៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥. នាស្សុធ កោចីតិ ឯត្ថ អស្សុធ-ឥតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘ឯវំ ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ’’តិ ពហុវចនំ វុត្តំ, តថាបិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា ឥធ តេសុ ភិក្ខូសុ កោចិ ភគវន្តំ នាស្សុធ ឧបសង្កមតិ អញ្ញត្រ ឯកេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តំ សុគ្គាហំ ឯកាហំ ភន្តេ ភគវន្តំ វរន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៣៧) វិយ, អនុជានាមិ…បេ… យថាសុខំ មំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមន្តូតិ ទស្សនត្ថាយ ឧបសង្កមន្តុ.

៥៦៦-៧. ‘‘មយំ អាយស្មន្តំ ឧបសេន’’ន្តិ តស្ស គណបាមោក្ខត្តា វុត្តំ. អារញ្ញិកបិណ្ឌបាតិកបំសុកូលិកវសេន សព្ពានិ វុត្តានិ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ. កិំ សព្ពេបិ តេ ចីវរំ ន ពុជ្ឈន្តីតិ ចេ? យថា ហោតុ. កតមំ ចីវរំ នាមាតិ? ឆន្នំ អញ្ញតរំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមន្តិ. កិញ្ច វាយិមំ អវាយិមន្តិ? វាយិមមេវាតិ. កតរសុត្តេនាតិ? អទ្ធា សោ សុត្តមេវ ន បស្សតិ, សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ, ឥទ្ធិមយិកញ្ច ទេវទត្តិយញ្ច អចីវរំ ករោតិ. យទិ ឯវំ អវាយិមម្បីតិ វទាមីតិ. ឯវំ សន្តេ សិទ្ធា សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា កម្ពលសីសេន ឧណ្ណាមយសាមញ្ញតោ. កិំ បន តេ សន្ថតំ អធិដ្ឋហិំសូតិ? ទុដ្ឋុ អធិដ្ឋហិំសុ អចីវរត្តា, ន អធិដ្ឋានុបគត្តា ច សន្ថតស្ស. អថ នាធិដ្ឋហិំសុ, បុព្ពេវ តត្ថ អចីវរសញ្ញិនោ ឯតេតិ កត្វា តត្ថ ចីវរសញ្ញិតាយ តទុភយំ ន យុជ្ជតីតិ. កិំ បនេតំ អធិដ្ឋានុបគំ នត្ថីតិ? តត្ថេវាគតំ, អបិចេតំ អវិកប្បនុបគំ ចេ, ចីវរំ ន ហោតិ, អញ្ញថា ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធំ ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. អថ ន វិកប្បនុបគម្បិ ចីវរមេវ សិទ្ធំ, អនធិដ្ឋានុបគំ, អវិកប្បនុបគញ្ច ឯកជ្ឈំ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តេនេវាហ ‘‘តេចីវរិកស្ស ចតុត្ថចីវរំ វត្តមានំ អំសកាសាវមេវ វដ្ដតី’’តិ.

អបិច សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា ន កេវលំ តេសំយេវ, អញ្ញេសម្បិ អនុពន្ធតិ ឯវ ‘‘បុរាណសន្ថតំ នាម សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បី’’តិ វចនតោ. អដ្ឋកថាចរិយោ បនស្ស អចីវរតំ សន្ធាយភាសិតត្ថទីបនេន ទីបេតិ. និវត្ថបារុតន្តិ ឯតេសំ និសិន្នញ្ចេវ និបន្នញ្ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឯវំ សន្តេបិ សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា អនុពន្ធតិ ឯវ. ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៥៨) ហិ ‘‘និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ច, បរិវារេ (បរិ. ៣២៩) ‘‘នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ច និសីទនសិក្ខាបទេ ‘‘ទសា វិទត្ថី’’តិ ច ឥធ ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’’តិ ច វុត្តំ, អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘‘សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តបទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករីយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតី’’តិ ច ‘‘និសីទនំ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តី’’តិ ច វុត្តំ, តស្មា និសីទនំ នាម នវន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តញ្ច សន្ថតសទិសំ ឯឡកលោមមយសន្ថតវិសេសន្តិ សិទ្ធំ, តថា និសីទនមេវ និសីទនសន្ថតញ្ច សិទ្ធំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ច ‘‘ឯកមេវា’’តិ វុត្តំ. តស្មិំ សិទ្ធេ សិទ្ធា សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតាតិ អត្ថោ. កស្មា? សន្ថតសាមញ្ញតោ.

ឯត្ថាហ – កថំ អទសមេវ សន្ថតំ ចីវរសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. អនេកម្បិ អនធិដ្ឋិតម្បិ មហន្តម្បិ វដ្ដតិ, យតោ សទសមេវ សន្ថតំ ចីវរសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តតោ អធិដ្ឋានញ្ច ឧបគច្ឆតីតិ. អសន្ថតបរិយាបន្នត្តា ឱរេន ច ឆន្នំ វស្សានំ វិនាបិ សម្មុតិំ, តញ្ច បោរាណំ វិស្សជ្ជេត្វា ឯវ, ន អវិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វចនតោតិ. អថាបិ សិយា សន្ថតំ សយនត្ថមេវ ករីយតិ, និសីទនំ អសន្ថតមេវាតិ. តញ្ច ន និយមតោ ‘‘បុរាណសន្ថតំ នាម សកិំ និវត្ថំ សកិំ បារុតម្បី’’តិ វុត្តត្តាតិ. ឯត្ថ វុច្ចតិ, ន ឯត្ថ ការណំ បរិយេសិតព្ពំ វិនយបញ្ញត្តិយា អនញ្ញវិសយត្តា.

សន្ថតស្ស បន អចីវរភាវេ អយំ យុត្តិ – អាទិតោ ‘‘តីណិ សន្ថតានិ បន វិនយកម្មំ កត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ តានិ អកប្បិយានីតិ សិទ្ធំ, ភគវតា ច ខោមាទីនិ ឆ អនុញ្ញាតានីតិ កោសេយ្យំ កប្បិយន្តិ សិទ្ធំ. ឯវំ សន្តេ សុទ្ធកោសេយ្យម្បិ ចីវរំ កប្បិយំ ជាតំ, បគេវ កោសិយមិស្សកសន្ថតចីវរន្តិ អាបជ្ជតិ. តថា កម្ពលញ្ច អនុញ្ញាតំ, តញ្ច សុទ្ធិកម្បិ ហោតិ ជាតិកាឡកភាវេន, បគេវ ឱទាតគោចរិយមិស្សកសន្ថតចីវរន្តិ អាបជ្ជតិ. តតោ ច អញ្ញមញ្ញវិរោធោ, តស្មា ន សន្ថតំ ចីវរំ នាម ហោតិ, និសីទនំ បន ហោតិ តស្ស បមាណសណ្ឋានបរិច្ឆេទសម្ភវតោ. ឯត្ថាហុ កេចិ អាចរិយា ‘‘ទុវិធំ និសីទនំ សន្ថតំ, អសន្ថតញ្ច. តត្ថ សន្ថតំ សន្ថតមេវ. អសន្ថតំ ខោមាទិឆព្ពិធំ, តទនុលោមំ វា ហោតិ, អយមេតេសំ វិសេសោ’’តិ.

ឯត្ថាហ – កស្មា បនេត្ថ ‘‘សន្ថតំ បន ភិក្ខុនា’’តិ សិក្ខាបទំ អបញ្ញាបេត្វា ‘‘និសីទនសន្ថត’’ន្តិ បញ្ញត្តន្តិ? ចីវរសញ្ញិតាយ សន្ថតានំ ឧជ្ឈិតត្តា តេសំ អចីវរភាវទស្សនត្ថំ តថា បញ្ញត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា តេ ភិក្ខូ ធុតង្គភេទភយា តានិ ឧជ្ឈិត្វា តេរសាបិ ធុតង្គានិ សមាទិយិំសុ, សីសទស្សនវសេន តីណេវ វុត្តានិ, ភគវា ច តេសំ សន្ថតំ អនុជានិ, តតោ នេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘និសីទនចីវរសណ្ឋានម្បេតំ និសីទនសន្ថតំ នោ អនុញ្ញាតំ, ចតុត្ថចីវរភាវេន បគេវ កតសន្ថតំ វា’’តិ. តតោ សន្ថតេ នេសំ ចីវរសញ្ញិតា ន ភវិស្សតីតិ តទត្ថំ ភគវតា និសីទនសន្ថតន្តិ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ឆិមានិ ទ្វេ វដ្ដន្តី’’តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ វចនតោតិ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.