១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតា’នេន កិលេសាតិ សមិតាវី, តេន សមិតាវិនា. ‘‘តីណិ ចីវរានី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ វុត្តំ. សង្ខ្យាបុព្ពោ ទិគុនេកវចនន្តិ ឯត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ. តំ បន អធិដ្ឋិតស្សបិ អនធិដ្ឋិតស្សបិ នាមំ ‘‘ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិអាទីសុ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតស្ស នាមំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឯត្ថ អនធិដ្ឋិតស្ស នាមំ, ឥធ តទុភយម្បិ សម្ភវតិ. ‘‘ភគវតា ភិក្ខូនំ តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋិតមេវ. ‘‘អញ្ញេនេវ តិចីវរេន គាមំ បវិសន្តី’’តិ ឯត្ថ អនធិដ្ឋិតមេវ. ឯកស្មិំយេវ ហិ ចីវរេ តិចីវរាធិដ្ឋានំ រុហតិ, ន ឥតរស្មិំ បត្តាធិដ្ឋានំ វិយ, តស្មា ឥតរំ អតិរេកដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កថញ្ហិ នាម ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ អតិរេកចីវរំ ធារេស្សន្តី’’តិអាទិ.

៤៦០-១. បឋមបញ្ញត្តិយា បនេត្ថ ឯករត្តម្បិ អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ, និស្សគ្គិយំ វុត្តំ ហោតិ, តតោ បរំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុំ. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ពំ, តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’’ន្តិ ឯវំ ភគវា បរិបុណ្ណំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ. អថ បច្ឆិមពោធិយំ អជាតសត្តុកាលេ កថិនំ អនុញ្ញាតំ, តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូ ឥទំ សិក្ខាបទំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ទសាហ…បេ… បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឧទ្ទិសន្តិ, ឯស នយោ ទុតិយតតិយកថិនេសុបិ. តថាបិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ទសាហបរមន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ ឯត្តកំយេវ វុត្តំ, តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វចនំ ន បញ្ញត្តិ, ន ច អនុបញ្ញត្តីតិ សិទ្ធំ. ន ហិ បញ្ញត្តិវត្ថុស្មិំ, អនុបញ្ញត្តិវត្ថុម្ហិ វា កថិនាធិការោ ទិស្សតីតិ យថាវុត្តនយោវ សារោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. អថាបិ សិយា ‘‘កថិនស្សុប្បត្តិកាលតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ វចនំ អនុបញ្ញត្តិភាវេន វុត្ត’’ន្តិ. យទិ ឯវំ ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ សិយុំ, តតោ បរិវារេ (បរិ. ២៤) ‘‘ឯកា អនុបញ្ញត្តី’’តិវចនវិរោធោ. អបិច យថាវុត្តនយទីបនត្ថំ ឥធ តំ វចនំ បឋមបញ្ញត្តិកាលេ អវត្វា បច្ឆា វុត្តំ. ឯត្ថ សាធិតត្តា ទុតិយតតិយេសុ បច្ឆា វុត្តបឋមបញ្ញត្តីសុ ឯវំ វុត្តំ. អញ្ញថា តត្ថបិ តំ វចនំ បច្ឆា វត្តព្ពំ សិយា. អនុគណ្ឋិបទេ បន ‘‘បច្ឆា វុត្តភាវំ សន្ធាយ និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិអាទីសុ អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ បេមំ, អរហន្តានំ គារវោ. ទសមំ វា នវមំ វាតិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

៤៦២-៣. និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ ឥទំ កេវលំ ចីវរបលិពោធាភាវមត្តទីបនត្ថំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘នដ្ឋំ វា វិនដ្ឋំ វា ទឌ្ឍំ វា ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នា’’តិ វុត្តំ. យទិ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពចីវរទស្សនត្ថំ វុត្តំ សិយា, នដ្ឋាទិកំ សោ ធារេយ្យ. ធារណញ្ចេត្ថ ឋបនំ, បរិភោគោ វា. តំ ទ្វយំ កតេបិ យុជ្ជតិ, អកតេបិ យុជ្ជតិ, តស្មា ‘‘កតំ វា ហោតី’’តិបិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ កតមេវ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយន្តិ, តស្មា យំ ចីវរំ ឧបាទាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ. តម្បិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. តញ្ហិ ចីវរំ សន្តញ្ចេ, ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លព្ភតិ. អបិច ‘‘ចីវរំ នាម វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ច កតំ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ន តំ សន្ធាយ ធារេតព្ពន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ អសម្ភវតោ.

អនុគណ្ឋិបទេ បនេតំ វុត្តំ ‘‘តត្ថ សិយា – តស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ នដ្ឋាទីសុ អញ្ញតរំ យទិ ភវេយ្យ, កតមំ ចីវរំ ទសាហបរមំ ធារេយ្យ. យស្មា ធារេតព្ពចីវរំ នត្ថិ, តស្មា អត្ថុទ្ធារវសេន ករណបលិពោធទស្សនត្ថំ ‘នដ្ឋំ វា’តិអាទិបទានិ វុត្តានិ. អយំ បនត្ថោ ‘នដ្ឋំ វា’តិអាទិនា នយេន វុត្តចីវរានំ អញ្ញតរស្មិំ ចីវរេ អសតិ គហេតព្ពោ, សតិ តំ ទសាហបរមំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ‘កតំ វា ហោតី’តិ វុត្តចីវរមេវាធិប្បេតំ. កស្មា បន កតចីវរំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតន្តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? បាកដត្តា. កថំ? នដ្ឋវិនដ្ឋចីវរាទីនំ ធារណស្ស អភាវតោ កតចីវរមេវ ឥធាធិប្បេតន្តិ បាកដំ. យថា កិំ? យថា បឋមានិយតេ មេថុនកាយសំសគ្គរហោនិសជ្ជានមេវាគតត្តា សោតស្ស រហោ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តោតិ បាកដោ, តស្មា ‘ចក្ខុស្ស រហោ ឥតរស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ’តិ ន វុត្តោ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘កតំ វា ហោតី’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ, កស្មា? អកតំ អតិក្កាមយតោបិ និស្សគ្គិយត្តា, កិញ្ចាបិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឥធ បន តិចីវរាធិដ្ឋានមធិប្បេតំ. តស្មិំ តិចីវរាធិដ្ឋានេ អកតំ, អរជិតំ, អកប្បិយកតញ្ច ‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’តិអាទិនា នយេន អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ, តទត្ថទីបនត្ថំ ‘កតំ វា ហោតី’តិ វុត្តំ. ឥតរថា ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ បដិលទ្ធេ’តិ វទេយ្យ, ឯវំ សន្តេ តិចីវរំ ទសាហំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយន្តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? វចនប្បមាណតោ. ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’ន្តិ វុត្តត្តា ឥធាបិ ‘អតិរេកចីវរំ នាម អនធិដ្ឋិត’ន្តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ សិយា. យស្មា ‘កតំ វា ហោតី’តិ វចនេន ឥធាធិប្បេតចីវរេន សទ្ធិំ សេសម្បិ ទសាហបរមតោ ឧត្តរិ ធារេតុំ ន លព្ភតីតិ អនុជានន្តោ ‘អតិរេកចីវរំ នាម អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិត’ន្តិ អាហ. តត្ថ សិយា – យថា ‘អវិកប្បិត’ន្តិ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ, តថា ‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’ន្តិបិ. កស្មា? យស្មា តិចីវរមេវ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ ‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’ន្តិអាទិអនុបញ្ញត្តិវសេន. ឥតរថា ឯកាហាតិក្កមេបិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ ‘យោ បន, ភិក្ខុ, អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’ន្តិ វចនតោ. ន តិចីវរតោ អញ្ញម្បិ ចីវរំ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ, តតោ បរំ និស្សគ្គិយំ ‘អន្តោទសាហ’ន្តិ វុត្តត្តា. យថាហ ‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’តិ, ឥតរថា ‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតី’តិ វចនមត្តមេវ ភវេយ្យ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥទំ សព្ពំ អបរេ វទន្តី’’តិ. ឯត្ថ អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ កតមេវ សន្តញ្ចេ, ទសាហបរមំ ធារេតព្ពន្តិ ឥទញ្ចិមស្ស សាធនត្ថំ វុត្តវចនញ្ច បរតោ ឥធេវ វុត្តវិចារណាយ យថាវុត្តយុត្តិយា ច វិរុជ្ឈតីតិ ន គហេតព្ពំ.

ឥធេវ វុត្តវិចារណា នាម – ‘‘ស្វេ កថិនុទ្ធារោ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ជ ឧប្បន្នចីវរំ តទហេវ អនធិដ្ឋហន្តស្ស អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិនា សិក្ខាបទស្ស វុត្តត្តា. អន្តោកថិនេ អតិរេកទសាហម្បិ បរិហារំ លភតិ, កថិនតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. យថា កិំ? យថា អត្ថតកថិនោ សង្ឃោ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា ឯកទិវសាវសេសេបិ កថិនុព្ភារេ អានិសំសំ លភតិ, បុនទិវសេ ន លភតិ. សចេ សតិសម្មោសា ភាជនីយចីវរំ ន ភាជិតំ, បុនទិវសេ អនត្ថតកថិនានម្បិ សាធារណំ ហោតិ. ទិវសា ចេ សាវសេសា, អត្ថតកថិនស្សេវ សង្ឃស្ស បាបុណាតិ, ឯវមេវ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ វដ្ដតិ អនុញ្ញាតទិវសព្ភន្តរត្តា. កថិនទិវសោ គណនុបគោ ហោតិ, ឧព្ភតទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសាហបរមំ កាលំ ឧប្បន្នចីវរំ បរិហារំ លភតិ, តតោ បរំ ន លភតិ. កស្មា? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ វចនតោ. អន្តោកថិនេបិ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយប្បសង្គំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ អយំ អនុបញ្ញត្តិ វារេត្វា ឋិតា, ន ច តេ ទិវសេ អទិវសេ អកាសីតិ. តថា តតិយកថិនេ ច វិចារិតំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ភិក្ខុនោ បនេវ អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ វទន្តេន ភគវតា យំ មយា ហេដ្ឋា បឋមសិក្ខាបទេ ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ អនុញ្ញាតំ, តម្បិ កថិនមាសតោ ពហិ ឧប្បន្នមេវ, ន អន្តោតិ ទីបិតំ ហោតី’’តិ ច, ‘‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ ឯតំ អកាលចីវរ’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ទសាហបរិហារំ ន លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ, តេហិ សទ្ធិំ បុន កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ បញ្ច ទិវសានិ លភតីតិ បសង្គោបិ ‘និដ្ឋិតចីវរ…បេ… ខិប្បមេវ ការេតព្ព’ន្តិ អកាលចីវរស្ស ឧប្បត្តិកាលំ និយមេត្វា វុត្តត្តា វារិតោ ហោតិ. តទុភយេន កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនុព្ភារតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតីតិ សិទ្ធំ ហោតី’’តិ ច. តស្មា ទុវិធម្បេតំ វិចារណំ សន្ធាយ អម្ហេហិ ‘‘ឥធេវ វុត្តវិចារណាយ យថាវុត្តយុត្តិយា ច វិរុជ្ឈតីតិ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទំ ភុម្មំ កិំ ចីវរស្ស ឧប្បត្តិ និយមេតិ, ឧទាហុ ធារណំ, ឧទាហុ ឧភយន្តិ, កិញ្ចេត្ថ, យទិ ឧប្បត្តិំ និយមេតិ, បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ឯវ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ តតោ បដ្ឋាយ ទសាហំ ធារេតព្ពំ អនិដ្ឋិតេបិ តស្មិំ មាសេតិ អាបជ្ជតិ. អថ ធារណំ និយមេតិ, អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ ឧព្ភតេបិ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពន្តិ អាបជ្ជតិ. អថ ឧភយំ និយមេតិ, តតិយកថិនេ វិយ វិសេសេត្វា វត្តព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – កាមំ ឧភយំ និយមេតិ, ន បន វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថិ. យំ អន្តោកថិនេ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ, ន តំ សន្ធាយ ‘‘ធារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, សាធិតញ្ហេតំ. ‘‘កតំ វា ហោតី’’តិអាទិវចនតោ តទត្ថសិទ្ធិ, តេន បុន វិសេសនេ បយោជនំ នត្ថិ, ន ហិ កតមេវ និស្សគ្គិយំ ករោតិ, ន ច នដ្ឋាទិកំ ធារេតុំ សក្កាតិ. យេន វា អធិប្បាយេន ភគវតា ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, សោ អធិប្បាយោ តតិយកថិនេ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. កស្មា តត្ថ បកាសិតោតិ ចេ? វិសេសវិធានទស្សនាធិប្បាយតោ. វិសេសវិធានញ្ហិ ‘‘នោ ចស្ស បារិបូរី’’តិអាទិ. តត្ថាបិ ‘‘ចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ អវត្វា ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វិសេសនេន ឧព្ភតេបិ កថិនេ កាលចីវរំ អត្ថីតិ ទីបេតិ. កិញ្ចេតំ? បច្ឆិមកត្តិកមាសេ ឧប្បន្នចីវរំ, តេនេវ តត្ថ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា ឧប្បត្តិនិយមេ វុត្តទោសាភាវសិទ្ធិ. យញ្ច តត្ថ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ ឯតំ អកាលចីវរំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តស្ស ទ្វេ អត្ថវិកប្បា. អាទេសវសេន ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ លទ្ធសង្ខ្យម្បិ កាលេ ឧប្បន្នត្តា កាលបរិហារំ លភតិ, បគេវានាទេសន្តិ អយំ បឋមោ វិកប្បោ ឧប្បត្តិនិយមេ វុត្តទោសាភាវមេវ ឧបត្ថម្ភេតិ. តថា អាទេសវសេន អកាលចីវរសង្ខ្យំ គតំ ចីវរកាលេ ឧប្បន្នត្តា ចីវរកាលតោ បរំ ទសាហបរិហារំ ន លភតិ, បគេវានាទេសន្តិ អយំ ទុតិយោ ធារណនិយមេ វុត្តទោសាភាវមេវ ឧបត្ថម្ភេតិ. យទិ ឯវំ អាទេសវសេន អកាលចីវរស្ស អកាលចីវរតា កិមត្ថិកាតិ ចេ? សង្ឃុទ្ទេសិកស្ស តស្ស អត្ថតកថិនស្សបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សាធារណភាវត្ថិកាតិ វេទិតព្ពា.

អបិច បុគ្គលស្ស កថិនទិវសាបិ ទិវសាវ. ឯវំ គណនុបគត្តា អកាលចីវរសង្ខយាបដិលាភានុភាវេន ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វចនាបេក្ខស្ស អនិស្សគ្គិយត្តា តទនុលោមត្តា ‘‘កាលចីវរស្សបី’’តិ ឯវំ សព្ពថា ចតុព្ពិធំ ឯត្ថ វចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អបិច អត្ថិ ឯកច្ចេន កថិនុទ្ធារេន ឧព្ភតេ កថិនេ ឧប្បន្នំ ឯកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ កាលចីវរំ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អកាលចីវរំ, តំ សីមាតិក្កន្តស្ស, នោ ឧព្ភារគតំ. តំ ទ្វិន្នំ វសេន ឧព្ភតេ ឧប្បន្នំ ឋបេត្វា ឥតរេសំ អញ្ញតរេន ឧព្ភតេ ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ យស្ស ឧព្ភតំ, តស្ស អកាលចីវរំ, ឥតរស្ស កាលចីវរំ. តថា អត្ថិ ឯកច្ចេន កថិនុទ្ធារេន ឧព្ភតេ កថិនេ ឧប្បន្នំ សព្ពស្សបិ អកាលចីវរមេវ ហោតិ. តំ យថាឋបិតំ វេទិតព្ពំ. តថា អត្ថិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នំ ឋបេត្វា វស្សានស្ស បច្ឆិមេ មាសេ ឧប្បន្នំ. តថា អត្ថិ ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្នំ អកាលចីវរំ, តំ ហេមន្តេ, គិម្ហេ វា ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ បុគ្គលកាលភេទតោ ពហុវិធត្តា ឧប្បន្នស្ស ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អនេកំសិកត្តា ឥមម្បិ អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ ភិក្ខុនោ កថិនំ ឧព្ភតំ ហោតី’’តិ. ឯត្តាវតា សិទ្ធេបិ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ធារយាមី’’តិ ភិក្ខុនីវិភង្គេ អាគតោតិ វត្តព្ពោ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ វចនេន វចនភេទោ តត្ថ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកត្តា វុត្តំ. ‘‘អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ អសព្ពសង្គាហិកំ. ន ហិ យត្តកំ សង្ឃាដិ អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិមំ, តត្តកំ អន្តរវាសកាទិ អធិដ្ឋានុបគំ បច្ឆិមំ ហោតិ អធិដ្ឋានស្ស ពហុវិធត្តា. ន ឯវំ វិកប្បនាយ ភេទោ តស្សា ឯកវិធត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ អន្តិមំ ឋបេត្វា តតោ បុរិមតរស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អន្តិមំ នាម អបរកត្តិកាយ បឋមារុណុគ្គមនំ. តញ្ហិ កាលត្តា និស្សគ្គិយំ ន ករោតិ, តេនេវាហ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៩). ឥមំយេវ នយំ សន្ធាយ ‘‘អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា, តតោ បរំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ នត្ថី’’តិ តត្ថេវាហ. ឥមស្មិំ នយេ សិទ្ធេ អនច្ចេកចីវរំ ទ្វាទសាហេ ន លភតីតិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តតោ ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៥០) ឯត្ថ អច្ចេកចីវរសទិសេ អញ្ញស្មិំ អនធិដ្ឋិតេតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តត្ថ បន ‘‘បញ្ច មាសា’’តិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវចនំ. វស្សិកសាដិកញ្ច អវស្សិកសាដិកភាវំ បត្វា ឯកាទសមាសេ បរិហារំ លភតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទសាហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិវុដ្ឋានេ ‘‘ទសាហប្បដិច្ឆន្នំ បក្ខអតិរេកបក្ខមាសអតិរេកមាសបដិច្ឆន្ន’’ន្តិអាទិវចនភេទោ វិយ, ន ឥធ វចនភេទោ, តស្មា សំវច្ឆរាតិក្កន្តម្បិ ទសាហាតិក្កន្តមេវ នាម, តថា ទុតិយកថិនេបិ សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថម្បិ រត្តិវិប្បវុត្ថមេវ. តតិយេ សំវច្ឆរាតិក្កន្តម្បិ មាសាតិក្កន្តមេវ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឥទមេកស្ស តិកបាចិត្តិយស្ស អាទិបទទីបនំ. ឯស នយោ អវិកប្បិតេតិអាទីសុបិ, តស្មា ឯត្ថ អដ្ឋសុ តិកច្ឆេទេសុ ឯកំ វិត្ថារេត្វា ឥតរេសំ ឯកេកមាទិបទំ វិត្ថារេហ្វា ទ្វេ ទ្វេ ភគវតាវ សង្ខិត្តត្តាតិ ពហូសុបិ តិកច្ឆេទេសុ សម្ភវន្តេសុ ឯកោ ឯវ វុច្ចតិ, ‘‘អយំ វិនយស្ស ធម្មតា’’តិ វទន្តិ. ទុក្កដវារេសុ បន ឯកំ ទុក្កដំ វិត្ថារេត្វា សេសានិ សត្ត តថេវ សង្ខិត្តានិ. តថា អន្តិមន្តិមោ ឯកេកោ អនាបត្តិកោដ្ឋាសោតិ វេទិតព្ពំ.

អនាបត្តិ អន្តោទសាហន្តិ អយំ សង្ខេបត្ថោ – តំ ទសាហបរមំ ធារេតព្ពំ. តំ អតិរេកចីវរំ យថាសកំ អធិដ្ឋានំ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វា វិកប្បេតិ វា វិស្សជ្ជេតិ វា អត្តនោ ធម្មតាយ នស្សតិ វា វិនស្សតិ វា ឌយ្ហតិ វា អញ្ញោ វា តំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហាតិ វិស្សាសន្តោ វា គណ្ហាតិ បាចិត្តិយតោ អនាបត្តិ. ទុក្កដតោ បន សិយា អាបត្តិ សិយា អនាបត្តិ សញ្ញាភេទេន. អន្តិមានំ បនេត្ថ ទ្វិន្នំ បទានំ វសេន អនច្ឆិន្នេ អច្ឆិន្នសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. អវិស្សាសគ្គាហេ វិស្សាសគ្គាហសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិអាទិកា ទ្វេ តិកបាចិត្តិយា, ទ្វេ ច ទុក្កដា សង្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ហិ យទិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, ទសាហបរមំ អរុណំ អតិក្កមិត្វា តស្ស ទិវសភាគេ អធិដ្ឋហតីតិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ បាឡិវិនិច្ឆយោ.

អដ្ឋកថាយំ បន ឥតោ គរុកតរានីតិអាទិម្ហិ អយំ ចោទនាបុព្ពង្គមោ វិនិច្ឆយោ – គណ្ឋិបទេ បនស្ស ឥតោ និស្សដ្ឋចីវរទានតោ គរុកម្បិ ញត្តិទុតិយកម្មំ យថា អបលោកនេន ករោន្តិ, ឯវមិទំ ញត្តិយា កត្តព្ពម្បិ បកតិវចនេន វដ្ដតីតិ. យទិ ឯវំ បរិវារេ កម្មវគ្គស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘ញត្តិកម្មម្បិ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ពំ, អបលោកនកម្មាទិវសេន ន កាតព្ព’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២) យំ វុត្តំ, តេន វិរុជ្ឈេយ្យ. តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘តេសំ ឯតំ អនុលោម’’ន្តិ, តស្មា អនុលោមនយេនេវ តំ វុត្តំ. និយមំ បន យថា ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វិនា ញត្តិយា ហោតិ, ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សដ្ឋចីវរទានម្បីតិ វទាម, តស្មា ‘‘អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. កថំ បនេតំ ញាតព្ពន្តិ? តទនុលោមត្តាតិ. ឯកទេវេទំ ញត្តិកម្មំ អបលោកនេនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ សាធនន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អាចរិយោ. អនុគណ្ឋិបទេ បនេត្ថ ចោទនំ កត្វា ‘‘ឯតំ សាធិតំ. ញត្តិកម្មំ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ បាឡិយា អាគតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥទំ បន បាឡិយំ នាគតំ, លេសតោ អាហរិត្វា វុត្តន្តិ កត្វា ឯតំ អបលោកនេនាបិ វដ្ដតីតិ.

៤៦៨. ឯស នយោតិ អញ្ញេសំ ចីវរេសុ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតេសុ មមបិ ខាយិតានីតិអាទិ. ‘‘អញ្ញេន កតំ…បេ… សាធក’’ន្តិ វចនតោ សមានជាតិកំ, ឯកត្ថជាតិកញ្ច តតិយកថិនំ បឋមសមានមេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ ឯត្ថ តិចីវរំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពយុត្តកំ, យំ វា តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុំ អវិកប្បេតុំ អនុជានាមិ, តស្ស អធិដ្ឋានកាលបរិច្ឆេទាភាវតោ សព្ពកាលំ ឥច្ឆន្តស្ស អធិដ្ឋាតុំយេវ អនុជានាមិ, តំ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា វិកប្បេតុំ នានុជានាមិ. សតិ បន បច្ចយេ យទា តទា វា បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ វចនតោ សិទ្ធំ ហោតីតិ វុត្តមេតំ. វស្សិកសាដិកំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំយេវ នាធិដ្ឋាតុំ. វត្ថញ្ហិ កតបរិយោសិតំ អន្តោចតុមាសេ វស្សានទិវសំ អាទិំ កត្វា អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតុំ អនុជានាមិ, ចតុមាសតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឋបិតុកាមេន វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. សុគតចីវរតោ ឩនកន្តិ តិណ្ណម្បិ ចីវរានំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ. ‘‘តិចីវរំ បន បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ វាទេ បន សតិ តថារូបបច្ចយេ វដ្ដតិ. យថា សតិ បច្ចយេ វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ សាធិតមេតំ, បគេវ អញ្ញេន អធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុំ. ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ អនិយមតោ វុត្តន្តិ សង្ឃាដិ, ឧត្តរាសង្គោ, អន្តរវាសកន្តិ អធិដ្ឋិតានធិដ្ឋិតានំ សមានមេវ នាមំ. ‘‘អយំ សង្ឃាដី’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១២៦) ហិ អនធិដ្ឋិតា វុត្តា. ‘‘តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋិតា វុត្តា. សាមន្តវិហារេ វាតិ គោចរគាមតោ វិហារេតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ទូរតរេបិ លព្ភតេវាតិ អាចរិយោ. អនុគណ្ឋិបទេបិ ‘‘សាមន្តវិហារេ វាតិ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ សក្កា. រត្តិវិប្បវាសំ រក្ខន្តេន តតោ ទូរេ ឋិតំ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ. កេចិ ‘‘ចីវរវំសេ ឋបិតំ អញ្ញោ បរិវត្តិត្វា នាគទន្តេ ឋបេតិ, តំ អជានិត្វា អធិដ្ឋហន្តស្សបិ រុហតិ ចីវរស្ស សល្លក្ខិតត្តា’’តិ វទន្តិ. អធិដ្ឋហិត្វាតិ បរិក្ខារចោឡាទិវសេន. មហន្តតរមេវាតិអាទិ សព្ពាធិដ្ឋានសាធារណលក្ខណំ. តត្ថ បុន អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អធិដ្ឋិតចីវរស្ស ឯកទេសភូតត្តា. អនធិដ្ឋិតញ្ចេ, អធិដ្ឋិតស្ស អប្បភាវេន ឯកទេសភូតំ អធិដ្ឋិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. តថា អធិដ្ឋិតញ្ចេ, អនធិដ្ឋិតស្ស ឯកទេសភូតំ អនធិដ្ឋិតសង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ ហិ លក្ខណំ, ន កេវលញ្ចេត្ថ ទុតិយបដ្ដមេវ, តតិយបដ្ដាទិកម្បិ. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ…បេ… បំសុកូលេ យាវទត្ថ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨).

អវសេសា ភិក្ខូតិ វក្ខមានកាលេ និសិន្នា ភិក្ខូ. តស្មា វដ្ដតីតិ យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ បរិក្ខារចោឡម្បិ វុត្តំ, ន តស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ វុត្តោ, ន ច សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោ, តស្មា តីណិបិ ចីវរានិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ‘‘និធានមុខមេត’’ន្តិ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបី’’តិ ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) អនុញ្ញាតត្តា. ភិក្ខូនញ្ច ឯកមេវ បរិស្សាវនំ, ថវិកា វា វដ្ដតិ, ន ទ្វេ វា តីណិ វាតិ បដិក្ខេបាភាវតោ វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណានិ, អតិរេកប្បមាណានិ វា បរិស្សាវនាទីនិ បរិក្ខារានិ កប្បន្តីតិ សិទ្ធំ. យទិ ឯវំ ‘‘យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ មរិយាទំ ឋបេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៦) វចនវិរោធោតិ ចេ? ន, អនុសន្ធិយា អជាននតោ, វិរោធតោ ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣២៦ អាទយោ) បឋមំ គហបតិចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តតោ បាវារកោសិយកោជវកម្ពលាទិ. តតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សង្ឃស្ស ឧច្ចាវចានិ ចីវរានិ ឧប្បន្នានិ ហោន្តិ. អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘កិំ នុ ខោ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, កិំ អននុញ្ញាត’’’ន្តិ ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ ចីវរានិ ខោម’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៣៣៩) កប្បិយចីវរជាតិ អនុញ្ញាតា, ន បន សង្ខ្យាបមាណំ. តតោ ‘‘អទ្ទស ភគវា…បេ… សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ចីវរេហិ ឧព្ភណ្ឌិតេ សីសេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា ខន្ធេបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា កដិយាបិ ចីវរភិសិំ ករិត្វា អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ…បេ… យេបិ ខោ តេ កុលបុត្តា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សីតាលុកា សីតភីរុកា, តេបិ សក្កោន្តិ តិចីវរេន យាបេតុំ, យំនូនាហំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សីមំ ពន្ធេយ្យំ មរិយាទំ ឋបេយ្យំ តិចីវរំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៦) ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តញ្ច ខោ ឯកមេវ. ឆព្ពគ្គិយា បន មិច្ឆា គហេត្វា ពហូនិ បរិហរិំសុ. តានិ នេសំ អតិរេកដ្ឋានេ ឋិតានិ ហោន្តិ. តតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៧) អនុញ្ញាតំ, តេនេតំ បញ្ញាយតិ. អតិរេកានិ ពហូនិ ចីវរានិ តេ បរិហរិំសុ, ‘‘តានិ ទសាហបរមមេវ ធារេតុំ អនុជានាមិ, ន តមេវេក’’ន្តិ វទន្តេន យា បុព្ពេ តិចីវរាធិដ្ឋានសង្ខាតា ចីវរេ សីមាពទ្ធា, មរិយាទា ច ឋបិតា, តាយ សតិបិ តិចីវរពាហុល្លបរិហរណក្កមោ ទស្សិតោ ទិវសបរិច្ឆេទវសេន. តតោ បរំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អតិរេកចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៧) អនុជានន្តេន វិនាបិ ទិវសបរិច្ឆេទេន អតិរេកចីវរបរិហរណក្កមោ ទស្សិតោតិ ទ្វេបិ តានិ និធានមុខានីតិ សិទ្ធំ. តថា បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានម្បិ សិយា, អញ្ញថា ឥតរចីវរាធិដ្ឋានានុជាននវិរោធោ សិយា សីមាមរិយាទដ្ឋបនវិរោធតោ. តិចីវរាធិដ្ឋានបញ្ញត្តិយេវ តិចីវរមរិយាទា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បាដេក្កំ និធានមុខមេត’’ន្តិ. ‘‘បឋមំ តិចីវរំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, បុន បរិហរិតុំ អសក្កោន្តេន បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, ន ត្វេវ អាទិតោវ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘យថា តិចីវរំ បរិហរិតុំ អសក្កោន្តស្ស គិលានស្ស វិប្បវាសសម្មុតិ អនុញ្ញាតា, អគិលានស្សបិ សាសង្កសិក្ខាបទេ (បារា. ៦៥២) តស្ស អន្តរឃរេ និក្ខេបោ ច, តតោបិ សតិ បច្ចយេ ឆារត្តវិប្បវាសោ, តតោបិ អសក្កោន្តស្ស បច្ចុទ្ធារោ, បច្ចុទ្ធដម្បិ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតុំ, អសក្កោន្តស្ស វិកប្បនា ច អនុញ្ញាតា. តថេវ ទ្វិន្នម្បិ សម្មុខាបរម្មុខាវិកប្បនានំ បរសន្តកត្តា វិកប្បនបច្ចយេ អសតិ ‘បរិក្ខារចោឡ’ន្តិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ភគវតា អនុញ្ញាតំ សិយា, យតោ តទធិប្បាយញ្ញូ ឯវំ វទន្តី’’តិ មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ. បុព្ពេតិអាទិ ‘‘បាដេក្កំ និធានមុខ’’ន្តិ វុត្តស្ស បយោគទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារន្តិ វិកប្បនាទិអត្ថាយ ឧបចារំ អតិក្កមិត្វាបិ គមនសម្ភវតោ.

វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណាតិ តស្សា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទស្ស វុត្តត្តា វុត្តំ. បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, អម្ហាកំ សេនាសនស្ស ឧបរិ អត្ថរិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ទិន្នំ នាធិដ្ឋាតព្ពំ, ‘‘ឥទំ តុម្ហាក’’ន្តិ ទិន្នំ សយំ អធិប្បេតំវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘សកិំ អធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ, ន បុន បច្ចុទ្ធរីយតិ កាលបរិច្ឆេទាភាវតោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘ឯកវចនេនបិ វដ្ដតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ភេសជ្ជនវកម្មមាតាបិតុអាទីនំ អត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមី’’តិ ឋបេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ. ‘‘‘ឥទំ ភេសជ្ជស្ស, ឥមំ មាតុយា’តិ វិភជន្តេន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘សកភាវំ មោចេត្វា ឋបនំ សន្ធាយាហា’’តិ លិខិតំ.

‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អយំ សង្គីតិតោ បដ្ឋាយ អាគតអដ្ឋកថាវាទោ. តតោ បរំ អាចរិយានំ តត្ថ តត្ថ យុត្តិវិចារណា’’តិ វុត្តំ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណស្ស. ទ្វេ ចីវរានីតិ សហ ឧត្តរាសង្គេន. ឯស នយោតិ បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចីតិអាទិនយោវ. ‘‘តំ អតិក្កាមយតោ ឆេទនក’’ន្តិ (បាចិ. ៥៣៣) វចនតោ ឧត្តរិ បដិសិទ្ធំ, តតោ ហេដ្ឋា អប្បដិសិទ្ធត្តា វដ្ដតិ. តត្ថ សិយា – តិចីវរស្ស បច្ឆិមប្បមាណំ វិសុំ សុត្តេ នត្ថីតិ, ន វត្តព្ពំ, សិក្ខាករណីយេហិ សិទ្ធត្តា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘‘បរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមិ, បារុបិស្សាមិ, សុប្បដិច្ឆន្នោ អន្តរឃរេ គមិស្សាមី’តិ (បាចិ. ៥៧៦-៥៧៩) វចនតោ យត្តកេន បមាណេន បរិមណ្ឌលតា, សុប្បដិច្ឆន្នតា ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តក្កមេន សម្បជ្ជតី’’តិ វត្តព្ពំ. តេសំ វសេន បច្ឆិមប្បមាណន្តិ សិទ្ធំ, តញ្ច ខោ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិ យថាវុត្តមេវ វុច្ចតេ. តេនេវាហ លេសំ ឋបេត្វា ‘‘វិសុំ សុត្តេ នត្ថី’’តិ.

អបិចេត្ថ អធិប្បេតំ, តថាបិ ន សមេតិយេវាតិ អត្ថោ, តស្មា ‘‘យទី’’តិអាទិសម្ពន្ធោ អទ្ធា វុត្តោ. យស្មា បរិច្ឆិន្នោ សមេតិ ច. ឥតរេសុ បន ឯកច្ចស្មិំ អាចរិយវាទេ នេវ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ. ឯកច្ចស្មិំ ន បុព្ពាបរំ សមេតីតិ សម្ពន្ធោ. អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវ, បរិភោគកាលេ បន អរជិតំ ន វដ្ដតិ. ឥទំ សព្ពំ តិចីវរេ ឯវ. ឥមស្ស បន សិក្ខាបទស្ស អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ – អនត្ថតេ កថិនេ ហេមន្តានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អត្ថតេ កថិនេ គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវា’’តិ វចនតោ អរជិតេបិ អធិដ្ឋានំ រុហតិ, តេន សូចិកម្មំ កត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ និយមោ ន កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ, កាតព្ពោវ បត្តោ វិយ អធិដ្ឋិតោ. យថា បុន សេតភាវំ, តម្ពភាវំ វា បត្តោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, ន ច បន តាទិសោ អធិដ្ឋានំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមេតំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘យតោ បដ្ឋាយ បរិភោគាទយោ វដ្ដន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតព្ពំ វិកប្បេតីតិ ឯវំ សវិសេសំ កត្វា អវចនំ ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ. ឥទានិ ឥទំ អធិដ្ឋានវិកប្បននយបដិពទ្ធំ ខន្ធកំ, បរិវារញ្ច មិស្សេត្វា បកិណ្ណកំ វុច្ចតិ – ខន្ធកេ តាវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បរិវារេ ‘‘ន នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន នវ ចីវរានិ វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. ៣២៩), ‘‘ទសកេ ទស, ឯកាទសកេ ឯកាទស ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. ៣៣១) ច អនេកក្ខត្តុំ វចនេន សុដ្ឋុ ទឡ្ហំ កត្វា ‘‘សព្ពានិ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឧភោបិ តេ វិរុទ្ធា វិយ ទិស្សន្តិ, ខន្ធកេ ឯវ ច ‘‘វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តំ. តទដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. ឥទញ្ច វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ អញ្ញមញ្ញំ ហេមន្តេ បច្ចុទ្ធារសម្ភវតោ, វស្សានេ វិកប្បនាសម្ភវតោ ច. តថា ឥធ ‘‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ វចនប្បមាណតោ សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាវចនំ បរិវារវចនេន វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ហិ វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ, តស្មា អដ្ឋកថានយោវេត្ថ បដិសរណំ, យេន សព្ពម្បិ តំ ឯករសំ ហោតិ. បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ ‘‘ន វិកប្បេតព្ពានីតិ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៩). តិចីវរានិ អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ, វស្សិកសាដិកាទីនិ ច អត្តនោ អត្តនោ អធិដ្ឋានខេត្តេ ន អកាមា វិកប្បេតព្ពានីតិ អត្ថោ, អវសេសបាឡិ, អត្ថោ ច ឥធ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តស្មា សព្ពម្បេតំ ឯករសន្តិ.

ឯត្ថាហ – យទិ ឯវំ ‘‘នវ ចីវរានិ នាធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ច វត្តព្ពំ. វិកប្បិតកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ នាធិដ្ឋាតព្ពានីតិ? ឯត្ថ វុច្ចតេ – ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ…បេ… បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពត្ថ អធិដ្ឋានេ បដិសេធាទស្សនតោ, វិកប្បនាយ អទស្សនតោ ច ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ ទ្វីស្វេវ បរិច្ឆេទទស្សនតោ ច ‘‘នវ ចីវរានិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ, ន វិកប្បេតព្ពានិ ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អបរោ នយោ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ អកាមា. កស្មា? កាលេ ឧប្បន្នំ អនធិដ្ឋហន្តស្ស កាលាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ, អកាលេ ឧប្បន្នំ អនធិដ្ឋហន្តស្ស ទសាហាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ ច. តត្ថ យំ កាលេ ឧប្បន្នំ អប្បហោន្តេបិ ទសាហេ កាលាតិក្កមេ អាបត្តិករំ, តំ និស្សជ្ជនកាលេ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អតិរេកចីវរំ ធារិតំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្សា’’តិអាទិនា និស្សជ្ជិតព្ពំ, ឥតរំ យថាបាឡិមេវ. តត្ថ បឋមនយោ ‘‘យោ បន, ភិក្ខុ, អតិរេកចីវរំ ធារេយ្យ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ ឥមាយ បឋមបញ្ញត្តិយា វសេន វុត្តោ, ទុតិយោ អនុបញ្ញត្តិយា វសេន វុត្តោ.

យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពវត្ថុម្ហិ អសតិ យថាបាឡិំ អវត្វា កេវលំ អាបត្តិ ឯវ ទេសេតព្ពា, យថា ច វស្សិកសាដិកនិស្សជ្ជនេ កេវលំ បរិយិដ្ឋមត្តេ យថាបាឡិំ អវត្វា យថាសម្ភវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, តថា ឥទម្បីតិ វេទិតព្ពំ. យថា សំវច្ឆរាតិក្កន្តំ អតិរេកចីវរំ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’មិច្ចេវ វុច្ចតិ. សំវច្ឆរវិប្បវុត្ថតិចីវរំ, មាសាតិក្កន្តញ្ច ‘‘រត្តិវិប្បវុត្ថ’’ន្តិ ច ‘‘ឆារត្តវិប្បវុត្ថ’’ន្តិ ច វុច្ចតិ, តថា ឥទម្បិ ‘‘ទសាហាតិក្កន្ត’’មិច្ចេវ វុច្ចតីតិ ឯកេ, តស្មា សិទ្ធមិទំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ អកាមា’’តិ, តថា អកាមា ន វិកប្បេតុន្តិ អត្ថោ. ឥច្ឆាយ ហិ សតិ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តី’’តិ វចនតោ វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា វស្សិកសាដិកា អកាមា អធិដ្ឋាតុំ ទសាហាតិក្កមេ អាបត្តិសម្ភវតោ. កិត្តកំ កាលន្តិ ចេ? វស្សានំ ចាតុមាសំ, ឥច្ឆាយ បន សតិ ឧទ្ធំយេវ វិកប្បេតព្ពំ. ‘‘សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ, នោ វស្សេ’’តិ (បរិ. ៣២៣) ច វុត្តំ, តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – កទា បច្ចុទ្ធរិតព្ពា, កទា វិកប្បេតព្ពា, កិញ្ចេត្ថ យស្មា ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ វុត្តំ. ហេមន្តញ្ច បត្តមត្តេ សា អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ ន វត្តព្ពំ អធិដ្ឋានស្ស នត្ថិតាយ, អថ ‘‘អន្តោចាតុមាសេ វិកប្បេតព្ពា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ហិ វុត្តន្តិ? ឯត្ថ ឯកច្ចេ វទន្តិ ‘‘វត្តព្ពមេត’’ន្តិ. យថា បរិវុត្ថបរិវាសោ, ចិណ្ណមានត្តោ ច សន្តោ និដ្ឋិតេសុបិ បរិវាសមានត្តទិវសេសុ, តថា និដ្ឋិតេសុបិ អធិដ្ឋានទិវសេសុ សាធិដ្ឋានមេតន្តិ ឯកេ. អដ្ឋកថាចរិយានំ ឥទំ សន្និដ្ឋានំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា បាដិបទទិវសេ វិកប្បេតព្ពា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារដ្ឋកថាយំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’ន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣). តត្ថ កុរុន្ទិនយោ បច្ឆា វុត្តត្តា សារតោ ទដ្ឋព្ពោ, ន បុរិមោ. និវាសេន្តោ ហិ គិម្ហេបិ ឱរេនទ្ធមាសំ អាបជ្ជតិ ឯវ. ឥធ ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេតិ វុត្ត’’ន្តិ កុរុន្ទិវចនស្សាយមត្ថោ ទិស្សតិ.

‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា តស្មិំយេវ ទិវសេ អវិកប្បេន្តោ បច្ឆិមបាដិបទទិវសេ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ន, អវិកប្បនបច្ចយា ទសាហបរិហារសម្ភវតោ’’តិ ការណមេកេ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ហេមន្តេ បត្តមត្តេ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អាបជ្ជតិ, តញ្ច អយុត្តំ. អធិដ្ឋានញ្ហិ ‘‘អញ្ញស្ស ទានេន…បេ… ឆិទ្ទភាវេនាតិ ឥមេហិ នវហិ ការណេហិ វិជហតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ, ន ‘‘អធិដ្ឋានខេត្តាតិក្កមេន វា’’តិ. អសាធារណត្តា ន វុត្តន្តិ ចេ? ន, ‘‘ឆិទ្ទភាវេនា’’តិ ន វត្តព្ពប្បសង្គតោ, ឆិទ្ទភាវេន បន តិចីវរស្សេវ សព្ពដ្ឋកថាសុ អធិដ្ឋានវិជហនស្ស វុត្តត្តា. តស្មា ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ន បច្ចុទ្ធរិត្វា អវិកប្បនបច្ចយា. ‘‘វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនតោ តតោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. ន ហិ កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ អវិកប្បេត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតីតិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ, យស្មា តំ អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដំ ហេមន្តស្ស បឋមអរុណក្ខណេ ឯវ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វុត្តំ. បច្ចុទ្ធដំ បន ហេមន្តេ ទសាហបរិហារំ លភតិ. ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣០) ហិ វុត្តំ, តញ្ច ខោ សមយេ ឧប្បន្នំ ចេ, នាសមយេ. តថា ច សាធិតំ អបច្ចុទ្ធដំ ន និស្សគ្គិយំ ហោតិ, នោ ច តំ បរិទហិតំ, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ ឯវ បច្ចុទ្ធរណញ្ច វិកប្បនញ្ច កត្តព្ពន្តិ សិទ្ធំ, ឯត្ថ ច យថា អតិរេកចីវរំ ទសមេ ទិវសេ វិកប្បេន្តេន ទសាហបរមំ ធារិតំ ហោតិ, អន្តោទសាហេ ច វិកប្បិតំ ហោតិ, តថា កត្តិកបុណ្ណមាយ វិកប្បេន្តេន វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋិតញ្ច ហោតិ, តតោ បរំ អនាបត្តិខេត្តេ ឯវ វិកប្បនា ច ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា អត្ថិ វិកប្បនាខេត្តេ អធិដ្ឋានំ, អធិដ្ឋានខេត្តេ ច វិកប្បនាតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញថា ‘‘អត្ថាបត្តិ អធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតិ, អនធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតិ. អត្ថាបត្តិ វិកប្បនាយ អាបជ្ជតិ, អវិកប្បនាយ អាបជ្ជតី’’តិ ទុកេសុ ទ្វេ ទុកានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ. តត្ថ បឋមទុកេ បឋមបទំ សម្ភវតិ. វិកប្បនខេត្តេ ហិ វស្សិកសាដិកាទីនំ អធិដ្ឋានេន វិនយាតិសារទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ឯតេនេវ ទុតិយទុក្កដស្ស ទុតិយបទំ វុត្តំ ហោតិ. អនធិដ្ឋានេន អាបជ្ជតីតិ នត្ថិ. អន្តោទសាហេ អនាបជ្ជនតោ, វិកប្បនាទិសម្ភវតោ ច វិកប្បនាយ អាបជ្ជតីតិ នត្ថិ សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អប្បដិសិទ្ធត្តា, តស្មា តានិ ទុកានិ ‘‘ន លព្ភន្តី’’តិ ន វុត្តានិ. ឯត្ថាហ – យា សា ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣២៣) វចនប្បមាណតោ ទុក្កដាបត្តិ សាធិតា, សា សញ្ចិច្ច អបច្ចុទ្ធរន្តស្ស យុជ្ជតិ, អសតិយា ចេ, កញ្ចិ, អនាបត្តិ. កត្តិកបុណ្ណមាយ បច្ចុទ្ធដំ សញ្ចិច្ច អវិកប្បយតោ ទុក្កដេន សហ បុនទិវសេ និស្សគ្គិយំ, អសតិយា អវិកប្បយតោ និស្សគ្គិយមេវ ឥធ បឋមបញ្ញត្តិយា. យំ បន វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, តស្មា សា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពា’’តិ, តេនេតំ វិរុជ្ឈតិ, ន កេវលំ ឥទមេវ, ‘‘តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ អដ្ឋកថាវចនញ្ច វិរុជ្ឈតិ. តតោ បរំ នាម ហិ ហេមន្តំ, តត្ថ ចេ បច្ចុទ្ធារោ, ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបី’’តិអាទិ ន យុត្តំ អធិដ្ឋានាភាវេន បច្ចុទ្ធារាភាវតោ. អវិរោធោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្មា ‘‘បច្ចុទ្ធរណំ វត្តមត្ត’’ន្តិវាទោ ឯត្ថាបិ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, កុរុន្ទិ វចនវិរោធតោ. តត្ថ ហិ កត្តិកបុណ្ណមាយ បច្ចុទ្ធារោ វុត្តោ, តស្មា វស្សានទិវសត្តា សាធិដ្ឋានាវសា បច្ចុទ្ធរីយតីតិ ន បច្ចុទ្ធារោ វត្តមត្តំ, តស្មា ‘‘តតោ បរ’’ន្តិ យាវ បុណ្ណមា អធិប្បេតា សិយា. យថា ចាយំ វិកប្បោ, តថា ‘‘វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ អាពាធវូបសមេនាបី’’តិ ឥទម្បិ អវស្សំ បច្ចុទ្ធរិតព្ពតាយ វុត្តំ សិយា. ឯវញ្ច សតិ ឥធ សមន្តបាសាទិកាយ តទវចនេន សមេតិ. អញ្ញថា ឥធបិ តំ វត្តព្ពំ សិយាតិ យថាវុត្តោវ វិធិ ឯត្ថ សម្ភវតិ, កិញ្ចាបិ សម្ភវតិ, ទុវិញ្ញាបយស្ស បន លោកស្ស សុវិញ្ញាបនត្ថំ វុត្តា. យស្មា បន សា វស្សានាតិក្កមេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, ហេមន្តបឋមារុណេ ច អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា ទុក្កដា សាធិតា, តស្មា កត្តិកបុណ្ណមាយមេវ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, អវិកប្បិតាយ ‘‘និស្សគ្គិយាបជ្ជនមេវា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯត្តាវតាបិ សន្តោសំ អកត្វា វិនិច្ឆយោ បរិយេសិតព្ពោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘ឯវំ អភាវំ វិនយស្ស បាឡិ,

ភិន្នំ អភិន្នញ្ច តទត្ថយុត្តិំ;

វិញ្ញាតុកាមេន តទត្ថវិញ្ញូ,

បរិយេសិតព្ពា វិនយេ វិញ្ញាយា’’តិ.

‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ វិនាបិ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វចនេន សុទិន្នំ ហោតិ. ឥតរោ ចេ អធិវាសេតិ, តេនាបិ សុគ្គហិតំ ហោតិ, នោ ចេ អធិវាសេតិ, ទេន្តេន សុទិន្នំ. តំ បន វត្ថុ ន កស្សចិ ហោតិ. តថា ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សាមិកោ ចេ អធិវាសេតិ, វិនាបិ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វចនេន សុគ្គហិតំ. នោ ចេ អធិវាសេតិ, សាមិកស្សេវ តំ, ន ហិ តស្សេតំ វិនយកម្មន្តិ ឯត្ថ វិនយកម្មស្សត្ថាយ ចេ គណ្ហាតិ, ន វដ្ដតិ. ន កេវលំ អត្តនោ អត្ថាយ គហិតំ, បុន តស្សបិ ទេតិ, វដ្ដតីតិ ច. តថា អនបេក្ខោ ហុត្វា បរស្ស វិស្សជ្ជេត្វា បុន តេន ទិន្នំ វា តស្ស វិស្សាសន្តោ វា បរិភុញ្ជតិ, វដ្ដតិ. តត្ថាបិ វិនយកម្មវសេន ន វដ្ដតីតិ ឯកេ. តេ ឯវ ‘‘មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘តិចីវរេ ទីឃតោ វិទត្ថិ អនតិក្កមិត្វា ឆិន្ទិត្វា ករោតិ, ឯវំ សេសេសុបី’’តិ វទន្តិ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បោរាណាចរិយានំ កថាមគ្គំ សុដ្ឋុ អាចរិយកុលសេវនាយ សញ្ជានិត្វា តេន សំសន្ទិត្វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា សោតូនញ្ច ចិត្តំ អវិមោហេត្វា កថេតព្ពំ. ឯសា អម្ហាកំ អាយាចនា.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.