២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧១. សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមន្តិ. កស្មា? កិញ្ចាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ, យោ បវិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦២) បឋមំ វុត្តំ. បច្ឆា បន ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បច្ចយា សង្ឃាដិយា និក្ខេបាយ, ឧត្តរាសង្គស្ស, អន្តរវាសកស្ស និក្ខេបាយ គិលានោ វា ហោតិ, វស្សិកសង្កេតំ វា, នទីបារំ គន្តុំ វា, អគ្គឡគុត្តិវិហារោ វា, អត្ថតកថិនំ វា ហោតី’’តិ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយម្បិស្ស ‘‘បញ្ចសុ បេតេសុ អគ្គឡគុត្តិ ឯវ បមាណំ. គុត្តេ ឯវ ហិ វិហារេ និក្ខិបិត្វា ពហិ គន្តុំ វដ្ដតិ, នាគុត្តេ’’តិ វុត្តត្តា អបញ្ញត្តេបិ កថិនេ ‘‘តេ ភិក្ខូ អគ្គឡគុត្តិវិហារេ ឋបេថា’’តិ វត្វា សភាគានំ ហត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា សន្តរុត្តរេន គាមប្បវេសេ លទ្ធកប្បិយា ជនបទចារិកំ បក្កាមិំសូតិ វេទិតព្ពំ.

៤៧៣. អវិប្បវាសសម្មុតិន្តិ អវិប្បវាសត្ថំ, វិប្បវាសបច្ចយា យា អាបត្តិ, តទភាវត្ថំ វា សម្មុតិំ ទាតុន្តិ អត្ថោ. តតោ បដ្ឋាយ វដ្ដតិ. កិត្តកំ កាលំ វដ្ដតីតិ? មាសំ វា អតិរេកំ វា យាវ គមនេ សឧស្សាហោ, តាវ វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តេន បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ. បុន សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថីតិ សចេ ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន អញ្ញោ រោគោ ហោតិ, វដ្ដតិ, ឧបសម្បទកម្មំ វិយ យាវជីវំ ឯកាសម្មុតិ វដ្ដតីតិ ច.

‘‘កតំ វា ហោតី’’តិអាទិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ន វត្តព្ពំ, កស្មា? ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេបិ អនធិដ្ឋិតចីវរតោ វិប្បវាសបច្ចយា អាបត្តិយា អសម្ភវតោ, តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ភិក្ខុនោ ចីវរំ អធិដ្ឋិតំ ហោតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, តទាយត្តត្តា. អធិដ្ឋានញ្ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋាបនាយត្តំ, តស្មា ‘‘កតំ វាតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ច វុត្តំ. តត្ថ កតន្តិ បុព្ពេ វុត្តមេវ.

៤៧៧-៨. អវិប្បវាសលក្ខណវវត្ថាបនត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ អវិប្បវាសលក្ខណំ វវត្ថាបិតំ, តព្ពិបរីតនយេន វិប្បវាសលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. គាមោ ឯកូបចារោតិអាទិម្ហិ បន ឋបេត្វា សត្ថំ, រុក្ខមូលំ, អជ្ឈោកាសញ្ច សេសេសុ បរិក្ខេបាបរិក្ខេបវសេន ឯកូបចារនានូបចារតា វេទិតព្ពា. យស្មា បន សត្ថំ ទុវិធំ និវិដ្ឋំ, អនិវិដ្ឋញ្ច, តេសុ អនិវិដ្ឋំ ឯកកុលស្ស វា នានាកុលស្ស វា អបរិក្ខិត្តមេវ ហោតិ, និវិដ្ឋំ សិយា បរិក្ខិត្តំ, សិយា អបរិក្ខិត្តំ, តស្មា តត្ថ បរិក្ខេបាទិវសេន អទស្សេត្វា អព្ភន្តរវសេន វុត្តោ. តថា អព្ភោកាសេ. រុក្ខមូលេ ឆាយាវសេន. អញ្ញថា ‘‘សត្ថោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិ ឧទ្ទេសវិរោធោ សិយា វិភង្គេ អទស្សិតត្តា, តស្មា សត្ថស្ស បុរតោ ច បច្ឆតោ ច សត្តព្ភន្តរា, បស្សតោ ច ឯកព្ភន្តរន្តិ អយមេកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ. តថា រុក្ខមូលស្ស យត្ថ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, អយំ ឯកូបចារោ. ឥតរោ នានូបចារោ. កស្មា? តត្ថ ហិ បរិក្ខេបោ អប្បមាណំ. ឆាយាវ បមាណំ. អជ្ឈោកាសស្ស បាឡិយំ វុត្តោវ. ‘‘សត្ថាទីនំ ឯកកុលសន្តកវសេន ឯកូបចារតា’’តិ លិខិតំ, តស្មា និវេសនេ, ឧទោសិតេ ច វុត្តបរិច្ឆេទោវ អដ្ដាទីសូតិ កត្វា សំខិត្តំ. តតោ បរំ ខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហារេសុ បន បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្ត-បទំ បុន ឧទ្ធដំ សត្ថវិភង្គេន អធិការស្ស បច្ឆិន្នត្តា. ‘‘នានាគព្ភា’’តិអាទិវចនំ បន អសម្ភវតោ ខេត្តធញ្ញករណអារាមេសុ ន ឧទ្ធដំ. វិហារេ សម្ភវន្តម្បិ តត្ថ បច្ឆិន្នត្តា ន ឧទ្ធដំ. កុលំ វុច្ចតិ សាមិកោ, តស្មា ‘‘ឯកកុលស្ស នានាកុលស្សា’’តិ ឥមិនា គាមាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ ចីវរនិក្ខេបដ្ឋានានំ សាធារណាសាធារណភាវំ ទីបេតិ. អជ្ឈោកាសស្ស បន អសម្ភវតោ ន វុត្តំ. យស្មា បនេត្ថ ឯកកុលស្ស, នានាកុលស្ស ច អបរិក្ខិត្តេសុ គាមាទីសុ បរិហារវិសេសោ កិញ្ចាបិ នត្ថិ, បរិក្ខិត្តេសុ បន អត្ថិ, តស្មា ឯកនានាកុលគ្គហណំ, ឯកនានូបចារគ្គហណញ្ច សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថបិ អយំ វិសេសោ – សត្ថេ, រុក្ខមូលេ ច កុលភេទតោវ ភេទោ, នោបចារភេទតោ. អជ្ឈោកាសេ ឧបចារភេទតោ ច, សោ បន បាឡិយំ ន ទស្សិតោតិ. ‘‘តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វាតិ វចនតោ អាកាសេបិ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណេ ទោសោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ.

៤៧៩. ‘‘សភា’’តិ ឥត្ថិលិង្គំ. ‘‘សភាយ’’ន្តិ នបុំសកលិង្គំ, តេន វុត្តំ ‘‘លិង្គព្យត្តនយេនា’’តិ. នបុំសកលិង្គទស្សនត្ថំ កិរ ‘‘សភាយ’’ន្តិ បច្ចត្តវសេន និទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស អនុបយោគត្តា ‘‘ទ្វារមូល’’ន្តិបិ. អត្តនោ និក្ខិត្តដ្ឋានេ អនិក្ខិត្តត្តា វីថិហត្ថបាសោ ន រក្ខតិ, យស្មិំ ឃរេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មិំ ឃរេ វត្ថព្ពំ. ‘‘សភាយេ វា វត្ថព្ពំ ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘ហត្ថបាសេយេវ អរុណំ ឧដ្ឋបេតព្ព’’ន្តិ និយមិតត្តា ជានិតុំ ន សក្កាតិ ចេ? អន្តោឃរេ ន សក្កា, តថា តថា វុត្តត្តា, តស្មា ‘‘យុត្តិ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. អយមត្ថោ អដ្ឋកថាយម្បិ បកាសិតោ, បុនបិ ខុទ្ទកគាមេ សព្ពសាធារណគាមទ្វារវសេន. សចេ តស្ស ទ្វារទ្វយំ ហោតិ, មជ្ឈេ ច ឃរសភាយំ, យត្ថិច្ឆតិ, តត្ថ វសិតព្ព’’ន្តិ.

៤៨០-១. យានិ និវេសនាទីនិ គាមសង្ខ្យំ ន គច្ឆន្តិ, តានិ និវេសនាទីនីតិ អធិប្បេតានិ. អជ្ឈោកាសេ អបរិសង្កិតម្បិ ចីវរំ អតិរេកសត្តព្ភន្តរេ និក្ខិត្តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯត្ថ អន្តោសីមតា ន រក្ខតិ, សត្ថេ បន រក្ខតិ. ‘‘នទីបរិហារោ ច លព្ភតី’’តិ វចនតោ ឧទកុក្ខេបសីមាយំ បរិហារោ លព្ភតីតិ សិទ្ធំ. សាមន្តវិហារោ ចេ ឯកសីមោ, ចីវរំ ន និស្សគ្គិយំ.

ឥទានិ –

‘‘ឆិន្នំ ធុតង្គំ សាសង្ក-សម្មតោ សន្តរុត្តរំ;

អចីវរស្សានាបត្តិ, បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ’’តិ. –

ឥទំ បកិណ្ណកំ, តត្ថាយំ ចោទនាបុព្ពង្គមោ វិនិច្ឆយោ – កេចិ ‘‘ទិគុណំ សង្ឃាដិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨) វចនតោ ‘‘ឯកច្ចិកា សង្ឃាដិបិ នាធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ អធិដ្ឋាតិ ន រុហតី’’តិ វត្វា ឧបសម្បទាបេក្ខានម្បិ ទិគុណមេវ សង្ឃាដិំ ទត្វា ឧបសម្បាទេន្តិ, តេ ឥមិនា សុត្តលេសេន សញ្ញាបេតព្ពា. ភគវតា ហិ ‘‘ឆិន្នកំ សង្ឃាដិំ ឆិន្នកំ ឧត្តរាសង្គំ ឆិន្នកំ អន្តរវាសក’’ន្តិ បឋមំ អនុញ្ញាតំ. តតោ ‘‘អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេ ករិយមានេ សព្ពំ ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ទ្វេ ឆិន្នកានិ ឯកំ អច្ឆិន្នកំ នប្បហោតិ. ទ្វេ អច្ឆិន្នកានិ ឯកំ ឆិន្នកំ នប្បហោតី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦០) អនុញ្ញាតំ, តស្មា ឯកច្ចិកាបិ សង្ឃាដិ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. យា ឆិជ្ជមានា នប្បហោតិ, តស្សា កុតោ ទិគុណតាតិ. អដ្ឋកថាយម្បិស្ស វុត្តំ ‘‘អន្វាធិកម្បិ អារោបេតុន្តិ អាគន្តុកបត្តម្បិ ទាតុំ. ឥទំ បន អប្បហោនកេ អារោបេតព្ពំ. សចេ បហោតិ, អាគន្តុកបត្តំ ន វដ្ដតិ, ឆិន្ទិតព្ពមេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦០). កថិនំ បន ឆិន្នកមេវ វដ្ដតិ អាវេណិកលក្ខណត្តា, ‘‘ឆិន្នកំ ទិគុណំ នប្បហោតី’’តិ វចនាភាវតោ ចាតិ សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពំ.

ធុតង្គន្តិ អនុបសម្បន្នានំ តេចីវរិកធុតង្គាភាវតោ តិចីវរេនេវ តេចីវរិកោតិ. តេសំ អធិដ្ឋានាភាវតោ ‘‘អធិដ្ឋិតេនេវា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតូតិ ចេ? ន, ធុតង្គភេទេន វិរោធប្បសង្គតោ. ចតុត្ថចីវរសាទិយនេន ហិ ធុតង្គភេទោ, ន តិចីវរវិប្បវាសេន, នាបិ អតិរេកចីវរសាទិយនេន, នាបិ អតិរេកចីវរធារណេន. យស្មា បន ភិក្ខូនំយេវ ភគវតា អធិដ្ឋានវសេន នវ ចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ, ជាតិវសេន ច វុត្តានិ, ន ឯវំ អនុបសម្បន្នានំ. តស្មា តេសំ ចីវរនិយមាភាវា ន តំ ធុតង្គំ អនុញ្ញាតំ គហដ្ឋានំ វិយ, តស្មា តស្ស សមាទានវិធានេ អវចនតោ ច សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពំ.

សាសង្កសម្មតោតិ កង្ខាវិតរណិយំ សាសង្កសិក្ខាបទេ វិសុំ អង្គានិ ន វុត្តានិ, ‘‘សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ព’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, ន ច បនេតំ វុត្តំ. តត្ថ រត្តិវិប្បវាសោ ចតុត្ថំ អង្គំ, ឥធ ឆារត្តវិប្បវាសោ, អយមេត្ថ វិសេសោតិ, តស្មា អង្គសាមញ្ញតោ, សម្មុតិសាមញ្ញតោ ច សាសង្កសិក្ខាបទមេវ វទន្តិ. ឥទំ និប្បទេសំ, តំ សប្បទេសំ មាសបរមត្តា. តត្ថ ពហិគាមេបិ គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥធ ន តថា, ឥធ អនន្តរេ អនន្តរេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ, តត្ថ សត្តមេតិ អយំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វិសេសោ. អង្គានិ បន ចីវរនិក្ខេបង្គសម្បត្តិតោ វិបរិយាយេន, ឥធ វុត្តនយេន ច សិទ្ធត្តា ន វុត្តានិ. តានិ កាមំ ន វុត្តានិ, តថាបិ ចតុត្ថមង្គំ វិសេសិតព្ពំ, ន បន វិសេសិតំ. កិំការណា? ឥធ វុត្តនិស្សជ្ជនក្កមេន និស្សជ្ជេត្វា អាបត្តិទេសនតោ, តត្ថាបន្នាបត្តិវិមោក្ខទីបនត្ថំ. សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថម្បិ រត្តិវិប្បវុត្ថមេវ, បគេវ ឆារត្តំ វិប្បវុត្ថំ. ឯវំ សន្តេបិ តត្ថ យថាវុត្តអង្គសម្បត្តិយា សតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ហេមន្តេ វា គិម្ហេ វា និស្សជ្ជតិ ចេ? ឥធ វុត្តនយេនាបិ និស្សជ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ញាបនត្ថំ ចតុត្ថំ អង្គំ ន វិសេសិតន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. មាសាតិក្កន្តម្បិ ចីវរំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សដ្ឋមេវ. ទ្វយេន ឩនមាសំ ហុត្វា ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា មាសាតិក្កន្តន្តិ ឯកេ. តថាបិ សចេ បច្ចាសាចីវរំ ហោតិ, និស្សគ្គិយំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា, មូលចីវរំ បន ‘‘មាសាតិក្កន្ត’’ន្តិ វត្វា និស្សជ្ជិតព្ពំ.

‘‘សន្តរុត្តរ’’ន្តិ វា ‘‘សង្ឃាដិ’’ន្តិ វា ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វា កិំ តិចីវរំ, ឧទាហុ អញ្ញម្បីតិ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តិចីវរមេវ បដិសិទ្ធំ, បរិយាបន្នវសេន អច្ឆិន្នចីវរច្ឆិន្ទនធោវាបនវិញ្ញត្តិអាទិវិរោធោ. អថ អញ្ញម្បិ, ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទិនា វិរោធោតិ? វុច្ចតេ – ន និយមតោ វេទិតព្ពំ យថាសម្ភវំ គហេតព្ពតោ. តថា ហិ ‘‘ចីវរំ និក្ខិបិត្វា សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមន្តី’’តិ (បារា. ៤៧១) ឯវមាទីសុ តិចីវរមេវ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ, សន្តរុត្តរបរមំ តតោ ចីវរំ សាធិតព្ព’’ន្តិ ឯវមាទីសុ យំកិញ្ចិ, តថា សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា, និវាសនំ ទាតព្ពំ, សង្ឃាដិ ទាតព្ពា, ហន្ទ តេ, អាវុសោ, សង្ឃាដិ, ទេហិ មេ បដន្តិអាទីសុ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សព្ពញ្ហិ ចីវរំ សង្ឃដិតដ្ឋេន ‘សង្ឃាដី’តិ វុច្ចតី’’តិ. តថា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ ឯកេ. អន្តោសមយេ ហិ យាវទត្ថំ ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តំ សព្ពំ ករិយមានំ កទា និដ្ឋានំ គច្ឆិស្សតិ, តស្មា តិចីវរមេវាតិ ឯកេ. អចីវរស្សានាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោតិ កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឧទោសិតសិក្ខាបទស្ស និប្បយោជនភាវប្បសង្គតោ តិចីវរវិប្បវាសេ តេចីវរស្ស អាបត្តីតិ ឯកេ. តត្ថេតំ វុច្ចតិ ន ហោតិ អាបត្តិ បច្ចុទ្ធារាទិសិទ្ធិតោ. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធរតិ, វិស្សជ្ជេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. អញ្ញថា បច្ចុទ្ធរន្តស្ស, អន្តោអរុណេ វិស្សជ្ជេន្តស្ស ច យាវ អញ្ញោ នាធិដ្ឋាតិ, តាវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ យថាវុត្តនយេន. អញ្ញថា សត្តព្ភន្តរេន វិប្បវាសស្សាតិ វិប្បវាសតោ យថារុតំយេវ សតិ វិប្បវាសេ វិប្បវាសតោ អវិប្បវាសេ សតិ អវិប្បវាសតោតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.