១. ចីវរវគ្គោ

១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតា’នេន កិលេសាតិ សមិតាវី, តេន សមិតាវិនា. ‘‘តីណិ ចីវរានី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ វុត្តំ. សង្ខ្យាបុព្ពោ ទិគុនេកវចនន្តិ ឯត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ. តំ បន អធិដ្ឋិតស្សបិ អនធិដ្ឋិតស្សបិ នាមំ ‘‘ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិអាទីសុ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតស្ស នាមំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឯត្ថ អនធិដ្ឋិតស្ស នាមំ, ឥធ តទុភយម្បិ សម្ភវតិ. ‘‘ភគវតា ភិក្ខូនំ តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋិតមេវ. ‘‘អញ្ញេនេវ តិចីវរេន គាមំ បវិសន្តី’’តិ ឯត្ថ អនធិដ្ឋិតមេវ. ឯកស្មិំយេវ ហិ ចីវរេ តិចីវរាធិដ្ឋានំ រុហតិ, ន ឥតរស្មិំ បត្តាធិដ្ឋានំ វិយ, តស្មា ឥតរំ អតិរេកដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិរេកចីវរំ ធារេស្សន្តី’’តិអាទិ.

៤៦០-១. បឋមបញ្ញត្តិយា បនេត្ថ ឯករត្តម្បិ អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ, និស្សគ្គិយំ វុត្តំ ហោតិ, តតោ បរំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពំ, តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’’ន្តិ ឯវំ ភគវា បរិបុណ្ណំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ. អថ បច្ឆិមពោធិយំ អជាតសត្តុកាលេ កថិនំ អនុញ្ញាតំ, តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូ ឥទំ សិក្ខាបទំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ទសាហ…បេ… បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឧទ្ទិសន្តិ, ឯស នយោ ទុតិយតតិយកថិនេសុបិ. តថាបិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ទសាហបរមន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ ឯត្តកំយេវ វុត្តំ, តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វចនំ ន បញ្ញត្តិ, ន ច អនុបញ្ញត្តីតិ សិទ្ធំ. ន ហិ បញ្ញត្តិវត្ថុស្មិំ, អនុបញ្ញត្តិវត្ថុម្ហិ វា កថិនាធិការោ ទិស្សតីតិ យថាវុត្តនយោវ សារោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. អថាបិ សិយា ‘‘កថិនស្សុប្បត្តិកាលតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ វចនំ អនុបញ្ញត្តិភាវេន វុត្ត’’ន្តិ. យទិ ឯវំ ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ សិយុំ, តតោ បរិវារេ (បរិ. ២៤) ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិវចនវិរោធោ. អបិច យថាវុត្តនយទីបនត្ថំ ឥធ តំ វចនំ បឋមបញ្ញត្តិកាលេ អវត្វា បច្ឆា វុត្តំ. ឯត្ថ សាធិតត្តា ទុតិយតតិយេសុ បច្ឆា វុត្តបឋមបញ្ញត្តីសុ ឯវំ វុត្តំ. អញ្ញថា តត្ថបិ តំ វចនំ បច្ឆា វត្តព្ពំ សិយា. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘បច្ឆា វុត្តភាវំ សន្ធាយ និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិអាទីសុ អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ បេមំ, អរហន្តានំ គារវោ. ទសមំ វា នវមំ វាតិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

៤៦២-៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ឥទំ កេវលំ ចីវរបលិពោធាភាវមត្តទីបនត្ថំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘នដ្ឋំ វា វិនដ្ឋំ វា ទឌ្ឍំ វា ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នា’’តិ វុត្តំ. យទិ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពចីវរទស្សនត្ថំ វុត្តំ សិយា, នដ្ឋាទិកំ សោ ធារេយ្យ. ធារណញ្ចេត្ថ ឋបនំ, បរិភោគោ វា. តំ ទ្វយំ កតេបិ យុជ្ជតិ, អកតេបិ យុជ្ជតិ, តស្មា ‘‘កតំ វា ហោតី’’តិបិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ កតមេវ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយន្តិ, តស្មា យំ ចីវរំ ឧបាទាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. តញ្ហិ ចីវរំ សន្តញ្ចេ, ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លព្ភតិ. អបិច ‘‘ចីវរំ នាម វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ច កតំ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ន តំ សន្ធាយ ធារេតព្ពន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ អសម្ភវតោ.

អនុគណ្ឋិបទេ បនេតំ វុត្តំ ‘‘តត្ថ សិយា – តស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ នដ្ឋាទីសុ អញ្ញតរំ យទិ ភវេយ្យ, កតមំ ចីវរំ ទសាហបរមំ ធារេយ្យ. យស្មា ធារេតព្ពចីវរំ នត្ថិ, តស្មា អត្ថុទ្ធារវសេន ករណបលិពោធទស្សនត្ថំ ‘នដ្ឋំ វា’តិអាទិបទានិ វុត្តានិ. អយំ បនត្ថោ ‘នដ្ឋំ វា’តិអាទិនា នយេន វុត្តចីវរានំ អញ្ញតរស្មិំ ចីវរេ អសតិ គហេតព្ពោ, សតិ តំ ទសាហបរមំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ‘កតំ វា ហោតី’តិ វុត្តចីវរមេវាធិប្បេតំ. កស្មា បន កតចីវរំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតន្តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? បាកដត្តា. កថំ? នដ្ឋវិនដ្ឋចីវរាទីនំ ធារណស្ស អភាវតោ កតចីវរមេវ ឥធាធិប្បេតន្តិ បាកដំ. យថា កិំ? យថា បឋមានិយតេ មេថុនកាយសំសគ្គរហោនិសជ្ជានមេវាគតត្តា សោតស្ស រហោ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តោតិ បាកដោ, តស្មា ‘ចក្ខុស្ស រហោ ឥតរស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ’តិ ន វុត្តោ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘កតំ វា ហោតី’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ, កស្មា? អកតំ អតិក្កាមយតោបិ និស្សគ្គិយត្តា, កិញ្ចាបិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឥធ បន តិចីវរាធិដ្ឋានមធិប្បេតំ. តស្មិំ តិចីវរាធិដ្ឋានេ អកតំ, អរជិតំ, អកប្បិយកតញ្ច ‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’តិអាទិនា នយេន អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ, តទត្ថទីបនត្ថំ ‘កតំ វា ហោតី’តិ វុត្តំ. ឥតរថា ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ បដិលទ្ធេ’តិ វទេយ្យ, ឯវំ សន្តេ តិចីវរំ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយន្តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? វចនប្បមាណតោ. ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’ន្តិ វុត្តត្តា ឥធាបិ ‘អតិរេកចីវរំ នាម អនធិដ្ឋិត’ន្តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ សិយា. យស្មា ‘កតំ វា ហោតី’តិ វចនេន ឥធាធិប្បេតចីវរេន សទ្ធិំ សេសម្បិ ទសាហបរមតោ ឧត្តរិ ធារេតុំ ន លព្ភតីតិ អនុជានន្តោ ‘អតិរេកចីវរំ នាម អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិត’ន្តិ អាហ. តត្ថ សិយា – យថា ‘អវិកប្បិត’ន្តិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, តថា ‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’ន្តិបិ. កស្មា? យស្មា តិចីវរមេវ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’ន្តិអាទិអនុបញ្ញត្តិវសេន. ឥតរថា ឯកាហាតិក្កមេបិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ ‘យោ បន, ភិក្ខុ, អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’ន្តិ វចនតោ. ន តិចីវរតោ អញ្ញម្បិ ចីវរំ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ, តតោ បរំ និស្សគ្គិយំ ‘អន្តោទសាហ’ន្តិ វុត្តត្តា. យថាហ ‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’តិ, ឥតរថា ‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតី’តិ វចនមត្តមេវ ភវេយ្យ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥទំ សព្ពំ អបរេ វទន្តី’’តិ. ឯត្ថ អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ កតមេវ សន្តញ្ចេ, ទសាហបរមំ ធារេតព្ពន្តិ ឥទញ្ចិមស្ស សាធនត្ថំ វុត្តវចនញ្ច បរតោ ឥធេវ វុត្តវិចារណាយ យថាវុត្តយុត្តិយា ច វិរុជ្ឈតីតិ ន គហេតព្ពំ.

ឥធេវ វុត្តវិចារណា នាម – ‘‘ស្វេ កថិនុទ្ធារោ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ជ ឧប្បន្នចីវរំ តទហេវ អនធិដ្ឋហន្តស្ស អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិនា សិក្ខាបទស្ស វុត្តត្តា. អន្តោកថិនេ អតិរេកទសាហម្បិ បរិហារំ លភតិ, កថិនតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. យថា កិំ? យថា អត្ថតកថិនោ សង្ឃោ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា ឯកទិវសាវសេសេបិ កថិនុព្ភារេ អានិសំសំ លភតិ, បុនទិវសេ ន លភតិ. សចេ សតិសម្មោសា ភាជនីយចីវរំ ន ភាជិតំ, បុនទិវសេ អនត្ថតកថិនានម្បិ សាធារណំ ហោតិ. ទិវសា ចេ សាវសេសា, អត្ថតកថិនស្សេវ សង្ឃស្ស បាបុណាតិ, ឯវមេវ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ វដ្ដតិ អនុញ្ញាតទិវសព្ភន្តរត្តា. កថិនទិវសោ គណនុបគោ ហោតិ, ឧព្ភតទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហបរមំ កាលំ ឧប្បន្នចីវរំ បរិហារំ លភតិ, តតោ បរំ ន លភតិ. កស្មា? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ វចនតោ. អន្តោកថិនេបិ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយប្បសង្គំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ អយំ អនុបញ្ញត្តិ វារេត្វា ឋិតា, ន ច តេ ទិវសេ អទិវសេ អកាសីតិ. តថា តតិយកថិនេ ច វិចារិតំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ វទន្តេន ភគវតា យំ មយា ហេដ្ឋា បឋមសិក្ខាបទេ ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ កថិនមាសតោ ពហិ ឧប្បន្នមេវ, ន អន្តោតិ ទីបិតំ ហោតី’’តិ ច, ‘‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ ឯតំ អកាលចីវរ’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ទសាហបរិហារំ ន លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បុន កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ បញ្ច ទិវសានិ លភតីតិ បសង្គោបិ ‘និដ្ឋិតចីវរ…បេ… ខិប្បមេវ ការេតព្ព’ន្តិ អកាលចីវរស្ស ឧប្បត្តិកាលំ និយមេត្វា វុត្តត្តា វារិតោ ហោតិ. តទុភយេន កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតីតិ សិទ្ធំ ហោតី’’តិ ច. តស្មា ទុវិធម្បេតំ វិចារណំ សន្ធាយ អម្ហេហិ ‘‘ឥធេវ វុត្តវិចារណាយ យថាវុត្តយុត្តិយា ច វិរុជ្ឈតីតិ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទំ ភុម្មំ កិំ ចីវរស្ស ឧប្បត្តិ និយមេតិ, ឧទាហុ ធារណំ, ឧទាហុ ឧភយន្តិ, កិញ្ចេត្ថ, យទិ ឧប្បត្តិំ និយមេតិ, បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ឯវ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ តតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ ធារេតព្ពំ អនិដ្ឋិតេបិ តស្មិំ មាសេតិ អាបជ្ជតិ. អថ ធារណំ និយមេតិ, អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ ឧព្ភតេបិ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពន្តិ អាបជ្ជតិ. អថ ឧភយំ និយមេតិ, តតិយកថិនេ វិយ វិសេសេត្វា វត្តព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – កាមំ ឧភយំ និយមេតិ, ន បន វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថិ. យំ អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ, ន តំ សន្ធាយ ‘‘ធារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, សាធិតញ្ហេតំ. ‘‘កតំ វា ហោតី’’តិអាទិវចនតោ តទត្ថសិទ្ធិ, តេន បុន វិសេសនេ បយោជនំ នត្ថិ, ន ហិ កតមេវ និស្សគ្គិយំ ករោតិ, ន ច នដ្ឋាទិកំ ធារេតុំ សក្កាតិ. យេន វា អធិប្បាយេន ភគវតា ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, សោ អធិប្បាយោ តតិយកថិនេ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. កស្មា តត្ថ បកាសិតោតិ ចេ? វិសេសវិធានទស្សនាធិប្បាយតោ. វិសេសវិធានញ្ហិ ‘‘នោ ចស្ស បារិបូរី’’តិអាទិ. តត្ថាបិ ‘‘ចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ អវត្វា ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វិសេសនេន ឧព្ភតេបិ កថិនេ កាលចីវរំ អត្ថីតិ ទីបេតិ. កិញ្ចេតំ? បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ឧប្បន្នចីវរំ, តេនេវ តត្ថ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា ឧប្បត្តិនិយមេ វុត្តទោសាភាវសិទ្ធិ. យញ្ច តត្ថ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ ឯតំ អកាលចីវរំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តស្ស ទ្វេ អត្ថវិកប្បា. អាទេសវសេន ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ លទ្ធសង្ខ្យម្បិ កាលេ ឧប្បន្នត្តា កាលបរិហារំ លភតិ, បគេវានាទេសន្តិ អយំ បឋមោ វិកប្បោ ឧប្បត្តិនិយមេ វុត្តទោសាភាវមេវ ឧបត្ថម្ភេតិ. តថា អាទេសវសេន អកាលចីវរសង្ខ្យំ គតំ ចីវរកាលេ ឧប្បន្នត្តា ចីវរកាលតោ បរំ ទសាហបរិហារំ ន លភតិ, បគេវានាទេសន្តិ អយំ ទុតិយោ ធារណនិយមេ វុត្តទោសាភាវមេវ ឧបត្ថម្ភេតិ. យទិ ឯវំ អាទេសវសេន អកាលចីវរស្ស អកាលចីវរតា កិមត្ថិកាតិ ចេ? សង្ឃុទ្ទេសិកស្ស តស្ស អត្ថតកថិនស្សបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សាធារណភាវត្ថិកាតិ វេទិតព្ពា.

អបិច បុគ្គលស្ស កថិនទិវសាបិ ទិវសាវ. ឯវំ គណនុបគត្តា អកាលចីវរសង្ខយាបដិលាភានុភាវេន ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វចនាបេក្ខស្ស អនិស្សគ្គិយត្តា តទនុលោមត្តា ‘‘កាលចីវរស្សបី’’តិ ឯវំ សព្ពថា ចតុព្ពិធំ ឯត្ថ វចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អបិច អត្ថិ ឯកច្ចេន កថិនុទ្ធារេន ឧព្ភតេ កថិនេ ឧប្បន្នំ ឯកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ កាលចីវរំ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អកាលចីវរំ, តំ សីមាតិក្កន្តស្ស, នោ ឧព្ភារគតំ. តំ ទ្វិន្នំ វសេន ឧព្ភតេ ឧប្បន្នំ ឋបេត្វា ឥតរេសំ អញ្ញតរេន ឧព្ភតេ ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ យស្ស ឧព្ភតំ, តស្ស អកាលចីវរំ, ឥតរស្ស កាលចីវរំ. តថា អត្ថិ ឯកច្ចេន កថិនុទ្ធារេន ឧព្ភតេ កថិនេ ឧប្បន្នំ សព្ពស្សបិ អកាលចីវរមេវ ហោតិ. តំ យថាឋបិតំ វេទិតព្ពំ. តថា អត្ថិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នំ ឋបេត្វា វស្សានស្ស បច្ឆិមេ មាសេ ឧប្បន្នំ. តថា អត្ថិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នំ អកាលចីវរំ, តំ ហេមន្តេ, គិម្ហេ វា ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ បុគ្គលកាលភេទតោ ពហុវិធត្តា ឧប្បន្នស្ស ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អនេកំសិកត្តា ឥមម្បិ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ ភិក្ខុនោ កថិនំ ឧព្ភតំ ហោតី’’តិ. ឯត្តាវតា សិទ្ធេបិ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ធារយាមី’’តិ ភិក្ខុនីវិភង្គេ អាគតោតិ វត្តព្ពោ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ វចនេន វចនភេទោ តត្ថ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកត្តា វុត្តំ. ‘‘អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ អសព្ពសង្គាហិកំ. ន ហិ យត្តកំ សង្ឃាដិ អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិមំ, តត្តកំ អន្តរវាសកាទិ អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិមំ ហោតិ អធិដ្ឋានស្ស ពហុវិធត្តា. ន ឯវំ វិកប្បនាយ ភេទោ តស្សា ឯកវិធត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ អន្តិមំ ឋបេត្វា តតោ បុរិមតរស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អន្តិមំ នាម អបរកត្តិកាយ បឋមារុណុគ្គមនំ. តញ្ហិ កាលត្តា និស្សគ្គិយំ ន ករោតិ, តេនេវាហ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៩). ឥមំយេវ នយំ សន្ធាយ ‘‘អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា, តតោ បរំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ នត្ថី’’តិ តត្ថេវាហ. ឥមស្មិំ នយេ សិទ្ធេ អនច្ចេកចីវរំ ទ្វាទសាហេ ន លភតីតិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តតោ ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៥០) ឯត្ថ អច្ចេកចីវរសទិសេ អញ្ញស្មិំ អនធិដ្ឋិតេតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តត្ថ បន ‘‘បញ្ច មាសា’’តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវចនំ. វស្សិកសាដិកញ្ច អវស្សិកសាដិកភាវំ បត្វា ឯកាទសមាសេ បរិហារំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទសាហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិវុដ្ឋានេ ‘‘ទសាហប្បដិច្ឆន្នំ បក្ខអតិរេកបក្ខមាសអតិរេកមាសបដិច្ឆន្ន’’ន្តិអាទិវចនភេទោ វិយ, ន ឥធ វចនភេទោ, តស្មា សំវច្ឆរាតិក្កន្តម្បិ ទសាហាតិក្កន្តមេវ នាម, តថា ទុតិយកថិនេបិ សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថម្បិ រត្តិវិប្បវុត្ថមេវ. តតិយេ សំវច្ឆរាតិក្កន្តម្បិ មាសាតិក្កន្តមេវ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឥទមេកស្ស តិកបាចិត្តិយស្ស អាទិបទទីបនំ. ឯស នយោ អវិកប្បិតេតិអាទីសុបិ, តស្មា ឯត្ថ អដ្ឋសុ តិកច្ឆេទេសុ ឯកំ វិត្ថារេត្វា ឥតរេសំ ឯកេកមាទិបទំ វិត្ថារេហ្វា ទ្វេ ទ្វេ ភគវតាវ សង្ខិត្តត្តាតិ ពហូសុបិ តិកច្ឆេទេសុ សម្ភវន្តេសុ ឯកោ ឯវ វុច្ចតិ, ‘‘អយំ វិនយស្ស ធម្មតា’’តិ វទន្តិ. ទុក្កដវារេសុ បន ឯកំ ទុក្កដំ វិត្ថារេត្វា សេសានិ សត្ត តថេវ សង្ខិត្តានិ. តថា អន្តិមន្តិមោ ឯកេកោ អនាបត្តិកោដ្ឋាសោតិ វេទិតព្ពំ.

អនាបត្តិ អន្តោទសាហន្តិ អយំ សង្ខេបត្ថោ – តំ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ. តំ អតិរេកចីវរំ យថាសកំ អធិដ្ឋានំ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វា វិកប្បេតិ វា វិស្សជ្ជេតិ វា អត្តនោ ធម្មតាយ នស្សតិ វា វិនស្សតិ វា ឌយ្ហតិ វា អញ្ញោ វា តំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហាតិ វិស្សាសន្តោ វា គណ្ហាតិ បាចិត្តិយតោ អនាបត្តិ. ទុក្កដតោ បន សិយា អាបត្តិ សិយា អនាបត្តិ សញ្ញាភេទេន. អន្តិមានំ បនេត្ថ ទ្វិន្នំ បទានំ វសេន អនច្ឆិន្នេ អច្ឆិន្នសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. អវិស្សាសគ្គាហេ វិស្សាសគ្គាហសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិអាទិកា ទ្វេ តិកបាចិត្តិយា, ទ្វេ ច ទុក្កដា សង្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ហិ យទិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, ទសាហបរមំ អរុណំ អតិក្កមិត្វា តស្ស ទិវសភាគេ អធិដ្ឋហតីតិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ បាឡិវិនិច្ឆយោ.

អដ្ឋកថាយំ បន ឥតោ គរុកតរានីតិអាទិម្ហិ អយំ ចោទនាបុព្ពង្គមោ វិនិច្ឆយោ – គណ្ឋិបទេ បនស្ស ឥតោ និស្សដ្ឋចីវរទានតោ គរុកម្បិ ញត្តិទុតិយកម្មំ យថា អបលោកនេន ករោន្តិ, ឯវមិទំ ញត្តិយា កត្តព្ពម្បិ បកតិវចនេន វដ្ដតីតិ. យទិ ឯវំ បរិវារេ កម្មវគ្គស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘ញត្តិកម្មម្បិ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ពំ, អបលោកនកម្មាទិវសេន ន កាតព្ព’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២) យំ វុត្តំ, តេន វិរុជ្ឈេយ្យ. តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘តេសំ ឯតំ អនុលោម’’ន្តិ, តស្មា អនុលោមនយេនេវ តំ វុត្តំ. និយមំ បន យថា ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វិនា ញត្តិយា ហោតិ, ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សដ្ឋចីវរទានម្បីតិ វទាម, តស្មា ‘‘អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. កថំ បនេតំ ញាតព្ពន្តិ? តទនុលោមត្តាតិ. ឯកទេវេទំ ញត្តិកម្មំ អបលោកនេនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ សាធនន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អាចរិយោ. អនុគណ្ឋិបទេ បនេត្ថ ចោទនំ កត្វា ‘‘ឯតំ សាធិតំ. ញត្តិកម្មំ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ បាឡិយា អាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥទំ បន បាឡិយំ នាគតំ, លេសតោ អាហរិត្វា វុត្តន្តិ កត្វា ឯតំ អបលោកនេនាបិ វដ្ដតីតិ.

៤៦៨. ឯស នយោតិ អញ្ញេសំ ចីវរេសុ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតេសុ មមបិ ខាយិតានីតិអាទិ. ‘‘អញ្ញេន កតំ…បេ… សាធក’’ន្តិ វចនតោ សមានជាតិកំ, ឯកត្ថជាតិកញ្ច តតិយកថិនំ បឋមសមានមេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ ឯត្ថ តិចីវរំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពយុត្តកំ, យំ វា តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុំ អវិកប្បេតុំ អនុជានាមិ, តស្ស អធិដ្ឋានកាលបរិច្ឆេទាភាវតោ សព្ពកាលំ ឥច្ឆន្តស្ស អធិដ្ឋាតុំយេវ អនុជានាមិ, តំ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា វិកប្បេតុំ នានុជានាមិ. សតិ បន បច្ចយេ យទា តទា វា បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ វចនតោ សិទ្ធំ ហោតីតិ វុត្តមេតំ. វស្សិកសាដិកំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំយេវ នាធិដ្ឋាតុំ. វត្ថញ្ហិ កតបរិយោសិតំ អន្តោចតុមាសេ វស្សានទិវសំ អាទិំ កត្វា អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតុំ អនុជានាមិ, ចតុមាសតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឋបិតុកាមេន វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. សុគតចីវរតោ ឩនកន្តិ តិណ្ណម្បិ ចីវរានំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ. ‘‘តិចីវរំ បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ វាទេ បន សតិ តថារូបបច្ចយេ វដ្ដតិ. យថា សតិ បច្ចយេ វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ សាធិតមេតំ, បគេវ អញ្ញេន អធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុំ. ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ អនិយមតោ វុត្តន្តិ សង្ឃាដិ, ឧត្តរាសង្គោ, អន្តរវាសកន្តិ អធិដ្ឋិតានធិដ្ឋិតានំ សមានមេវ នាមំ. ‘‘អយំ សង្ឃាដី’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១២៦) ហិ អនធិដ្ឋិតា វុត្តា. ‘‘តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋិតា វុត្តា. សាមន្តវិហារេ វាតិ គោចរគាមតោ វិហារេតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ទូរតរេបិ លព្ភតេវាតិ អាចរិយោ. អនុគណ្ឋិបទេបិ ‘‘សាមន្តវិហារេ វាតិ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ សក្កា. រត្តិវិប្បវាសំ រក្ខន្តេន តតោ ទូរេ ឋិតំ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ. កេចិ ‘‘ចីវរវំសេ ឋបិតំ អញ្ញោ បរិវត្តិត្វា នាគទន្តេ ឋបេតិ, តំ អជានិត្វា អធិដ្ឋហន្តស្សបិ រុហតិ ចីវរស្ស សល្លក្ខិតត្តា’’តិ វទន្តិ. អធិដ្ឋហិត្វាតិ បរិក្ខារចោឡាទិវសេន. មហន្តតរមេវាតិអាទិ សព្ពាធិដ្ឋានសាធារណលក្ខណំ. តត្ថ បុន អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អធិដ្ឋិតចីវរស្ស ឯកទេសភូតត្តា. អនធិដ្ឋិតញ្ចេ, អធិដ្ឋិតស្ស អប្បភាវេន ឯកទេសភូតំ អធិដ្ឋិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. តថា អធិដ្ឋិតញ្ចេ, អនធិដ្ឋិតស្ស ឯកទេសភូតំ អនធិដ្ឋិតសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ ហិ លក្ខណំ, ន កេវលញ្ចេត្ថ ទុតិយបដ្ដមេវ, តតិយបដ្ដាទិកម្បិ. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ…បេ… បំសុកូលេ យាវទត្ថ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨).

អវសេសា ភិក្ខូតិ វក្ខមានកាលេ និសិន្នា ភិក្ខូ. តស្មា វដ្ដតីតិ យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ បរិក្ខារចោឡម្បិ វុត្តំ, ន តស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ វុត្តោ, ន ច សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោ, តស្មា តីណិបិ ចីវរានិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ‘‘និធានមុខមេត’’ន្តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបី’’តិ ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) អនុញ្ញាតត្តា. ភិក្ខូនញ្ច ឯកមេវ បរិស្សាវនំ, ថវិកា វា វដ្ដតិ, ន ទ្វេ វា តីណិ វាតិ បដិក្ខេបាភាវតោ វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណានិ, អតិរេកប្បមាណានិ វា បរិស្សាវនាទីនិ បរិក្ខារានិ កប្បន្តីតិ សិទ្ធំ. យទិ ឯវំ ‘‘យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ មរិយាទំ ឋបេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៦) វចនវិរោធោតិ ចេ? ន, អនុសន្ធិយា អជាននតោ, វិរោធតោ ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) បឋមំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តតោ បាវារកោសិយកោជវកម្ពលាទិ. តតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ឧច្ចាវចានិ ចីវរានិ ឧប្បន្នានិ ហោន្តិ. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘កិំ នុ ខោ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, កិំ អននុញ្ញាត’’’ន្តិ ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ ចីវរានិ ខោម’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៣៣៩) កប្បិយចីវរជាតិ អនុញ្ញាតា, ន បន សង្ខ្យាបមាណំ. តតោ ‘‘អទ្ទស ភគវា…បេ… សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌិតេ សីសេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា ខន្ធេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា កដិយាបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ…បេ… យេបិ ខោ តេ កុលបុត្តា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សីតាលុកា សីតភីរុកា, តេបិ សក្កោន្តិ តិចីវរេន យាបេតុំ, យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ មរិយាទំ ឋបេយ្យំ តិចីវរំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៦) ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តញ្ច ខោ ឯកមេវ. ឆព្ពគ្គិយា បន មិច្ឆា គហេត្វា ពហូនិ បរិហរិំសុ. តានិ នេសំ អតិរេកដ្ឋានេ ឋិតានិ ហោន្តិ. តតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៧) អនុញ្ញាតំ, តេនេតំ បញ្ញាយតិ. អតិរេកានិ ពហូនិ ចីវរានិ តេ បរិហរិំសុ, ‘‘តានិ ទសាហបរមមេវ ធារេតុំ អនុជានាមិ, ន តមេវេក’’ន្តិ វទន្តេន យា បុព្ពេ តិចីវរាធិដ្ឋានសង្ខាតា ចីវរេ សីមាពទ្ធា, មរិយាទា ច ឋបិតា, តាយ សតិបិ តិចីវរពាហុល្លបរិហរណក្កមោ ទស្សិតោ ទិវសបរិច្ឆេទវសេន. តតោ បរំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អតិរេកចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៧) អនុជានន្តេន វិនាបិ ទិវសបរិច្ឆេទេន អតិរេកចីវរបរិហរណក្កមោ ទស្សិតោតិ ទ្វេបិ តានិ និធានមុខានីតិ សិទ្ធំ. តថា បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានម្បិ សិយា, អញ្ញថា ឥតរចីវរាធិដ្ឋានានុជាននវិរោធោ សិយា សីមាមរិយាទដ្ឋបនវិរោធតោ. តិចីវរាធិដ្ឋានបញ្ញត្តិយេវ តិចីវរមរិយាទា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បាដេក្កំ និធានមុខមេត’’ន្តិ. ‘‘បឋមំ តិចីវរំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, បុន បរិហរិតុំ អសក្កោន្តេន បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, ន ត្វេវ អាទិតោវ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘យថា តិចីវរំ បរិហរិតុំ អសក្កោន្តស្ស គិលានស្ស វិប្បវាសសម្មុតិ អនុញ្ញាតា, អគិលានស្សបិ សាសង្កសិក្ខាបទេ (បារា. ៦៥២) តស្ស អន្តរឃរេ និក្ខេបោ ច, តតោបិ សតិ បច្ចយេ ឆារត្តវិប្បវាសោ, តតោបិ អសក្កោន្តស្ស បច្ចុទ្ធារោ, បច្ចុទ្ធដម្បិ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតុំ, អសក្កោន្តស្ស វិកប្បនា ច អនុញ្ញាតា. តថេវ ទ្វិន្នម្បិ សម្មុខាបរម្មុខាវិកប្បនានំ បរសន្តកត្តា វិកប្បនបច្ចយេ អសតិ ‘បរិក្ខារចោឡ’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ភគវតា អនុញ្ញាតំ សិយា, យតោ តទធិប្បាយញ្ញូ ឯវំ វទន្តី’’តិ មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ. បុព្ពេតិអាទិ ‘‘បាដេក្កំ និធានមុខ’’ន្តិ វុត្តស្ស បយោគទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារន្តិ វិកប្បនាទិអត្ថាយ ឧបចារំ អតិក្កមិត្វាបិ គមនសម្ភវតោ.

វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណាតិ តស្សា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទស្ស វុត្តត្តា វុត្តំ. បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, អម្ហាកំ សេនាសនស្ស ឧបរិ អត្ថរិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ទិន្នំ នាធិដ្ឋាតព្ពំ, ‘‘ឥទំ តុម្ហាក’’ន្តិ ទិន្នំ សយំ អធិប្បេតំវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ, ន បុន បច្ចុទ្ធរីយតិ កាលបរិច្ឆេទាភាវតោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘ឯកវចនេនបិ វដ្ដតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ភេសជ្ជនវកម្មមាតាបិតុអាទីនំ អត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមី’’តិ ឋបេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. ‘‘‘ឥទំ ភេសជ្ជស្ស, ឥមំ មាតុយា’តិ វិភជន្តេន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘សកភាវំ មោចេត្វា ឋបនំ សន្ធាយាហា’’តិ លិខិតំ.

‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អយំ សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អាគតអដ្ឋកថាវាទោ. តតោ បរំ អាចរិយានំ តត្ថ តត្ថ យុត្តិវិចារណា’’តិ វុត្តំ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណស្ស. ទ្វេ ចីវរានីតិ សហ ឧត្តរាសង្គេន. ឯស នយោតិ បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចីតិអាទិនយោវ. ‘‘តំ អតិក្កាមយតោ ឆេទនក’’ន្តិ (បាចិ. ៥៣៣) វចនតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធំ, តតោ ហេដ្ឋា អប្បដិសិទ្ធត្តា វដ្ដតិ. តត្ថ សិយា – តិចីវរស្ស បច្ឆិមប្បមាណំ វិសុំ សុត្តេ នត្ថីតិ, ន វត្តព្ពំ, សិក្ខាករណីយេហិ សិទ្ធត្តា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមិ, បារុបិស្សាមិ, សុប្បដិច្ឆន្នោ អន្តរឃរេ គមិស្សាមី’តិ (បាចិ. ៥៧៦-៥៧៩) វចនតោ យត្តកេន បមាណេន បរិមណ្ឌលតា, សុប្បដិច្ឆន្នតា ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តក្កមេន សម្បជ្ជតី’’តិ វត្តព្ពំ. តេសំ វសេន បច្ឆិមប្បមាណន្តិ សិទ្ធំ, តញ្ច ខោ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិ យថាវុត្តមេវ វុច្ចតេ. តេនេវាហ លេសំ ឋបេត្វា ‘‘វិសុំ សុត្តេ នត្ថី’’តិ.

អបិចេត្ថ អធិប្បេតំ, តថាបិ ន សមេតិយេវាតិ អត្ថោ, តស្មា ‘‘យទី’’តិអាទិសម្ពន្ធោ អទ្ធា វុត្តោ. យស្មា បរិច្ឆិន្នោ សមេតិ ច. ឥតរេសុ បន ឯកច្ចស្មិំ អាចរិយវាទេ នេវ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ. ឯកច្ចស្មិំ ន បុព្ពាបរំ សមេតីតិ សម្ពន្ធោ. អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវ, បរិភោគកាលេ បន អរជិតំ ន វដ្ដតិ. ឥទំ សព្ពំ តិចីវរេ ឯវ. ឥមស្ស បន សិក្ខាបទស្ស អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ – អនត្ថតេ កថិនេ ហេមន្តានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អត្ថតេ កថិនេ គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវា’’តិ វចនតោ អរជិតេបិ អធិដ្ឋានំ រុហតិ, តេន សូចិកម្មំ កត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ និយមោ ន កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ, កាតព្ពោវ បត្តោ វិយ អធិដ្ឋិតោ. យថា បុន សេតភាវំ, តម្ពភាវំ វា បត្តោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, ន ច បន តាទិសោ អធិដ្ឋានំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមេតំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘យតោ បដ្ឋាយ បរិភោគាទយោ វដ្ដន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតព្ពំ វិកប្បេតីតិ ឯវំ សវិសេសំ កត្វា អវចនំ ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ. ឥទានិ ឥទំ អធិដ្ឋានវិកប្បននយបដិពទ្ធំ ខន្ធកំ, បរិវារញ្ច មិស្សេត្វា បកិណ្ណកំ វុច្ចតិ – ខន្ធកេ តាវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បរិវារេ ‘‘ន នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន នវ ចីវរានិ វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. ៣២៩), ‘‘ទសកេ ទស, ឯកាទសកេ ឯកាទស ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. ៣៣១) ច អនេកក្ខត្តុំ វចនេន សុដ្ឋុ ទឡ្ហំ កត្វា ‘‘សព្ពានិ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឧភោបិ តេ វិរុទ្ធា វិយ ទិស្សន្តិ, ខន្ធកេ ឯវ ច ‘‘វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តំ. តទដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ អញ្ញមញ្ញំ ហេមន្តេ បច្ចុទ្ធារសម្ភវតោ, វស្សានេ វិកប្បនាសម្ភវតោ ច. តថា ឥធ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ វចនប្បមាណតោ សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាវចនំ បរិវារវចនេន វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ហិ វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ, តស្មា អដ្ឋកថានយោវេត្ថ បដិសរណំ, យេន សព្ពម្បិ តំ ឯករសំ ហោតិ. បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ ‘‘ន វិកប្បេតព្ពានីតិ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៩). តិចីវរានិ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ, វស្សិកសាដិកាទីនិ ច អត្តនោ អត្តនោ អធិដ្ឋានខេត្តេ ន អកាមា វិកប្បេតព្ពានីតិ អត្ថោ, អវសេសបាឡិ, អត្ថោ ច ឥធ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តស្មា សព្ពម្បេតំ ឯករសន្តិ.

ឯត្ថាហ – យទិ ឯវំ ‘‘នវ ចីវរានិ នាធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ច វត្តព្ពំ. វិកប្បិតកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ នាធិដ្ឋាតព្ពានីតិ? ឯត្ថ វុច្ចតេ – ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ…បេ… បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពត្ថ អធិដ្ឋានេ បដិសេធាទស្សនតោ, វិកប្បនាយ អទស្សនតោ ច ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ ទ្វីស្វេវ បរិច្ឆេទទស្សនតោ ច ‘‘នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានិ ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អបរោ នយោ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ អកាមា. កស្មា? កាលេ ឧប្បន្នំ អនធិដ្ឋហន្តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ, អកាលេ ឧប្បន្នំ អនធិដ្ឋហន្តស្ស ទសាហាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ ច. តត្ថ យំ កាលេ ឧប្បន្នំ អប្បហោន្តេបិ ទសាហេ កាលាតិក្កមេ អាបត្តិករំ, តំ និស្សជ្ជនកាលេ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អតិរេកចីវរំ ធារិតំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្សា’’តិអាទិនា និស្សជ្ជិតព្ពំ, ឥតរំ យថាបាឡិមេវ. តត្ថ បឋមនយោ ‘‘យោ បន, ភិក្ខុ, អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ ឥមាយ បឋមបញ្ញត្តិយា វសេន វុត្តោ, ទុតិយោ អនុបញ្ញត្តិយា វសេន វុត្តោ.

យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពវត្ថុម្ហិ អសតិ យថាបាឡិំ អវត្វា កេវលំ អាបត្តិ ឯវ ទេសេតព្ពា, យថា ច វស្សិកសាដិកនិស្សជ្ជនេ កេវលំ បរិយិដ្ឋមត្តេ យថាបាឡិំ អវត្វា យថាសម្ភវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, តថា ឥទម្បីតិ វេទិតព្ពំ. យថា សំវច្ឆរាតិក្កន្តំ អតិរេកចីវរំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’មិច្ចេវ វុច្ចតិ. សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថតិចីវរំ, មាសាតិក្កន្តញ្ច ‘‘រត្តិវិប្បវុត្ថ’’ន្តិ ច ‘‘ឆារត្តវិប្បវុត្ថ’’ន្តិ ច វុច្ចតិ, តថា ឥទម្បិ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’មិច្ចេវ វុច្ចតីតិ ឯកេ, តស្មា សិទ្ធមិទំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ អកាមា’’តិ, តថា អកាមា ន វិកប្បេតុន្តិ អត្ថោ. ឥច្ឆាយ ហិ សតិ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តី’’តិ វចនតោ វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា វស្សិកសាដិកា អកាមា អធិដ្ឋាតុំ ទសាហាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ. កិត្តកំ កាលន្តិ ចេ? វស្សានំ ចាតុមាសំ, ឥច្ឆាយ បន សតិ ឧទ្ធំយេវ វិកប្បេតព្ពំ. ‘‘សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ, នោ វស្សេ’’តិ (បរិ. ៣២៣) ច វុត្តំ, តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – កទា បច្ចុទ្ធរិតព្ពា, កទា វិកប្បេតព្ពា, កិញ្ចេត្ថ យស្មា ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ វុត្តំ. ហេមន្តញ្ច បត្តមត្តេ សា អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ ន វត្តព្ពំ អធិដ្ឋានស្ស នត្ថិតាយ, អថ ‘‘អន្តោចាតុមាសេ វិកប្បេតព្ពា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ហិ វុត្តន្តិ? ឯត្ថ ឯកច្ចេ វទន្តិ ‘‘វត្តព្ពមេត’’ន្តិ. យថា បរិវុត្ថបរិវាសោ, ចិណ្ណមានត្តោ ច សន្តោ និដ្ឋិតេសុបិ បរិវាសមានត្តទិវសេសុ, តថា និដ្ឋិតេសុបិ អធិដ្ឋានទិវសេសុ សាធិដ្ឋានមេតន្តិ ឯកេ. អដ្ឋកថាចរិយានំ ឥទំ សន្និដ្ឋានំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា បាដិបទទិវសេ វិកប្បេតព្ពា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារដ្ឋកថាយំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’ន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣). តត្ថ កុរុន្ទិនយោ បច្ឆា វុត្តត្តា សារតោ ទដ្ឋព្ពោ, ន បុរិមោ. និវាសេន្តោ ហិ គិម្ហេបិ ឱរេនទ្ធមាសំ អាបជ្ជតិ ឯវ. ឥធ ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេតិ វុត្ត’’ន្តិ កុរុន្ទិវចនស្សាយមត្ថោ ទិស្សតិ.

‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា តស្មិំយេវ ទិវសេ អវិកប្បេន្តោ បច្ឆិមបាដិបទទិវសេ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ន, អវិកប្បនបច្ចយា ទសាហបរិហារសម្ភវតោ’’តិ ការណមេកេ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ហេមន្តេ បត្តមត្តេ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អាបជ្ជតិ, តញ្ច អយុត្តំ. អធិដ្ឋានញ្ហិ ‘‘អញ្ញស្ស ទានេន…បេ… ឆិទ្ទភាវេនាតិ ឥមេហិ នវហិ ការណេហិ វិជហតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ, ន ‘‘អធិដ្ឋានខេត្តាតិក្កមេន វា’’តិ. អសាធារណត្តា ន វុត្តន្តិ ចេ? ន, ‘‘ឆិទ្ទភាវេនា’’តិ ន វត្តព្ពប្បសង្គតោ, ឆិទ្ទភាវេន បន តិចីវរស្សេវ សព្ពដ្ឋកថាសុ អធិដ្ឋានវិជហនស្ស វុត្តត្តា. តស្មា ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ន បច្ចុទ្ធរិត្វា អវិកប្បនបច្ចយា. ‘‘វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនតោ តតោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. ន ហិ កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ អវិកប្បេត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតីតិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ, យស្មា តំ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ ហេមន្តស្ស បឋមអរុណក្ខណេ ឯវ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វុត្តំ. បច្ចុទ្ធដំ បន ហេមន្តេ ទសាហបរិហារំ លភតិ. ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣០) ហិ វុត្តំ, តញ្ច ខោ សមយេ ឧប្បន្នំ ចេ, នាសមយេ. តថា ច សាធិតំ អបច្ចុទ្ធដំ ន និស្សគ្គិយំ ហោតិ, នោ ច តំ បរិទហិតំ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ ឯវ បច្ចុទ្ធរណញ្ច វិកប្បនញ្ច កត្តព្ពន្តិ សិទ្ធំ, ឯត្ថ ច យថា អតិរេកចីវរំ ទសមេ ទិវសេ វិកប្បេន្តេន ទសាហបរមំ ធារិតំ ហោតិ, អន្តោទសាហេ ច វិកប្បិតំ ហោតិ, តថា កត្តិកបុណ្ណមាយ វិកប្បេន្តេន វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋិតញ្ច ហោតិ, តតោ បរំ អនាបត្តិខេត្តេ ឯវ វិកប្បនា ច ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា អត្ថិ វិកប្បនាខេត្តេ អធិដ្ឋានំ, អធិដ្ឋានខេត្តេ ច វិកប្បនាតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញថា ‘‘អត្ថាបត្តិ អធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតិ, អនធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតិ. អត្ថាបត្តិ វិកប្បនាយ អាបជ្ជតិ, អវិកប្បនាយ អាបជ្ជតី’’តិ ទុកេសុ ទ្វេ ទុកានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ. តត្ថ បឋមទុកេ បឋមបទំ សម្ភវតិ. វិកប្បនខេត្តេ ហិ វស្សិកសាដិកាទីនំ អធិដ្ឋានេន វិនយាតិសារទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ឯតេនេវ ទុតិយទុក្កដស្ស ទុតិយបទំ វុត្តំ ហោតិ. អនធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតីតិ នត្ថិ. អន្តោទសាហេ អនាបជ្ជនតោ, វិកប្បនាទិសម្ភវតោ ច វិកប្បនាយ អាបជ្ជតីតិ នត្ថិ សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធត្តា, តស្មា តានិ ទុកានិ ‘‘ន លព្ភន្តី’’តិ ន វុត្តានិ. ឯត្ថាហ – យា សា ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣២៣) វចនប្បមាណតោ ទុក្កដាបត្តិ សាធិតា, សា សញ្ចិច្ច អបច្ចុទ្ធរន្តស្ស យុជ្ជតិ, អសតិយា ចេ, កញ្ចិ, អនាបត្តិ. កត្តិកបុណ្ណមាយ បច្ចុទ្ធដំ សញ្ចិច្ច អវិកប្បយតោ ទុក្កដេន សហ បុនទិវសេ និស្សគ្គិយំ, អសតិយា អវិកប្បយតោ និស្សគ្គិយមេវ ឥធ បឋមបញ្ញត្តិយា. យំ បន វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា សា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពា’’តិ, តេនេតំ វិរុជ្ឈតិ, ន កេវលំ ឥទមេវ, ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ អដ្ឋកថាវចនញ្ច វិរុជ្ឈតិ. តតោ បរំ នាម ហិ ហេមន្តំ, តត្ថ ចេ បច្ចុទ្ធារោ, ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបី’’តិអាទិ ន យុត្តំ អធិដ្ឋានាភាវេន បច្ចុទ្ធារាភាវតោ. អវិរោធោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្មា ‘‘បច្ចុទ្ធរណំ វត្តមត្ត’’ន្តិវាទោ ឯត្ថាបិ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, កុរុន្ទិ វចនវិរោធតោ. តត្ថ ហិ កត្តិកបុណ្ណមាយ បច្ចុទ្ធារោ វុត្តោ, តស្មា វស្សានទិវសត្តា សាធិដ្ឋានាវសា បច្ចុទ្ធរីយតីតិ ន បច្ចុទ្ធារោ វត្តមត្តំ, តស្មា ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ យាវ បុណ្ណមា អធិប្បេតា សិយា. យថា ចាយំ វិកប្បោ, តថា ‘‘វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ អាពាធវូបសមេនាបី’’តិ ឥទម្បិ អវស្សំ បច្ចុទ្ធរិតព្ពតាយ វុត្តំ សិយា. ឯវញ្ច សតិ ឥធ សមន្តបាសាទិកាយ តទវចនេន សមេតិ. អញ្ញថា ឥធបិ តំ វត្តព្ពំ សិយាតិ យថាវុត្តោវ វិធិ ឯត្ថ សម្ភវតិ, កិញ្ចាបិ សម្ភវតិ, ទុវិញ្ញាបយស្ស បន លោកស្ស សុវិញ្ញាបនត្ថំ វុត្តា. យស្មា បន សា វស្សានាតិក្កមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, ហេមន្តបឋមារុណេ ច អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដា សាធិតា, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមាយមេវ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, អវិកប្បិតាយ ‘‘និស្សគ្គិយាបជ្ជនមេវា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯត្តាវតាបិ សន្តោសំ អកត្វា វិនិច្ឆយោ បរិយេសិតព្ពោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘ឯវំ អភាវំ វិនយស្ស បាឡិ,

ភិន្នំ អភិន្នញ្ច តទត្ថយុត្តិំ;

វិញ្ញាតុកាមេន តទត្ថវិញ្ញូ,

បរិយេសិតព្ពា វិនយេ វិញ្ញាយា’’តិ.

‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ វិនាបិ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វចនេន សុទិន្នំ ហោតិ. ឥតរោ ចេ អធិវាសេតិ, តេនាបិ សុគ្គហិតំ ហោតិ, នោ ចេ អធិវាសេតិ, ទេន្តេន សុទិន្នំ. តំ បន វត្ថុ ន កស្សចិ ហោតិ. តថា ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សាមិកោ ចេ អធិវាសេតិ, វិនាបិ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វចនេន សុគ្គហិតំ. នោ ចេ អធិវាសេតិ, សាមិកស្សេវ តំ, ន ហិ តស្សេតំ វិនយកម្មន្តិ ឯត្ថ វិនយកម្មស្សត្ថាយ ចេ គណ្ហាតិ, ន វដ្ដតិ. ន កេវលំ អត្តនោ អត្ថាយ គហិតំ, បុន តស្សបិ ទេតិ, វដ្ដតីតិ ច. តថា អនបេក្ខោ ហុត្វា បរស្ស វិស្សជ្ជេត្វា បុន តេន ទិន្នំ វា តស្ស វិស្សាសន្តោ វា បរិភុញ្ជតិ, វដ្ដតិ. តត្ថាបិ វិនយកម្មវសេន ន វដ្ដតីតិ ឯកេ. តេ ឯវ ‘‘មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘តិចីវរេ ទីឃតោ វិទត្ថិ អនតិក្កមិត្វា ឆិន្ទិត្វា ករោតិ, ឯវំ សេសេសុបី’’តិ វទន្តិ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បោរាណាចរិយានំ កថាមគ្គំ សុដ្ឋុ អាចរិយកុលសេវនាយ សញ្ជានិត្វា តេន សំសន្ទិត្វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា សោតូនញ្ច ចិត្តំ អវិមោហេត្វា កថេតព្ពំ. ឯសា អម្ហាកំ អាយាចនា.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១. សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមន្តិ. កស្មា? កិញ្ចាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ, យោ បវិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦២) បឋមំ វុត្តំ. បច្ឆា បន ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បច្ចយា សង្ឃាដិយា និក្ខេបាយ, ឧត្តរាសង្គស្ស, អន្តរវាសកស្ស និក្ខេបាយ គិលានោ វា ហោតិ, វស្សិកសង្កេតំ វា, នទីបារំ គន្តុំ វា, អគ្គឡគុត្តិវិហារោ វា, អត្ថតកថិនំ វា ហោតី’’តិ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយម្បិស្ស ‘‘បញ្ចសុ បេតេសុ អគ្គឡគុត្តិ ឯវ បមាណំ. គុត្តេ ឯវ ហិ វិហារេ និក្ខិបិត្វា ពហិ គន្តុំ វដ្ដតិ, នាគុត្តេ’’តិ វុត្តត្តា អបញ្ញត្តេបិ កថិនេ ‘‘តេ ភិក្ខូ អគ្គឡគុត្តិវិហារេ ឋបេថា’’តិ វត្វា សភាគានំ ហត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា សន្តរុត្តរេន គាមប្បវេសេ លទ្ធកប្បិយា ជនបទចារិកំ បក្កាមិំសូតិ វេទិតព្ពំ.

៤៧៣. អវិប្បវាសសម្មុតិន្តិ អវិប្បវាសត្ថំ, វិប្បវាសបច្ចយា យា អាបត្តិ, តទភាវត្ថំ វា សម្មុតិំ ទាតុន្តិ អត្ថោ. តតោ បដ្ឋាយ វដ្ដតិ. កិត្តកំ កាលំ វដ្ដតីតិ? មាសំ វា អតិរេកំ វា យាវ គមនេ សឧស្សាហោ, តាវ វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តេន បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ. បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថីតិ សចេ ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន អញ្ញោ រោគោ ហោតិ, វដ្ដតិ, ឧបសម្បទកម្មំ វិយ យាវជីវំ ឯកាសម្មុតិ វដ្ដតីតិ ច.

‘‘កតំ វា ហោតី’’តិអាទិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ន វត្តព្ពំ, កស្មា? ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេបិ អនធិដ្ឋិតចីវរតោ វិប្បវាសបច្ចយា អាបត្តិយា អសម្ភវតោ, តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ភិក្ខុនោ ចីវរំ អធិដ្ឋិតំ ហោតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, តទាយត្តត្តា. អធិដ្ឋានញ្ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋាបនាយត្តំ, តស្មា ‘‘កតំ វាតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ច វុត្តំ. តត្ថ កតន្តិ បុព្ពេ វុត្តមេវ.

៤៧៧-៨. អវិប្បវាសលក្ខណវវត្ថាបនត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ អវិប្បវាសលក្ខណំ វវត្ថាបិតំ, តព្ពិបរីតនយេន វិប្បវាសលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. គាមោ ឯកូបចារោតិអាទិម្ហិ បន ឋបេត្វា សត្ថំ, រុក្ខមូលំ, អជ្ឈោកាសញ្ច សេសេសុ បរិក្ខេបាបរិក្ខេបវសេន ឯកូបចារនានូបចារតា វេទិតព្ពា. យស្មា បន សត្ថំ ទុវិធំ និវិដ្ឋំ, អនិវិដ្ឋញ្ច, តេសុ អនិវិដ្ឋំ ឯកកុលស្ស វា នានាកុលស្ស វា អបរិក្ខិត្តមេវ ហោតិ, និវិដ្ឋំ សិយា បរិក្ខិត្តំ, សិយា អបរិក្ខិត្តំ, តស្មា តត្ថ បរិក្ខេបាទិវសេន អទស្សេត្វា អព្ភន្តរវសេន វុត្តោ. តថា អព្ភោកាសេ. រុក្ខមូលេ ឆាយាវសេន. អញ្ញថា ‘‘សត្ថោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិ ឧទ្ទេសវិរោធោ សិយា វិភង្គេ អទស្សិតត្តា, តស្មា សត្ថស្ស បុរតោ ច បច្ឆតោ ច សត្តព្ភន្តរា, បស្សតោ ច ឯកព្ភន្តរន្តិ អយមេកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ. តថា រុក្ខមូលស្ស យត្ថ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, អយំ ឯកូបចារោ. ឥតរោ នានូបចារោ. កស្មា? តត្ថ ហិ បរិក្ខេបោ អប្បមាណំ. ឆាយាវ បមាណំ. អជ្ឈោកាសស្ស បាឡិយំ វុត្តោវ. ‘‘សត្ថាទីនំ ឯកកុលសន្តកវសេន ឯកូបចារតា’’តិ លិខិតំ, តស្មា និវេសនេ, ឧទោសិតេ ច វុត្តបរិច្ឆេទោវ អដ្ដាទីសូតិ កត្វា សំខិត្តំ. តតោ បរំ ខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហារេសុ បន បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្ត-បទំ បុន ឧទ្ធដំ សត្ថវិភង្គេន អធិការស្ស បច្ឆិន្នត្តា. ‘‘នានាគព្ភា’’តិអាទិវចនំ បន អសម្ភវតោ ខេត្តធញ្ញករណអារាមេសុ ន ឧទ្ធដំ. វិហារេ សម្ភវន្តម្បិ តត្ថ បច្ឆិន្នត្តា ន ឧទ្ធដំ. កុលំ វុច្ចតិ សាមិកោ, តស្មា ‘‘ឯកកុលស្ស នានាកុលស្សា’’តិ ឥមិនា គាមាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ចីវរនិក្ខេបដ្ឋានានំ សាធារណាសាធារណភាវំ ទីបេតិ. អជ្ឈោកាសស្ស បន អសម្ភវតោ ន វុត្តំ. យស្មា បនេត្ថ ឯកកុលស្ស, នានាកុលស្ស ច អបរិក្ខិត្តេសុ គាមាទីសុ បរិហារវិសេសោ កិញ្ចាបិ នត្ថិ, បរិក្ខិត្តេសុ បន អត្ថិ, តស្មា ឯកនានាកុលគ្គហណំ, ឯកនានូបចារគ្គហណញ្ច សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថបិ អយំ វិសេសោ – សត្ថេ, រុក្ខមូលេ ច កុលភេទតោវ ភេទោ, នោបចារភេទតោ. អជ្ឈោកាសេ ឧបចារភេទតោ ច, សោ បន បាឡិយំ ន ទស្សិតោតិ. ‘‘តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វាតិ វចនតោ អាកាសេបិ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណេ ទោសោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ.

៤៧៩. ‘‘សភា’’តិ ឥត្ថិលិង្គំ. ‘‘សភាយ’’ន្តិ នបុំសកលិង្គំ, តេន វុត្តំ ‘‘លិង្គព្យត្តនយេនា’’តិ. នបុំសកលិង្គទស្សនត្ថំ កិរ ‘‘សភាយ’’ន្តិ បច្ចត្តវសេន និទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស អនុបយោគត្តា ‘‘ទ្វារមូល’’ន្តិបិ. អត្តនោ និក្ខិត្តដ្ឋានេ អនិក្ខិត្តត្តា វីថិហត្ថបាសោ ន រក្ខតិ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វត្ថព្ពំ. ‘‘សភាយេ វា វត្ថព្ពំ ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘ហត្ថបាសេយេវ អរុណំ ឧដ្ឋបេតព្ព’’ន្តិ និយមិតត្តា ជានិតុំ ន សក្កាតិ ចេ? អន្តោឃរេ ន សក្កា, តថា តថា វុត្តត្តា, តស្មា ‘‘យុត្តិ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. អយមត្ថោ អដ្ឋកថាយម្បិ បកាសិតោ, បុនបិ ខុទ្ទកគាមេ សព្ពសាធារណគាមទ្វារវសេន. សចេ តស្ស ទ្វារទ្វយំ ហោតិ, មជ្ឈេ ច ឃរសភាយំ, យត្ថិច្ឆតិ, តត្ថ វសិតព្ព’’ន្តិ.

៤៨០-១. យានិ និវេសនាទីនិ គាមសង្ខ្យំ ន គច្ឆន្តិ, តានិ និវេសនាទីនីតិ អធិប្បេតានិ. អជ្ឈោកាសេ អបរិសង្កិតម្បិ ចីវរំ អតិរេកសត្តព្ភន្តរេ និក្ខិត្តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯត្ថ អន្តោសីមតា ន រក្ខតិ, សត្ថេ បន រក្ខតិ. ‘‘នទីបរិហារោ ច លព្ភតី’’តិ វចនតោ ឧទកុក្ខេបសីមាយំ បរិហារោ លព្ភតីតិ សិទ្ធំ. សាមន្តវិហារោ ចេ ឯកសីមោ, ចីវរំ ន និស្សគ្គិយំ.

ឥទានិ –

‘‘ឆិន្នំ ធុតង្គំ សាសង្ក-សម្មតោ សន្តរុត្តរំ;

អចីវរស្សានាបត្តិ, បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ’’តិ. –

ឥទំ បកិណ្ណកំ, តត្ថាយំ ចោទនាបុព្ពង្គមោ វិនិច្ឆយោ – កេចិ ‘‘ទិគុណំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) វចនតោ ‘‘ឯកច្ចិកា សង្ឃាដិបិ នាធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ អធិដ្ឋាតិ ន រុហតី’’តិ វត្វា ឧបសម្បទាបេក្ខានម្បិ ទិគុណមេវ សង្ឃាដិំ ទត្វា ឧបសម្បាទេន្តិ, តេ ឥមិនា សុត្តលេសេន សញ្ញាបេតព្ពា. ភគវតា ហិ ‘‘ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ បឋមំ អនុញ្ញាតំ. តតោ ‘‘អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេ ករិយមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ទ្វេ អច្ឆិន្នកានិ ឯកំ ឆិន្នកំ នប្បហោតី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦០) អនុញ្ញាតំ, តស្មា ឯកច្ចិកាបិ សង្ឃាដិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. យា ឆិជ្ជមានា នប្បហោតិ, តស្សា កុតោ ទិគុណតាតិ. អដ្ឋកថាយម្បិស្ស វុត្តំ ‘‘អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុន្តិ អាគន្តុកបត្តម្បិ ទាតុំ. ឥទំ បន អប្បហោនកេ អារោបេតព្ពំ. សចេ បហោតិ, អាគន្តុកបត្តំ ន វដ្ដតិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦០). កថិនំ បន ឆិន្នកមេវ វដ្ដតិ អាវេណិកលក្ខណត្តា, ‘‘ឆិន្នកំ ទិគុណំ នប្បហោតី’’តិ វចនាភាវតោ ចាតិ សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពំ.

ធុតង្គន្តិ អនុបសម្បន្នានំ តេចីវរិកធុតង្គាភាវតោ តិចីវរេនេវ តេចីវរិកោតិ. តេសំ អធិដ្ឋានាភាវតោ ‘‘អធិដ្ឋិតេនេវា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតូតិ ចេ? ន, ធុតង្គភេទេន វិរោធប្បសង្គតោ. ចតុត្ថចីវរសាទិយនេន ហិ ធុតង្គភេទោ, ន តិចីវរវិប្បវាសេន, នាបិ អតិរេកចីវរសាទិយនេន, នាបិ អតិរេកចីវរធារណេន. យស្មា បន ភិក្ខូនំយេវ ភគវតា អធិដ្ឋានវសេន នវ ចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ, ជាតិវសេន ច វុត្តានិ, ន ឯវំ អនុបសម្បន្នានំ. តស្មា តេសំ ចីវរនិយមាភាវា ន តំ ធុតង្គំ អនុញ្ញាតំ គហដ្ឋានំ វិយ, តស្មា តស្ស សមាទានវិធានេ អវចនតោ ច សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពំ.

សាសង្កសម្មតោតិ កង្ខាវិតរណិយំ សាសង្កសិក្ខាបទេ វិសុំ អង្គានិ ន វុត្តានិ, ‘‘សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ព’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, ន ច បនេតំ វុត្តំ. តត្ថ រត្តិវិប្បវាសោ ចតុត្ថំ អង្គំ, ឥធ ឆារត្តវិប្បវាសោ, អយមេត្ថ វិសេសោតិ, តស្មា អង្គសាមញ្ញតោ, សម្មុតិសាមញ្ញតោ ច សាសង្កសិក្ខាបទមេវ វទន្តិ. ឥទំ និប្បទេសំ, តំ សប្បទេសំ មាសបរមត្តា. តត្ថ ពហិគាមេបិ គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥធ ន តថា, ឥធ អនន្តរេ អនន្តរេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ, តត្ថ សត្តមេតិ អយំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វិសេសោ. អង្គានិ បន ចីវរនិក្ខេបង្គសម្បត្តិតោ វិបរិយាយេន, ឥធ វុត្តនយេន ច សិទ្ធត្តា ន វុត្តានិ. តានិ កាមំ ន វុត្តានិ, តថាបិ ចតុត្ថមង្គំ វិសេសិតព្ពំ, ន បន វិសេសិតំ. កិំការណា? ឥធ វុត្តនិស្សជ្ជនក្កមេន និស្សជ្ជេត្វា អាបត្តិទេសនតោ, តត្ថាបន្នាបត្តិវិមោក្ខទីបនត្ថំ. សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថម្បិ រត្តិវិប្បវុត្ថមេវ, បគេវ ឆារត្តំ វិប្បវុត្ថំ. ឯវំ សន្តេបិ តត្ថ យថាវុត្តអង្គសម្បត្តិយា សតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ហេមន្តេ វា គិម្ហេ វា និស្សជ្ជតិ ចេ? ឥធ វុត្តនយេនាបិ និស្សជ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ញាបនត្ថំ ចតុត្ថំ អង្គំ ន វិសេសិតន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. មាសាតិក្កន្តម្បិ ចីវរំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សដ្ឋមេវ. ទ្វយេន ឩនមាសំ ហុត្វា ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា មាសាតិក្កន្តន្តិ ឯកេ. តថាបិ សចេ បច្ចាសាចីវរំ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា, មូលចីវរំ បន ‘‘មាសាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សជ្ជិតព្ពំ.

‘‘សន្តរុត្តរ’’ន្តិ វា ‘‘សង្ឃាដិ’’ន្តិ វា ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វា កិំ តិចីវរំ, ឧទាហុ អញ្ញម្បីតិ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តិចីវរមេវ បដិសិទ្ធំ, បរិយាបន្នវសេន អច្ឆិន្នចីវរច្ឆិន្ទនធោវាបនវិញ្ញត្តិអាទិវិរោធោ. អថ អញ្ញម្បិ, ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទិនា វិរោធោតិ? វុច្ចតេ – ន និយមតោ វេទិតព្ពំ យថាសម្ភវំ គហេតព្ពតោ. តថា ហិ ‘‘ចីវរំ និក្ខិបិត្វា សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមន្តី’’តិ (បារា. ៤៧១) ឯវមាទីសុ តិចីវរមេវ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ, សន្តរុត្តរបរមំ តតោ ចីវរំ សាធិតព្ព’’ន្តិ ឯវមាទីសុ យំកិញ្ចិ, តថា សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា, និវាសនំ ទាតព្ពំ, សង្ឃាដិ ទាតព្ពា, ហន្ទ តេ, អាវុសោ, សង្ឃាដិ, ទេហិ មេ បដន្តិអាទីសុ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សព្ពញ្ហិ ចីវរំ សង្ឃដិតដ្ឋេន ‘សង្ឃាដី’តិ វុច្ចតី’’តិ. តថា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ ឯកេ. អន្តោសមយេ ហិ យាវទត្ថំ ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តំ សព្ពំ ករិយមានំ កទា និដ្ឋានំ គច្ឆិស្សតិ, តស្មា តិចីវរមេវាតិ ឯកេ. អចីវរស្សានាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោតិ កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឧទោសិតសិក្ខាបទស្ស និប្បយោជនភាវប្បសង្គតោ តិចីវរវិប្បវាសេ តេចីវរស្ស អាបត្តីតិ ឯកេ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ ន ហោតិ អាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធរតិ, វិស្សជ្ជេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. អញ្ញថា បច្ចុទ្ធរន្តស្ស, អន្តោអរុណេ វិស្សជ្ជេន្តស្ស ច យាវ អញ្ញោ នាធិដ្ឋាតិ, តាវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ យថាវុត្តនយេន. អញ្ញថា សត្តព្ភន្តរេន វិប្បវាសស្សាតិ វិប្បវាសតោ យថារុតំយេវ សតិ វិប្បវាសេ វិប្បវាសតោ អវិប្បវាសេ សតិ អវិប្បវាសតោតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧. នប្បហោតីតិ លាមកបរិច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ, តេនេវ តិចីវរស្ស មុដ្ឋិបញ្ចកាទិលាមកបរិច្ឆេទោវ តាវ វុត្តោ. ចីវរេ បច្ចាសា ចីវរបច្ចាសា. តេនេតំ ទីបេតិ – តំ ចីវរំ បច្ឆា លព្ភតុ វា មា វា, យាវ សា បច្ចាសា ឆិជ្ជតិ, តាវ ឥទំ មូលចីវរំ ឋបេតុំ អនុជានាមីតិ. ‘‘ចីវរបច្ចាសា’’តិ មរិយាទត្ថេ និស្សក្កវចនំ, ភុម្មត្ថេ វា បច្ចត្តវចនំ កតំ.

៤៩៩-៥០០. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ …បេ… ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិអាទិម្ហិ តីសុ ចីវរេសុ អញ្ញតរំ កតំ ហោតិ, សេសា អត្ថិ, រក្ខតិ. ចីវរបលិពោធស្ស ឧបច្ឆេទេ, ឧព្ភតស្មិញ្ច កថិនេ សមយេ វា ហេមន្តស្ស សមយេ វា អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ខិប្បមេវ ការេតព្ពំ. សតិ បារិបូរិយា បច្ចាសា ន រក្ខតិ, អសតិ នត្ថិ ចេ បច្ចាសា, ន រក្ខតិ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វចនតោ អបរកត្តិកា អត្ថតេ វា អនត្ថតេ វា សមយោវ. ហេមន្តោ សិយា សមយោ អត្ថតេ, សិយា អសមយោ អនត្ថតេ. តតោ បរំ ឯកំសតោ អសមយោ វាតិ. ‘‘អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ ឥធ អលព្ភមានម្បិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ ភិក្ខុនីនំ ទុតិយនិស្សគ្គិយេ (បាចិ. ៧៣៨ អាទយោ) សេសំ អកាលចីវរំ វិយ. តត្ថ ហិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ‘‘សម្បត្តា ភាជេន្តូ’’តិ ឯវំ អាទិស្ស ទិន្នមេវ ‘‘អកាលចីវរំ កាលចីវរ’’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា ភាជេន្តិយា និស្សគ្គិយំ. តថា ហិ តត្ថ យថា ‘‘អកាលចីវរំ នាម អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្នំ, អត្ថតេ កថិនេ សត្តមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឥទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, ឯវំសម្បទមិទំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស ឥទំ តុយ្ហំ ទម្ហីតិ ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ កិមត្ថំ វុត្តំ, ន ហិ តំ ភាជនីយន្តិ ចេ? អភាជនីយសាមញ្ញតោ វុត្តំ ហោតិ. យថា សង្ឃស្ស អាទិស្ស ទិន្នំ អត្ថតកថិនេហិ ឯវ ភិក្ខូហិ អភាជនីយត្តា អកាលចីវរំ នាម ជាតំ, ឯវំ បុគ្គលិកម្បិ ឥតរេហីតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបិ កស្សចិ សិយា ‘‘អាទិស្ស ទិន្នម្បិ ទសាហមេវ បរិហារំ លភតី’’តិ. តស្សេតំ បាដិកង្ខំ. បឋមកថិនេ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទញ្ហិ និរត្ថកន្តិ. អនុព្ភតស្មិម្បិ ហិ កថិនេ ទសាហបរមមេវ ធារេតព្ពន្តិ វិញ្ញាតត្តា អនាទិស្ស ទិន្នមេវ សន្ធាយេតំ វុត្តំ សិយាតិ ចេ? ឯវំ សន្តេបិ អនាទិស្ស ទិន្នម្បិ អនត្ថតកថិនានំ អបរកត្តិកាយ ទសាហមេវ បរិហារំ លភតិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តត្តា. អាមន្តាតិ ចេ? ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា យថាវុត្តនយេនេវេត្ថ សន្និដ្ឋានំ គន្តព្ពំ.

អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘បឋមសិក្ខាបទេ សព្ពចីវរានំ យាវទត្ថចីវរវសេន កថិនមាសព្ភន្តរេ ទសាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ បរិហារស្ស ទិន្នត្តា. យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ អាទិស្ស ទិន្នមកាលចីវរំ កាលចីវរបរិហារមេវ លភតិ, តថា ឥតរមាសេបិ លភតីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មា ឯវំ ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ ចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិអាទិនា សិក្ខាបទេ សិទ្ធេបិ អនត្ថតកថិនានំ បច្ឆិមកត្តិកមាសំ អនុជានន្តេន ‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ អវុត្តេ អកាលចីវរំ នាម ‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ. ឯវញ្ហិ វចនតោ អនត្ថតកថិនានំ អត្ថតកថិនានំ វិយ សព្ពចីវរានំ បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ទសាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ន ហោតី’’តិអាទិ.

ភិយ្យោបិ ឯវំ វុត្តំ – យំ បន មយា ‘‘បឋមកថិនេ ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ កថិនមាសតោ ពហិ ឧប្បន្នមេវ, ន អន្តោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. កថំ? អតិរេកចីវរស្ស ទសាហបរិហារតោ ឧទ្ធំ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ អនុបញ្ញត្តិយា កថិនព្ភន្តរេ វារេត្វា តតោ ឧទ្ធំ ឧប្បន្នេសុ ទសាហាតិក្កមេ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិំ ឥមិនា សិក្ខាបទេន វារេតុំ ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាមា’’តិ វចនតោ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ទសាហបរិហារំ ន លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បុន កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ បញ្ច ទិវសានិ លភតីតិ បសង្គោបិ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ…បេ… ខិប្បមេវ ការេតព្ព’’ន្តិ អកាលចីវរស្ស ឧប្បត្តិកាលំ និយមេត្វា វុត្តត្តា និវារិតោ ហោតិ, តទុភយេន កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ អបរេ វទន្តីតិ.

បុនបិ វុត្តំ – អាចរិយា បន ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វទន្តោ ឯវំ វិញ្ញាបេតិ ‘‘ឯត្ថន្តរេ តិណ្ណន្នម្បិ អកាលចីវរានំ ឧប្បត្តិ អភាវ’’ន្តិ. កស្មា បន បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ? វុច្ចតេ – ឥទំ សិក្ខាបទំ អធិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, កិន្តុ បឋមេ ទសាហំ អនុជានិត្វា តស្មិំ អប្បហោន្តេ សចេ បច្ចាសា អត្ថិ, តមេវ វឌ្ឍេត្វា មាសំ អនុជានន្តោ ឥមម្បិ អត្ថវិសេសំ ទីបេតិ អកាលចីវរំ នាម សម្មុខីភូតេន ភាជេតព្ពន្តិបិ ទីបេតិ. តំ បន ‘‘អាកង្ខមានេន ភិក្ខុនា បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន វឌ្ឍេត្វា វុត្តន្តិ, តស្មា តីណិបិ បទភាជនេ វិត្ថារិតានីតិ.

‘‘ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ ទសាហា ការេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន បហោនកភាវេ បុរិមសិក្ខាបទលក្ខណេនាតិ ទីបេតុំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘ឯវំ សីឃន្តិ វា លហុន្តិ វា’’តិអាទិនា អវត្វា ‘‘ទសាហា’’តិ វុត្តំ. អត្ថតកថិនស្ស ឯវំ ហោតុ, អនត្ថតេ បន កថិនេ កថន្តិ វុត្តេ អនត្ថតស្ស បដិក្ខេបតំ ទស្សេតីតិ វុត្តោ អបស្សន្តោ វិឃាតំ អាបជ្ជតីតិ. ឯកតិំសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយន្តិ មហន្តេនបិ បច្ចាសាចីវរេន សហ ឃដិតម្បិ តព្ភាវំ អនុបតិត្វា និស្សគ្គិយំ ហោតិ សតិ បច្ឆិមប្បមាណសម្ភវេ, អសតិ ន ហោតិ, បុន ឃដិតេ ហោតិ, អញ្ញេន ឃដិតេ ន ហោតិ. ឆិន្នំ អញ្ញវត្ថុ ហោតិ. បុព្ពបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តំ ឃដិតំ បុន អញ្ញបរិច្ឆេទំ លភតីតិ ឯកេ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. អញ្ញតរស្មិំ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘សង្ឃស្ស វា ឥទំ អកាលចីវរន្តិ ឧទ្ទិស្ស ទិន្ន’ន្តិ ឯត្ថ សង្ឃស្ស ទិន្នេ អាបត្តិ នាម នត្ថិ, ‘សោតស្ស រហោ’តិអាទីសុ វិយ បទុទ្ធារេន វុត្តំ, តស្ស លាភំ សន្ធាយាតិ ចេ? សង្ឃតោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អនេន សិទ្ធត្តា អធិកមេវា’’តិ ច ‘‘សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ គណោ វា’តិអាទិនាបិ បាឋោ អត្ថី’’តិ ច វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ កោសល្លត្ថំ បន មយា សព្ពំ លិខិតំ, សុដ្ឋុ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៣-៥០៥. ភត្តវិស្សគ្គន្តិ ភត្តកិច្ចាធិដ្ឋានំ. ភត្តកិច្ចាធិដ្ឋានវិភាគន្តិ បោរាណា. តត្ថ នាម ត្វន្តិ តត្ថ តយា កតកម្មេ ឯវំ អកត្តព្ពេ សតិ ធោវាបិស្សសិ នាម. អថ វា សោ នាម ត្វន្តិ អត្ថោ. ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បន្នាតិ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឧបសម្បទាយ បដិក្ខិត្តត្តា តទនុបសង្គភយា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បុរាណចីវរ’’ន្តិ ឯត្ថ បុរាណភាវទីបនត្ថមេវ ‘‘សកិំ និវត្ថម្បិ សកិំ បារុតម្បី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ វចនស្ស ឱកាសោ ន ជាតោតិ ឯកេ. យស្មា វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ ឥធ នាធិប្បេតំ, និវាសនបារុបនុបគមេវាធិប្បេតំ, តេនេវ និសីទនបច្ចត្ថរណេ ទុក្កដំ វុត្តំ, តស្មា ន វុត្តន្តិ ឯកេ. ជាតិប្បមាណាវចនតោ យំ កិញ្ចិ បុរាណវត្ថំ ធោវាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយមេវ, តេនេវ ‘‘អនាបត្តិ ចីវរំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បរិក្ខារំ ធោវាបេតី’’តិ វុត្តំ. ថវិកម្បិ ហិ អសុចិមក្ខិតំ បរិភុត្តំ ធោវាបេតិ, និស្សគ្គិយមេវ ឱឡារិកត្តា, អប្បតិរូបត្តា ច. តេនេវ កង្ខាវិតរណិយំ ឥមស្មិំ ឋានេ ចីវរបរិច្ឆេទោ ន វុត្តោតិ ឯកេ, វិចារេត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. ‘‘រជិត្វា កប្បំ កត្វាតិ កប្បិយំ កតមេវ និវាសេតុំ, បារុបិតុំ វា វដ្ដតិ, នេតរ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា ច មជ្ឈិមត្ថេរវាទោ ឧបត្ថម្ភិតោ ហោតិ, នោបត្ថម្ភិតោ. រជិត្វាតិអាទិ បន វិនយវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ មម តក្កោ. យថា អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញីវារេ តីណិ ចតុក្កានិ, ឯវំ វេមតិកញាតិកវារេសុ ចាតិ នវ ចតុក្កានិ ហោន្តិ. ឯត្ថាហ – ឯកវារំ ធោវិត្វា ធោវនេសុ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បុន ‘‘ទុទ្ធោត’’ន្តិ មញ្ញមានា ធោវតិ, អនាបត្តិយា ភវិតព្ពំ, ទុតិយវារំ អវុត្តា ធោវតិ នាម ហោតីតិ? វុច្ចតេ – សចេ ភិក្ខុ ‘‘អលំ ឯត្តាវតា ធោតេនា’’តិ បដិក្ខិបតិ, បុន ធោវន្តី អវុត្តា ធោវតិ នាមាតិ យុជ្ជតិ. នោ ចេ, វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ភិក្ខុស្ស លិង្គបរិវត្តនេ ឯកតោឧបសម្បន្នាយ វសេន អាបត្តិ សាកិយានីនំ វិយ.

៥០៦. ឯកេន វត្ថុនាតិ យេន កេនចិ បឋមេន. ‘‘តិណ្ណំ ចតុក្កានំ វសេនា’’តិ បាឋោ. ភិក្ខូនំ សន្តិកេ អដ្ឋវាចិកាយ ឧបសម្បន្នាយ បាកដត្តា តំ អវត្វា សាកិយានិយោវ វុត្តា អបាកដត្តា.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨-៥១០. អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឯត្ថ ‘‘គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេ’’តិ លិខិតំ. អរញ្ញវាសីនិសេធនសិក្ខាបទេ អបញ្ញត្តេតិ ឯកេ, ‘‘តំ ន សុន្ទរ’’ន្តិ វទន្តិ. វិហត្ថតាយាតិ អាយាសេន.

៥១២. ឧបចារោតិ ទ្វាទសហត្ថោ. មហាបច្ចរិយំ, កុរុន្ទិយញ្ច វុត្តន្តិ ឯត្ថ រត្តិភាគេ ធម្មកថិកស្ស ភិក្ខុនោ ពហូសុ ចីវរេសុ មហាជនេន បសាទទានវសេន បដិក្ខិត្តេសុ បុនទិវសេ ‘‘ឧបាសកានំ បសាទទានានិ ឯតានី’’តិ សុទ្ធចិត្តេន គណ្ហន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ, ‘‘ភិក្ខុនីហិបិ ទិន្នានិ ឥធ សន្តី’’តិ ញត្វា គណ្ហតោ ទោសោ. តំ អចិត្តកភាវេនាតិ ភិក្ខុនីហិ ទិន្នភាវំ ញត្វា ពហូសុ តស្សា ចីវរស្ស អជាននេនាតិ អត្ថោ. បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘ភិក្ខុនីហិ នុ ខោ ទិន្នំ សិយា’’តិ អវិកប្បេត្វា ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហន្តស្ស វដ្ដតិ. កុរុន្ទិអាទីសុ វុត្តោបិ អត្ថោ អយមេវ, ឯកំ, ‘‘អចិត្តកភាវេនា’’តិ វចនេន ‘‘យថា តថា គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឧប្បថោវ បដិសេធិតោតិ អបរេ. ឯវំ ធម្មសិរិត្ថេរោ ន វទតិ, ឧជុកមេវ វទតីតិ បបញ្ចិតំ. តស្សេវ វិសយោ, តស្សាយំ អធិប្បាយោ – យថា ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហិស្សតីតិ ឋបិតំ កាមំ ភិក្ខុនិសន្តកម្បិ អវិកប្បេត្វា បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តថា ធម្មកថិកស្ស ភិក្ខុនិយា ទិន្នម្បិ អបញ្ញាយមានំ វដ្ដតីតិ, តស្មា តំ វុត្តំ មហាបច្ចរិយំ, កុរុន្ទិយញ្ច អចិត្តកភាវេន ន សមេតីតិ. បដិក្ខេបោ បន វិកប្បគ្គហណេ ឯវ រុហតិ. អញ្ញថា បុព្ពាបរំ វិរុជ្ឈតីតិ. តំ ន យុត្តំ បំសុកូលេន អសមានត្តា. បំសុកូលភាវេន សង្ការកូដាទីសុ ឋបិតំ ភិក្ខុនីហិ, ន តំ តស្សា សន្តកំ ហុត្វា ឋិតំ ហោតិ. អស្សាមិកញ្ហិ បំសុកូលំ សព្ពសាធារណញ្ច, អញ្ញោបិ គហេតុំ លភតិ. ឥទំ បុព្ពេវ ‘‘ភិក្ខុនីនំ ចីវរ’’ន្តិ ជានិត្វាបិ បំសុកូលិកោ គហេតុំ លភតិ តទា តស្សា អសន្តកត្តា. ‘‘បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វា’’តិ សល្លេខក្កមនិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. មំសំ ទទន្តេន តថាគតេន សល្លេខតោ កប្បិយម្បិ ភុត្តំ និស្សគ្គិយំ ចីវរមាហ យោ មំសំ កថន្តិ សយមាទិសេយ្យាតិ.

អចិត្តកត្តា កថំ បំសុកូលំ វដ្ដតីតិ ចេ? តាយ តស្ស អទិន្នត្តា, ភិក្ខុនាបិ តតោ ភិក្ខុនិតោ អគ្គហិតត្តា ច. អស្សាមិកម្បិ ហិ បំសុកូលំ អញ្ញិស្សា ហត្ថតោ គណ្ហាតិ, ន វដ្ដតិ ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ វុត្តលក្ខណសម្ភវតោ. អញ្ញាតិកាយ សន្តកំ ញាតិកាយ ហត្ថតោ គណ្ហាតិ, វដ្ដតីតិ ឯកេ. យថា សិក្ខមានសាមណេរាទីនំ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស អនាបត្តិ, តថា កង្ខាវិតរណិយញ្ច ‘‘អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណ’’ន្តិ (កងខា. អដ្ឋ. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា) អង្គំ វុត្តំ. តថា ញាតិកាយ សន្តកំ សិក្ខមានាយ, សាមណេរិយា, ឧបាសកស្ស, ឧបាសិកាយ, ភិក្ខុស្ស, សាមណេរស្ស សន្តកំ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ គណ្ហន្តស្ស ច អនាបត្តិ ឯវំ យថាវុត្តលក្ខណាសម្ភវតោតិ ឯកេ, តេនេវ ‘‘ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតី’តិ អវត្វា ‘ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហាតិ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ (បារា. ៥១៣) វុត្តំ, តស្មា អញ្ញាតិកាយ សន្តកម្បិ ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ, ឧភោបេតេ ន សារតោ ទដ្ឋព្ពា, ការណំ បរិយេសិតព្ពំ.

៥១៤. កោ បន វាទោ បត្តត្ថវិកាទីសូតិ អនធិដ្ឋាតព្ពេសុ ពហូសុ បដលេសុ. តេនេវាហ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘បត្តត្ថវិកាទិម្ហិ អនធិដ្ឋាតព្ពបរិក្ខារេ’’តិ. អធិដ្ឋានុបគេសុ វា តេសំ បរិក្ខារត្តា ភិសិឆវិយា វិយ អនាបត្តិ. កិំ បដបរិស្សាវនំ បរិក្ខារំ ន ហោតីតិ? ហោតិ, កិន្តុ តំ កិរ និវាសនាទិចីវរសណ្ឋានត្តា ន វដ្ដតិ. តស្មា ឥធ និវាសនាទិចីវរសាធនំ វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ ចីវរំ នាម. អនន្តរាតីតេ និវាសនបារុបនុបគមេវាតិ សន្និដ្ឋានំ. ឯវំ សន្តេ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា) កប្បនុបគបច្ឆិមតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ តីណេវ អង្គានិ អវត្វា អបរិក្ខារតាតិ ចតុត្ថមង្គំ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពំ, ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បត្តត្ថវិកាទិបរិក្ខារស្ស អចីវរសង្ខ្យត្តា. បឋមកថិនាទីសុ វិកប្បនុបគតា បមាណំ, ឥធ កាយបរិភោគុបគតាតិ. ‘‘អញ្ញំ បរិក្ខារ’’ន្តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘បត្តត្ថវិកាទិំ យំកិញ្ចី’’តិ វុត្តត្តា វិកប្បនុបគម្បិ បត្តត្ថវិកាទិំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘បដបរិស្សាវនម្បី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ច ‘‘ចីវរំ នាម វិកប្បនុបគបច្ឆិម’’ន្តិ វចនតោ បដបរិស្សាវនំ ចីវរមេវ, ន បរិក្ខារំ. ‘‘កោ បន វាទោតិ និគមនវចនម្បិ សាធក’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, បណ្ណត្តិំ អជាននតោ អចិត្តកំ, ន វត្ថុំ, ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា សន្តកភាវាជាននតោ, ចីវរភាវាជាននតោ ច អចិត្តក’’ន្តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៥. បរិក្ខារានន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ឯកសាដកន្តិ ភាវនបុំសកំ, ‘‘អញ្ញាតកោ មោឃបុរិសា’’តិ វចនេន បវារិតោបិ អទាតុកាមោ អញ្ញាតកោ អប្បវារិតដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញថា ‘‘អនាបត្តិ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតិ.

៥១៧. នេវ តាវ វិញ្ញាបេតព្ពំ, ន ភញ្ជិតព្ពន្តិ អនច្ឆិន្នានំ ចីវរានំ អត្តនោ សន្តកានំ អត្ថិតាយ, តត្ថ បច្ចាសាសព្ភាវតោ ច. បច្ចាសា កិត្តកំ កាលំ រក្ខតីតិ? យាវ គាមន្តរា, យាវ អទ្ធយោជនាតិ ឯកេ. យាវ ទស្សនសវនូបចារាតិ ឯកេ. យាវ អញ្ញេ ន បស្សន្តីតិ ឯកេ. យាវ បច្ចាសា ឆិជ្ជតីតិ ឯកេ. យាវ សាខាបលាសបរិយេសនភញ្ជនសជ្ជនកាលបរិច្ឆេទាតិ ឯកេ. ឥទំ សព្ពំ យថាសម្ភវំ យុជ្ជតិ. កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘សចេ បន ឯតេសំ វុត្តប្បការានំ គិហិវត្ថាទីនំ ភិសិឆវិបរិយន្តានំ កិញ្ចិ ន លព្ភតិ, តេន តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាវចនតោ.

ន តាវ ថេរានំ ទាតព្ពានីតិ ន តាវ អត្តនោ រុចិយា ទាតព្ពានិ, យទា ថេរា ‘‘ទេថាវុសោ’’តិ វទន្តិ, តទា ទាតព្ពានិ. ‘‘ឯវំ សតិ ទហរាបិ អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ, សាខាបលាសំ ភញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ន អញ្ញថា. ‘យេហិ កេហិចិ វា អច្ឆិន្នំ ហោតី’តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អាចរិយោ បន ឯវំ វទតិ ‘‘អត្តនោ រុចិយាបិ ទាតុំ លភន្តី’’តិ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បរិភោគជិណ្ណំ វា’តិ ឯត្ថ ច ‘អច្ឆិន្នចីវរានំ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ អត្តនា តិណបណ្ណេហិ បដិច្ឆាទេត្វា ទិន្នចីវរម្បិ សង្គហំ គច្ឆតី’តិ វត្តុំ យុជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អថាបិ សិយា អាចរិយាទីហិ ‘‘អាហរាវុសោ’’តិ វុត្តេយេវ, នាវុត្តេតិ, ន, ‘‘កេហិចិ វា អច្ឆិន្ន’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តលេសតោ ទុតិយលេសស្ស អវិសេសភាវប្បសង្គតោតិ. អថ កិមត្ថំ ‘‘ន តាវ ថេរានំ ទាតព្ពានី’’តិ វុត្តន្តិ ចេ? យាវ ថេរានំ អត្ថាយ សាខាបលាសានិ ភញ្ជតិ, តាវ ន ទាតព្ពានិ, តតោ តានិ ថេរុទ្ទិស្សកានិ សាខាបលាសានិ សយំ បរិទហិត្វា វិនាបិ ថេរាណត្តិយា អត្តនោ រុចិយា ទាតព្ពានិ, ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ន ហោតិ សត្ថុនាបិ អនុញ្ញាតត្តា. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា’’តិ ហិ វុត្តំ, តំ កប្បិយមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ? ន, ‘‘តទលាភេ ន ត្វេវ…បេ… ទុក្កដស្សា’’តិ វចនវិរោធតោ. ឯត្ថាហ – ទុក្កដភយា បាចិត្តិយវត្ថុ ចេ អតិក្កមិតព្ពំ, តទលាភេ ថុល្លច្ចយវត្ថុ សង្ឃិកំ, តទលាភេ បារាជិកវត្ថុបិ អតិក្កមិតព្ពំ សិយាតិ? ន, បារាជិកស្ស លោកវជ្ជត្តា. អបិច ន សព្ពំ ភូតគាមំ បាចិត្តិយវត្ថុមេវ, តតោ ទុក្កដាទិវត្ថុបិ អត្ថិ, អនាបត្តិវត្ថុបិ កាលោទិសកំ, តស្មា ឥទំ តទា អនាបត្តិវត្ថុកន្តិ វេទិតព្ពំ. កិត្តាវតា ភិក្ខុ អច្ឆិន្នចីវរោ នដ្ឋចីវរោ ហោតីតិ? ឯត្តាវតា នគ្គោ ហោតីតិ ឯកេ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមភាវេន, វិកប្បនុបគបច្ឆិមមាទិំ កត្វា វិញ្ញាបេន្តស្ស អាបត្តីតិ ឯកេ. និវាសនបារុបនុបគាភាវេនាតិ ឯកេ. តិចីវរាភាវេនាតិ ឯកេ. សន្តរុត្តរបរមាភាវេនាតិ ឯកេ. អយំ ឯកេវាទោ យុត្តោ ‘‘សន្តរុត្តរបរមំ តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ ហិ វចនតោ, តស្មា សន្តរុត្តរេ សតិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ វិញ្ញាបេន្តស្ស បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ. យទិ ឯវំ ‘‘វិញ្ញាបេត្វា បដិលភេយ្យ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ សិក្ខាបទេន ភវិតព្ពន្តិ ចេ? តន្ន, តទត្ថសិទ្ធិតោ នានត្ថត្តា ធាតូនំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា ហិ ‘‘តិក្ខត្តុំ មេថុនំ ធម្មំ អភិវិញ្ញាបេសី’’តិ (បារា. ៣៦) វុត្តេ បវត្តេសីតិ អត្ថោ, តថា ឥធាបិ ‘‘ចីវរំ វិញ្ញាបេយ្យា’’តិ វិញ្ញត្តិយា បវត្តេយ្យ ឧប្បាទេយ្យាតិ អត្ថោ.

តេន និវត្ថោតិ តំនិវត្ថោ. អញ្ញស្ស អលាភេន តមេវ បរិភុញ្ជតោ ជិរតិ, ន លេសេន. អត្តនាតិ សយមេវ វត្តុំ យុជ្ជតិ, តស្មា អយុត្តបរិភោគេន អបរិភុញ្ជិត្វា យុត្តបរិភោគវសេន បរិភុញ្ជតោ ជិណ្ណំ បរិភោគជិណ្ណំ នាម. តស្ស សភាគានំ អច្ឆិន្នកាលេ ទានម្បិ យុត្តបរិភោគេ ឯវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេ កិរ ទ្វេ លេសា អដ្ឋកថាយោ, វាចេន្តានំ អាចរិយានំ មតន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ អាហា’’តិ វុត្តំ.

៥២១. និសីទិតុំ វា និបជ្ជិតុំ វា ន លភតីតិ យថាសុខំ ន លភតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ អនុវត្តតិ ឯវ. អត្ថាយ កស្ស? តស្សេវ អញ្ញស្ស. យថា អញ្ញាតកេ តិកបាចិត្តិយំ, តថា អប្បវារិតេបីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា ‘‘ញាតកេ ញាតកសញ្ញី’’តិ ឥមិនា សិទ្ធត្តា ន និច្ចំ សេសំ អាបជ្ជតិ. អបិចេត្ថ អញ្ញាតកគ្គហណេន អប្បវារិតគ្គហណំ ហោតិ, អប្បវារិតគ្គហណេន អញ្ញាតកគ្គហណំ, អញ្ញាតកា ហិ អប្បវារិតា ហោន្តិ. តថា ញាតកគ្គហណេន បវារិតគ្គហណំ ហោតិ, កត្ថចិ ន ហោតិ. ន បវារិតគ្គហណេន ញាតកគ្គហណំ ហោតីតិ ឥមស្ស អត្ថវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អប្បវារិតាយ ច ចីវរំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា បដិគ្គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិ. ញាតិកាយ បន បវារិតាយ ច វិស្សាសំ គណ្ហាតិ, អនាបត្តិ. តថា បុរាណចីវរំ ញាតិកាយ អនាបត្តិ, បវារិតាយ បន តិកបាចិត្តិយមេវ. ញាតកានញ្ច ឯកច្ចានំ បុរាណចីវរំ នាម ទាតុំ វដ្ដតិ, ន បវារិតានំ. តិកច្ឆេទោ ច មាតិកាបទេនេវ ហោតិ, ន អញ្ញេន. តត្ថាបិ ឯកេនេវ, ន ទុតិយាទីហីតិ អយំ វិនយេ ធម្មតា វេទិតព្ពា.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២-៤. បគ្គាហិកសាលំ វាតិ ទុស្សបសារំ វា. ហត្ថេន បគ្គហេត្វា ឋត្វា សាលាយំ បសារេតព្ពទុស្សំ បសារេន្តីតិ ចោទនា. តិចីវរិកេនេវាតិ វិនយតិចីវរិកេន. សោ ហិ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតបរិក្ខារចោឡាទីសុ សន្តេសុបិ តិចីវរេ អច្ឆិន្នេ សន្តរុត្តរបរមំ វិញ្ញាបេត្វា គហេតុំ លភតិ. អញ្ញថាបីតិ ‘‘បមាណិកំ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជតោ តស្មិំ នដ្ឋេ ពហូនិបិ គហេតុំ លភតិ, ន សន្តរុត្តរបរម’’ន្តិ ច, តស្មា តំ វិភាគន្តិ ‘‘តិចីវរិកស្ស តំ វិភាគន្តិ អត្ថោ, ន បរិក្ខារចោឡិកស្សា’’តិ ច កេចិ វទន្តិ. អាចរិយោ បន ‘‘អញ្ញេនាតិ អតិចីវរិកេន, អញ្ញថាតិ ឥតោ វុត្តគ្គហណបរិច្ឆេទតោ អញ្ញេនា’’តិ ឯត្តកមេវ វទតិ. អញ្ញថាតិ បន សចេ តីណិបិ នដ្ឋានិ, សន្តរុត្តរបរមំ គណ្ហិតព្ពំ, សចេ ទ្វេ វា ឯកំ វា នដ្ឋំ, តេន ‘‘អញ្ញថាបី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ឯកេ. គណ្ឋិបទេសុ វិចារណា ឯវ នត្ថិ, តស្មា ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. បកតិយា សន្តរុត្តរេន ចរតិ, សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វា តំសម្មុតិវសេន វា តតិយស្ស អលាភេន វា.

៥២៦. ‘‘បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ សល្លេខទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តំ មិច្ឆា គហេត្វា ញាតកាទិដ្ឋានេ តទុត្តរិ គណ្ហន្តស្ស អាបត្តីតិ ចេ? តំ បាឡិយា ន សមេតិ, ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ហិ បាឡិ. ឯត្ថ ច បវារិតា នាម អច្ឆិន្នកាលតោ បុព្ពេ ឯវ បវារិតា, ន អច្ឆិន្នកាលេ. ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ ហិ វុត្តំ, តស្មា យោ អច្ឆិន្នកាលស្សត្ថាយ បវារេតិ, ឧភោបិ អប្បវារិតា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ អច្ឆិន្នការណា នដ្ឋការណាវ ទេន្តិ នាម. អបិច យថា បិដ្ឋិសមយេ សតុប្បាទំ កត្វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ វស្សិកសាដិកំ និប្ផាទេន្តស្ស តេន សិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ, តថា ឥធាបិ ញាតកបវារិតដ្ឋានេបិ អច្ឆិន្ននដ្ឋការណា ន វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘អដ្ឋកថាសុ បមាណមេវ វដ្ដតី’តិ វុត្តវចនមេវ បមាណ’’ន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ អាហ, តំ អយុត្តំ, កស្មា? យស្មា ឥទំ សិក្ខាបទំ តទុត្តរិ វិញ្ញាបេន្តស្ស បញ្ញត្តំ, តស្មិញ្ច ‘‘អញ្ញាតកោ គហបតិ វា គហបតានី វា’’តិ មាតិកាយ បាឡិ, វិភង្គេ ច ‘‘អញ្ញាតកោ នាម មាតិតោ វា…បេ… អសម្ពទ្ធោ’’តិ បាឡិ, អនាបត្តិវារេ ច ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ បាឡិ, តស្មា តិវិធាយបិ បាឡិយា ន សមេតីតិ អយុត្តមេវ, តស្មា កេវលំ សល្លេខមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អបរេ. ឧបរិ កាណមាតាសិក្ខាបទេ អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘តេសម្បិ បាថេយ្យបហេណកត្ថាយ បដិយត្តតោ បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘បាឡិយា ន សមេតី’’តិ វុត្តំ, ន តត្ថ ច ឥធ ច នានាករណំ បញ្ញាយតិ, តស្មា ថេរស្ស លទ្ធិ សុន្ទរា វិយ មម ខាយតិ, វីមំសិតព្ពំ. យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘សេសំ ឧត្តានត្ថមេវា’’តិ បាឋោ. ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ និទានវិរោធតោ ន វុត្តំ. តថាបិ អនន្តរេ វុត្តនយេន លព្ភតីតិ អាចរិយោ. ឯវរូបេសុ គហបតិបដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ កិញ្ចាបិ ‘‘គហបតិ នាម យោ កោចិ អគារំ អជ្ឈាវសតី’’តិ វុត្តំ, តថាបិ បញ្ច សហធម្មិកេ ឋបេត្វា អវសេសា ច សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ច តិត្ថិយោ ច វេទិតព្ពោ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៧-៨. អបិ ហោតិ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. មេយ្យាតិ បាឋស្ស មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ន ឥមេ សុករា, ‘‘ន ឥមេសំ សុករា’’តិ វា បាឋោ. ‘‘តស្ស ន ឥមេសំ សុករា អច្ឆាទេតុន្តិ អត្ថោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘បុព្ពេ អប្បវារិតោ’’តិ វចនតោ តស្មិំ ខណេ បវារិតោបិ អប្បវារិតោវ ហោតីតិ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣២. ទុតិយឧបក្ខដេន កិំបយោជនន្តិ? នត្ថិ, កេវលំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បញ្ញត្តំ ភិក្ខុនិយា រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ វិយ. ឯវំ សន្តេ តន្តិ អនារោបេតព្ពំ ភវេយ្យ វិនាបិ តេន តទត្ថសិទ្ធិតោ, អនិស្សរត្តា, អនារោបេតុំ អនុញ្ញាតត្តា ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, សង្ឃោ…បេ… សមូហនេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦). ឥទំ សព្ពមការណំ. ន ហិ ពុទ្ធា អប្បយោជនំ វាចំ និច្ឆារេន្តិ, បគេវ សិក្ខាបទំ, តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តញ្ហិ ឥមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិស’’ន្តិអាទិ. អនុបញ្ញត្តិ ច និប្បយោជនា នត្ថិ, តំសទិសញ្ចេតំ, ន និប្បយោជនន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ, ឯវំ សន្តេ កោ បនេត្ថ វិសេសោតិ? តតោ អាហ ‘‘បឋមសិក្ខាបទេ ឯកស្ស បីឡា កតា, ទុតិយេ ទ្វិន្នំ, អយមេត្ថ វិសេសោ’’តិ. ឥមិនា អត្ថវិសេសេន កោ បនញ្ញោ អតិរេកត្ថោ ទស្សិតោតិ? បោរាណគណ្ឋិបទេ តាវ វុត្តំ ‘‘ឯកស្មិម្បិ វត្ថុស្មិំ ឧភិន្នំ បីឡា កាតុំ វដ្ដតីតិ អយមតិរេកត្ថោ ទស្សិតោ’’តិ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘ន កេវលំ បដិលទ្ធចីវរគណនាយេវ អាបត្តិគណនា, បីឡិតបុគ្គលសង្ខាតវត្ថុគណនាយបី’’តិ.

ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘វត្ថុតោ គណនាយាបិ, សិយា អាបត្តិ នេកតា;

ឥតិ សន្ទស្សនត្ថញ្ច, ទុតិយូបក្ខដំ ឥធ.

‘‘កាយសំសគ្គសិក្ខាយ, វិភង្គេ វិយ កិន្តេតំ;

ឯកិត្ថិយាបិ នេកតា, អាបត្តីនំ បយោគតោ’’តិ.

អបិចេតំ សិក្ខាបទំ តំជាតិកេសុ សិក្ខាបទេសុ សព្ពេសុបិ គហេតព្ពវិនិច្ឆយស្ស នយទស្សនប្បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហ ច –

‘‘អញ្ញាតិកាយ ពហុតាយ វិមិស្សតាយ,

អាបត្តិយាបិ ពហុតា ច វិមិស្សតា ច;

ឥច្ចេវមាទិវិធិសម្ភវទស្សនត្ថំ,

សត្ថា ឧបក្ខដមិទំ ទុតិយំ អវោចា’’តិ.

តស្សាយំ សង្ខេបតោ អធិប្បាយបុព្ពង្គមា វិចារណា – បុរាណចីវរំ ឯកមេវ ភិក្ខុ ភិក្ខុនីហិ ទ្វីហិ, ពហូហិ វា ធោវាបេតិ, ភិក្ខុនិគណនាយ បាចិត្តិយគណនា, តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណំ ឯកមេវ ចីវរំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា បដិគ្គណ្ហាតិ, ឥធាបិ តថា ទ្វិន្នំ, ពហូនំ វា សាធារណមេកំ វិញ្ញាបេតិ, វិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ អាបត្តិគណនា. តថា អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ សិក្ខាបទេសុ នយោ នេតព្ពោ. អយំ តាវ ពហុតាយ នយោ. មិស្សតាយ បន ញាតិកាយ, អញ្ញាតិកាយ ច ឯកំ ធោវាបេតិ, ឯកតោ និដ្ឋាបនេ ឯកំ បាចិត្តិយំ. អថ ញាតិកា បឋមំ ថោកំ ធោវិត្វា ឋិតា, បុន អញ្ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, និស្សគ្គិយំ. អថ អញ្ញាតិកា បឋមំ ធោវតិ, បច្ឆា ញាតិកា សុធោតំ ករោតិ, អញ្ញាតិកាយ បយោគវសេន ភិក្ខុនោ ទុក្កដមេវ. អញ្ញាតិកាយ ច ញាតិកាយ ច អញ្ញាតិកសញ្ញី, វេមតិកោ, ញាតិកសញ្ញី វា ធោវាបេតិ, យថាវុត្តនយេន និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតិកាយ ច ញាតិកាយ ច សន្តកំ ចីវរំ ឧភោហិ ឯកតោ ទិយ្យមានំ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស, អញ្ញាតិកាយ ឯវ ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ច និស្សគ្គិយមេវ. អថ ញាតិកាយ អនាបត្តិ. អថ ឧភោសុ អញ្ញាតិកាទិសញ្ញី វុត្តនយេនេវ និស្សគ្គិយទុក្កដាទិអាបត្តិភេទគណនា វេទិតព្ពា. តថា អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ. អយំ មិស្សតាយ នយោ. អាទិ-សទ្ទេន បន អនេកេ អញ្ញាតិកា វិញ្ញត្តាវិញ្ញត្តបុគ្គលគណនាយ ទុក្កដំ. ឯកោ ទេតិ, ឯកោ ន ទេតិ, និស្សគ្គិយំ. អថ អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, ន និស្សគ្គិយំ. អថ វិញ្ញត្តាវិញ្ញត្តានំ សាធារណំ វិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយមេវ. ឧភោ ទេន្តិ, និស្សគ្គិយមេវ. អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, និស្សគ្គិយេន អនាបត្តិ. វិញ្ញត្តស្ស វចនេន អវិញ្ញត្តោ ទេតិ, អនាបត្តិ ឯវ. តថា ឧបក្ខដាទីសុបិ យថាសម្ភវំ នយោ នេតព្ពោ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. ‘‘ន ខោ មយំ, អាវុសោ, ចីវរចេតាបន្នំ បដិគ្គណ្ហាម…បេ… កាលេន កប្បិយ’’ន្តិ ឥតោ បុព្ពេ ឯវ រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា វុត្តំ. អញ្ញថា អាយស្មា ឧបនន្ទោ មំសស្ស ចេតាបន្នំ ឯកម្បិ កហាបណំ ហត្ថេន បដិគ្គណ្ហន្តោ តតោ មហន្តតរំ ចីវរចេតាបន្នំ កថំ ន បដិគ្គណ្ហិស្សតិ, ឯវំ សន្តេបិ ចីវរបដិសំយុត្តត្តា ចីវរវគ្គេ សង្គាយិំសូតិ.

៥៣៨-៩. ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ននុ បុន ចោទេតុំ ន លភតីតិ ឯកេ. អាគមនស្ស សាត្ថកំ ន ហោតិ, ចីវរំ ន លភិស្សតិ បដិសន្ថារស្ស កតត្តាតិ ឯកេ. ចោទនាលក្ខណំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ឯកេ. ‘‘ឋត្វា ចោទេមី’’តិ អាគតោ តំ ឋានំ ភញ្ជតិ, ករោតិ ចេកំ, តីណិបិ ចេ ករោតិ, ឯកមេវ, ឯកវចនត្តាតិ ឯកេ. តីណិ ឋានានិ ភញ្ជតីតិ ឯកេ. ឧបតិស្សត្ថេរោ ‘‘ន ចោទនាទិំ ភញ្ជតិ, ចោទេតុកាមោ អកត្តព្ពំ អកាសិ, តេន វត្តភេទេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទតិ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បន ‘‘អាសនេ ចេ និសីទតិ, ឯកាយ និសជ្ជាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. អាមិសំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯកេន បដិគ្គហេន ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. ធម្មំ ចេ ភាសតិ, ធម្មទេសនសិក្ខាបទេ វុត្តបរិច្ឆេទាយ ឯកាយ វាចាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទតិ. ‘‘យត្ថា’’តិ វុត្តេ អត្តនោ ឯវ សន្តិកំ គន្តព្ពន្តិ វុត្តំ វិយ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជនំ បន ន សមេតី’’តិ. ឧបាសកេហិ អាណត្តា តំ. មូលំ អសាទិយន្តេនាតិ មូលស្ស អកប្បិយភាវេ សតិ អសាទិយន្តេន. តញ្ច ខោ ចិត្តេន, ន មុខេន. សចេ ឯវំ វុត្តេ អកប្បិយំ ទស្សេតីតិ កត្វា ចិត្តេន អកប្បិយំ ឥច្ឆន្តោវ មុខេន កប្បិយំ និទ្ទិសតិ ‘‘ចីវរំ មេ ទេថា’’តិ, ន វដ្ដតិ. បដិលាភេ រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទេន អាបត្តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ចិត្តេន សាទិយន្តោបិ មុខេន កប្បិយវោហារេន ចេ វោហរតិ ‘‘កហាបណារហេន, បាទារហេន វា កប្បិយភណ្ឌេន ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរា’’តិ. កិញ្ចាបិ រូបិយំ សន្ធាយ វទតិ, វដ្ដតិ ឯវ. កស្មា? កញ្ចិ សស្សុដ្ឋានកំ ភូមិបទេសំ សន្ធាយ ‘‘សីមំ ទេមាតិ វទន្តិ, វដ្ដតី’’តិ វចនតោ, ‘‘វិហារស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេ ‘‘បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ ច. អនុគណ្ឋិបទេ បន វុត្តំ ‘‘សង្ឃំ សន្ធាយ ‘វិហារស្ស ទេមា’តិ ទិន្នំ គរុភណ្ឌំ ន ហោតិ, ទក្ខិណោទកំ សម្បដិច្ឆិតុំ, ‘សាធូ’តិ ច វត្តុំ, អនុមោទេតុញ្ច វដ្ដតិ. កស្មា? សង្ឃស្ស ‘វិហារោ’តិ នាមាភាវតោ, ខេត្តស្សេវ ‘សីមា’តិ នាមភាវតោ ច, ចិត្តេន អារម្មណំ កតំ អប្បមាណំ, កប្បិយវោហារោវ បមាណំ. កប្បិយមេវាចិក្ខិតត្តា ‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’តិ (មហាវ. ២៩៩) វចនេនបិ ន វិរុជ្ឈតិ. កប្បិយវចនបច្ចយា ទាយកោ សយមេវ កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សតីតិ អធិប្បាយតោ ទាយកេន ឯតស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា កប្បិយការកស្ស ហត្ថេ ឋបិតំ ភិក្ខុស្ស សន្តកមេវ ហោតី’’តិ. ឥទំ សព្ពមយុត្តំ, កស្មា? សីមាវិហារវចនស្ស ទាយកវចនត្តា. ឥធ ច ភិក្ខុនោ វចនំ បមាណំ. តេនេវាហ ‘‘អថាបិ ‘មម តឡាកំ វា បោក្ខរណិំ វា សង្ឃស្ស ទម្មី’តិ វុត្តេ ‘សាធុ, ឧបាសក, សង្ឃោ បានីយំ បិវិស្សតី’តិអាទីនិ វត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ. អញ្ញថា ខេត្តំ សន្ធាយ ភិក្ខុនោ ខេត្តបដិពទ្ធវចនានិ សីមាវចនេន កប្បន្តីតិ អាបជ្ជតិ. អវិហារស្ស ច ភិក្ខុស្ស រូបិយំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥទំ វិហារស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ អត្តនោ អត្ថាយ ទិយ្យមានំ ជានន្តេនាបិ តំ អប្បដិក្ខិបិតព្ពំ. តថា កហាបណារហាទិនោ អកប្បិយភណ្ឌភាវំ, កហាបណាទិភាវមេវ វា ជានន្តមេវ សន្ធាយ តថាវោហរន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេនា’’តិ និប្បទេសតោ វុត្តត្តា ន សក្កា លេសំ ឱឌ្ឌេតុន្តិ នោ តក្កោ, វិចារេត្វា បន គហេតព្ពំ. ‘‘នោ ចេ ឥច្ឆតិ, ន កថេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ យថាវុត្តសាមិចិយា អករណេ អនាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ទស្សេតិ.

‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ យថាវុត្តសាមិចិម្បិ ន កត្វា ចេ និប្ផាទេតិ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. កប្បិយការកា សយមេវ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ. ‘‘សយំ ករណមេវ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ ច វទន្តិ. បិណ្ឌបាតាទីនំ …បេ… ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ, ទទន្តេសុបីតិ អបិ-សទ្ទេន សង្គហិតត្តា និស្សគ្គិយបាចិត្តិយមេវ. ជាតរូបរជតំ ‘‘សង្ឃេ សាទិតេ ទុក្កដ’’ន្តិ ច វិកប្បេន្តិ. តំ វិសេសេត្វា នវុត្តត្តា បាចិត្តិយមេវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘និស្សគ្គិយមេវាតិ យេវាបនកសិក្ខាបទេសុ សិយា’’តិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. ‘‘យស្ស កស្សចិ ហិ អញ្ញស្ស…បេ… មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ វចនតោ អបព្ពជិតានំ អន្តមសោ មាតាបិតូនម្បិ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ ទស្សេតិ.

សព្ពត្ថ សម្បដិច្ឆនំ នាម ‘‘ឧគ្គណ្ហេយ្យ វា ឧគ្គណ្ហាបេយ្យវា ឧបនិក្ខិត្តំ វា សាទិយេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តលក្ខណមេវ. ឯវំ សន្តេបិ កត្ថចិ បដិក្ខិបិតព្ពំ, កត្ថចិ ន បដិក្ខិបិតព្ពំ, កត្ថចិ បដិក្ខិត្តំ សាទិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អប្បដិក្ខិត្តំ កិញ្ចិ វដ្ដតិ, ឥទំ សព្ពម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិ វិត្ថារោ អារទ្ធោ. តត្ថ ‘‘ចេតិយស្ស…បេ… ន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ អប្បដិក្ខិត្តំ វិហារស្ស ទិន្នំ សាទិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. តថា ថេរស្ស ‘‘មាតុយា ទេមា’’តិអាទិនា វុត្តេបិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ បាចិត្តិយមេវ. សាបត្តិកោ ហោតីតិ ឯត្ថ កាយ អាបត្តិយា សាបត្តិកោ ហោតីតិ? ទុក្កដាបត្តិយាតិ ឯកេ. ន យាយ កាយចិ, កេវលំ អដ្ឋានេ ចោទេតីតិ កត្វា ‘‘សាបត្តិកោ’’តិ វុត្តំ. យថា កថន្តិ? ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ សទ្ធិវិហារិកោ បណាមេតព្ពោ…បេ… បណាមេន្តោ អនតិសារោ’’តិ (មហាវ. ៦៨) ឯត្ថ ន សម្មាវត្តន្តំយេវ អបណាមេន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. យថាហ – ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អសម្មាវត្តន្តោ ន បណាមេតព្ពោ, យោ ន បណាមេយ្យ, អាបត្តិទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៦៨), តស្មា អធិមត្តបេមាទិអភាវេបិ អបណាមេន្តស្ស អនាបត្តិ ទិស្សតិ. អបិច ‘‘សាតិសារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋកថាយ ‘‘សាតិសារោ ហោតីតិ សទោសោ ហោតិ, អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៦៨) វុត្តត្តា ន យុត្តន្តិ ចេ? ន, តទនន្តរមេវ តំមិច្ឆាគាហនិវត្តនត្ថំ, តស្មា ‘‘ន សម្មាវត្តន្តោ បណាមេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា អនាបត្តិកា កតាតិ. ទុក្កដាបត្តិ ហោតីតិ អាចរិយោ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘កប្បិយភណ្ឌម្បិ អកប្បិយមេវាតិ តឡាកតោ និប្ផន្នធញ្ញេន បរិវត្តេត្វា លទ្ធំ គោរសម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

កប្បិយវោហារេបិ វិធានំ វក្ខាម, សេយ្យថិទំ – ‘‘ឧទកវសេនា’’តិអាទិ. ទុព្ពិនិព្ភោគំ ហោតីតិ ឥទំ បរតោ ‘‘តស្សេវ អកប្បិយំ. កស្មា? ធញ្ញស្ស វិចារិតត្តា’’តិ ឥមិនា អសទិសំ, តស្មា សុវុត្តំ. ឥទញ្ហិ ភិក្ខុស្ស បយោគវសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នេន មិស្សន្តិ. អកតបុព្ពំ នវសស្សំ នាម. ខលេ វា ឋត្វា រក្ខតីតិ ‘‘ឥទំ វា ឯត្តកំ វា មា គណ្ហ, ឥទំ គហេតុំ លព្ភតី’’តិ វា ‘‘ឥតោ អបនេហិ, ឥធ បុញ្ជំ ករោហី’’តិ ឯវមាទិនា វា បយោគេន ចេ រក្ខតិ, តំ អកប្បិយំ. ‘‘សចេ ‘មយិឋិតេ រក្ខិតំ ហោតី’តិ រក្ខតិ, គណ្ហន្តេ វា បស្សិត្វា ‘កិំ ករោថា’តិ, ភណតិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទេ ‘‘ទ្វារំ បិទហិត្វា រក្ខន្តេន វសិតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. តស្សេវ តំ អកប្បិយំ. កស្មា? អបុព្ពស្ស អនុប្បាទិតត្តា. ហេដ្ឋា ‘‘សស្សំ កត្វា អាហរថា’’តិ វត្តុំ បន ន វដ្ដតីតិ. បណ្ណេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បកតិយា សយមេវ ករោន្តានំ ឧស្សាហជននតោ’’តិ វុត្តំ. កស្មា? ‘‘កហាបណានំ វិចារិតត្តា’’តិ វចនតោ, បគេវ ឧដ្ឋាបិតត្តាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. សចេ ទាយកា វា សង្ឃស្ស គាមខេត្តារាមាទិំ កេណិយា គហិតមនុស្សា វា តត្ថ កុដុម្ពិនោ ‘‘ឥមេ សង្ឃស្ស កហាបណា អាហដា’’តិ វទន្តិ, ‘‘ន កប្បតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ. កប្បិយការកាវ ចេ វទន្តិ, ‘‘សង្ឃស្ស កហាបណា ន កប្បន្តិ, សប្បិអាទីនិ វដ្ដន្តី’’តិ វត្តព្ពំ, តស្មា ‘‘សង្ឃស្ស កប្បិយការកេ វា គុត្តដ្ឋានំ វា អាចិក្ខថា’’តិ វត្វា តេហិ សម្បាទិតំ កេនចិ អកត្តព្ពតាយ ‘‘ឥមិនា សប្បិំ អាហរាហី’’តិ វិចារេតិ និដ្ឋាបេត្វា ឥតរេសំ កប្បិយំ បរតោ បត្តចតុក្កេ ចតុត្ថបត្តោ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ ទេហី’តិ កហាបណេ ទាបេត្វា គហិតោ, អយំ បត្តោ ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ, ទុព្ពិចារិតត្តា, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ, មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តាតិ. ឥទំ ទុវុត្តន្តិ ចេ? ន, មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតដ្ឋានំ សន្ធាយ ឥមស្ស វុត្តត្តា បត្តចតុក្កេ ទុតិយតតិយបត្តា វិយ, តេនេវ វុត្តំ សយំការិវារេ ‘‘ន កប្បតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ព’ន្តិ. តតោ បរំ មូលំ សម្បដិច្ឆតិ នាម.

មហាវិសយសិក្ខត្តា, រាជសិក្ខាបទំ ឥទំ;

រញ្ញោ វិយ ទុវិញ្ញេយ្យំ, ចិត្តាធិប្បាយតោបិ វា.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.