២. កោសិយវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. កោសិយការកោតិ ឯត្ថ កោសំ ករោន្តីតិ ‘‘កោសការា’’តិ លទ្ធវោហារានំ បាណកានំ កោសតោ និព្ពត្តំ កោសិយំ នាម. អត្តនា កតំ ចេ? និស្សជ្ជនកាលេ ‘‘សយំ កតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឧភោហិ ចេ កតំ, យថាបាឋមេវ វត្តព្ពំ. អត្តនា ច បរេហិ ច វិប្បកតំ អត្តនា បរិយោសាបេតីតិអាទិចតុក្កម្បិ សម្ភវន្តំ ន ទស្សិតំ. វិនយធម្មតា ហេសា, យទិទំ ឯកស្មិំ តិកេ វា ចតុក្កេ វា ទស្សិតេ ឥតរំ សម្ភវន្តម្បិ ន វុច្ចតីតិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤៧. សុទ្ធកាឡកានន្តិ ឯត្ថ យថា បឋមេ ‘‘ឯកេនបិ កោសិយំសុនា’’តិ វុត្តំ, តថា ឥធ ‘‘ឯកេនបិ អញ្ញេន អមិស្សេត្វា’’តិ វចនាភាវតោ អញ្ញេហិ មិស្សភាវេ សតិបិ អបញ្ញាយមានរូបកំ ‘‘សុទ្ធកាឡក’’មិច្ចេវ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥២. ‘‘ធារយិត្វា ទ្វេ តុលា អាទាតព្ពា’’តិ វចនតោ យថា តុលាធារណាយ កាឡកា អធិកា ន ហោន្តិ, តថា កាឡកានំ ទ្វេ ភាវា គហេតព្ពា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន. កថំ បញ្ញាយតីតិ? សុទ្ធកាឡកបដិសេធននិទានេន. តតិយំ ឱទាតានំ ចតុត្ថំ គោចរិយានន្តិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទោ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកស្សបិ កាឡកលោមស្ស អតិរេកភាវេ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ តុលាធារណាយ កិញ្ចាបិ ន សមេតិ, អចិត្តកត្តា បន សិក្ខាបទស្ស បុព្ពេ តុលាយ ធារយិត្វា ឋបិតេសុ ឯកម្បិ លោមំ តត្ថ បតេយ្យ និស្សគ្គិយន្តិ អធិប្បាយោតិ នោ តក្កោ. អញ្ញថា ទ្វេ តុលា នាទាតព្ពា, ឩនកតរា អាទាតព្ពា សិយុំ. ន ហិ លោមំ គណេត្វា តុលាធារណា ករីយតិ. អថ គណេត្វាវ កាតព្ពំ. កិំ តុលាធារណាយ បយោជនន្តិ កេចិ. ‘‘គោចរិយឱទាតេសុ ឯកមេវ ទិគុណំ កត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, អដ្ឋកថាយំ អវិចារិតត្តា វីមំសិតព្ពំ.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦២. នវំ នាម ករណំ ឧបាទាយាតិ ឥទំ អាទិករណតោ បដ្ឋាយ វស្សគណនំ ទីបេតិ. ករិត្វា វាតិ វចនំ និដ្ឋានទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ ទីបេតិ. ធារេតព្ពន្តិ វចនំ បន បរិភោគតោ បដ្ឋាយាតិ ទីបេតិ, យស្មា លទ្ធសម្មុតិកស្ស គតគតដ្ឋានេ ឆន្នំ ឆន្នំ វស្សានំ ឱរតោវ កតានិ ពហូនិបិ ហោន្តិ, តស្មា អញ្ញំ នវន្តិ កិំ កតតោ អញ្ញំ, ឧទាហុ ធារិតតោ អញ្ញន្តិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ កតតោ អញ្ញំ, តេសុ អញ្ញតរំ ទុក្កតំ វា បរិភោគជិណ្ណំ វា បុន កាតុំ វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ វិនាបិ បុរាណសន្ថតស្ស សុគតវិទត្ថិំ អប្បដិសិទ្ធបរិយាបន្នត្តា. កតតោ ហិ អញ្ញំ បដិសិទ្ធំ, ឥទញ្ច បុព្ពកតន្តិ តតោ អនន្តរសិក្ខាបទវិរោធោ ហោតិ. អថ ធារិតតោ អញ្ញំ នាម, សម្មុតិ និរត្ថិកា អាបជ្ជតិ, បឋមកតំ ចេ អបរិភុត្តំ, សតិយាបិ សម្មុតិយា អញ្ញំ នវំ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ? តត្រិទំ សន្និដ្ឋាននិទស្សនំ – និដ្ឋានទិវសតោ បដ្ឋាយ ឆន្នំ ឆន្នំ វស្សានំ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ច សត្តមេ វស្សេ សម្បត្តេ ឆព្ពស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តិ. តញ្ច ខោ មាសបរិច្ឆេទវសេន, ន វស្សបរិច្ឆេទវសេន. សត្តមេ បរិបុណ្ណញ្ច ឩនកញ្ច វស្សំ នាម, តស្មា វិប្បកតស្សេវ សចេ ឆព្ពស្សានិ បូរេន្តិ, បុន និដ្ឋានទិវសតោ បដ្ឋាយ ឆព្ពស្សានិ លភន្តិ. តញ្ច ខោ បរិភុត្តំ វា ហោតុ អបរិភុត្តំ វា, ធារិតមេវ នាម. យស្មា ‘‘នវំ នាម ករណំ ឧបាទាយ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឆន្នំ វស្សានំ បរតោ តមេវ បុព្ពកតំ ទុក្កតភាវេន, បរិភោគជិណ្ណតាយ វា វិជដេត្វា បុន ករោតិ, និដ្ឋានទិវសតោ បដ្ឋាយ ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ពំ, អតិរេកំ វា. អន្តោ ចេ ករោតិ, តទេវ អញ្ញំ នវំ នាម ហោតិ ករណំ ឧបាទាយ, តស្មា និស្សគ្គិយំ. អញ្ញថា ‘‘នវំ នាម ករណំ ឧបាទាយា’’តិ ឥមិនា ន កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. ឯវំ សន្តេ កិំ ហោតិ? អដ្ឋុប្បត្តីតិ. ‘‘យាចនពហុលា វិញ្ញត្តិពហុលា វិហរន្តី’’តិ ហិ តត្ថ វុត្តំ, តញ្ច អញ្ញស្ស ករណំ ទីបេតិ. យទិ ឯវំ តំ និព្ពិសេសមេវ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ. អយំ បនស្ស វិសេសោ, យស្មា ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តត្ថោ វិសេសោតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘នវំ នាម ករណំ ឧបាទាយ វុច្ចតី’’តិ វុត្តេ អតិរេកចីវរស្ស ឧប្បត្តិ វិយ បដិលាភេនស្ស ឧប្បត្តិ នវតា អាបជ្ជតិ. តតោ បដិលទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ឆព្ពស្សបរមតា ធារេតព្ពំ. ឱរេន ចេ ឆន្នំ វស្សានំ…បេ… ការាបេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ អាបជ្ជតិ, តស្មា នវំ នាម ករណមេវ ឧបាទាយ វុច្ចតិ, ន បដិលាភំ. ឱរេន ឆន្នំ វស្សានំ អត្តនោ អនុប្បន្នត្តា ‘‘នវ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតំ, អប្បដិលទ្ធំ ចេ ការាបេយ្យ, យថា លាភោ, តថា ករេយ្យ វា ការាបេយ្យ វាតិ ច ន ហោតិ. កស្មា? យស្មា អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អនាបត្តីតិ វិសេសោតិ.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥. នាស្សុធ កោចីតិ ឯត្ថ អស្សុធ-ឥតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘ឯវំ ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ’’តិ ពហុវចនំ វុត្តំ, តថាបិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា ឥធ តេសុ ភិក្ខូសុ កោចិ ភគវន្តំ នាស្សុធ ឧបសង្កមតិ អញ្ញត្រ ឯកេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តំ សុគ្គាហំ ឯកាហំ ភន្តេ ភគវន្តំ វរន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៣៧) វិយ, អនុជានាមិ…បេ… យថាសុខំ មំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមន្តូតិ ទស្សនត្ថាយ ឧបសង្កមន្តុ.

៥៦៦-៧. ‘‘មយំ អាយស្មន្តំ ឧបសេន’’ន្តិ តស្ស គណបាមោក្ខត្តា វុត្តំ. អារញ្ញិកបិណ្ឌបាតិកបំសុកូលិកវសេន សព្ពានិ វុត្តានិ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សន្ថតេ ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ. កិំ សព្ពេបិ តេ ចីវរំ ន ពុជ្ឈន្តីតិ ចេ? យថា ហោតុ. កតមំ ចីវរំ នាមាតិ? ឆន្នំ អញ្ញតរំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមន្តិ. កិញ្ច វាយិមំ អវាយិមន្តិ? វាយិមមេវាតិ. កតរសុត្តេនាតិ? អទ្ធា សោ សុត្តមេវ ន បស្សតិ, សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគំ, ឥទ្ធិមយិកញ្ច ទេវទត្តិយញ្ច អចីវរំ ករោតិ. យទិ ឯវំ អវាយិមម្បីតិ វទាមីតិ. ឯវំ សន្តេ សិទ្ធា សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា កម្ពលសីសេន ឧណ្ណាមយសាមញ្ញតោ. កិំ បន តេ សន្ថតំ អធិដ្ឋហិំសូតិ? ទុដ្ឋុ អធិដ្ឋហិំសុ អចីវរត្តា, ន អធិដ្ឋានុបគត្តា ច សន្ថតស្ស. អថ នាធិដ្ឋហិំសុ, បុព្ពេវ តត្ថ អចីវរសញ្ញិនោ ឯតេតិ កត្វា តត្ថ ចីវរសញ្ញិតាយ តទុភយំ ន យុជ្ជតីតិ. កិំ បនេតំ អធិដ្ឋានុបគំ នត្ថីតិ? តត្ថេវាគតំ, អបិចេតំ អវិកប្បនុបគំ ចេ, ចីវរំ ន ហោតិ, អញ្ញថា ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធំ ‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. អថ ន វិកប្បនុបគម្បិ ចីវរមេវ សិទ្ធំ, អនធិដ្ឋានុបគំ, អវិកប្បនុបគញ្ច ឯកជ្ឈំ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តេនេវាហ ‘‘តេចីវរិកស្ស ចតុត្ថចីវរំ វត្តមានំ អំសកាសាវមេវ វដ្ដតី’’តិ.

អបិច សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា ន កេវលំ តេសំយេវ, អញ្ញេសម្បិ អនុពន្ធតិ ឯវ ‘‘បុរាណសន្ថតំ នាម សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បី’’តិ វចនតោ. អដ្ឋកថាចរិយោ បនស្ស អចីវរតំ សន្ធាយភាសិតត្ថទីបនេន ទីបេតិ. និវត្ថបារុតន្តិ ឯតេសំ និសិន្នញ្ចេវ និបន្នញ្ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឯវំ សន្តេបិ សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតា អនុពន្ធតិ ឯវ. ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៥៨) ហិ ‘‘និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ច, បរិវារេ (បរិ. ៣២៩) ‘‘នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ច និសីទនសិក្ខាបទេ ‘‘ទសា វិទត្ថី’’តិ ច ឥធ ‘‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’’តិ ច វុត្តំ, អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘‘សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តបទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករីយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតី’’តិ ច ‘‘និសីទនំ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តី’’តិ ច វុត្តំ, តស្មា និសីទនំ នាម នវន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តញ្ច សន្ថតសទិសំ ឯឡកលោមមយសន្ថតវិសេសន្តិ សិទ្ធំ, តថា និសីទនមេវ និសីទនសន្ថតញ្ច សិទ្ធំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ច ‘‘ឯកមេវា’’តិ វុត្តំ. តស្មិំ សិទ្ធេ សិទ្ធា សន្ថតេ ចីវរសញ្ញិតាតិ អត្ថោ. កស្មា? សន្ថតសាមញ្ញតោ.

ឯត្ថាហ – កថំ អទសមេវ សន្ថតំ ចីវរសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. អនេកម្បិ អនធិដ្ឋិតម្បិ មហន្តម្បិ វដ្ដតិ, យតោ សទសមេវ សន្ថតំ ចីវរសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តតោ អធិដ្ឋានញ្ច ឧបគច្ឆតីតិ. អសន្ថតបរិយាបន្នត្តា ឱរេន ច ឆន្នំ វស្សានំ វិនាបិ សម្មុតិំ, តញ្ច បោរាណំ វិស្សជ្ជេត្វា ឯវ, ន អវិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វចនតោតិ. អថាបិ សិយា សន្ថតំ សយនត្ថមេវ ករីយតិ, និសីទនំ អសន្ថតមេវាតិ. តញ្ច ន និយមតោ ‘‘បុរាណសន្ថតំ នាម សកិំ និវត្ថំ សកិំ បារុតម្បី’’តិ វុត្តត្តាតិ. ឯត្ថ វុច្ចតិ, ន ឯត្ថ ការណំ បរិយេសិតព្ពំ វិនយបញ្ញត្តិយា អនញ្ញវិសយត្តា.

សន្ថតស្ស បន អចីវរភាវេ អយំ យុត្តិ – អាទិតោ ‘‘តីណិ សន្ថតានិ បន វិនយកម្មំ កត្វា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ តានិ អកប្បិយានីតិ សិទ្ធំ, ភគវតា ច ខោមាទីនិ ឆ អនុញ្ញាតានីតិ កោសេយ្យំ កប្បិយន្តិ សិទ្ធំ. ឯវំ សន្តេ សុទ្ធកោសេយ្យម្បិ ចីវរំ កប្បិយំ ជាតំ, បគេវ កោសិយមិស្សកសន្ថតចីវរន្តិ អាបជ្ជតិ. តថា កម្ពលញ្ច អនុញ្ញាតំ, តញ្ច សុទ្ធិកម្បិ ហោតិ ជាតិកាឡកភាវេន, បគេវ ឱទាតគោចរិយមិស្សកសន្ថតចីវរន្តិ អាបជ្ជតិ. តតោ ច អញ្ញមញ្ញវិរោធោ, តស្មា ន សន្ថតំ ចីវរំ នាម ហោតិ, និសីទនំ បន ហោតិ តស្ស បមាណសណ្ឋានបរិច្ឆេទសម្ភវតោ. ឯត្ថាហុ កេចិ អាចរិយា ‘‘ទុវិធំ និសីទនំ សន្ថតំ, អសន្ថតញ្ច. តត្ថ សន្ថតំ សន្ថតមេវ. អសន្ថតំ ខោមាទិឆព្ពិធំ, តទនុលោមំ វា ហោតិ, អយមេតេសំ វិសេសោ’’តិ.

ឯត្ថាហ – កស្មា បនេត្ថ ‘‘សន្ថតំ បន ភិក្ខុនា’’តិ សិក្ខាបទំ អបញ្ញាបេត្វា ‘‘និសីទនសន្ថត’’ន្តិ បញ្ញត្តន្តិ? ចីវរសញ្ញិតាយ សន្ថតានំ ឧជ្ឈិតត្តា តេសំ អចីវរភាវទស្សនត្ថំ តថា បញ្ញត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា តេ ភិក្ខូ ធុតង្គភេទភយា តានិ ឧជ្ឈិត្វា តេរសាបិ ធុតង្គានិ សមាទិយិំសុ, សីសទស្សនវសេន តីណេវ វុត្តានិ, ភគវា ច តេសំ សន្ថតំ អនុជានិ, តតោ នេសំ ឯវំ ហោតិ ‘‘និសីទនចីវរសណ្ឋានម្បេតំ និសីទនសន្ថតំ នោ អនុញ្ញាតំ, ចតុត្ថចីវរភាវេន បគេវ កតសន្ថតំ វា’’តិ. តតោ សន្ថតេ នេសំ ចីវរសញ្ញិតា ន ភវិស្សតីតិ តទត្ថំ ភគវតា និសីទនសន្ថតន្តិ បញ្ញត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ឆិមានិ ទ្វេ វដ្ដន្តី’’តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិ វចនតោតិ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧២-៣. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សាតិ ឥមិនា បកតិយា ទីឃមគ្គប្បដិបន្នស្ស ឧប្បន្នានិបិ តិយោជនបរមមេវ ហរិតព្ពានិ, បគេវ អប្បដិបន្នស្សាតិ ទស្សេតិ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្ស និស្សគ្គិយន្តិ វា សម្ពន្ធោ. តេនេវ វាសាធិប្បាយស្ស បដិប្បស្សទ្ធគមនុស្សាហត្តា ‘‘អប្បដិបន្នោ’’តិ សង្ខ្យំ គតស្ស អនាបត្តីតិ សិទ្ធា. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ហិ ភិក្ខុនោ បនេវ ឯឡកលោមានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ…បេ… អសន្តេបិ ហារកេ អទ្ធានំ មគ្គប្បដិបន្នស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា. អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ អត្តនោ សន្តកានំយេវ តិយោជនាតិក្កមេ អាបត្តិំ ទស្សេតិ. តេន អនាកង្ខមានេន បរសន្តកានិ បដិគ្គហិតានិ អតិរេកតិយោជនំ ហរន្តស្ស អនាបត្តិ សិទ្ធា. អយមត្ថោ ‘‘ភិក្ខុនោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា, ‘‘អច្ឆិន្នំ បដិលភិត្វា’’តិ ឥមិនា ច ទីបិតោវ ហោតីតិ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ច ‘‘អញ្ញំ ភិក្ខុំ ហរាបេន្តោ គច្ឆតិ ចេ, ទ្វិន្នំ អនាបត្តីតិ វុត្តំ, តស្មា ទ្វេ ភិក្ខូ តិយោជនបរមំ បត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ភណ្ឌំ បរិវត្តេត្វា ចេ ហរន្តិ, អនាបត្តីតិ សិទ្ធំ, តេនេវ អនាបត្តិវារេ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ វុត្តំ. កិំ ហរាបេតិ? ជានន្តំ អជានន្តំ. កិញ្ចេត្ថ យទិ ជានន្តំ, ‘‘អញ្ញោ ហរិស្សតីតិ ឋបេតិ, តេន ហរិតេបិ អាបត្តិយេវា’’តិ ឯកំសតោ ន វត្តព្ពំ. ជានន្តោបិ ហិ ឯកច្ចោ ហរតីតិ. តតោ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ. អថ អជានន្តំ, ‘‘អញ្ញស្ស យានេ វា ភណ្ឌេ វា អជានន្តស្ស បក្ខិបិត្វា តិយោជនំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយានី’’តិ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ, អថ ឧភោបិ ឯកតោ ឯកំ ភណ្ឌំ ហរាបេន្តិ, តម្បិ និស្សគ្គិយំ សិយា. អនិស្សគ្គិយន្តិ យុត្តិយា វិរុជ្ឈតិ ‘‘តិយោជនបរមំ សហត្ថា ហរិតព្ពានិ អសន្តេ ហារកេ’’តិ អវិសេសេន ច បាឡិ វុត្តា. ហារកោបិ សចេតនោ អចេតនោតិ ទុវិធោ. សចេតនោបិ ឯឡកលោមភាវំ វា ‘‘អហមិទំ ហរាមី’’តិ វា ‘‘មំ ឯស ឥទំ ហរាបេតី’’តិ វា ជាននាជាននវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ អចេតនោ នាម ហារកោ នទីសោតោ វា នាវា វា អស្សាមិកយានំ វា ហោតិ. សចេតនោ បាកដោវ. តត្ថ ‘‘មំ ឯស ឥទំ ហរាបេតី’’តិ ឯត្តកំ ជានន្តំ មនុស្សំ វា តិរច្ឆានគតំ វា អញ្ញំ ហរាបេតិ, អនាបត្តីតិ អនុគណ្ឋិបទនយោ. អយំ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ ច ឯករសោ វិនិច្ឆយោ, ‘‘អសន្តេ ហារកេ’’តិ កិញ្ចាបិ ឥទំ អវិសេសតោ វុត្តំ, ‘‘អញ្ញស្ស យានេ វា ភណ្ឌេ វា អជានន្តស្សា’’តិ វចនតោ បន សចេតនោវ ហារកោ តត្ថ អធិប្បេតោតិ បញ្ញាយតិ, សោ ច ឯឡកលោមភាវញ្ច ‘‘ឥទំ ហរាមី’’តិ ច ជានន្តោ នាធិប្បេតោ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញោ ហរិស្សតីតិ ឋបេតិ, តេន ហរិតេបិ អាបត្តិយេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ហេតុកត្តុនោ អភាវតោវ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ ហេតុកត្តុវសេន វុត្តា. ឥតរេ ទ្វេ ជានន្តា ឥធ សម្ភវន្តិ. ‘‘អជានន្តស្ស បក្ខិបិត្វា’’តិ បាឡិយំ ‘‘ឯស ហរាបេតី’’តិ វា ‘‘ឥទំ ឋានំ អតិក្កមាបេតី’’តិ វា ជានន្តស្ស យានេ វា ភណ្ឌេ វា បក្ខិបិត្វា តិយោជនំ អតិក្កមាបេតិ, ន និស្សគ្គិយា ហោន្តីតិ ទីបេតិ.

‘‘ហរាបេតី’’តិ ឥទំ ហេតុកត្តុវចនតំ សាធេតិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘សាមិកស្ស អជានន្តស្សេវា’’តិ ឥទំ ‘‘មំ ឯស ហរាបេតី’’តិ ឯវំ អជានន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សារេតិ ចោទេតិ អនុពន្ធាបេតី’’តិ ឥទំ ‘‘មំ ឯស ឥទំ ឋានំ អតិក្កមាបេតី’’តិ ឯវំ ជានន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជានន្តោបិ សារណាទីហិ ឋិតដ្ឋានំ នាតិក្កមតិ, ន វា អនុពន្ធតិ. អថ សារណាទីហិ អនតិក្កមិត្វា អត្តនោ រុចិយា អតិក្កមតិ អាបត្តិ ឯវ ភិក្ខុនោ ហេតុកត្តុភាវាសម្ភវតោ.

ឥទានិ យថាឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ វក្ខាម, ‘‘អសន្តេបិ ហារកេ’’តិ ហារកាលាភបច្ចយាបិ សយំ ហរណតោ និស្សគ្គិយមេវ, បគេវ សតិ ហារកេតិ អយមេកោ អត្ថោ. អវធារណត្ថំ អបិ-សទ្ទំ គហេត្វា អសន្តេ ឯវ ហារកេ និស្សគ្គិយំ, សតិ បន ហារកេ ន តេន ហរាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយន្តិ អយំ ទុតិយោ អត្ថោ. ‘‘សង្ឃតោ វា…បេ… អត្តនោ វា ធនេនា’’តិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ អចិត្តកមិទំ សិក្ខាបទំ, សង្ឃាទិតោ បន អត្តនា អាកង្ខមានេន បដិគ្គហិតស្សេវ ឯឡកលោមស្ស តិយោជនាតិក្កមេ អាបត្តិ, ន អជានតោ អប្បដិគ្គហិតស្ស ចីវរាទីសុ កុតោចិ លគ្គស្ស អតិក្កមនេតិ ទីបេតិ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘កម្ពលស្ស ឧបរិ និបជ្ជិត្វា គច្ឆន្តស្ស សចេ ឯកម្បិ លោមំ ចីវរេ លគ្គំ ហោតិ, អាបត្តិ ឯវ កម្ពលតោ វិជដិតត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ កម្ពលស្ស បដិគ្គហិតត្តា អត្តនោ ឥច្ឆាយ បដិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ យុត្តំ. យស្មា ‘‘អនាបត្តិ កតភណ្ឌេ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តំ អនេកម្បិ កតភណ្ឌដ្ឋានិយមេវ ហោតិ. តញ្ហិ អនេន បដិគ្គហិតំ, ន លោមំ. អថ លោមម្បិ អគ្គហិតមេវ ហោតិ, កតភណ្ឌំ ទុប្បរិហារិយលោមវិនិព្ភោគកតភណ្ឌោ និយមោ. ឯវំ សន្តេ អកតភណ្ឌេ តិកបាចិត្តិយំ, កតភណ្ឌេ តិកទុក្កដញ្ច នយតោ ទស្សេតព្ពំ ភវេយ្យ, អញ្ញថា តិកស្ស ទស្សិតត្តា. សឧស្សាហត្តាតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធគមនត្តា. អចិត្តកត្តា ចាតិ ភិក្ខុនោ ឧស្សាហានុរូបំ លោមានំ តិយោជនាតិក្កមនតោ វិនាបិ បយោគចិត្តេន ហរណចិត្តេន អាបជ្ជតិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. សា អនាបត្តិ បាឡិយា ន សមេតីតិ អន្តោ បន បយោគេន តិយោជនបរមំ អតិក្កមិតត្តា អនាបត្តិ. ‘‘តិយោជនំ ហរតី’’តិ ឥមិនា តិយោជនំ បទសា នេតុកាមោបិ អន្តោតិយោជនេ បទេ បទេ ទុក្កដំ នាបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ, តំ យុត្តំ ‘‘តិយោជនំ វាសាធិប្បាយោ គន្ត្វា តតោ បរំ ហរតី’តិ វចនស្សត្ថិតាយា’’តិ វុត្តំ. បុនបិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ហរាបេតីតិ ‘ឥទំ ហរិស្សាមី’តិ សឧស្សាហមេវ អញ្ញំ ហរាបេតីតិ អត្ថោ. ឥតរថា គច្ឆន្តស្ស សីសេ ឋបេសិ, តស្មិំ អជានន្តេបិ អនាបត្តិ សិយា’’តិ. សចេ បន ‘‘អគច្ឆន្តេ យានេ វា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តត្តា ហរណាទីហិ ជនិតឧស្សាហានំ ហត្ថិអាទីនំ ‘ឥទំ ករិស្សាមា’តិ វា ‘ហរិស្សាមា’តិ វា អាភោគេ ជនិតេ ឯវ អនាបត្តិ, ន អជនិតេតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ អាហា’’តិ ច វុត្តំ. បរិវត្តេត្វា ឋបិតេតិ ទ្វិន្នម្បិ ពហិ និក្ខិបិតត្តាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ពហិសីមាយ ឋបិតំ ភណ្ឌិកំ អន្តោ អន្តោសីមាយំ ឋបិតំ ពហិ ករោតោ អនាបត្តីតិ កេចិ, ន សុន្ទរំ វិយ.

៥៧៥. បដិលភិត្វា ហរតីតិ បឋមតិយោជនតោ បរំ ហរតិ, ន ទុតិយាទិតោតិ អត្ថោ. កតភណ្ឌេ ឧប្បន្នោកាសាភាវា អនាបត្តិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨១. កិញ្ចាបិ បុរាណចីវរធោវនសិក្ខាបទេ ចីវរំ ឋបេត្វា ‘‘អញ្ញំ បរិក្ខារំ ធោវាបេតី’’តិ (បារា. ៥០៧) អនាបត្តិវារេ វុត្តំ. ឥមស្ស បន សិក្ខាបទស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ឯឡកលោមធោវាបនាទិនា អាបត្តីតិ ឯកេ. សា វា អនាបត្តិ មូលាបត្តិតោ ឯវ, ន ឥមម្ហាតិ ឯកេ. ឯឡកលោមានំ អបរិក្ខារត្តា ភដ្ឋំ អគ្គហណមេវាតិ ឯកេ. ឥមស្ស អន្តិមនយស្ស អត្ថប្បកាសនត្ថំ ឥទំ បញ្ហាកម្មំ – ‘‘ធោវាបេតី’’តិ ឥទំ រជាបនវិជដាបនគ្គហណេន និប្បទេសវាចិបទំ, ឧទាហុ អគ្គហណេន សប្បទេសវាចិបទំ. កិញ្ចេត្ថ យទិ និប្បទេសវាចិបទំ, សព្ពត្ថ ឥទមេវ វត្តព្ពំ, ន ឥតរានិ. អថ សប្បទេសវាចិបទំ, ‘‘អវុត្តា ធោវតិ, អបរិភុត្តំ ធោវាបេតី’’តិ ឯត្ថ វិរោធោ. ‘‘អវុត្តា រជតិ វិជដេតិ, និស្សគ្គិយ’’ន្តិ អនិដ្ឋប្បសង្គតោតិ? ទេសនាវិលាសមត្តំ ភគវតោ វចនំ, កត្ថចិ តិកបទវចនំ, កត្ថចិ ឯកបទវចនំ, និប្បទេសបទមេវ តេ វទន្តីតិ. សចេ ‘‘កតភណ្ឌំ ធោវាបេតី’’តិ ឯត្ថ បដិវិរោធោ, ‘‘កតភណ្ឌំ វិជដាបេតិ, អនាបត្តី’’តិ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ ចេ? ន, អកតភណ្ឌស្ស សុទ្ធលោមស្ស វិជដាបនំ ឥតោ វា ទាតព្ពំ. ឧទកាទិធោវនវសេន បិណ្ឌេត្វា ឋិតានំ វិជដាបនំ លព្ភតីតិ ចេ? បុរាណសន្ថតស្ស វិជដាបនេ អនាបត្តិយា ភវិតព្ពំ, ន ច តំ យុត្តំ ‘‘អបរិភុត្តំ ធោវាបេតី’’តិ វចនតោ. តេន បរិភុត្តំ ធោវាបេតិ រជាបេតិ វិជដាបេតិ, និស្សគ្គិយមេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ, តញ្ច បរិភុត្តំ នាម កតភណ្ឌមេវ ហោតិ. ន ហិ សក្កា ឯឡកលោមានិ បរិភុញ្ជិតុំ, អញ្ញថា ‘‘បរិភុត្តំ ធោវាបេតី’’តិ វចនំ និរត្ថកំ ហោតិ. ន ហិ ឯត្ថ ‘‘បុរាណានិ ឯឡកលោមានិ ធោវាបេយ្យ វា’’តិ វចនំ អត្ថិ បុរាណចីវរសិក្ខាបទេ វិយ. តត្ថ អាទិន្នកប្បវសេន, ឥធ តំ លិខិតំ. លេខទោសោតិ ចេ? ន, វិសេសហេតុនោ អភាវា, បុរាណចីវរសិក្ខាបទេ អបរិភុត្តំ កតភណ្ឌំ នាម, ‘‘កម្ពលកោជវសន្ថតាទិ’’ន្តិ វចនតោ ច. កិញ្ចាបិ ឥមិនា សទ្ទេន អយមត្ថោ សិទ្ធោ, ‘‘ធោវាបេតី’’តិ ឥទំ បន សិយា និប្បទេសំ. សិយា សប្បទេសំ. តញ្ហិ ‘‘អវុត្តា ធោវតី’’តិអាទីសុ និប្បទេសំ. ‘‘កតភណ្ឌំ ធោវាបេតី’’តិ ឯត្ថ សប្បទេសំ. ‘‘អកតភណ្ឌំ ធោវាបេតិ រជាបេតិ, អនាបត្តី’’តិ ‘‘វិជដាបេតិ, អនាបត្តី’’តិ វចនប្បមាណតោ អនាបត្តិ ឯវាតិ ចេ? ន, វចនប្បមាណតោ ឯវ អាបត្តីតិ អាបជ្ជនតោ. ‘‘អបរិភុត្តំ ធោវាបេតី’’តិ វចនមេវ ហិ តំ អបរិភុត្តំ សន្ថតំ វិជដាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបេតិ ចេ? សិទ្ធំ បរិភុត្តំ វិជដាបេន្តស្ស អាបត្តិ ឯវាតិ.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៤. សព្ពម្បីតិ តិវិធម្បិ. ‘‘មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ’តិអាទិ បន កិញ្ចាបិ រាជសិក្ខាបទេ ‘ន វដ្ដតី’តិ បសង្គតោ វុត្តំ, សរូបតោ បន អាបត្តិទស្សនវសេន សកដ្ឋានេបិ វត្តុមារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. កថមេតំ? មុត្តាទីនំ សកដ្ឋានំ ជាតំ, ន ហិ តានិ ឥធ បាឡិយំ ទិស្សន្តីតិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តានិ, រាជសិក្ខាបទស្សបិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តានីតិ. ន កេវលំ ហិរញ្ញសុវណ្ណមេវ, អញ្ញម្បិ ខេត្តវត្ថាទិកំ ‘‘អកប្បិយំ ន សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញេន, ន សរូបតោ. បាឡិយំ បន សរូបតោ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ នាម ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា មុត្តា វា មណិ វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តស្មា រាជសិក្ខាបទមេវស្ស សកដ្ឋានំ. មុត្តាមណិគ្គហណេន ចេត្ថ តជ្ជាតិយគ្គហណំ សិទ្ធមេវាតិ នាគតោ ឥមស្ស បឋមមេវ បញ្ញត្តត្តា. យទិ ឯវំ ឥធ អនាគតត្តា កតរំ នេសំ សកដ្ឋានន្តិ? ឥទមេវ អត្ថតោ, នោ សរូបតោ.

កថំ? ឯតានិ ហិ រតនសិក្ខាបទេ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, ទុក្កដវត្ថូនិ ច ឯកតោ ‘‘រតន’’ន្តិ អាគតានិ, ‘‘រតនសម្មត’’ន្តិ កប្បិយវត្ថុ អាគតំ. តេសុ ច ទសសុ រតនេសុ រជតជាតរូបទ្វយំ ឥធ និស្សគ្គិយវត្ថុ, អវសេសំ ទុក្កដវត្ថូតិ សិទ្ធំ. ឥធ ច សិទ្ធត្តា ឯវ រតនសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘រតនសម្មតំ វិស្សាសំ គណ្ហាតិ, តាវកាលិកំ គណ្ហាតិ, បំសុកូលសញ្ញិស្សា’’តិ វុត្តំ, ន រតនំ វុត្តំ. សត្តវិធធញ្ញទាសិទាសខេត្តាទិ បន ព្រហ្មជាលាទិសុត្តវសេន (ទី. និ. ១.១ អាទយោ) អកប្បិយន្តិ សិទ្ធំ, តស្មា ឥធ ទុក្កដវត្ថូតិ សិទ្ធំ, តេនេវ អនុយោគវត្តេ ‘‘ធម្មំ ជានាតិ, ធម្មានុលោមំ, វិនយំ, វិនយានុលោមំ ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤៤២) វុត្តំ. តថា អាមកមំសម្បិ ទុក្កដវត្ថុំ អាបជ្ជតីតិ? ន, ឥធ វិនយេ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំស’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ២៦៤), តស្មា ន អាមកមំសំ សុត្តេ អាគតម្បិ ទុក្កដវត្ថុ ហោតិ, តថាបិ អត្តនោ បរិភោគត្ថាយ បដិគ្គហណេ ទុក្កដមេវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’តិ វុត្តេ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អកប្បិយវិចារណា ឯវ ន វដ្ដតីតិ ចេ? កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតន្តិ ឯត្ថ តំ សយំ អបរិភោគារហំ ហុត្វា តទគ្ឃនកំ កប្បិយភណ្ឌំ បរិភោគារហំ ហុត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ, ‘‘បំសុកូលភាវេន ឋិតត្តា, គុត្តដ្ឋានាចិក្ខនស្ស កប្បិយត្តា ច កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. ‘ឥទំ គណ្ហា’តិអាទិនា វទន្តស្ស អកប្បិយត្តា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិត’’ន្តិ ច. ឯវម្បិ កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ចាតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋបិតំ, កិំ ន បស្សសីតិ ឆេកតរេ ឥមេវ កហាបណេ’’តិអាទិវចនស្ស កប្បិយត្តា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. ‘‘ឥទំ គណ្ហា’’តិ វុត្តេ ទុព្ពិចារិតត្តា អត្តនោ អកប្បិយត្តា តតោ អាគតំ អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតមេវ ហោតិ. ‘‘ឥទំ គណ្ហា’តិ វុត្តេ តេន គហិតេ ‘ឧគ្គណ្ហាបេយ្យ វា’តិ វុត្តវិធិំ ន បាបុណាតិ, កេវលំ ទុព្ពិចារិតត្តា តស្សេវ តំ អកប្បិយំ ហោតិ, មូលបដិគ្គហណស្ស សុទ្ធត្តា បរតោ បត្តចតុក្កេ តតិយបត្តោ វិយាតិ ច ឯវំ ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតី’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កិំ ពហុនា, វិសុទ្ធាគមត្តា កប្បិយំ. ទុព្ពិចារណាយ សតិ អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ ហោតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘ឯវំ សង្ឃគណាទីនម្បិ អត្ថាយ បរិច្ចត្តេបិ តេន សមានគតិកត្តា ឋបេត្វា អាបត្តិវិសេស’’ន្តិ វុត្តំ.

ន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតន្តិ ចេតាបិតញ្ចេ, ឧបាយាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ សចេ សោ ឧបាសកោ ‘អតិពហុំ ឯតំ ហិរញ្ញំ, ឥទំ ភន្តេ អជ្ជេវ ន វិនាសេតព្ព’ន្តិ វត្វា សយំ ឧបនិក្ខេបទេសេ ឋបេតិ, អញ្ញេន វា ឋបាបេតិ, ឯតំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា តតោ លទ្ធំ ឧទយំ បរិភុញ្ជន្តោ សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ.

៥៨៥. អយំ កិរ ឥត្ថំលក្ខណសម្បន្នោ ឧក្កំសតោ. ឯវំ អង្គសម្បន្នោបិ អបរភាគេ លោភវសេន វា អញ្ញេន វា ការណេន សចេ និមិត្តំ កត្វា បាតេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. សោ ហិ ការណន្តរេន រុក្ខមូលិកស្ស, អព្ភោកាសិកស្សបិ វដ្ដតិ ឯវ, ឋាននិសជ្ជាទិវសេន និវាសាធិប្បាយេ សតិ បរិភោគេ បរិភោគេ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. ភេសជ្ជស្ស សតិបច្ចយតា សព្ពកាលម្បីតិ ឯកេ. អសន្និហិតស្ស បច្ឆាភត្តមេវ, សន្និហិតស្ស បុរេភត្តម្បីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ‘‘យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ អាហារត្ថាយ…បេ… បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ២៤៤) ហិ វុត្តំ. ទុក្កដញ្ហិ វិកាលភោជនសិក្ខាបទេ អាគតំ វិកាលេ អាបជ្ជតិ, នោ កាលេ អាហារកាលត្តា, សន្និធិសិក្ខាបទេ អាគតំ បន កាលេបិ សន្និធិជាតត្តា, តេនេវ តត្ថ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកទ្វយមេវ វុត្តន្តិ. ‘‘សតិ បច្ចយេ’’តិ វចនតោ នាយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ ចេ? ន, អនិដ្ឋប្បសង្គតោ, វចនានិយមតោ ច. សន្និធិសិក្ខាបទេ ហិ ‘‘អនាបត្តិ យាវកាលិកំ យាវកាលំ និទហិត្វា ភុញ្ជតិ. យាមកាលិកំ យាមេ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ២៥៦) ឯត្ថ វចនប្បមាណតោ យាមកាលិកំ ន បុរេភត្តេ, ន បច្ឆាភត្តេ, ន ទិវសេ, ន រត្តិយំ យាមមេវ និទហិត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ. តថា តត្ថេវ ‘‘យាមកាលិកំ យាមំ និទហិត្វា ភុញ្ជតិ, សត្តាហកាលិកំ សត្តាហំ និទហិត្វា ភុញ្ជតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘សតិ បច្ចយេ’’តិ, តស្មា សតិបច្ចយ-វចនំ កត្ថចិ ហោតិ, កត្ថចិ ន ហោតីតិ វចនានិយមតោ អាបត្តិយាបិ អនិយមោ សិយា. ឯវំ សន្តេបិ យថាវុត្តទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ឯវ. ន អនាហារប្បយោជនត្តា យាមកាលិកាទីនន្តិ ចេ? ន, សប្បិអាទិមិស្សភោជនស្ស បណីតភោជនភាវប្បត្តិតោ. អបិច សព្ពកាលិកេសុ យាវកាលិកំ ឱឡារិកំ, តំ អាហារត្ថាយ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស កាលេ អនាបត្តិ, បគេវ អនោឡារិកំ យាមកាលិកាទិំ, អាហារត្ថាយ ឯវ អនុញ្ញាតត្តា. យាវកាលិកេ ឯវ អនាបត្តីតិ ចេ? ន, អនាហារត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិសម្ភវតោ ឥតរំ អាហារត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស វិយ, តស្មា យថាវុត្តមេវេត្ថ សន្និដ្ឋានំ បាឡិំ, យុត្តិញ្ច អនុលោមេតីតិ.

ទេសនាសុទ្ធីតិ ឯត្ថ ទេសនា នាម វិនយកម្មំ, តេន វុដ្ឋានម្បិ ទេសនា ឯវ នាម ហោតីតិ. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ អវត្វា ‘‘បដិសេវតី’’តិ វុត្តត្តា បដិគ្គហណេ បន សតិំ អកត្វា បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តិ. ខីណាសវា កតកិច្ចត្តា វិភត្តទាយាទា វិយ ហោន្តិ, តេន តេសំ សាមិបរិភោគា ហោន្តិ. អញ្ញថា យាវកាលិកភាវំ អនតិក្កន្តត្តា វិរុជ្ឈតិ. ឥណបរិភោគោ ន វដ្ដតិ, ភេសជ្ជេ អាបត្តិតោ, ឥតរស្មិំ អយុត្តបរិភោគតោ, ឥណំ វិយ អននុញ្ញាតភុត្តត្តា ច. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថិ, តស្មា ន កោចិ សង្កិតព្ពោ’’តិ លិខិតំ. ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. យថាទានមេវ គហិតត្តាតិ ឯត្ថ ‘‘អត្តនោ ហត្ថេន ចេ ទេតិ, ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អតិរេកភាគំ គហេត្វា បុនទិវសេ អត្តនោ អត្ថាយ ឧទ្ធដភាគំ តត្ថេវ ទាបេតិ, វដ្ដតី’’តិ ច. បរិវត្តកំ ទេតិ, ធម្មិយញ្ចេ, វដ្ដតិ. នោ អធម្មិយំ. ‘‘តំ ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កេន លេសេនាតិ ចេ? ‘‘អលព្ភមានាយ សាមគ្គិយា អនាបត្តិ សម្ភោគេ សំវាសេ’’តិ (មហាវ. ១៣០) ឥមិនា ឧបសម្បទក្ខន្ធកវចនលេសេន.

៥៨៦. អស្សតិយា ទិន្នន្តិ ឯត្ថ ‘‘អស្សតិយា ទិន្នំ នាម អបរិច្ចត្តំ ហោតិ, តស្មា ទុស្សន្តេ ពទ្ធកហាបណាទីនិ សតិំ បដិលភិត្វា ទាយកា ចេ បុន គណ្ហន្តិ, និស្សគ្គិយមេវ ទេសេតព្ពំ. តេន អកប្បិយភណ្ឌេន តេ ចេ ទាយកា សប្បិអាទីនិ កិណិត្វា សង្ឃស្ស ទេន្តិ, តស្សបិ ភិក្ខុនោ កប្បតិ ទាយកានំយេវ សន្តកត្តា. ភិក្ខុនា ហិ ‘វត្ថំ គណ្ហាមី’តិ វត្ថសញ្ញាយ ឯវ គហិតំ, ន រូបិយសញ្ញាយ. ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ អត្តនោ អត្ថាយ ឧគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ច តេន តំ អត្តនោ អត្ថាយ បរេសំ វា អត្ថាយ គហិតំ. អថ តេ ទាយកា នោ ចេ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិ, ទាយកេ បុច្ឆិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ចេ បរិច្ចត្តំ, សង្ឃេ និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. នោ ចេ, អាបត្តិ ឯវ ទេសេតព្ពា’’តិ វុត្តំ, តំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ. អាបត្តិទេសនាយ ហិ សតិ រូបិយំ បដិគ្គហិតន្តិ សិទ្ធំ, តស្មិំ សិទ្ធេ ‘‘តតោ ឧប្បន្នំ តស្សបិ កប្បតី’’តិ ឥទំ ន យុជ្ជតីតិ. កប្បតិ ឯវាតិ ចេ? ន, វត្ថុំ អនិស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពាតិ ន យុជ្ជតិ. អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, សព្ពត្ថ ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនតោ. ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ហិ វុត្តំ, អញ្ញថា សព្ពត្ថ ‘‘រូបិយ’’ន្តិ បទំ និរត្ថកំ ហោតិ វិនាបិ តេន តទត្ថសិទ្ធិតោ. អនេន ច វត្ថំ បដិគ្គហិតំ, ទាយកេន ច វត្ថមេវ ទិន្នំ, វត្ថគតម្បិ រូបិយំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោ បទវារេន ការេតព្ពោ. អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘រូបិយេ អរូបិយសញ្ញីតិ សុវណ្ណាទីសុ ខរបត្តាទិសញ្ញី’’តិ វុត្តំ ‘‘រូបិយំ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ វចនវសេន.

‘‘អបិច បុញ្ញកាមា’’តិអាទិ បន វិធានន្តរទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តេនេវ ហិ ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ ឥទំ លទ្ធន្តិ សល្លក្ខេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា សល្លក្ខណេ វិមតិវសេន, វិមតិយា ច សតិ និស្សគ្គិយមេវ ‘‘រូបិយេ វេមតិកោ’’តិអាទិ វចនតោតិ. ឥទំ វិធានំ និរត្ថកមេវ អាបជ្ជតិ, ន ច និរត្ថកំ. កស្មា? ទុស្សន្តេ ពទ្ធកហាបណាទិ អស្សតិយា ទិន្នំ វត្ថសញ្ញាយ បដិគ្គហិតញ្ច, តតោ ន រូបិយំ ទិន្នញ្ច ហោតិ បដិគ្គហិតញ្ចាតិ. ឯត្ថ អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នត្ថិ, តំ បន ទាយកានមេវ បដិទាតព្ពំ. តតោ ឧប្បន្នំ កប្បិយភណ្ឌញ្ច សព្ពេសំ កប្បតីតិ ឥមស្ស វិធានន្តរទស្សនត្ថំ ‘‘អបិច បុញ្ញកាមា’’តិអាទីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៧. ‘‘ជាតរូបរជតបរិវត្តន’’ន្តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តំ, តថា ‘‘រូបិយំ នាម សត្ថុវណ្ណោ កហាបណោ’’តិអាទិ បាឡិវចនញ្ច. ‘‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី រូបិយំ ចេតាបេតី’’តិអាទិ តិកវចនតោ, ‘‘ទុក្កដវត្ថុនា បន និស្សគ្គិយវត្ថុំ ចេតាបេន្តស្ស…បេ… និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ គរុកស្ស ចេតាបិតត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ច បន អនុក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោបេត្ថ លព្ភតីតិ សិទ្ធំ. សត្ថុវណ្ណោ ច កហាបណោ ច តតោ យេ ចញ្ញេ វោហារំ គច្ឆន្តីតិ ឯវមេត្ថ សមុច្ចយោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន សិក្ខាបទេ ‘‘នានប្បការកំ នាម កតម្បិ អកតម្បិ កតាកតម្បី’’តិ ឯត្ថ វិភត្តានំ តិណ្ណំ រូបិយារូបិយានញ្ច ទ្វិន្នំ វសេន បញ្ច តិកា វុត្តា, អដ្ឋកថាចរិយេហិ តទនុលោមតោ ឯកោ តិកោ ទស្សិតោតិ សព្ពេ ឆ ហោន្តិ.

ឯត្ថាហ – អញ្ញស្មិំ សិក្ខាបទេ ឯកស្មិំ តិកច្ឆេទេ ទស្សិតេ សតិបិ សម្ភវេ ឥតរេ ន ទស្សីយន្តិ, ឥធេវ កស្មា ទស្សិតោតិ? ‘‘នានប្បការក’’ន្តិ មាតិកាយំ វុត្តត្តា ឥធេវ នានប្បការភាវទស្សនត្ថន្តិ. ន កយវិក្កយសិក្ខាបទេបិ វត្តព្ពប្បសង្គតោតិ ចេ? ន, ឥធ ទស្សិតនយត្តា. អថ ច រូបិយស្ស វិភង្គេ ‘‘យេ វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ អន្តេ វុត្តត្តា សត្ថុវណ្ណាទយោ វឡញ្ជនុបគា ឯវាតិ សិទ្ធំ. តតោ អវឡញ្ជនុបគេហិ ជាតរូបរជតេហិ វោហារេន ន និស្សគ្គិយន្តិ អាបជ្ជតិ, តស្មា តំ អាបជ្ជនត្ថន្តិ ទស្សេន្តេន ‘‘កតេន កតំ ចេតាបេតី’’តិអាទយោ តិកា វុត្តាតិ, ឯវំ សន្តេ រូបិយវិភង្គេ ‘‘យេ ច វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ ន វត្តព្ពំ, តស្មិំ បទេ អវុត្តេ អវឡញ្ជនុបគាបិ សង្គហំ គតាវ ហោន្តីតិ កតាទីហិ តិកត្តយស្ស វត្តព្ពបយោជនំ ន ភវិស្សតីតិ ចេ? ន, កប្បិយភណ្ឌេន កប្បិយភណ្ឌបអវត្តនស្សាបិ រូបិយសំវោហារភាវប្បសង្គតោ. ‘‘យេ វោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ វចនេនបិ កមុក កថល កំសភាជន សាដកាទិបរិវត្តនស្សបិ រូបិយសំវោហារភាវប្បសង្គោ ឯវាតិ ចេ? ន, កតាទិវចនេន ជាតរូបាទិអកប្បិយវត្ថូនញ្ញេវ អធិប្បេតភាវទីបនតោ, តស្មា ឧភយេនបិ យទេតំ កតាកតាទិភេទំ បាកតិករូបិយំ យញ្ច កហាបណមាសកសង្ខេបំ, យញ្ច កហាបណាទិវោហារូបគំ, ឧភយម្បេតំ ឥធ ច អនន្តរាតីតសិក្ខាបទេ ច រូបិយំ នាមាតិ អធិប្បេតត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, ន តណ្ឌុលាទីនិ, តត្ថ កតាទិវោហារាសម្ភវតោ. ឯត្តាវតា កតាទិតិកត្តយប្បយោជនំ វុត្តំ.

ឥទានិ សេសត្តិកានិ វុច្ចតិ – ឯត្ថ ហិ យថាវុត្តប្បភេទំ និស្សគ្គិយវត្ថុ រូបិយំ នាម, សេសំ ទុក្កដវត្ថុបិ កប្បិយវត្ថុបិ ន រូបិយន្តិ អរូបិយំ នាម ហោតីតិ កត្វា ‘‘អរូបិយេ អរូបិយសញ្ញី បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អនាបត្តី’’តិ ឥទំ ន ឯកំសិកំ អាបជ្ជតិ ទុក្កដវត្ថុម្ហិ ទុក្កដាបជ្ជនតោ. ឥធ វចនប្បមាណតោ និស្សគ្គិយវត្ថុតោ អញ្ញំ អន្តមសោ មុត្តាទិបិ អរូបិយមេវ នាម. តត្ថ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អនាបត្តីតិ ចេ? ន, រាជសិក្ខាបទវិរោធតោ. តត្ថ ហិ ‘‘មុត្តា វា មណិ វា’’តិ វុត្តំ, តស្មា មុត្តាទិ អកប្បិយំ ទុក្កដវត្ថូតិ ច សិទ្ធំ និស្សគ្គិយវត្ថូសុ អភាវា. ឯវំ សន្តេ ‘‘អរូបិយេ អរូបិយសញ្ញី បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អនាបត្តី’’តិ សុទ្ធកប្បិយភណ្ឌំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សព្ពំ អរូបិយំ. តតោ អញ្ញត្ថ បន ‘‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី’’តិអាទិតិកទុក្កដេ ច អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតតិកេ ច សព្ពំ អរូបិយំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ, តស្មា អរូបិយភាវទីបនត្ថំ ទុតិយោ តិកោ វុត្តោ. តទត្ថមេវ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតោ ឯកោ តិកោ. កស្មា ន បាឡិយំ សោ វុត្តោតិ ចេ? តត្ថ ចេតាបិតអរូបិយេ រូបិយឆឌ្ឌនកសម្មុតិកិច្ចាភាវតោ. តស្មិញ្ហិ តិកេ វុត្តេ កប្បិយវត្ថុនោបិ អរូបិយឆឌ្ឌនកសម្មុតិ ទាតព្ពាតិ អាបជ្ជតិ, តស្ស វសេន រូបិយឆឌ្ឌនកសម្មុតិ ឯវ ន វត្តព្ពាតិ? ន, រូបិយស្សបិ សម្មុតិកិច្ចាភាវប្បសង្គតោ, តស្មា រូបិយេ រូបិយសញ្ញី កប្បិយវត្ថុំ ចេតាបេតិ បត្តចតុក្កេ តតិយបត្តំ វិយ, តំ សង្ឃាទីនំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, និស្សដ្ឋំ បន អញ្ញេសំ កប្បតិ តតិយបត្តោ វិយ. អថ សម្បដិច្ឆិតរូបិយេន ចេតាបិតំ ហោតិ ទុតិយបត្តោ វិយ, តំ វិនាបិ សម្មុតិយា យោ កោចិ ភិក្ខុ ឆឌ្ឌេតិ, វដ្ដតិ. តតោ បរំ ‘‘សចេ តត្ថ អាគច្ឆតិ អារាមិកោ វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘រូបិយេ’’តិ វា ‘‘អរូបិយេ’’តិ វា សព្ពត្ថ ភុម្មប្បត្តេ អត្តនោ សន្តកំ, ឧបយោគប្បត្តេ បរសន្តកន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថាហ – ឧបតិស្សត្ថេរោ បុរិមសិក្ខាបទេន រូបិយបដិគ្គហណំ វារិតំ, ឥមិនា សុទ្ធាគមេន កប្បិយការកស្ស ហត្ថេ កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតេន សំវោហារោ វារិតោតិ.

៥៨៩. និស្សគ្គិយវត្ថុនា និស្សគ្គិយវត្ថុំ…បេ… អបរាបរបរិវត្តនេ ឥមិនាតិ ឯត្ថ ឯកស្មិំ ឯវ វត្ថុស្មិំ ទ្វិន្នំ សិក្ខាបទានំ វសេន ឯកតោ អាបត្តិ វុត្តា, តំ បន បច្ឆិមស្ស វសេន និស្សជ្ជិតព្ពំ. ឯតេន និស្សគ្គិយំ អាបន្នម្បិ អាបជ្ជតីតិ ឯកេ. បរស្ស រូបិយគ្គហណំ បរិវត្តនន្តិ រូបិយេ អគ្គហិតេ តស្ស អភាវតោ ឥមិនាវ អាបត្តិ, ន បុរិមេន ឱមសវាទោ វិយ. មុសាវាទេន មុសា វទន្តស្សាបិ ហិ ឱមសវាទេនេវ អាបត្តិ. និស្សគ្គិយវត្ថុនា ទុក្កដ…បេ… ឯសេវ នយោតិ ឯតស្ស យុត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហិ អយ’’ន្តិ អាហ.

វឌ្ឍិំ បយោជេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ឥទំ គហេត្វា សតិ មាសេ, សតិ សំវច្ឆរេ ‘‘ឯត្តកំ ទេហី’’តិ ចេ វទតិ. រូបិយសំវោហារោ ហោតិ. វិនា កប្បិយការកេន ‘‘ឯត្តកា វុឌ្ឍិ ហោតុ, ឯត្តកំ គណ្ហា’’តិ វទតោ ទុក្កដំ កយវិក្កយលក្ខណាភាវតោ. ‘‘មូលេ មូលសាមិកាន’’ន្តិអាទិ កប្បិយករណូបាយទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន កេវលំ និស្សដ្ឋំ អបរិភោគំ ហោតិ, បុន ឯវំ កតេ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. តស្សបិ បរិភោគេ មូលស្ស កប្បិយករណូបាយោ ចេ ន ហោតិ, កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ យថា បាឡិយា ចេត្ថ កប្បិយករណូបាយោ, សោ ច តតិយបត្តេបិ, ‘‘យថា ច អត្តនោ អត្ថាយ គហិតេ ឯវរូបុបាយោ, តថា សង្ឃាទិអត្ថាយ គហិតេបិ ឯសោ វា’’តិ វុត្តំ. ឥមេ កិរ បឋមទុតិយបត្តេ យាវ គហដ្ឋេន បរិវត្តេតិ, តាវ ន កប្បិយករណូបាយោ, អនេកបុរិសយុគម្បិ ‘‘អកប្បិយា ឯវា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘សង្ឃសន្តកំ កប្បិយភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា អាគតកហាបណានិបិ បដិគ្គហណំ មោចេត្វាវ សម្បដិច្ឆិតព្ពានិ, តស្មា កប្បិយការកោ ចេ ឥមានិ តានិ កហាបណានីតិ វទតិ, ន វដ្ដតិយេវ, បដិក្ខិបិតព្ពំ, ន វិចារេតព្ពំ, វិចារេតិ ចេ? សព្ពេសំ ន កប្បតិ. បដិគ្គហណំ មោចេត្វា សម្បដិច្ឆិតានិ ចេ វិចារេតិ, តស្សេវ ន វដ្ដតី’’តិ អភិក្ខណំ វុត្តំ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៣. បដបិលោតិកានន្តិ បដបិលោតិកេហិ. ‘‘អជ្ឈាចរតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទំ បុរិមសិក្ខាបទេបិ វេទិតព្ពំ. ‘‘កយិតញ្ច ហោតិ វិក្កយិតញ្ចា’’តិ ឯតេសំ បទានំ វិបរីតតោ ‘‘អត្តនោ ភណ្ឌ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា? ‘‘ឥមិនា ឥម’’ន្តិ វចនានុរូបតោ. សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ បនេត្ថ អដ្ឋានបទានំ វសេន វេទិតព្ពំ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ កោសិយវគ្គោ ទុតិយោ.