១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣៥. ‘‘ឱក្កមន្តាន’’ន្តិ បាឋោ. ឯត្ថាហ – ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ការកោ ឥធ កស្មា ន និទ្ទិដ្ឋោតិ? អភិ-និទ្ទេសេន ឥមស្ស សាបេក្ខាភាវទស្សនត្ថំ. កថំ? កណ្ឌុវនាទិអធិប្បាយចេតនាវសេន ចេតេន្តស្ស កណ្ឌុវនាទិឧបក្កមេន ឧបក្កមន្តស្ស, មេថុនរាគវសេន ឩរុអាទីសុ ទុក្កដវត្ថូសុ, វណាទីសុ ថុល្លច្ចយវត្ថូសុ ច ឧបក្កមន្តស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិយា សតិបិ ន សង្ឃាទិសេសោ. មោចនស្សាទសង្ខាតាធិប្បាយាបេក្ខាវ សុក្កវិស្សដ្ឋិ សតិ ឧបក្កមេ, ន អញ្ញថា ‘‘អនាបត្តិ ន មោចនាធិប្បាយស្សា’’តិ វចនតោ. តស្មា តទត្ថទស្សនត្ថំ ឥធ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ, អញ្ញថា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ ការកេ និទ្ទិដ្ឋេ ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តវចនវិរោធោ. ‘‘សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ ភុម្មេ និទ្ទិដ្ឋេបិ សោវ វិរោធោ អាបជ្ជតិ, តស្មា តទុភយវចនក្កមំ អវត្វា ‘‘សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនាភាវតោ ហេតុត្ថនិយមោ ន កតោ ហោតិ. តស្មិំ អកតេ សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសាបត្តិ, ឧបក្កមេ អសតិ អនាបត្តីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ.

២៣៦-៧. សញ្ចេតនិកាតិ ឯត្ថ បឋមវិគ្គហេន ឧបសគ្គស្ស សាត្ថកតា ទស្សិតា, ទុតិយេន ឥកបច្ចយស្ស. វាតបិត្តសេម្ហរុហិរាទិអាសយភេទតោតិ អត្ថោ. ធាតូតិ ឯត្ថ ‘‘បថវីធាតុអាទយោ ចតស្សោ, ចក្ខុធាតុអាទយោ វា អដ្ឋារសា’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. វត្ថិសីសន្តិ វត្ថិបុដស្ស សីសំ. ‘‘អង្គជាតស្ស មូលំ អធិប្បេតំ, ន អគ្គសីស’’ន្តិ វទន្តិ. តថេវាតិ ‘‘និមិត្តេ ឧបក្កមតោ’’តិអាទិំ គណ្ហាតិ. តតោ មុច្ចិត្វាតិ ‘‘ន សកលកាយតោ, តស្មា បន ឋានា ចុតមត្តេ ហោតូ’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ ឥមិនា ន សមេតីតិ ចេ? តតោ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ វុច្ចតិ. តស្សត្ថោ – និមិត្តេ ឧបក្កមំ កត្វា សុក្កំ ឋានា ចាវេត្វា បុន វិប្បដិសារវសេន ទកសោតោរោហណំ និវារេតុំ អធិវាសេមីតិ. តតោ ពហិ និក្ខមន្តេ អធិវាសេតុំ ន សក្កា, តថាបិ អធិវាសនាធិប្បាយេន អធិវាសេត្វា អន្តរា ទកសោតតោ ឧទ្ធំ និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘អនិក្ខន្តេ វា’’តិ វុត្តំ. កស្មា? ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ អដ្ឋកថាធិប្បាយោ គណ្ឋិបទាធិប្បាយេន សមេតិ. តតោ មុច្ចិត្វាតិ សកដ្ឋានតោ. សកសរីរតោ ហិ ពហិ និក្ខន្តមេវ ហោតិ, តតោ ‘‘ពហិ និក្ខន្តេ វា អនិក្ខន្តេ វា’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. យស្មា បន តម្ហា តម្ហា សរីរបទេសា ចុតំ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ, ឥមិនា ច អាបត្តិយា បាកដកាលំ ទស្សេតិ, កិំ វុត្តំ ហោតិ? មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោ សុក្កំ ពហុតរម្បិ សរីរបទេសា ចុតំ តត្ថ តត្ថ លគ្គាវសេសំ យត្តកំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកេ ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ សង្ឃាទិសេសាបត្តិ. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិអាទិ. តត្តកស្ស ពហិ និក្ខមនំ អសល្លក្ខេន្តោ ‘‘ចេតេតិ ឧបក្កមតិ ន មុច្ចតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វចនតោ ថុល្លច្ចយន្តិ សញ្ញាយ ទេសេន្តោបិ ន មុច្ចតិ, បស្សាវម្បិ វណ្ណតំ បស្សិត្វា វត្ថិកោសគតស្ស បិច្ឆិលតាយ វា ញត្វា សង្ឃាទិសេសតោ វុដ្ឋាតព្ពំ. អយមេត្ថ តតិយត្ថេរវាទេ យុត្តិ. សព្ពាចរិយា ឥមេ ឯវ តយោ ថេរា, តេសម្បិ ទកសោតោរោហណំ និមិត្តេ ឧបក្កមនន្តិ អយំ ទុតិយោ វិនិច្ឆយោ សាធារណតោ ឯត្ថ, ឯវំ ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតិ កិរ.

ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ កត្វា ‘‘ឋានា ចាវនមត្តេនេវេត្ថ អាបត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. ទកសោតំ ឱតិណ្ណេ ឯវ អាបត្តិ. សុក្កស្ស ហិ សកលំ សរីរំ ឋានំ, អនោតិណ្ណេ ឋានា ចុតំ នាម ន ហោតីតិ វីមំសិតព្ពំ. អាភិធម្មិកត្តា ថេរស្ស ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) កថាវត្ថុដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា សម្ភវោ ចិត្តសមុដ្ឋានោ, ‘‘តំ អសុចិំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសិ, ឯកទេសំ អង្គជាតេ បក្ខិបី’’តិ (បារា. ៥០៣) វចនតោ ឧតុសមុដ្ឋានោ ច ទិស្សតិ, សោ ច ខោ អវីតរាគស្សេវ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ អរហតោ អសុចិ មុច្ចេយ្យា’’តិ (មហាវ. ៣៥៣; កថា. ៣១៣) វចនតោ. បរូបាហារដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្ថិ តស្ស អាសយោតិ តស្ស សុក្កស្ស ឧច្ចារបស្សាវានំ វិយ បតិដ្ឋានោកាសោ អត្ថី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៩) ចនតោ តស្ស អាសយោតិ សិទ្ធំ. បាកតិកចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វិយ អសំសដ្ឋត្តា, និក្ខមនតោ ច ‘‘វត្ថិសីសំ, កដិ, កាយោ’’តិ តិធា សុក្កស្ស ឋានំ បកប្បេន្តិ អាចរិយា. សប្បវិសំ វិយ តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ច វិសស្ស ឋាននិយមោ, កោធវសេន ផុសន្តស្ស ហោតិ, ឯវមស្ស ន ច ឋាននិយមោ, រាគវសេន ឧបក្កមន្តស្ស ហោតីតិ តក្កោ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម ភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. សំសគ្គភេទតោបីតិ ឯតេសុ ទ្វីហិបិ តីហិបិ. បហីនវិបល្លាសត្តាតិ ឯត្ថ យំ កិញ្ចិ សុបិនន្តេន សេក្ខបុថុជ្ជនា បស្សន្តិ, តំ សព្ពំ វិបល្លត្ថំ អភូតមេវាតិ អាបជ្ជតិ. តតោ ‘‘យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ. តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតី’’តិ ឥទំ វិរុជ្ឈតិ, តស្មា ន វិសយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ សច្ចោ វា ហោតិ, អលិកោ វាតិ កត្វា តញ្ចេ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា, ‘‘អសេក្ខា បហីនវិបល្លាសត្តា សច្ចមេវ បស្សន្តិ, នាសច្ច’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា. កិន្តុ ទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អភូតំ, អបស្សន្តោបិ ហិ បស្សន្តោ វិយ អសុណន្តោបិ សុណន្តោ វិយ អមុនន្តោបិ មុនន្តោ វិយ ហោតិ. សច្ចម្បិ វិបស្សតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ ន ហោតិ, អាគន្តុកបច្ចុប្បន្នំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តភូតានិ ហិ រូបនិមិត្តាទីនិ ភវង្គស្ស អារម្មណានិ ហោន្តិ ឯវ. តត្ថ កម្មនិមិត្តមតីតមេវ, គតិនិមិត្តំ ថោកំ កាលំ បច្ចុប្បន្នំ សិយា.

ឦទិសានីតិ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពបរិកប្បិតាគន្តុកបច្ចុប្បន្នរូបនិមិត្តាទិអារម្មណានិ, រាគាទិសម្បយុត្តានិ ចាតិ អត្ថោ. មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ. សោ ហិ រុក្ខសាខតោ បតនភយា អភិក្ខណំ ឧម្មីលតិ ច សុបតិ ច. មនុស្សា កិញ្ចាបិ បុនប្បុនំ ឧម្មីលន្តិ សុព្យត្តតរំ បដិពុទ្ធា វិយ បស្សន្តិ, អថ ខោ បដិពុទ្ធានំ បុនប្បុនំ ភវង្គោតរណំ វិយ សុបិនកាលេបិ តេសំ ភវង្គោតរណំ ហោតិ, យេន ‘‘សុបតី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតី’’តិ វចនតោ ភវង្គោតរណំ ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវូបនិស្សយត្តា ‘‘និទ្ទា’’តិ វុច្ចតិ. សា ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវេន សុបិនទស្សនកាលេ ភវង្គតោ ឧត្តរណេ សតិបិ និរុស្សាហសន្តភាវប្បត្តិយា ‘‘បវត្តតី’’តិ ច វុច្ចតិ, យតោ សត្តា ‘‘បដិពុទ្ធា’’តិ ន វុច្ចន្តិ, ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តសភាវប្បត្តិតោ ច តន្និស្សិតំ ហទយវត្ថុ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តតោ តន្និស្សិតាបិ ចិត្តប្បវត្តិ អសុប្បសន្នវដ្ដិនិស្សិតទីបប្បភា វិយ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តម្បិ ទុព្ពល’’ន្តិ លិខិតំ. តំ អនេកត្ថំ សព្ពម្បិ និមិត្តំ ហោតិ, ន ច ទុព្ពលារម្មណវត្ថុកត្តា ចេតនា, តាយ ចិត្តប្បវត្តិ ទុព្ពលា អតីតានាគតារម្មណាយ, បញ្ញត្តារម្មណាយ វា អទុព្ពលត្តា, អវត្ថុកាយ ទុព្ពលភាវោ ន យុជ្ជតិ ចេតនាយ អវត្ថុកាយ ភាវនាបភាវាយាតិរេកពលសព្ភាវតោ. ភាវនាពលសមប្បិតញ្ហិ ចិត្តំ អរូបម្បិ សមានំ អតិភារិយម្បិ ករជកាយំ គហេត្វា ឯកចិត្តក្ខណេនេវ ព្រហ្មលោកំ បាបេត្វា ឋបេតិ. តប្បដិភាគំ អនប្បិតម្បិ កាមាវចរចិត្តំ ករជកាយំ អាកាសេ លង្ឃនសមត្ថំ ករោតិ, បគេវេតរំ. កិំ បនេត្ថ តំ អនុមានការណំ, យេន ចិត្តស្សេវ អានុភាវោតិ បញ្ញាយេយ្យ ចិត្តានុភាវេន វា លទ្ធាសេវនាទិកិរិយាវិសេសនិព្ពត្តិទស្សនតោ, តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តាតិ អាចរិយស្ស តក្កោ. អត្តនោ មន្ទតិក្ខាការេន តន្និស្សិតស្ស ចិត្តស្ស មន្ទតិក្ខភាវនិប្ផាទនសមត្ថញ្ចេ, ហទយវត្ថុ ចក្ខុសោតាទិវត្ថុ វិយ ឥន្ទ្រិយំ ភវេយ្យ, ន ចេតំ ឥន្ទ្រិយំ. យតោ ធម្មសង្គហេ ឧបាទាយរូបបាឡិយំ ឧទ្ទេសារហំ ន ជាតំ. អនិន្ទ្រិយត្តា ហិ តំ កាយិន្ទ្រិយស្ស អនន្តរំ ន ឧទ្ទិដ្ឋំ, វត្ថុរូបត្តា ច អវត្ថុរូបស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អនន្តរម្បិ ន ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្មា យំ វុត្តំ ‘‘តស្ស អសុប្បសន្នត្តា តន្និស្សិតា ច ចិត្តប្បវត្តិ អសុប្បសន្នា ហោតី’’តិ, តំ ន សិទ្ធន្តិ ចេ? សិទ្ធមេវ អនិន្ទ្រិយានម្បិ សប្បាយាសប្បាយឧតុអាហារាទីនំ បច្ចយានំ សមាយោគតោ, ចិត្តប្បវត្តិយា វិការទស្សនតោ, បច្ចក្ខត្តា ច. យស្មា អប្បដិពុទ្ធោបិ បដិពុទ្ធំ វិយ អត្តានំ មញ្ញតីតិ. ឯត្តាវតា ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវាការវិសេសោ និទ្ទា នាម. សា ចិត្តស្ស ភវង្គោតរណាការវិសេសេន ហោតិ, តាយ សមន្នាគតោ សត្តោ ភវង្គតោ ឧត្តិណ្ណោ សុបិនំ បស្សតិ, សោ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ សុត្តោ អប្បដិពុទ្ធោ ហោតីតិ អយមត្ថោ សាធិតោ ហោតិ.

យស្មា ភវង្គវារនិរន្តរតាយ អច្ចន្តសុត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បន និទ្ទាក្ខណេ ន បដិពុទ្ធោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ’’តិអាទិ វុត្តំ, យស្មា ច អខីណនិទ្ទោ, អនោតិណ្ណភវង្គោ ច អត្ថិ, តស្មា ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញថា អយំ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ, អត្តនា តំ និទ្ទំ អនោក្កន្តោ អាបជ្ជេយ្យ. ឯត្តាវតា ច អភិធម្មោ, វិនយោ, នាគសេនត្ថេរវចនំ យុត្តិ ចាតិ សព្ពំ អញ្ញមញ្ញសំសន្ទិតំ ហោតិ. តត្ថ កបិមិទ្ធបរេតោតិ ភវង្គតោ ឧត្តិណ្ណនិទ្ទាបរេតោ. សា ហិ ឥធ កបិមិទ្ធំ នាម. ‘‘តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា…បេ… សុបនំ, ឥទំ វុច្ចតិ មិទ្ធ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៦៣) ឯវមាគតំ. ឥទញ្ហិ អរូបំ, ឥមស្ស ផលភូតោ ករជកាយស្ស អកល្យតា’បចលាយិកាសុបិ និទ្ទាវិសេសោ ការណោបចារេន ‘‘កបិមិទ្ធ’’ន្តិ បវុច្ចតិ. យញ្ចេវ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥ ថោកំ វិសទិសំ) វុត្តន្តិ.

យំ តំ អាបត្តិវុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ យេន វិនយកម្មេន តតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តំ ឥធ អាបត្តិវុដ្ឋានំ នាម. អវយវេ សមូហវោហារេន វាតិ ឯត្ថ សាខច្ឆេទកោ រុក្ខច្ឆេទកោតិ វុច្ចតីតិអាទិ និទស្សនំ, វេទនាក្ខន្ធាទិ រុឡ្ហីសទ្ទស្ស និទស្សនំ. ន ច មយាតិ វីមំសនបទស្ស តស្ស កិរិយំ សន្ធាយ, មោចនេ ច សន្និដ្ឋានំ សន្ធាយ មុច្ចនបកតិយា ចាតិ វុត្តំ.

២៤០. គេហន្តិ បញ្ចកាមគុណា. វនភង្គិយន្តិ បាភតិកំ. សម្បយុត្តសុខវេទនាមុខេន រាគោវ ‘‘អស្សាទោ’’តិ វុត្តោ. សុបន្តស្ស ចាតិ ឥទំ កបិមិទ្ធបរេតោ វិយ ភវង្គសន្តតិំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា សុបន្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ជគ្គនត្ថាយាតិ សោធនត្ថាយ.

២៦៦. ‘‘ទារុធីតលិកលេបចិត្តានំ អង្គជាតបដិនិជ្ឈានេបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘ឧប្បន្នេ បរិឡាហេ មោចនរាគជោ’’តិ លិខន្តិ. វាលិកាយ វា ‘‘ហត្ថិកាមំ នស្សតី’’តិ ឯត្ថ វិយ ‘‘អាបត្តិ ត្វ’’ន្តិ សព្ពត្ថ បាឋោ. ‘‘ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ សាមណេរ, អង្គជាតំ គណ្ហាហី’’តិ អាគតត្តា ‘‘វចីកម្ម’’ន្តិបិ វត្តុំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. ឯវំ សន្តេ អញ្ញំ ‘‘ឯវំ ករោហី’’តិ អាណត្តិយាបិ អាបត្តិ សិយាតិ សង្ករំ ហោតិ. តស្មា ន វុត្តន្តិ គហេតព្ពន្តិ កេចិ.

២៦៧. ‘‘បុប្ផាវលិយំ សាសវឡិយ’’ន្តិ ទុវិធោ កិរ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.