព្ពា វេនេយ្យសត្តា. ឱចិនន្តា វិយាតិ ពហុបុប្ផំ គច្ឆំ មាលាការា ចិរំ ឱចិនន្តិ, ឯវំ ពហុវេនេយ្យេសុ គាមាទីសុ ចិរំ វសន្តា វេនេយ្យបុញ្ញំ បរិហរន្តា ចរន្តិ. សន្តំ សុខំ, ន វេទនាសុខំ វិយ សបរិប្ផន្ទំ. ទសសហស្សចក្កវាឡេតិ ទេវានំ វសេន វុត្តំ. មនុស្សា បន ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ពោធនេយ្យា ឧប្បជ្ជន្តិ. មហាករុណាយ ធុវំ សត្តសមវលោកនំ. ឱតិណ្ណេតិ បរិសមជ្ឈំ អាគតេ, អារោចិតេ វា. យេន ការណេន មយំ តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មំ ទទេយ្យាម, តំ កុតោ សក្កា លទ្ធុំ. ពហុកិច្ចា ហិ ឃរាវាសាតិ. ទុតិយវិកប្បេ តន្តិ ទេយ្យធម្មំ. ‘‘តុម្ហេហិ តំ កុតោ លទ្ធា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បឋមំ កិរិយំ បេក្ខតិ, ទុតិយំ ទេយ្យធម្ម’’ន្តិ វទន្តិ. អាចរិយោ បន ‘‘បឋមយោជនាយ យំ ទានបុញ្ញំ, តំ កុតោ លព្ភា. បុញ្ញន្តរាយពហុលា ហិ ឃរាវាសាតិ. ទុតិយយោជនាយ តេមាសព្ភន្តរេ យមហំ ទទេយ្យំ, អតិក្កន្តកាលត្តា តមហំ សម្បតិ កុតោ ទទេយ្យន្តិ ទស្សេតី’’តិ វទតិ. សីលាទិកុសលធម្មសន្ទស្សនាទិធម្មរតនវស្សំ.

២៣. បត្តុណ្ណទេសេ បត្តុណ្ណំ បដវរំ. មហាយាគន្តិ មហាទានំ. បរិបុណ្ណសង្កប្បន្តិ តេមាសំ សោតព្ពំ អជ្ជ សុណិន្តិ.

តត្រិទន្តិ ឥទំ ការណំ.

ឧបាលិ ទាសកោតិ អាចរិយបរម្បរតោ. ពាហិរព្ភន្តរនិទានំ, សិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតំ អាវេណិកនិទានញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘និទានស្ស បភេទទីបនតោ’’តិ. ថេរវាទាទិ វត្ថុប្បភេទោ. សកាយ បដិញ្ញាយ មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិអាទិ បរសមយវិវជ្ជនតោតិអាទិ. វិភង្គនយភេទទស្សនតោតិ តិស្សោ ឥត្ថិយោ ភូមដ្ឋំ ថលដ្ឋន្តិអាទិ. ឯត្ថាហ – កិំ ភគវតោ មារាវដ្ដនបដិឃាតាយ សត្តិ នត្ថីតិ? អត្ថិ, តថាបិស្ស បច្ឆា ឧបគុត្តកាលេ បសាទហេតុត្តា អធិវាសេតិ. ឯត្ថ ឧបគុត្តាធិដ្ឋានំ វត្តព្ពំ. ពុទ្ធានំ អាចិណ្ណន្តិ ទិជទស្សនេន កិំបយោជនន្តិ ចេ? មារាវដ្ដនហេតុ ព្រាហ្មណស្ស បុញ្ញន្តរាយោតិ បយោជនំ.

ទិជោបិ សោ មារមនោរថស្ស,

ភង្គំ ករោន្តោ ជិនបុង្គវស្ស;

សស្សិស្សសង្ឃស្ស អទាសិ ទានំ,

អសេសកំ កប្បិយភណ្ឌភេទំ.

កិំ ភគវា សសិស្សោ តាវ មហន្តំ កប្បិយភណ្ឌំ ឧព្ភណ្ឌិកំ កត្វា អគមាសីតិ? ន អគមាសិ, តេមាសិភាគិយំ បន បុញ្ញរាសិកំ ទេយ្យធម្មំ អប្បដិក្ខិបន្តោ ព្រាហ្មណស្ស ឧបាយតោ សត្ថា អទាសិ.

តទញ្ញថា មារមនោរថោវ,

បូរោ សិយា នេវ ទិជស្ស ភិយ្យោ;

បាបំ មហន្តំ អបិ បាបុណេយ្យ,

មិច្ឆាភិមានេន តថាគតេ សោ.

តស្មា ភគវា អស្សាទិយន្តោ តំ ទេយ្យធម្មំ អប្បដិក្ខិបន្តោ ឧបាយេន ព្រាហ្មណស្ស បុញ្ញពុទ្ធិំ កត្វា, មារស្ស ច មនោរថវិឃាតំ កត្វា អគមាសីតិ, ‘‘អយំ នយោ អដ្ឋកថំ វិនាបិ បាឡិនយានុលោមតោ សិទ្ធោ’’តិ វទន្តិ. កថំ? –

‘‘សត្ថា សសិស្សោ យទិ អគ្គហេសិ,

ទិជស្ស តំ ចីវរមាទិតោវ;

នាថស្ស នោ វីសតិវស្សកាលេ,

វិរុជ្ឈតេ ជីវកយាចនាបិ;

តថាបិ សព្ពំ សុវិចារយិត្វា,

យុត្តំ នយំ ចិន្តយិតុំវ យុត្ត’’ន្តិ.

ឥទានិ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ វិនយបញ្ញត្តិយា សាធារណនិទានំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទានំ បាដេក្កំ បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតំ និទានមាទិំ កត្វា បុគ្គលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិវិភាគាបត្តិភេទន្តរាបត្តិអាទិកំ នានប្បការំ វិធិំ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ ភគវា វេរញ្ជាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា’’តិអាទិមាហាតិ. ឥធ ឋត្វា –

សិក្ខាបទាន សព្ពេសំ, កមភេទំ បកាសយេ;

តស្មិំ សិទ្ធេ និទានានំ, កមសិទ្ធិ យតោ ភវេ.

តត្ថ សព្ពសិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ទេសនាក្កមោ បហានក្កមោ បដិបត្តិក្កមោ ឧប្បត្តិក្កមោតិ ចតុព្ពិធោ កមោ លព្ភតិ. តត្ថ ភគវតា រាជគហេ ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានន្តេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យោ ទេសនាក្កមោ អនុញ្ញាតោ, តំ ទេសនាក្កមមនុលោមេន្តោ អាយស្មា មហាកស្សបោ បឋមំ បារាជិកុទ្ទេសំ បុច្ឆិ, តទនន្តរំ សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសំ, តតោ អនិយតុទ្ទេសំ វិត្ថារុទ្ទេសញ្ច បុច្ឆិត្វា តទនន្តរំ ភិក្ខុនីវិភង្គញ្ច តេនេវ អនុក្កមេន បុច្ឆិ, និទានុទ្ទេសន្តោគធានញ្ច សរូបេន អនុទ្ទិដ្ឋានំ បុច្ឆនត្ថំ ខន្ធកេបិ បុច្ឆិ. ឯតេន ច ខន្ធកេ បញ្ញត្តា ថុល្លច្ចយា សង្គហិតា ហោន្តិ. បុច្ឆិតានុក្កមេនេវ ឧបាលិត្ថេរោ តំ សព្ពំ សាបត្តិភេទាទិកំ ទេសេន្តោ ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតអាបត្តិសមុដ្ឋានាទិទីបកំ អន្តោកត្វា ទេសេសិ, អយមេត្ថ ទេសនាក្កមោ. ឧភតោវិភង្គខន្ធកតោ បន ឧច្ចិនិត្វា តទា បរិវារបាឡិ វិសុំ កតា. ឥមមេវ នយំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន ខន្ធកបរិវារេបិ អារោបេសុ’’ន្តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា). អបិច បាឡិយា ‘‘ឯតេនេវុបាយេន ឧភតោវិនយេ បុច្ឆិ. បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា ឧបាលិ វិស្សជ្ជេសី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តស្មា មហាកស្សបោ ឧភតោវិភង្គេ ឯវ បុច្ឆិ. វិស្សជ្ជេន្តោ បន អាយស្មា ឧបាលិ និវរសេសំ ទេសេន្តោ ខន្ធកបរិវារេ អន្តោកត្វា ទេសេសិ. តទា ច ខន្ធកបរិវារបាឡិ វិសុំ កតាតិ អយំ ទេសនាក្កមោ. យទិ ឯវំ និទានុទ្ទេសោ បឋមំ ទេសេតព្ពោតិ ចេ? ន, តទសម្ភវតោ. សោ ហិ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) នយេន បវត្តត្តា បឋមំ សិក្ខាបទសង្គហិតាសុ អាបត្តីសុ អទស្សិតាសុ ន សម្ភវតិ. ‘‘យានិ មយា ភិក្ខូនំ បញ្ញត្តានិ សិក្ខាបទានិ, តានិ នេសំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ វចនតោ សិក្ខាបទានេវ បឋមំ ទេសេតព្ពានីតិ បារាជិកុទ្ទេសក្កមោ សម្ភវតិ.

បារាជិកុទ្ទេសាទិសង្គហិតានំ អាបត្តិអកុសលានំ យថោឡារិកក្កមេន បហាតព្ពត្តា បហានក្កមោបេត្ថ សម្ភវតិ. ឧបសម្បន្នសមនន្តរំ ‘‘តាវទេវ ចត្តារិ អករណីយានិ អាចិក្ខិតព្ពានី’’តិ (មហាវ. ១២៩) វចនតោ ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៣) វចនតោ ច យថា គរុកំ អាចិក្ខណំ សិក្ខនេន បដិបត្តិក្កមោបេត្ថ សម្ភវតិ, ឯវមិមេហិ តីហិ កមេហិ ទេសេតព្ពានម្បេតេសំ សិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ឧប្បត្តិក្កមោ សម្ភវតិ. តថា ហិ យំ យំ សាធារណំ, តំ តំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នេ ឯវ វត្ថុស្មិំ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តំ. អញ្ញថា តំ ភិក្ខុនីនំ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ សិយា. តតោ ‘‘អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថី’’តិ (បរិ. ២៤៧) បរិវារេ ឯតំ វចនំ វិរុជ្ឈតិ, ឯត្តាវតា បុរិមេន កមត្តយេន បឋមំ ទេសេតព្ពតំ បត្តេ បារាជិកុទ្ទេសេ បឋមុប្បន្នត្តា មេថុនធម្មបារាជិកំ សព្ពបឋមំ ទេសេតុកាមោ ឧបាលិត្ថេរោ ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយ’’ន្តិ វេសាលិមេវ បាបេត្វា ឋបេសិ. អញ្ញថា ពារាណសិយំ បញ្ញត្តានំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មនុស្សមំសំ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ២៨០) ឯវមាទីនំ ទេសនាធិប្បាយេ សតិ ពារាណសិំ បាបេត្វា ឋបេយ្យាតិ.

អព្ភន្តរនិទានកថា និដ្ឋិតា.

វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. បារាជិកកណ្ឌោ

១. បឋមបារាជិកំ

សុទិន្នភាណវារវណ្ណនា

បឋមស្សេត្ថ និទានេ, ឋត្វា បារាជិកស្ស វិញ្ញេយ្យោ;

ចោទនាបរិហារនយោ, បុគ្គលវត្ថុប្បកាសនេយេវ.

តត្ថ ភគវា វេរញ្ជាយំ វុត្ថវស្សោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តោ កត្តិកជុណ្ហបក្ខេ ឯវ វេសាលិំ បាបុណិត្វា យាវ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទបញ្ញាបនំ, តាវ អដ្ឋ វស្សានិ វេសាលិយំយេវ វិហរន្តោ វិយ បាឡិក្កមេន ទិស្សតិ, ន ច ភគវា តាវត្តកំ កាលំ តត្ថេវ វិហាសិ. សោ ហិ សុទិន្នស្ស សាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច អនុជានិត្វា យថាភិរន្តំ តត្ថ វិហរិត្វា ចារិកំ ចរន្តោ ភេសកឡាវនំ បត្វា តត្ថ តេរសមំ វស្សំ វសិ, តេនេវ អនុក្កមេន សាវត្ថិំ បត្វា ចុទ្ទសមំ វស្សំ វសិ, បន្នរសមំ កបិលវត្ថុម្ហិ, សោឡសមំ អាឡវិយំ, តតោ វុត្ថវស្សោ ចារិកំ ចរន្តោ រាជគហំ បត្វា សត្តរសមំ វសិ, ឥមិនា អនុក្កមេន អបរានិបិ តីណិ វស្សានិ តត្ថេវ វសិ. ឯត្តាវតា ភគវា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ រាជគហតោ អនុបុព្ពេន វេសាលិំ បាបុណិ, តតោ ឧបសម្បទាយ អដ្ឋវស្សិកោ សុទិន្នោ វេសាលិយំយេវ មេថុនំ ធម្មំ អភិវិញ្ញាបេសិ, តតោ ភគវា តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បឋមំ បារាជិកំ បញ្ញបេសីតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ឥតោ បឋមតរំ តត្ថ វេសាលិយញ្ច បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ អទស្សេតុកាមោ, វិនយនិទានានន្តរំ បឋមបារាជិកមេវ ទស្សេតុកាមោ, តស្មា វេសាលិយំ បឋមំ និវាសំ, បច្ឆា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តិកាលេ និវាសញ្ច ឯកតោ កត្វា ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយ’’ន្តិអាទិមាហ, តេន វុត្តំ ‘‘បឋមស្សេត្ថ និទានេ, ឋត្វា …បេ… បកាសនេយេវា’’តិ. តស្មា ឥមស្មិំ បឋមបារាជិកស្ស បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតេ និទានេ ឋត្វា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតិ…បេ… អញ្ញតរំ វជ្ជិគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ ឯតស្មិំ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស បុគ្គលប្បកាសនេ, ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វជ្ជី ទុព្ភិក្ខា ហោតិ…បេ… តិក្ខត្តុំ មេថុនំ ធម្មំ អភិវិញ្ញាបេសី’’តិ (បារា. ៣០) ឥមស្មិំ វត្ថុប្បកាសនេ ច ចោទនានយោ, បរិហារនយោ ច វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្រាយំ បកាសនា – កិមត្ថំ ថេរេន អញ្ញេសំ សិក្ខាបទានំ បុគ្គលវត្ថូនិ វិយ សង្ខេបតោ អវត្វា យត្ថ ច សោ ឧប្បន្នោ, យថា ច ធម្មេ បសន្នោ, យថា ច បព្ពជិតោ, យថា ច ឥមំ វត្ថុំ ឧប្បាទេតិ, តំ សព្ពំ អនវសេសេត្វា បុគ្គលវត្ថូនិ វិត្ថារតោ វុត្តានីតិ ចេ? វុច្ចតេ –

ឯវំ សទ្ធាយ កិច្ឆេន, មហន្តេ ភោគញាតកេ;

ហិត្វា បព្ពជិតានម្បិ, បេសលានម្បិ សព្ពសោ.

សព្ពលាមកធម្មាយំ, មេថុនោ យទិ សម្ភវេ;

ន ធម្មទេសនាយេវ, សិទ្ធា វិរតិ សព្ពសោ.

តស្មា នវង្គសទ្ធម្មេ, សត្ថារា ទេសិតេបិ ច;

វិនយោ បញ្ញបេតព្ពោ, តតោ ធម្មវិសុទ្ធិហិ.

វិនយាភាវតោ ឯវំ, អជ្ឈាចារោ ភវិស្សតិ;

តស្មា វិនយបញ្ញត្តិ, សាត្ថិកា បេសលស្សបិ.

អនាទីនវទស្សាវី, យស្មា យំ បាបមាចរិ;

វិនយោយេវ សទ្ធានំ, អាទីនវវិភាវិនោ.

តស្មា សទ្ធានុសារីនំ, វិនយោ សាត្ថកោវ យំ;

ធម្មោ ធម្មានុសារីនំ, តតោ ឧភយទេសនា.

អបិ ច យទិ បណ្ណត្តិវីតិក្កមំ អករោន្តស្សាបិ យាវ ព្រហ្មលោកា អយសោ បត្ថដោ, បគេវញ្ញេសន្តិ ទស្សនត្ថំ អជ្ឈាចារស្ស បាកដភាវទីបនំ. កថំ? –

អភព្ពោ អរហត្តស្ស, សុទិន្នោ បុត្តមាតរោ;

ភព្ពានុប្បន្នបញ្ញត្តិ, តទត្ថំ ន កតា អយំ.

ននុ មាគណ្ឌិកំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា មាតាបិតូនមស្សា ហិតត្ថំ ធម្មំ ទេសេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ពីជកពីជកមាតូនំ អរហត្តុប្បត្តិ ថេរេន ទីបិតា. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតិ, យេន សមយេន សុទិន្នោ បុរាណទុតិយិកាយ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវី’’តិ វា ‘‘យេន សមយេន ភគវា បឋមបារាជិកំ បញ្ញបេសី’’តិ វា វចនំ ឥធ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? ‘‘ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតី’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាវចនញ្ហិ ឥធ ន លព្ភតិ. ចិរនិវិដ្ឋោ ហិ សោ គាមោ, ន តស្មិំយេវ សមយេតិ. យស្មា បន សោ ចិរនិវិដ្ឋោបិ ច គាមោ អត្តនោ និវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកាលមត្ថីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តេន បរិយាយេន ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ.

២៥-៦. អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វន្តិ សមណវត្តទស្សនត្ថំ ភគវា បុច្ឆតិ. មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ ជនកេហេវ អននុញ្ញាតទស្សនត្ថំ បុច្ឆីតិ វុត្តំ. ន ខោ សុទិន្ន តថាគតាតិ ‘‘បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ យាចនាវសេន បនេវមាហ, ន ភគវា សយំ សរណានិ ទត្វា បព្ពាជេសិ. ទុក្ខស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘កលភាគម្បី’’តិ បាឋសេសោ. វិកប្បទ្វយេបីតិ ទុតិយតតិយវិកប្បេសុ. បុរិមបទស្សាតិ កិញ្ចីតិ បទស្ស. ឧត្តរបទេនាតិ ទុក្ខស្សាតិ បទេន. សមានវិភត្តីតិ សាមិវចនំ. យថា កិំ? ‘‘កស្សចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កិញ្ចិ ទុក្ខស្សា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អកាមកា វិនា ភវិស្សាមាតិ តយា សទ្ធិំ អមរិត្វា អកាមា ជីវិស្សាម. សចេបិ ន មរាម, អកាមកាវ តយា វិយោគំ បាបុណិស្សាម, តយិ ជីវមានេ ឯវ នោ មរណំ ភវេយ្យ, មរណេនបិ នោ តយា វិយោគំ មយំ អកាមកាវ បាបុណិស្សាម.

៣០. កតិបាហំ ពលំ គាហេត្វាតិ កស្មា បនាយំ តថា បព្ពជ្ជាយ តិព្ពច្ឆន្ទោ អនុញ្ញាតោ សមានោ កតិបាហំ ឃរេយេវ វិលម្ពិត្វា កាយពលញ្ច អគ្គហេសីតិ? អនុមតិទានេន មាតាបិតូសុ សហាយកេសុ ច តុដ្ឋោ តេសំ ចិត្តតុដ្ឋត្ថំ. កេសុចិ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ កេចិ អាចរិយា ‘‘អយំ សុទិន្នោ ជីវកវត្ថុតោ បច្ឆា បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ជាតោ’’តិ សញ្ញាយ ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិ លិខន្តិ, តំ ‘‘អចិរូបសម្បន្នោ’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ. ‘‘តថា សុទិន្នោ ហិ ភគវតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ បព្ពជិតោ, វីសតិមេ វស្សេ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ សយំ បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ ហុត្វា’’តិ, ‘‘ភគវតោ ហិ ពុទ្ធត្តំ បត្តតោ បដ្ឋាយ យាវ ឥទំ វត្ថំ, ឯត្ថន្តរេ វីសតិ វស្សានិ ន កោចិ គហបតិចីវរំ សាទិយិ, សព្ពេ បំសុកូលិកាវ អហេសុ’’ន្តិ ច វុត្តេន អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ, បព្ពជ្ជាយ អដ្ឋវស្សិកោ, ន ឧបសម្បទាយ. ឧបសម្បទំ បន ជីវកវត្ថុតោ (មហាវ. ៣២៦) បច្ឆា អលត្ថ, តស្មា អវស្សិកោ ញាតិកុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ សិយាតិ ចេ? ន, ‘‘អលត្ថ ខោ សុទិន្នោ កលន្ទបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទ’’ន្តិ ឯកតោ អនន្តរំ វុត្តត្តា. បព្ពជ្ជានន្តរមេវ ហិ សោ ឧបសម្បន្នោ តេរសធុតង្គគុណេ សមាទាយ វត្តន្តោ អដ្ឋ វស្សានិ វជ្ជិគាមេ វិហរិត្វា និស្សយមុត្តត្តា សយំវសី ហុត្វា ‘‘ឯតរហិ ខោ វជ្ជី ទុព្ភិក្ខា’’តិអាទិតក្កវសេន យេន វេសាលី តទវសរិ, តស្មា ‘‘បំសុកូលិកធុតង្គវសេន បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិ ឯត្តកោយេវ បាឋោ យេសុ បោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, សោវ បមាណតោ គហេតព្ពោ. ‘‘អារញ្ញិកោ ហោតី’’តិ ឥមិនា បញ្ច សេនាសនបដិសំយុត្តានិ សង្គហិតានិ នេសជ្ជិកង្គញ្ច វិហារសភាគត្តា, ‘‘បិណ្ឌបាតិកោ’’តិ ឥមិនា បញ្ច បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តានិ, ‘‘បំសុកូលិកោ’’តិ ឥមិនា ទ្វេ ចីវរបដិសំយុត្តានិ សង្គហិតានីតិ. ញាតិឃរូបគមនការណទីបនាធិប្បាយតោ សបទានចារិកង្គំ វិសុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មា អតិហរាបេសុ’’ន្តិ កាលព្យត្តយវសេន វុត្តំ. ធម្មស្សន្តរាយករតរត្តា ‘‘ឥមំ នយ’’ន្តិ អនយោយេវ.

យេភុយ្យេន ហិ សត្តានំ, វិនាសេ បច្ចុបដ្ឋិតេ;

អនយោ នយរូបេន, ពុទ្ធិមាគម្ម តិដ្ឋតិ.

៣៦. អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឯត្ថ ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ. កថំ? ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ ឯវំ សឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ បាតិមោក្ខេ សរូបតោ អាគតា បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធា សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិ នាម. សាបិ ទុវិធា សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសភេទតោ. តត្ថ យស្សា បញ្ញត្តិយា អន្តោ អាបត្តិយា សហ, វិនា វា បុគ្គលោ ទស្សិតោ, សា សបុគ្គលនិទ្ទេសា. ឥតរា អបុគ្គលនិទ្ទេសាតិ វេទិតព្ពា. សបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ ទុវិធា ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិភេទតោ. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា. ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ ហិ បុគ្គលោវ តត្ថ ទស្សិតោ, នាបត្តិ. ទស្សិតាបត្តិកា នាម ភិក្ខុនីបាតិមោក្ខេ ‘‘សត្តរស សង្ឃាទិសេសា ធម្មា និស្សារណីយំ សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ ហិ តត្ថ អាបត្តិ ទស្សិតា សទ្ធិំ បុគ្គលេន, តថា អបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ ទស្សិតាទស្សិតាបត្តិតោវ ទុវិធា. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម សេខិយា ធម្មា. សេសា ទស្សិតាបត្តិកាតិ វេទិតព្ពា. សាបិ ទុវិធា អនិទ្ទិដ្ឋការកនិទ្ទិដ្ឋការកភេទតោ. តត្ថ អនិទ្ទិដ្ឋការកា នាម សុក្កវិស្សដ្ឋិ មុសាវាទ ឱមសវាទ បេសុញ្ញ ភូតគាម អញ្ញវាទក ឧជ្ឈាបនក គណភោជន បរម្បរភោជន សុរាមេរយ អង្គុលិបតោទក ហសធម្ម អនាទរិយ តលឃាតកជតុមដ្ឋក សិក្ខាបទានំ វសេន បញ្ចទសវិធា ហោន្តិ. សេសានំ បុគ្គលនិទ្ទេសានំ វសេន និទ្ទិដ្ឋការកា វេទិតព្ពា.

អនុទ្ទេសបញ្ញត្តិបិ បទភាជនន្តរាបត្តិវិនីតវត្ថុបដិក្ខេបបញ្ញត្តិអវុត្តសិទ្ធិវសេន ឆព្ពិធា ហោន្តិ. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន ខាយិតំ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៦១) ឯវមាទិកា បទភាជនិយេ សន្ទិស្សមានាបត្តិ បទភាជនសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពំ, យោ អាគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិកា (បារា. ៥១៧) អន្តរាបត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៥) ឯវមាទិកា វិនីតវត្ថុសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘លោហិតុប្បាទកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៤) ឯវមាទិកា បដិក្ខេបសិក្ខាបទំ នាម. ខន្ធកេសុ បញ្ញត្តទុក្កដថុល្លច្ចយានិ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៨៣៤) ឥមិនា វុត្តេន ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចេយ្យ វា គាយេយ្យ វា វាទេយ្យ វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវមាទិកំ យំ កិញ្ចិ អដ្ឋកថាយ ទិស្សមានំ អាបត្តិជាតំ, វិនយកម្មំ វា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទំ នាម. ឆព្ពិធម្បេតំ ឆហិ ការណេហិ ឧទ្ទេសារហំ ន ហោតីតិ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – បញ្ចហិ ឧទ្ទេសេហិ យថាសម្ភវំ វិសភាគត្តា ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតានំ, សភាគវត្ថុកម្បិ ទុក្កដថុល្លច្ចយទ្វយំ អសភាគាបត្តិកត្តា, អន្តរាបត្តិបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានំ នានាវត្ថុកាបត្តិកត្តា, បដិក្ខេបសិក្ខាបទានំ កេសញ្ចិ វិនីតវត្ថុបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានញ្ច អទស្សិតាបត្តិកត្តា, អទស្សិតវត្ថុកត្តា ភេទានុវត្តកថុល្លច្ចយស្ស, អទស្សិតាបត្តិវត្ថុកត្តា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទានន្តិ. ឯត្តាវតា ‘‘ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ ឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ’’តិ យំ វុត្តំ, តំ សមាសតោ បកាសិតំ ហោតិ.

តត្ថ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ សឧទ្ទេសសិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកច្ចេ អាចរិយា ឯវំ កិរ វណ្ណយន្តិ ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា កតិវស្សាភិសម្ពុទ្ធេន ភគវតា បញ្ញត្តាតិអាទិនា បុច្ឆំ កត្វា តេសុ បឋមបារាជិកោ វេសាលិយំ បញ្ញត្តោ បញ្ចវស្សាភិសម្ពុទ្ធេន ហេមន្តានំ បឋមេ មាសេ ទុតិយេ បក្ខេ ទសមេ ទិវសេ អឌ្ឍតេយ្យបោរិសាយ ឆាយាយ បុរត្ថាភិមុខេន និសិន្នេន អឌ្ឍតេរសានំ ភិក្ខុសតានំ មជ្ឈេ សុទិន្នំ កលន្ទបុត្តំ អារព្ភ បញ្ញត្តោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ, កស្មា? –

យស្មា ទ្វាទសមំ វស្សំ, វេរញ្ជាយំ វសិ ជិនោ;

តស្មិញ្ច សុទ្ធោ សង្ឃោតិ, នេវ បារាជិកំ តទា.

ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស, សិក្ខាបញ្ញត្តិយាចនា;

តស្មិំ សិទ្ធាតិ សិទ្ធាវ, គរុកាបត្តិ នោ តទា.

ឱវាទបាតិមោក្ខញ្ច, កិំ សត្ថា ចតុវស្សិកោ;

បដិក្ខិបិ កិមាណញ្ច, សមត្តំ អនុជានិ សោ.

អជាតសត្តុំ និស្សាយ, សង្ឃភេទមកាសិ យំ;