៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧. នប្បហោតីតិ លាមកបរិច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ, តេនេវ តិចីវរស្ស មុដ្ឋិបញ្ចកាទិលាមកបរិច្ឆេទោវ តាវ វុត្តោ. ចីវរេ បច្ចាសា ចីវរបច្ចាសា. តេនេតំ ទីបេតិ – តំ ចីវរំ បច្ឆា លព្ភតុ វា មា វា, យាវ សា បច្ចាសា ឆិជ្ជតិ, តាវ ឥទំ មូលចីវរំ ឋបេតុំ អនុជានាមីតិ. ‘‘ចីវរបច្ចាសា’’តិ មរិយាទត្ថេ និស្សក្កវចនំ, ភុម្មត្ថេ វា បច្ចត្តវចនំ កតំ.

៤៩៩-៥០០. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ …បេ… ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិអាទិម្ហិ តីសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរំ កតំ ហោតិ, សេសា អត្ថិ, រក្ខតិ. ចីវរបលិពោធស្ស ឧបច្ឆេទេ, ឧព្ភតស្មិញ្ច កថិនេ សមយេ វា ហេមន្តស្ស សមយេ វា អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ខិប្បមេវ ការេតព្ពំ. សតិ បារិបូរិយា បច្ចាសា ន រក្ខតិ, អសតិ នត្ថិ ចេ បច្ចាសា, ន រក្ខតិ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វចនតោ អបរកត្តិកា អត្ថតេ វា អនត្ថតេ វា សមយោវ. ហេមន្តោ សិយា សមយោ អត្ថតេ, សិយា អសមយោ អនត្ថតេ. តតោ បរំ ឯកំសតោ អសមយោ វាតិ. ‘‘អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ ឥធ អលព្ភមានម្បិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ ភិក្ខុនីនំ ទុតិយនិស្សគ្គិយេ (បាចិ. ៧៣៨ អាទយោ) សេសំ អកាលចីវរំ វិយ. តត្ថ ហិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ‘‘សម្បត្តា ភាជេន្តូ’’តិ ឯវំ អាទិស្ស ទិន្នមេវ ‘‘អកាលចីវរំ កាលចីវរ’’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភាជេន្តិយា និស្សគ្គិយំ. តថា ហិ តត្ថ យថា ‘‘អកាលចីវរំ នាម អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្នំ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឥទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, ឯវំសម្បទមិទំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស ឥទំ តុយ្ហំ ទម្ហីតិ ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ កិមត្ថំ វុត្តំ, ន ហិ តំ ភាជនីយន្តិ ចេ? អភាជនីយសាមញ្ញតោ វុត្តំ ហោតិ. យថា សង្ឃស្ស អាទិស្ស ទិន្នំ អត្ថតកថិនេហិ ឯវ ភិក្ខូហិ អភាជនីយត្តា អកាលចីវរំ នាម ជាតំ, ឯវំ បុគ្គលិកម្បិ ឥតរេហីតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបិ កស្សចិ សិយា ‘‘អាទិស្ស ទិន្នម្បិ ទសាហមេវ បរិហារំ លភតី’’តិ. តស្សេតំ បាដិកង្ខំ. បឋមកថិនេ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទញ្ហិ និរត្ថកន្តិ. អនុព្ភតស្មិម្បិ ហិ កថិនេ ទសាហបរមមេវ ធារេតព្ពន្តិ វិញ្ញាតត្តា អនាទិស្ស ទិន្នមេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ សិយាតិ ចេ? ឯវំ សន្តេបិ អនាទិស្ស ទិន្នម្បិ អនត្ថតកថិនានំ អបរកត្តិកាយ ទសាហមេវ បរិហារំ លភតិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តត្តា. អាមន្តាតិ ចេ? ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា យថាវុត្តនយេនេវេត្ថ សន្និដ្ឋានំ គន្តព្ពំ.

អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘បឋមសិក្ខាបទេ សព្ពចីវរានំ យាវទត្ថចីវរវសេន កថិនមាសព្ភន្តរេ ទសាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ បរិហារស្ស ទិន្នត្តា. យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ អាទិស្ស ទិន្នមកាលចីវរំ កាលចីវរបរិហារមេវ លភតិ, តថា ឥតរមាសេបិ លភតីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មា ឯវំ ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ ចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិអាទិនា សិក្ខាបទេ សិទ្ធេបិ អនត្ថតកថិនានំ បច្ឆិមកត្តិកមាសំ អនុជានន្តេន ‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ អវុត្តេ អកាលចីវរំ នាម ‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ. ឯវញ្ហិ វចនតោ អនត្ថតកថិនានំ អត្ថតកថិនានំ វិយ សព្ពចីវរានំ បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ទសាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ន ហោតី’’តិអាទិ.

ភិយ្យោបិ ឯវំ វុត្តំ – យំ បន មយា ‘‘បឋមកថិនេ ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ កថិនមាសតោ ពហិ ឧប្បន្នមេវ, ន អន្តោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. កថំ? អតិរេកចីវរស្ស ទសាហបរិហារតោ ឧទ្ធំ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ អនុបញ្ញត្តិយា កថិនព្ភន្តរេ វារេត្វា តតោ ឧទ្ធំ ឧប្បន្នេសុ ទសាហាតិក្កមេ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ ឥមិនា សិក្ខាបទេន វារេតុំ ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាមា’’តិ វចនតោ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ទសាហបរិហារំ ន លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បុន កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ បញ្ច ទិវសានិ លភតីតិ បសង្គោបិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ…បេ… ខិប្បមេវ ការេតព្ព’’ន្តិ អកាលចីវរស្ស ឧប្បត្តិកាលំ និយមេត្វា វុត្តត្តា និវារិតោ ហោតិ, តទុភយេន កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ អបរេ វទន្តីតិ.

បុនបិ វុត្តំ – អាចរិយា បន ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វទន្តោ ឯវំ វិញ្ញាបេតិ ‘‘ឯត្ថន្តរេ តិណ្ណន្នម្បិ អកាលចីវរានំ ឧប្បត្តិ អភាវ’’ន្តិ. កស្មា បន បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ? វុច្ចតេ – ឥទំ សិក្ខាបទំ អធិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, កិន្តុ បឋមេ ទសាហំ អនុជានិត្វា តស្មិំ អប្បហោន្តេ សចេ បច្ចាសា អត្ថិ, តមេវ វឌ្ឍេត្វា មាសំ អនុជានន្តោ ឥមម្បិ អត្ថវិសេសំ ទីបេតិ អកាលចីវរំ នាម សម្មុខីភូតេន ភាជេតព្ពន្តិបិ ទីបេតិ. តំ បន ‘‘អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន វឌ្ឍេត្វា វុត្តន្តិ, តស្មា តីណិបិ បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ.

‘‘ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ ទសាហា ការេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន បហោនកភាវេ បុរិមសិក្ខាបទលក្ខណេនាតិ ទីបេតុំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘ឯវំ សីឃន្តិ វា លហុន្តិ វា’’តិអាទិនា អវត្វា ‘‘ទសាហា’’តិ វុត្តំ. អត្ថតកថិនស្ស ឯវំ ហោតុ, អនត្ថតេ បន កថិនេ កថន្តិ វុត្តេ អនត្ថតស្ស បដិក្ខេបតំ ទស្សេតីតិ វុត្តោ អបស្សន្តោ វិឃាតំ អាបជ្ជតីតិ. ឯកតិំសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយន្តិ មហន្តេនបិ បច្ចាសាចីវរេន សហ ឃដិតម្បិ តព្ភាវំ អនុបតិត្វា និស្សគ្គិយំ ហោតិ សតិ បច្ឆិមប្បមាណសម្ភវេ, អសតិ ន ហោតិ, បុន ឃដិតេ ហោតិ, អញ្ញេន ឃដិតេ ន ហោតិ. ឆិន្នំ អញ្ញវត្ថុ ហោតិ. បុព្ពបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តំ ឃដិតំ បុន អញ្ញបរិច្ឆេទំ លភតីតិ ឯកេ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘សង្ឃស្ស វា ឥទំ អកាលចីវរន្តិ ឧទ្ទិស្ស ទិន្ន’ន្តិ ឯត្ថ សង្ឃស្ស ទិន្នេ អាបត្តិ នាម នត្ថិ, ‘សោតស្ស រហោ’តិអាទីសុ វិយ បទុទ្ធារេន វុត្តំ, តស្ស លាភំ សន្ធាយាតិ ចេ? សង្ឃតោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អនេន សិទ្ធត្តា អធិកមេវា’’តិ ច ‘‘សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ គណោ វា’តិអាទិនាបិ បាឋោ អត្ថី’’តិ ច វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ កោសល្លត្ថំ បន មយា សព្ពំ លិខិតំ, សុដ្ឋុ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.