១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. ‘‘ន ខោ មយំ, អាវុសោ, ចីវរចេតាបន្នំ បដិគ្គណ្ហាម…បេ… កាលេន កប្បិយ’’ន្តិ ឥតោ បុព្ពេ ឯវ រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា វុត្តំ. អញ្ញថា អាយស្មា ឧបនន្ទោ មំសស្ស ចេតាបន្នំ ឯកម្បិ កហាបណំ ហត្ថេន បដិគ្គណ្ហន្តោ តតោ មហន្តតរំ ចីវរចេតាបន្នំ កថំ ន បដិគ្គណ្ហិស្សតិ, ឯវំ សន្តេបិ ចីវរបដិសំយុត្តត្តា ចីវរវគ្គេ សង្គាយិំសូតិ.

៥៣៨-៩. ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ននុ បុន ចោទេតុំ ន លភតីតិ ឯកេ. អាគមនស្ស សាត្ថកំ ន ហោតិ, ចីវរំ ន លភិស្សតិ បដិសន្ថារស្ស កតត្តាតិ ឯកេ. ចោទនាលក្ខណំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ឯកេ. ‘‘ឋត្វា ចោទេមី’’តិ អាគតោ តំ ឋានំ ភញ្ជតិ, ករោតិ ចេកំ, តីណិបិ ចេ ករោតិ, ឯកមេវ, ឯកវចនត្តាតិ ឯកេ. តីណិ ឋានានិ ភញ្ជតីតិ ឯកេ. ឧបតិស្សត្ថេរោ ‘‘ន ចោទនាទិំ ភញ្ជតិ, ចោទេតុកាមោ អកត្តព្ពំ អកាសិ, តេន វត្តភេទេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទតិ. ធម្មសិរិត្ថេរោ បន ‘‘អាសនេ ចេ និសីទតិ, ឯកាយ និសជ្ជាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. អាមិសំ ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯកេន បដិគ្គហេន ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ. ធម្មំ ចេ ភាសតិ, ធម្មទេសនសិក្ខាបទេ វុត្តបរិច្ឆេទាយ ឯកាយ វាចាយ ទ្វេ ឋានានិ ភញ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទតិ. ‘‘យត្ថា’’តិ វុត្តេ អត្តនោ ឯវ សន្តិកំ គន្តព្ពន្តិ វុត្តំ វិយ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជនំ បន ន សមេតី’’តិ. ឧបាសកេហិ អាណត្តា តំ. មូលំ អសាទិយន្តេនាតិ មូលស្ស អកប្បិយភាវេ សតិ អសាទិយន្តេន. តញ្ច ខោ ចិត្តេន, ន មុខេន. សចេ ឯវំ វុត្តេ អកប្បិយំ ទស្សេតីតិ កត្វា ចិត្តេន អកប្បិយំ ឥច្ឆន្តោវ មុខេន កប្បិយំ និទ្ទិសតិ ‘‘ចីវរំ មេ ទេថា’’តិ, ន វដ្ដតិ. បដិលាភេ រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទេន អាបត្តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ចិត្តេន សាទិយន្តោបិ មុខេន កប្បិយវោហារេន ចេ វោហរតិ ‘‘កហាបណារហេន, បាទារហេន វា កប្បិយភណ្ឌេន ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរា’’តិ. កិញ្ចាបិ រូបិយំ សន្ធាយ វទតិ, វដ្ដតិ ឯវ. កស្មា? កញ្ចិ សស្សុដ្ឋានកំ ភូមិបទេសំ សន្ធាយ ‘‘សីមំ ទេមាតិ វទន្តិ, វដ្ដតី’’តិ វចនតោ, ‘‘វិហារស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេ ‘‘បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ ច. អនុគណ្ឋិបទេ បន វុត្តំ ‘‘សង្ឃំ សន្ធាយ ‘វិហារស្ស ទេមា’តិ ទិន្នំ គរុភណ្ឌំ ន ហោតិ, ទក្ខិណោទកំ សម្បដិច្ឆិតុំ, ‘សាធូ’តិ ច វត្តុំ, អនុមោទេតុញ្ច វដ្ដតិ. កស្មា? សង្ឃស្ស ‘វិហារោ’តិ នាមាភាវតោ, ខេត្តស្សេវ ‘សីមា’តិ នាមភាវតោ ច, ចិត្តេន អារម្មណំ កតំ អប្បមាណំ, កប្បិយវោហារោវ បមាណំ. កប្បិយមេវាចិក្ខិតត្តា ‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’តិ (មហាវ. ២៩៩) វចនេនបិ ន វិរុជ្ឈតិ. កប្បិយវចនបច្ចយា ទាយកោ សយមេវ កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សតីតិ អធិប្បាយតោ ទាយកេន ឯតស្ស អធិប្បាយំ ញត្វា កប្បិយការកស្ស ហត្ថេ ឋបិតំ ភិក្ខុស្ស សន្តកមេវ ហោតី’’តិ. ឥទំ សព្ពមយុត្តំ, កស្មា? សីមាវិហារវចនស្ស ទាយកវចនត្តា. ឥធ ច ភិក្ខុនោ វចនំ បមាណំ. តេនេវាហ ‘‘អថាបិ ‘មម តឡាកំ វា បោក្ខរណិំ វា សង្ឃស្ស ទម្មី’តិ វុត្តេ ‘សាធុ, ឧបាសក, សង្ឃោ បានីយំ បិវិស្សតី’តិអាទីនិ វត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ. អញ្ញថា ខេត្តំ សន្ធាយ ភិក្ខុនោ ខេត្តបដិពទ្ធវចនានិ សីមាវចនេន កប្បន្តីតិ អាបជ្ជតិ. អវិហារស្ស ច ភិក្ខុស្ស រូបិយំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥទំ វិហារស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ អត្តនោ អត្ថាយ ទិយ្យមានំ ជានន្តេនាបិ តំ អប្បដិក្ខិបិតព្ពំ. តថា កហាបណារហាទិនោ អកប្បិយភណ្ឌភាវំ, កហាបណាទិភាវមេវ វា ជានន្តមេវ សន្ធាយ តថាវោហរន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេនា’’តិ និប្បទេសតោ វុត្តត្តា ន សក្កា លេសំ ឱឌ្ឌេតុន្តិ នោ តក្កោ, វិចារេត្វា បន គហេតព្ពំ. ‘‘នោ ចេ ឥច្ឆតិ, ន កថេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ យថាវុត្តសាមិចិយា អករណេ អនាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ទស្សេតិ.

‘‘អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ យថាវុត្តសាមិចិម្បិ ន កត្វា ចេ និប្ផាទេតិ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន ការេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. កប្បិយការកា សយមេវ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ. ‘‘សយំ ករណមេវ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ ច វទន្តិ. បិណ្ឌបាតាទីនំ …បេ… ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ, ទទន្តេសុបីតិ អបិ-សទ្ទេន សង្គហិតត្តា និស្សគ្គិយបាចិត្តិយមេវ. ជាតរូបរជតំ ‘‘សង្ឃេ សាទិតេ ទុក្កដ’’ន្តិ ច វិកប្បេន្តិ. តំ វិសេសេត្វា នវុត្តត្តា បាចិត្តិយមេវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘និស្សគ្គិយមេវាតិ យេវាបនកសិក្ខាបទេសុ សិយា’’តិ វទន្តិ, ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. ‘‘យស្ស កស្សចិ ហិ អញ្ញស្ស…បេ… មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ វចនតោ អបព្ពជិតានំ អន្តមសោ មាតាបិតូនម្បិ អត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ ទស្សេតិ.

សព្ពត្ថ សម្បដិច្ឆនំ នាម ‘‘ឧគ្គណ្ហេយ្យ វា ឧគ្គណ្ហាបេយ្យវា ឧបនិក្ខិត្តំ វា សាទិយេយ្យា’’តិ ឯវំ វុត្តលក្ខណមេវ. ឯវំ សន្តេបិ កត្ថចិ បដិក្ខិបិតព្ពំ, កត្ថចិ ន បដិក្ខិបិតព្ពំ, កត្ថចិ បដិក្ខិត្តំ សាទិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អប្បដិក្ខិត្តំ កិញ្ចិ វដ្ដតិ, ឥទំ សព្ពម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិ វិត្ថារោ អារទ្ធោ. តត្ថ ‘‘ចេតិយស្ស…បេ… ន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ អប្បដិក្ខិត្តំ វិហារស្ស ទិន្នំ សាទិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. តថា ថេរស្ស ‘‘មាតុយា ទេមា’’តិអាទិនា វុត្តេបិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ បាចិត្តិយមេវ. សាបត្តិកោ ហោតីតិ ឯត្ថ កាយ អាបត្តិយា សាបត្តិកោ ហោតីតិ? ទុក្កដាបត្តិយាតិ ឯកេ. ន យាយ កាយចិ, កេវលំ អដ្ឋានេ ចោទេតីតិ កត្វា ‘‘សាបត្តិកោ’’តិ វុត្តំ. យថា កថន្តិ? ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ សទ្ធិវិហារិកោ បណាមេតព្ពោ…បេ… បណាមេន្តោ អនតិសារោ’’តិ (មហាវ. ៦៨) ឯត្ថ ន សម្មាវត្តន្តំយេវ អបណាមេន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ. យថាហ – ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អសម្មាវត្តន្តោ ន បណាមេតព្ពោ, យោ ន បណាមេយ្យ, អាបត្តិទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៦៨), តស្មា អធិមត្តបេមាទិអភាវេបិ អបណាមេន្តស្ស អនាបត្តិ ទិស្សតិ. អបិច ‘‘សាតិសារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋកថាយ ‘‘សាតិសារោ ហោតីតិ សទោសោ ហោតិ, អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៦៨) វុត្តត្តា ន យុត្តន្តិ ចេ? ន, តទនន្តរមេវ តំមិច្ឆាគាហនិវត្តនត្ថំ, តស្មា ‘‘ន សម្មាវត្តន្តោ បណាមេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា អនាបត្តិកា កតាតិ. ទុក្កដាបត្តិ ហោតីតិ អាចរិយោ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘កប្បិយភណ្ឌម្បិ អកប្បិយមេវាតិ តឡាកតោ និប្ផន្នធញ្ញេន បរិវត្តេត្វា លទ្ធំ គោរសម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

កប្បិយវោហារេបិ វិធានំ វក្ខាម, សេយ្យថិទំ – ‘‘ឧទកវសេនា’’តិអាទិ. ទុព្ពិនិព្ភោគំ ហោតីតិ ឥទំ បរតោ ‘‘តស្សេវ អកប្បិយំ. កស្មា? ធញ្ញស្ស វិចារិតត្តា’’តិ ឥមិនា អសទិសំ, តស្មា សុវុត្តំ. ឥទញ្ហិ ភិក្ខុស្ស បយោគវសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នេន មិស្សន្តិ. អកតបុព្ពំ នវសស្សំ នាម. ខលេ វា ឋត្វា រក្ខតីតិ ‘‘ឥទំ វា ឯត្តកំ វា មា គណ្ហ, ឥទំ គហេតុំ លព្ភតី’’តិ វា ‘‘ឥតោ អបនេហិ, ឥធ បុញ្ជំ ករោហី’’តិ ឯវមាទិនា វា បយោគេន ចេ រក្ខតិ, តំ អកប្បិយំ. ‘‘សចេ ‘មយិឋិតេ រក្ខិតំ ហោតី’តិ រក្ខតិ, គណ្ហន្តេ វា បស្សិត្វា ‘កិំ ករោថា’តិ, ភណតិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. រូបិយបដិគ្គហណសិក្ខាបទេ ‘‘ទ្វារំ បិទហិត្វា រក្ខន្តេន វសិតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. តស្សេវ តំ អកប្បិយំ. កស្មា? អបុព្ពស្ស អនុប្បាទិតត្តា. ហេដ្ឋា ‘‘សស្សំ កត្វា អាហរថា’’តិ វត្តុំ បន ន វដ្ដតីតិ. បណ្ណេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បកតិយា សយមេវ ករោន្តានំ ឧស្សាហជននតោ’’តិ វុត្តំ. កស្មា? ‘‘កហាបណានំ វិចារិតត្តា’’តិ វចនតោ, បគេវ ឧដ្ឋាបិតត្តាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. សចេ ទាយកា វា សង្ឃស្ស គាមខេត្តារាមាទិំ កេណិយា គហិតមនុស្សា វា តត្ថ កុដុម្ពិនោ ‘‘ឥមេ សង្ឃស្ស កហាបណា អាហដា’’តិ វទន្តិ, ‘‘ន កប្បតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ. កប្បិយការកាវ ចេ វទន្តិ, ‘‘សង្ឃស្ស កហាបណា ន កប្បន្តិ, សប្បិអាទីនិ វដ្ដន្តី’’តិ វត្តព្ពំ, តស្មា ‘‘សង្ឃស្ស កប្បិយការកេ វា គុត្តដ្ឋានំ វា អាចិក្ខថា’’តិ វត្វា តេហិ សម្បាទិតំ កេនចិ អកត្តព្ពតាយ ‘‘ឥមិនា សប្បិំ អាហរាហី’’តិ វិចារេតិ និដ្ឋាបេត្វា ឥតរេសំ កប្បិយំ បរតោ បត្តចតុក្កេ ចតុត្ថបត្តោ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ ទេហី’តិ កហាបណេ ទាបេត្វា គហិតោ, អយំ បត្តោ ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ, ទុព្ពិចារិតត្តា, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ, មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តាតិ. ឥទំ ទុវុត្តន្តិ ចេ? ន, មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតដ្ឋានំ សន្ធាយ ឥមស្ស វុត្តត្តា បត្តចតុក្កេ ទុតិយតតិយបត្តា វិយ, តេនេវ វុត្តំ សយំការិវារេ ‘‘ន កប្បតី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ព’ន្តិ. តតោ បរំ មូលំ សម្បដិច្ឆតិ នាម.

មហាវិសយសិក្ខត្តា, រាជសិក្ខាបទំ ឥទំ;

រញ្ញោ វិយ ទុវិញ្ញេយ្យំ, ចិត្តាធិប្បាយតោបិ វា.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.