៤. ចតុត្ថបារាជិកំ

វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខុវត្ថុវណ្ណនា

១៩៣. ចតុត្ថេ វគ្គុ ច សា មោទយតិ ច សត្តេតិ វគ្គុមុទា. ‘‘វគ្គុមទា’’តិបិ បាឋោ, តស្ស វគ្គុ ច សា បសន្នសុទ្ធតរង្គសមិទ្ធត្តា សុខុមា ចាតិ អត្ថោ ជីវិតវគ្គុត្ថនិតា ជីវិតត្ថន្តិ នីលុប្បលន្តិអាទីសុ វិយ. មទស្សាតិ ច ពហុខជ្ជភោជ្ជបានាទិសមិទ្ធា នទី ឆណទិវសេសូតិ និរុត្តិ វេទិតព្ពា. វគ្គុ បរិសុទ្ធាតិ លោកេន សម្មតាតិ កិរ អត្ថោ. ភាសិតោ ភវិស្សតីតិ បាឋសេសោ.

១៩៤-៥. វណ្ណវា វណ្ណវន្តោ វណ្ណវន្តានីតិបិ សិជ្ឈតិ កិរ ពហុវចនេន. យស្មា ឥន្ទ្រិយានំ ឩនត្តំ, បូរត្តំ វា នត្ថិ, តស្មា ‘‘អភិនិវិដ្ឋោកាសស្ស បរិបុណ្ណត្តា’’តិ វុត្តំ. ឆដ្ឋស្ស អភិនិវិដ្ឋោកាសោ ហទយវត្ថុ. ចតុឥរិយាបថចក្កេ បាកតិន្ទ្រិយេ. អត្តនោ ទហតីតិ អត្តនា ទហតិ, អត្តនា បដិវិទ្ធំ កត្វា បវេទេតីតិ អធិប្បាយោ. សន្តន្តិ វត្តមានំ. គោត្រភុនោតិ គោត្តមត្តំ អនុភវត្តា នាមមត្តកមេវាតិ អត្ថោ.

សវិភង្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

១៩៧. បទភាជនេ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិ វុត្តត្តា អរូបាវចរជ្ឈានានិ បដិក្ខិត្តានីតិ ចេ? ន, តត្ថេវ ‘‘យំ ញាណំ, តំ ទស្សនំ, យំ ទស្សនំ, តំ ញាណ’’ន្តិ ទស្សនបទេន វិសេសេត្វា វុត្តត្តា, តស្មា ឯវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិជ្ជាសីសេន បទភាជនំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ធុរំ កត្វាតិ បុរិមំ កត្វា.

បទភាជនីយវណ្ណនា

១៩៩. អនាគតេ ឧប្បជ្ជនករាគាទីនំ ការណត្តា រាគាទយោវ និមិត្តំ នាម. តិស្សន្នញ្ច វិជ្ជានំ អញ្ញតរំ សន្ធាយ ‘‘វិជ្ជានំ លាភីម្ហី’’តិ ភណតិ, បារាជិកំ, ន វត្ថុវិជ្ជាទីនំ កិលេសនហានមេវ វុត្តំ, តំខណត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មប្បវត្តិ ន ហោតីតិ ចេ? ន, មគ្គកិច្ចទីបនតោ. តេនេវ ‘‘មគ្គេន វិនា នត្ថី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តន្តិ ចិត្តស្ស វិគតនីវរណតាតិ អត្ថោ. ‘‘យាវញ្ច វិជ្ជា អនាគតា, តាវ វិបស្សនាញាណស្ស លាភីម្ហី’តិ វទន្តោ យទិ លោកុត្តរំ សន្ធាយ វទតិ, សោបិ ច តថា ជានាតិ, បារាជិកមេវ លោកុត្តរស្សបិ តំនាមត្តា’’តិ វទន្តិ. ‘‘អវិសេសេនាបិ វទតោ បារាជិកំ វុត្តន្តិ លោកុត្តរំ សន្ធាយ វទតោ ‘បារាជិក’ន្តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. យថា កិំ ‘វិជ្ជានំ លាភីម្ហី’តិ ភណន្តោបិ បារាជិកមេវា’តិ វុត្តដ្ឋានេ វត្ថុវិជ្ជាទីនំ សម្ភវេបិ តាសំ អនធិប្បេតត្តា បារាជិកំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ. ន សក្កា អញ្ញំ បមាណំ កាតុន្តិ អត្តនោ គុណមារោចេតុកាមោ លោកិយេន សម្មិស្សំ អត្ថបដិសម្ភិទំ វទតោ បារាជិកន្តិ បមាណំ កាតុំ ន សក្កា, ឥតរថា ហោតី’’តិ អបរេហិ វុត្តំ, ‘‘តំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ, តស្មា វិជ្ជានិទស្សនំ ឥធ អនិទស្សនំ សាសនេ វត្ថុវិជ្ជាទីនំ វិជ្ជាវិធានាភាវា. ភគវតា វិភត្តខេត្តបទេ វា តេសំ បរិយាយវចនានំ អនាមដ្ឋត្តា ន សក្កា អញ្ញំ បមាណំ កាតុ’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘បដិសម្ភិទានំ លាភីម្ហី’តិ វុត្តេ បរិយាយេន វុត្តត្តា ថុល្លច្ចយំ យុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, វិចារេតព្ពំ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតី’’តិអាទីហិ សំសន្ទនតោ បរិយាយវចនត្តា ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. ‘‘និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជាមី’តិ វា ‘លាភីម្ហាហំ តស្សា’តិ វា វទតោបី’’តិ វុត្តវចនម្បិ ‘‘សចេ បនស្សេវំ ហោតី’’តិអាទិវចនម្បិ អត្ថតោ ឯកមេវ, សោបិ ហិ អត្តនោ វិសេសំ អារោចេតុមេវ វទតិ. ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតី’តិអាទីសុ អហំ-វចនាភាវា បរិយាយោ យុជ្ជតិ, ឥធ បន ‘លាភីម្ហាហំ តស្សា’តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ, តស្មា បារាជិកំ អាបជ្ជិតុំ យុត្តំ វិយា’’តិ វទន្តិ. ‘‘មហាបច្ចរិយាទិវចនំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេសុ ឯកោបិ ន ហោតិ, តស្មា បរិយាយេន វុត្តត្តា ន ហោតី’’តិ វទន្តិ, សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ. ផលសច្ឆិកិរិយា-បទតោ បដ្ឋាយ ឯវ បាឋោ គហេតព្ពោ, ផលសច្ឆិកិរិយាយបិ ឯកេកម្បិ ឯកេកផលវសេន បារាជិកំ វេទិតព្ពំ.

រាគស្ស បហានន្តិអាទិត្តិកេ កិលេសប្បហានមេវ វុត្តំ, តំ បន យស្មា មគ្គេន វិនា នត្ថិ. តតិយមគ្គេន ហិ រាគទោសានំ បហានំ, ចតុត្ថេន មោហស្ស, តស្មា ‘‘រាគោ មេ បហីនោ’’តិអាទីនិ វទតោបិ បារាជិកំ. រាគា ចិត្តំ វិនីវរណតាតិអាទិត្តិកេ លោកុត្តរមេវ វុត្តំ, តស្មា ‘‘រាគា មេ ចិត្តំ វិនីវរណ’’ន្តិអាទីនិ វទតោ បារាជិកមេវាតិ. អកុប្បធម្មត្តាតិ កេចិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. កស្មា ន ហោតីតិ ចេ? ‘‘ឥតិ ជានាមិ, ឥតិ បស្សាមី’’តិ វត្តមានវចនេនេវ មាតិកាយំ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ បទភាជនេ ‘‘សមាបជ្ជិំ, សមាបន្នោ’’តិអាទិនា វុត្តត្តា ‘‘អតីតត្តភាវេ សោតាបន្នោម្ហី’’តិ វទតោបិ ហោតូតិ ចេ? ន, អញ្ញថា អត្ថសម្ភវតោ. កថំ? អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេន វត្តមានតា គហេតព្ពាតិ ញាបនត្ថំ វុត្តំ, ន អតីតត្តភាវំ. អតីតត្តភាវោ ហិ បរិយាយេន វុត្តត្តា ‘‘ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាចរិយា.

២០០. ‘‘សចេបិ ន ហោតិ, បារាជិកមេវា’’តិ អដ្ឋានបរិកប្បវសេន វុត្តំ កិរ. ‘‘ឥតិ វាចា តិវង្គិកា’’តិ វក្ខតិ. នត្ថេតន្តិ បុរិមេ សតិ បច្ឆិមស្សាភាវា សមាបជ្ជិំ, សមាបន្នោតិ ឥមេសំ កិញ្ចាបិ អត្ថតោ កាលវិសេសោ នត្ថិ, វចនវិសេសោ បន អត្ថិ ឯវ.

២០៧. ឧក្ខេដិតោតិ ឧត្តាសិតោ. ខិដ ឧត្រាសនេ.

សុទ្ធិកវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វត្តុកាមវារកថាវណ្ណនា

វិញ្ញត្តិបថេតិ វិជាននដ្ឋានេ, តេន ‘‘វិញ្ញត្តិបថមតិក្កមិត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សុត្វា ជានាតិ, ន បារាជិកន្តិ ទីបេតី’’តិ វុត្តំ. ឈានំ កិរ សមាបជ្ជិន្តិ ឯត្ថ សោ ចេ ‘‘ឯស ភិក្ខុ អត្តនោ គុណទីបនាធិប្បាយេន ឯវំ វទតី’’តិ ជានាតិ, បារាជិកមេវ. អញ្ញថា ជានាតីតិ ចេ? បារាជិកច្ឆាយា ន ទិស្សតីតិ អាចរិយោ.

វត្តុកាមវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនាបត្តិភេទកថាវណ្ណនា

អនុល្លបនាធិប្បាយោតិ យទិ ឧល្លបនាធិប្បាយោ ភវេយ្យ, ទុក្កដមេវាតិ អបរេ. ‘‘តំ បរតោ ‘នាវុសោ, សក្កា បុថុជ្ជនេន អធិវាសេតុ’ន្តិ វត្ថុនា សំសន្ទិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២២៥-៦. ទុក្ករ អាគារ អាវដកាម អភិរតិវត្ថូសុ ‘‘យទិ ឧល្លបនាធិប្បាយោ ភវេយ្យ, បារាជិក’’ន្តិ វទន្តិ, ការណំ បន ទុទ្ទសំ, ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ វិយ, វីមំសិតព្ពំ. យានេន វា ឥទ្ធិយា វា គច្ឆន្តោបិ បារាជិកំ នាបជ្ជតីតិ បទសា គមនវសេនេវ កតិកាយ កតាយ យុជ្ជតិ. ‘‘អបុព្ពំអចរិមំ គច្ឆន្តោតិ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថំ គណ្ហន្តោ វិយ គច្ឆន្តោ’’តិ វុត្តំ. ឧដ្ឋេថ ឯថ គច្ឆាមាតិ ឯវំ សហគមនេ បុព្ពាបរា គច្ឆន្តោបិ នាបជ្ជតីតិ អាចរិយស្ស តក្កោ. វសន្តស្សាតិ តថា វសន្តោ ចេ ឧបាសកេន ទិស្សតិ, បារាជិកោ ហោតិ. ‘‘រត្តិំ វសិត្វា គច្ឆន្តោ ន បារាជិកោ’’តិ វុត្តំ. នានាវេរជ្ជកាតិ នានាជនបទវាសិនោ. សង្ឃលាភោតិ យថាវុឌ្ឍំ អត្តនោ បាបុណនកោដ្ឋាសោ.

២២៨. ឥធាតិ ‘‘កោ នុ ខោ’’តិអាទិនា វុត្តេ បញ្ហាកម្មេ. ធម្មធាតុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ.

២៣២. ន ឧប្បដិបាដិយាតិ ន សីហោក្កន្តវសេន អនុស្សរិ. តស្មា អន្តរាភវភូតា ឯកា ឯវ ជាតីតិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

និគមនវណ្ណនា

២៣៣. ចតុវីសតីតិ ឯត្ថ មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា. ភិក្ខុនិទូសកោ, លម្ពិអាទយោ ច ចត្តារោ បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កត្វា កុតោ ចតុវីសតីតិ ចេ? ន, អធិប្បាយាជាននតោ. មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធានុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា, លម្ពិអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មបដិសេវិនោ ន ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តា. ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ ឯវំ វុត្តសំវាសស្ស អភព្ពតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យថា បុរេ តថា បច្ឆា’’តិ. អញ្ញថា នេសំ សមញ្ញាយបដិញ្ញាយភិក្ខុភាវោបិ នត្ថីតិ អាបជ្ជតិ.

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្ឃាទិសេសកណ្ឌោ

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៣៥. ‘‘ឱក្កមន្តាន’’ន្តិ បាឋោ. ឯត្ថាហ – ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ការកោ ឥធ កស្មា ន និទ្ទិដ្ឋោតិ? អភិ-និទ្ទេសេន ឥមស្ស សាបេក្ខាភាវទស្សនត្ថំ. កថំ? កណ្ឌុវនាទិអធិប្បាយចេតនាវសេន ចេតេន្តស្ស កណ្ឌុវនាទិឧបក្កមេន ឧបក្កមន្តស្ស, មេថុនរាគវសេន ឩរុអាទីសុ ទុក្កដវត្ថូសុ, វណាទីសុ ថុល្លច្ចយវត្ថូសុ ច ឧបក្កមន្តស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិយា សតិបិ ន សង្ឃាទិសេសោ. មោចនស្សាទសង្ខាតាធិប្បាយាបេក្ខាវ សុក្កវិស្សដ្ឋិ សតិ ឧបក្កមេ, ន អញ្ញថា ‘‘អនាបត្តិ ន មោចនាធិប្បាយស្សា’’តិ វចនតោ. តស្មា តទត្ថទស្សនត្ថំ ឥធ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ, អញ្ញថា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ ការកេ និទ្ទិដ្ឋេ ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តវចនវិរោធោ. ‘‘សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ ភុម្មេ និទ្ទិដ្ឋេបិ សោវ វិរោធោ អាបជ្ជតិ, តស្មា តទុភយវចនក្កមំ អវត្វា ‘‘សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនាភាវតោ ហេតុត្ថនិយមោ ន កតោ ហោតិ. តស្មិំ អកតេ សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសាបត្តិ, ឧបក្កមេ អសតិ អនាបត្តីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ.

២៣៦-៧. សញ្ចេតនិកាតិ ឯត្ថ បឋមវិគ្គហេន ឧបសគ្គស្ស សាត្ថកតា ទស្សិតា, ទុតិយេន ឥកបច្ចយស្ស. វាតបិត្តសេម្ហរុហិរាទិអាសយភេទតោតិ អត្ថោ. ធាតូតិ ឯត្ថ ‘‘បថវីធាតុអាទយោ ចតស្សោ, ចក្ខុធាតុអាទយោ វា អដ្ឋារសា’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. វត្ថិសីសន្តិ វត្ថិបុដស្ស សីសំ. ‘‘អង្គជាតស្ស មូលំ អធិប្បេតំ, ន អគ្គសីស’’ន្តិ វទន្តិ. តថេវាតិ ‘‘និមិត្តេ ឧបក្កមតោ’’តិអាទិំ គណ្ហាតិ. តតោ មុច្ចិត្វាតិ ‘‘ន សកលកាយតោ, តស្មា បន ឋានា ចុតមត្តេ ហោតូ’’តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ. ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ ឥមិនា ន សមេតីតិ ចេ? តតោ ទកសោតោរោហណញ្ចេត្ថាតិអាទិ វុច្ចតិ. តស្សត្ថោ – និមិត្តេ ឧបក្កមំ កត្វា សុក្កំ ឋានា ចាវេត្វា បុន វិប្បដិសារវសេន ទកសោតោរោហណំ និវារេតុំ អធិវាសេមីតិ. តតោ ពហិ និក្ខមន្តេ អធិវាសេតុំ ន សក្កា, តថាបិ អធិវាសនាធិប្បាយេន អធិវាសេត្វា អន្តរា ទកសោតតោ ឧទ្ធំ និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘អនិក្ខន្តេ វា’’តិ វុត្តំ. កស្មា? ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ អដ្ឋកថាធិប្បាយោ គណ្ឋិបទាធិប្បាយេន សមេតិ. តតោ មុច្ចិត្វាតិ សកដ្ឋានតោ. សកសរីរតោ ហិ ពហិ និក្ខន្តមេវ ហោតិ, តតោ ‘‘ពហិ និក្ខន្តេ វា អនិក្ខន្តេ វា’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. យស្មា បន តម្ហា តម្ហា សរីរបទេសា ចុតំ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ, ឥមិនា ច អាបត្តិយា បាកដកាលំ ទស្សេតិ, កិំ វុត្តំ ហោតិ? មោចនស្សាទេន និមិត្តេ ឧបក្កមតោ សុក្កំ ពហុតរម្បិ សរីរបទេសា ចុតំ តត្ថ តត្ថ លគ្គាវសេសំ យត្តកំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកេ ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ សង្ឃាទិសេសាបត្តិ. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិអាទិ. តត្តកស្ស ពហិ និក្ខមនំ អសល្លក្ខេន្តោ ‘‘ចេតេតិ ឧបក្កមតិ ន មុច្ចតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វចនតោ ថុល្លច្ចយន្តិ សញ្ញាយ ទេសេន្តោបិ ន មុច្ចតិ, បស្សាវម្បិ វណ្ណតំ បស្សិត្វា វត្ថិកោសគតស្ស បិច្ឆិលតាយ វា ញត្វា សង្ឃាទិសេសតោ វុដ្ឋាតព្ពំ. អយមេត្ថ តតិយត្ថេរវាទេ យុត្តិ. សព្ពាចរិយា ឥមេ ឯវ តយោ ថេរា, តេសម្បិ ទកសោតោរោហណំ និមិត្តេ ឧបក្កមនន្តិ អយំ ទុតិយោ វិនិច្ឆយោ សាធារណតោ ឯត្ថ, ឯវំ ឧបតិស្សត្ថេរោ វទតិ កិរ.

ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ កត្វា ‘‘ឋានា ចាវនមត្តេនេវេត្ថ អាបត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. ទកសោតំ ឱតិណ្ណេ ឯវ អាបត្តិ. សុក្កស្ស ហិ សកលំ សរីរំ ឋានំ, អនោតិណ្ណេ ឋានា ចុតំ នាម ន ហោតីតិ វីមំសិតព្ពំ. អាភិធម្មិកត្តា ថេរស្ស ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧) កថាវត្ថុដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា សម្ភវោ ចិត្តសមុដ្ឋានោ, ‘‘តំ អសុចិំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសិ, ឯកទេសំ អង្គជាតេ បក្ខិបី’’តិ (បារា. ៥០៣) វចនតោ ឧតុសមុដ្ឋានោ ច ទិស្សតិ, សោ ច ខោ អវីតរាគស្សេវ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ អរហតោ អសុចិ មុច្ចេយ្យា’’តិ (មហាវ. ៣៥៣; កថា. ៣១៣) វចនតោ. បរូបាហារដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្ថិ តស្ស អាសយោតិ តស្ស សុក្កស្ស ឧច្ចារបស្សាវានំ វិយ បតិដ្ឋានោកាសោ អត្ថី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៩) ចនតោ តស្ស អាសយោតិ សិទ្ធំ. បាកតិកចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វិយ អសំសដ្ឋត្តា, និក្ខមនតោ ច ‘‘វត្ថិសីសំ, កដិ, កាយោ’’តិ តិធា សុក្កស្ស ឋានំ បកប្បេន្តិ អាចរិយា. សប្បវិសំ វិយ តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ច វិសស្ស ឋាននិយមោ, កោធវសេន ផុសន្តស្ស ហោតិ, ឯវមស្ស ន ច ឋាននិយមោ, រាគវសេន ឧបក្កមន្តស្ស ហោតីតិ តក្កោ.

ខោភករណបច្ចយោ នាម ភេសជ្ជសេនាសនាហារាទិបច្ចយោ. សំសគ្គភេទតោបីតិ ឯតេសុ ទ្វីហិបិ តីហិបិ. បហីនវិបល្លាសត្តាតិ ឯត្ថ យំ កិញ្ចិ សុបិនន្តេន សេក្ខបុថុជ្ជនា បស្សន្តិ, តំ សព្ពំ វិបល្លត្ថំ អភូតមេវាតិ អាបជ្ជតិ. តតោ ‘‘យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ. តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតី’’តិ ឥទំ វិរុជ្ឈតិ, តស្មា ន វិសយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ សច្ចោ វា ហោតិ, អលិកោ វាតិ កត្វា តញ្ចេ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា, ‘‘អសេក្ខា បហីនវិបល្លាសត្តា សច្ចមេវ បស្សន្តិ, នាសច្ច’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា. កិន្តុ ទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អភូតំ, អបស្សន្តោបិ ហិ បស្សន្តោ វិយ អសុណន្តោបិ សុណន្តោ វិយ អមុនន្តោបិ មុនន្តោ វិយ ហោតិ. សច្ចម្បិ វិបស្សតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ ន ហោតិ, អាគន្តុកបច្ចុប្បន្នំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តភូតានិ ហិ រូបនិមិត្តាទីនិ ភវង្គស្ស អារម្មណានិ ហោន្តិ ឯវ. តត្ថ កម្មនិមិត្តមតីតមេវ, គតិនិមិត្តំ ថោកំ កាលំ បច្ចុប្បន្នំ សិយា.

ឦទិសានីតិ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពបរិកប្បិតាគន្តុកបច្ចុប្បន្នរូបនិមិត្តាទិអារម្មណានិ, រាគាទិសម្បយុត្តានិ ចាតិ អត្ថោ. មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ. សោ ហិ រុក្ខសាខតោ បតនភយា អភិក្ខណំ ឧម្មីលតិ ច សុបតិ ច. មនុស្សា កិញ្ចាបិ បុនប្បុនំ ឧម្មីលន្តិ សុព្យត្តតរំ បដិពុទ្ធា វិយ បស្សន្តិ, អថ ខោ បដិពុទ្ធានំ បុនប្បុនំ ភវង្គោតរណំ វិយ សុបិនកាលេបិ តេសំ ភវង្គោតរណំ ហោតិ, យេន ‘‘សុបតី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតី’’តិ វចនតោ ភវង្គោតរណំ ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវូបនិស្សយត្តា ‘‘និទ្ទា’’តិ វុច្ចតិ. សា ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវេន សុបិនទស្សនកាលេ ភវង្គតោ ឧត្តរណេ សតិបិ និរុស្សាហសន្តភាវប្បត្តិយា ‘‘បវត្តតី’’តិ ច វុច្ចតិ, យតោ សត្តា ‘‘បដិពុទ្ធា’’តិ ន វុច្ចន្តិ, ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តសភាវប្បត្តិតោ ច តន្និស្សិតំ ហទយវត្ថុ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តតោ តន្និស្សិតាបិ ចិត្តប្បវត្តិ អសុប្បសន្នវដ្ដិនិស្សិតទីបប្បភា វិយ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តម្បិ ទុព្ពល’’ន្តិ លិខិតំ. តំ អនេកត្ថំ សព្ពម្បិ និមិត្តំ ហោតិ, ន ច ទុព្ពលារម្មណវត្ថុកត្តា ចេតនា, តាយ ចិត្តប្បវត្តិ ទុព្ពលា អតីតានាគតារម្មណាយ, បញ្ញត្តារម្មណាយ វា អទុព្ពលត្តា, អវត្ថុកាយ ទុព្ពលភាវោ ន យុជ្ជតិ ចេតនាយ អវត្ថុកាយ ភាវនាបភាវាយាតិរេកពលសព្ភាវតោ. ភាវនាពលសមប្បិតញ្ហិ ចិត្តំ អរូបម្បិ សមានំ អតិភារិយម្បិ ករជកាយំ គហេត្វា ឯកចិត្តក្ខណេនេវ ព្រហ្មលោកំ បាបេត្វា ឋបេតិ. តប្បដិភាគំ អនប្បិតម្បិ កាមាវចរចិត្តំ ករជកាយំ អាកាសេ លង្ឃនសមត្ថំ ករោតិ, បគេវេតរំ. កិំ បនេត្ថ តំ អនុមានការណំ, យេន ចិត្តស្សេវ អានុភាវោតិ បញ្ញាយេយ្យ ចិត្តានុភាវេន វា លទ្ធាសេវនាទិកិរិយាវិសេសនិព្ពត្តិទស្សនតោ, តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តាតិ អាចរិយស្ស តក្កោ. អត្តនោ មន្ទតិក្ខាការេន តន្និស្សិតស្ស ចិត្តស្ស មន្ទតិក្ខភាវនិប្ផាទនសមត្ថញ្ចេ, ហទយវត្ថុ ចក្ខុសោតាទិវត្ថុ វិយ ឥន្ទ្រិយំ ភវេយ្យ, ន ចេតំ ឥន្ទ្រិយំ. យតោ ធម្មសង្គហេ ឧបាទាយរូបបាឡិយំ ឧទ្ទេសារហំ ន ជាតំ. អនិន្ទ្រិយត្តា ហិ តំ កាយិន្ទ្រិយស្ស អនន្តរំ ន ឧទ្ទិដ្ឋំ, វត្ថុរូបត្តា ច អវត្ថុរូបស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អនន្តរម្បិ ន ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្មា យំ វុត្តំ ‘‘តស្ស អសុប្បសន្នត្តា តន្និស្សិតា ច ចិត្តប្បវត្តិ អសុប្បសន្នា ហោតី’’តិ, តំ ន សិទ្ធន្តិ ចេ? សិទ្ធមេវ អនិន្ទ្រិយានម្បិ សប្បាយាសប្បាយឧតុអាហារាទីនំ បច្ចយានំ សមាយោគតោ, ចិត្តប្បវត្តិយា វិការទស្សនតោ, បច្ចក្ខត្តា ច. យស្មា អប្បដិពុទ្ធោបិ បដិពុទ្ធំ វិយ អត្តានំ មញ្ញតីតិ. ឯត្តាវតា ករជកាយស្ស និរុស្សាហសន្តភាវាការវិសេសោ និទ្ទា នាម. សា ចិត្តស្ស ភវង្គោតរណាការវិសេសេន ហោតិ, តាយ សមន្នាគតោ សត្តោ ភវង្គតោ ឧត្តិណ្ណោ សុបិនំ បស្សតិ, សោ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ សុត្តោ អប្បដិពុទ្ធោ ហោតីតិ អយមត្ថោ សាធិតោ ហោតិ.

យស្មា ភវង្គវារនិរន្តរតាយ អច្ចន្តសុត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា បន និទ្ទាក្ខណេ ន បដិពុទ្ធោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ’’តិអាទិ វុត្តំ, យស្មា ច អខីណនិទ្ទោ, អនោតិណ្ណភវង្គោ ច អត្ថិ, តស្មា ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញថា អយំ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ, អត្តនា តំ និទ្ទំ អនោក្កន្តោ អាបជ្ជេយ្យ. ឯត្តាវតា ច អភិធម្មោ, វិនយោ, នាគសេនត្ថេរវចនំ យុត្តិ ចាតិ សព្ពំ អញ្ញមញ្ញសំសន្ទិតំ ហោតិ. តត្ថ កបិមិទ្ធបរេតោតិ ភវង្គតោ ឧត្តិណ្ណនិទ្ទាបរេតោ. សា ហិ ឥធ កបិមិទ្ធំ នាម. ‘‘តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា…បេ… សុបនំ, ឥទំ វុច្ចតិ មិទ្ធ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៦៣) ឯវមាគតំ. ឥទញ្ហិ អរូបំ, ឥមស្ស ផលភូតោ ករជកាយស្ស អកល្យតា’បចលាយិកាសុបិ និទ្ទាវិសេសោ ការណោបចារេន ‘‘កបិមិទ្ធ’’ន្តិ បវុច្ចតិ. យញ្ចេវ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ, មហារាជ, សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥ ថោកំ វិសទិសំ) វុត្តន្តិ.

យំ តំ អាបត្តិវុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ យេន វិនយកម្មេន តតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តំ ឥធ អាបត្តិវុដ្ឋានំ នាម. អវយវេ សមូហវោហារេន វាតិ ឯត្ថ សាខច្ឆេទកោ រុក្ខច្ឆេទកោតិ វុច្ចតីតិអាទិ និទស្សនំ, វេទនាក្ខន្ធាទិ រុឡ្ហីសទ្ទស្ស និទស្សនំ. ន ច មយាតិ វីមំសនបទស្ស តស្ស កិរិយំ សន្ធាយ, មោចនេ ច សន្និដ្ឋានំ សន្ធាយ មុច្ចនបកតិយា ចាតិ វុត្តំ.

២៤០. គេហន្តិ បញ្ចកាមគុណា. វនភង្គិយន្តិ បាភតិកំ. សម្បយុត្តសុខវេទនាមុខេន រាគោវ ‘‘អស្សាទោ’’តិ វុត្តោ. សុបន្តស្ស ចាតិ ឥទំ កបិមិទ្ធបរេតោ វិយ ភវង្គសន្តតិំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា សុបន្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ជគ្គនត្ថាយាតិ សោធនត្ថាយ.

២៦៦. ‘‘ទារុធីតលិកលេបចិត្តានំ អង្គជាតបដិនិជ្ឈានេបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘ឧប្បន្នេ បរិឡាហេ មោចនរាគជោ’’តិ លិខន្តិ. វាលិកាយ វា ‘‘ហត្ថិកាមំ នស្សតី’’តិ ឯត្ថ វិយ ‘‘អាបត្តិ ត្វ’’ន្តិ សព្ពត្ថ បាឋោ. ‘‘ឯហិ មេ ត្វំ, អាវុសោ សាមណេរ, អង្គជាតំ គណ្ហាហី’’តិ អាគតត្តា ‘‘វចីកម្ម’’ន្តិបិ វត្តុំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. ឯវំ សន្តេ អញ្ញំ ‘‘ឯវំ ករោហី’’តិ អាណត្តិយាបិ អាបត្តិ សិយាតិ សង្ករំ ហោតិ. តស្មា ន វុត្តន្តិ គហេតព្ពន្តិ កេចិ.

២៦៧. ‘‘បុប្ផាវលិយំ សាសវឡិយ’’ន្តិ ទុវិធោ កិរ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៧០. ‘‘ឱតិណ្ណោ’’តិ ឥមិនាស្ស សេវនាធិប្បាយតា ទស្សិតា. ‘‘វិបរិណតេន ចិត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនាស្ស វាយាមោ ទស្សិតោ. ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ ហិ បទំ សំយោគំ ទីបេតិ, សោ ច បយោគោ សមាគមោ អល្លីយនំ. កេន ចិត្តេន? វិបរិណតេន ចិត្តេន, ន បត្តបដិគ្គហណាធិប្បាយាទិនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឥមិនាស្ស វាយមតោ ផស្សបដិវិជាននា ទស្សិតា ហោតិ. វាយមិត្វា ផស្សំ បដិវិជានន្តោ ហិ សមាបជ្ជតិ នាម. ឯវមស្ស តិវង្គសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. អថ វា ឱតិណ្ណោ. កេន? វិបរិណតេន ចិត្តេន យក្ខាទិនា សត្តោ វិយ. ឧបយោគត្ថេ វា ឯតំ ករណវចនំ. ឱតិណ្ណោ វិបរិណតំ ចិត្តំ កូបាទិំ វិយ សត្តោ. អថ វា ‘‘រាគតោ ឧត្តិណ្ណោ ភវិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុភាវំ ឧបគតោ, តតោ ឧត្តិណ្ណាធិប្បាយតោ វិបរិណតេន ចិត្តេន ហេតុភូតេន តមេវ រាគំ ឱតិណ្ណោ. មាតុគាមេន អត្តនោ សមីបំ អាគតេន, អត្តនា ឧបគតេន វា. ឯតេន មាតុគាមស្ស សារត្តតា វា ហោតុ វិរត្តតា វា, សា ឥធ អប្បមាណា, ន ភិក្ខុនីនំ កាយសំសគ្គេ វិយ ឧភិន្នំ សារត្តតាយ បយោជនំ អត្ថិ.

កាយសំសគ្គន្តិ ឧភិន្នំ កាយានំ សម្បយោគំ. បទភាជនេ បន ‘‘សមាបជ្ជេយ្យាតិ អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, តំ សមាបជ្ជនំ សន្ធាយ, ន កាយសំសគ្គំ. កាយសំសគ្គស្ស សមាបជ្ជនា ហិ ‘‘អជ្ឈាចារោ’’តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ សោ កាយសំសគ្គោ នាម, សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ បរតោ បាឡិយំ ‘‘សេវនាធិប្បាយោ, ន ច កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៧៩) វុត្តលក្ខណេន វិរុជ្ឈតីតិ. ផស្សបដិវិជាននាយ ហិ សំសគ្គោ ទីបិតោ. សោ ចេ អជ្ឈាចារោ ហោតិ, កថំ អនាបត្តិ ហោតីតិ. សុវុត្តមេតំ, កិន្តុ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ ឧភិន្នម្បិ បទានំ សាមញ្ញភាជនីយត្តា, សមាបជ្ជិតព្ពាភាវេ សមាបជ្ជនាភាវេន ‘‘សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ សិយា.

‘‘ហត្ថគ្គាហំ វា’’តិ ឯត្ថ ហត្ថេន សព្ពោបិ ឧបាទិន្នកោ កាយោ សង្គហិតោ, ន ភិន្នសន្តានោ តប្បដិពទ្ធោ ហត្ថាលង្ការាទិ. វេណិគ្គហណេន អនុបាទិន្នកោ អភិន្នសន្តានោ កេសលោមនខទន្តាទិកោ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អនុបាទិន្នកេនបិ កេនចិ កេសាទិនា ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា ផុសន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៧៤). តេន អនុបាទិន្នកានម្បិ កេសលោមាទីនំ អង្គភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ផស្សំ បដិជានាតីតិ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ. ផស្សស្ស អប្បដិវិជាននតោ ទុវង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា បាឡិអដ្ឋកថានយេន វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, តទត្ថជាននតោ. ផុដ្ឋភាវញ្ហិ បដិវិជានន្តោបិ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, អយមេកោ អត្ថោ, តស្មា មាតុគាមស្ស, អត្តនោ ច កាយបរិយាបន្នានំ កេសាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ ផុដ្ឋភាវំ ផុសិត្វា តំ សាទិយនំ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, ន កាយវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ឯវ. អនេកន្តិកញ្ហេត្ថ កាយវិញ្ញាណំ. មាតុគាមស្ស ឧបាទិន្នកេន កាយេន, អនុបាទិន្នកេន វា កាយេន ភិក្ខុនោ ឧបាទិន្នកកាយេ ផុដ្ឋេ បសន្នកាយិន្ទ្រិយោ ចេ ហោតិ, តស្ស កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តេនេវ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម សោ ហោតិ. អនុបាទិន្នកកាយោ, លោលុប្បោ អប្បសន្នកាយិន្ទ្រិយោ វា ហោតិ, តិមិរវាតេន ឧបហតកាយោ វា តស្ស កាយវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតិ. ន ច តេន ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, កេវលំ សេវនាធិប្បាយេន វាយមិត្វា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តោ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម មនោវិញ្ញាណេន, តេន វុត្តំ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ ឥមិនាស្ស វាយមតោ ផស្សបដិវិជាននា ទស្សិតា’’តិ. អបរោបិ ភិក្ខុ មាតុគាមស្ស កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា ផុដ្ឋោ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បាទេន្តេន ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនេកន្តិកញ្ហេត្ថ កាយវិញ្ញាណ’’ន្តិ. អបរោ វត្ថំ បារុបិត្វា និទ្ទាយន្តំ មាតុគាមំ កាយសំសគ្គរាគេន វត្ថស្ស ឧបរិភាគេ សណិកំ ផុសន្តោ វត្ថន្តរេន និក្ខន្តលោមសម្ផស្សំ អប្បដិវិជានន្តោបិ សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមិត្វា ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. ‘‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមីតិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ហិ វុត្តំ. អយំ ទុតិយោ អត្ថោ. ឯវំ អនេកត្ថត្តា, ឯវំ ទុវិញ្ញេយ្យាធិប្បាយតោ ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ ផស្សបដិវិជាននំ អង្គន្ត្វេវ ន វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ វុត្តេ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជិត្វាបិ នខេន លោមេន សំសគ្គោ ទិដ្ឋោ, ន ច មេ លោមឃដ្ដនេន កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ, តិមិរវាតថទ្ធគត្តោ ចាហំ ន ផស្សំ បដិវិជានាមីតិ អនាបន្នសញ្ញី សិយាតិ ន វុត្តំ, អបិច ‘‘ផស្សំ បដិវិជានាតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតី’’តិ ច ឯតេសំ បទានំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយំ ទស្សេត្វា សោ បញ្ញាបេតព្ពោ. ឯត្តាវតា ន តទត្ថជាននតោតិ ការណំ វិត្ថារិតំ ហោតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

២៧១. ‘‘រត្តំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតំ វិបរិណត’’ន្តិ កិញ្ចាបិ សាមញ្ញេន វុត្តំ, វិនីតវត្ថូសុ ‘‘មាតុយា មាតុបេមេន អាមសតិ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា កាយសំសគ្គរាគេនេវ រត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី’’តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, អថ ខោ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាវ មនុស្សិត្ថី ឥធាធិប្បេតា ‘‘មតិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិ…បេ… អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘មនុស្សិត្ថី’’តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធេ ‘‘ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា’’តិ វចនំ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាបិ ន សព្ពា មនុស្សវិគ្គហា ឥត្ថី ឥធ មនុស្សិត្ថី នាម. យក្ខិអាទយោ ហិ អត្តនោ ជាតិសិទ្ធេន ឥទ្ធិវិសេសេន ឥជ្ឈន្តិយោ មនុស្សវិគ្គហាបិ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាសុ យក្ខី ថុល្លច្ចយវត្ថុ ហោតិ វិនីតវត្ថូសុ យក្ខិយា កាយសំសគ្គេន ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា. តទនុលោមត្តា បេតិត្ថី, ទេវិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុ. តិរច្ឆានគតិត្ថី ទុក្កដវត្ថុ. តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុមេវាតិ ឯកេ. វិភង្គេ បន ‘‘មនុស្សិត្ថី ច ហោតិ មនុស្សិត្ថិសញ្ញី’’តិ បាឡិយា អភាវេន ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ យក្ខិសញ្ញី’’តិអាទិវចនេ សតិ យក្ខិអាទីនំ អនិត្ថិតាបសង្គតោ, ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិម្ហិ យក្ខិអាទីនំ អន្តោករណេ សតិ តាសំ សង្ឃាទិសេសវត្ថុភាវប្បសង្គតោ ច យក្ខិអាទយោ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯកេ បន ‘‘វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា កាយ…បេ… ទុក្កដស្សា’តិ ឯត្ថ អមនុស្សវិគ្គហា បាកតិកតិរច្ឆានគតិត្ថី អធិប្បេតា, តស្មា ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតសញ្ញីតិ តិរច្ឆានគតា ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’តិអាទិវារេសុបិ បាកតិកតិរច្ឆានគតោវ អធិប្បេតោ, សោ ច តិរច្ឆានគតបុរិសោវ. តេនេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកអាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុ មនុស្សបុរិសបដិសំយុត្តវារា វិយ តិរច្ឆានបដិសំយុត្តវារាបិ នាគតា’’តិ វទន្តិ. តថា បណ្ឌកោតិ ឥធ មនុស្សបណ្ឌកោវ, បុរិសោតិ ច ឥធ មនុស្សបុរិសោវ អាគតោ, តស្មា អមនុស្សិត្ថី អមនុស្សបណ្ឌកោ អមនុស្សបុរិសោ តិរច្ឆានគតិត្ថី តិរច្ឆានគតបណ្ឌកោ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ចាតិ អដ្ឋ ជនា ឥធ នាគតា, តេសំ វសេន វត្ថុសញ្ញាវិមតិភេទវសេន អាបត្តិភេទាភេទវិនិច្ឆយោ, អនាគតវារគណនា ច អសម្មុយ្ហន្តេន វេទិតព្ពា, តថា តេសំ ទុកមិស្សកាទិវារា, អាបត្តិអនាបត្តិភេទវិនិច្ឆយោ ច. ‘‘តត្ថ អមនុស្សបណ្ឌកអមនុស្សបុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថិតិរច្ឆានគតបណ្ឌកាតិ ចត្តារោ ទុក្កដវត្ថុកា, អមនុស្សិត្ថិមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា ថុល្លច្ចយវត្ថុកា, អមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ទុក្កដវត្ថុកា, បាឡិយំ បន អមនុស្សិត្ថិយា អនាគតត្តា អមនុស្សបណ្ឌកា, ឧភតោព្យញ្ជនកា បុរិសា ច នាគតា. តិរច្ឆានគតិត្ថិបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតបុរិសេន សមានគតិកត្តា នាគតា, មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ មនុស្សបណ្ឌកេន សមានគតិកត្តា អនាគតោ’’តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) បន ‘‘នាគមាណវិកាយបិ សុបណ្ណមាណវិកាយបិ កិន្នរិយាបិ គាវិយាបិ ទុក្កដមេវា’’តិ វុត្តត្តា តទេវ បមាណតោ គហេតព្ពំ.

តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតស្ស និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៣) ឯត្ថ ‘‘តិរច្ឆានគតោតិ យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហោ បាកតិកតិរច្ឆានគតតោ វិសិដ្ឋោ, តថា យក្ខបេតតិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហានំ ‘‘តិរច្ឆានគតស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ អបិច ទុក្កដមេវា’’តិ ឯត្ថ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា ច ‘‘បតនរូបំ បមាណំ, ន មរណរូប’’ន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិវិសេសវចនតោ ច ‘‘ឧភតោ អវស្សុតេ យក្ខស្ស វា បេតស្ស វា បណ្ឌកស្ស វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហស្ស វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បាចិ. ៦៦១) សាមញ្ញេន វចនតោ ច សោ វិសិដ្ឋោតិ សិទ្ធំ. វិសិដ្ឋត្តា ច តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តស្សាតិ វិសេសោ ហោតិ, តស្មា តត្ថ អាបត្តិវិសេសេន ភវិតព្ពំ. យទិ កាយសំសគ្គសិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថីបិ អធិប្បេតា, រូបសាមញ្ញេន សញ្ញាវិរាគត្តាសម្ភវតោ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុបិ សា វត្តព្ពា ភវេយ្យ, សា ចានាគតា. សរូបេន សំខិត្តវារត្តា នាគតាតិ ចេ? ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតោ ច ឧភិន្នំ ឥត្ថិសញ្ញីតិ ឥធ អាគតត្តា បុរិសលិង្គនិទ្ទេសោ ន យុជ្ជតិ, តស្មា តិរច្ឆានគតបុរិសោ ច ឥធ អាគតោ, តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា បាឡិយំ អនាគតាយបិ ទុក្កដមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តាតិ ឥមស្ស វចនស្ស ការណច្ឆាយា បរិយេសិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? ឥត្ថីនំ, បុរិសានញ្ច ឯកតោ វចនេ បុរិសលិង្គសព្ភាវតោ. ឥធ តិរច្ឆានគតបុរិសបណ្ឌកិត្ថិយោ តិស្សោបិ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘តិរច្ឆានគតោ’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ច មនុស្សវិគ្គហាមនុស្សវិគ្គហេសុ ឥត្ថិបណ្ឌកបុរិសសញ្ញិតា យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពា. ទុដ្ឋុល្លវាចាទិសិក្ខាបទទ្វយេ វារានំ សំខិត្តត្តា បុរិសតិរច្ឆានគតាទយោ នាគតា. យថាវុត្តេសុ អាបត្តិ, តថា តត្ថាបិ. អញ្ញថា បុរិសំ ឱភាសន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ បណ្ឌកំ ឱភាសន្តស្ស ច ថុល្លច្ចយន្តិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា តេ វារា សំខិត្តាតិ បញ្ញាយន្តីតិ. វិសេសោ ច បណ្ឌកេ, បុរិសេ, តិរច្ឆានគតេ ច ឥត្ថិសញ្ញិស្ស អត្ថិ, តថាបិ តត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ បមាណន្តិ ទ្វិន្នមេតេសំ វាទានំ យត្ថ យុត្តិ វា ការណំ វា អតិរេកំ ទិស្សតិ, តំ វិចារេត្វា គហេតព្ពន្តិ អារិចយោ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ.

តត្ថ បាឡិយំ អាគតវារគណនា តាវ ឯវំ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពា – ឥត្ថិមូលកា បញ្ច វារា បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតមូលកា ច បញ្ច បញ្ចាតិ វីសតិ វារា ឯកមូលកា, តថា ទុមូលកា វីសតិ, មិស្សកមូលកា វីសតីតិ សដ្ឋិ វារា, តានិ តីណិ វីសតិកានិ ហោន្តិ. ឯកេកស្មិំ វីសតិកេ ឯកេកមូលវារំ គហេត្វា កាយេន កាយបដិពទ្ធវារា តយោ វុត្តា. សេសា សត្តបញ្ញាស វារា សំខិត្តា, តថា កាយបដិពទ្ធេន កាយវារា តយោ វុត្តា, សេសា សំខិត្តា, ឯវំ កាយបដិពទ្ធេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវារេបិ តយោ តយោ វារា វុត្តា, សេសា សំខិត្តា. ឯវំ ឆន្នំ តិកានំ វសេន អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ សរូបតោ វុត្តា, សេសា ទ្វេចត្តាលីសាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ. តតោ បរំ មាតុគាមស្ស សារត្តបក្ខេ កាយេន កាយន្តិ ឯកមេកំ វឌ្ឍេត្វា បុព្ពេ វុត្តា អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ ឯកវីសតិ វារា សរូបេន អាគតា, នវនវុតាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ. តតោ បរំ អាបត្តានាបត្តិទីបកា ចត្តារោ សេវនាធិប្បាយមូលកា ចត្តារោ មោក្ខាធិប្បាយមូលកាតិ ទ្វេ ចតុក្កា អាគតា.

តត្ថាយំ វិសេសោ – យទិទំ មាតិកាយ បរាមសនបទំ, តេន យស្មា អាមសនាទីនិ ឆុបនបរិយោសានានិ ទ្វាទសបិ បទានិ គហិតានិ, តស្មា បទុទ្ធារំ អកត្វា ‘‘អាមសនា បរាមសនំ ឆុបន’’ន្តិ អាហ. បរាមសនំ នាម អាមសនា. ‘‘ឆុបន’’ន្តិ ហិ វុត្តេ បរាមសនម្បិ វិសុំ ឯកត្តំ ភវេយ្យាតិ វេទិតព្ពំ. ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី ចាតិ ឥមស្មិំ បឋមវារេ ឯវ ទ្វាទសបិ អាមសនាទីនិ យោជេត្វា ទស្សិតានិ. តតោ បរំ អាទិម្ហិ ទ្វេ បទានីតិ ចត្តារិ បទានិ អាគតានិ, ឥតរានិ សំខិត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. និស្សគ្គិយេន កាយវារាទីសុ បន សព្ពាការេន អលាភតោ អាមសនមេវេកំ អាគតំ, នេតរានិ. ‘‘សញ្ចោបេតិ ហរតី’’តិ បាឋោ, សញ្ចោបេតិ ច. គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបនេ’’តិ ច បច្ឆា ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ សម្មសនា ហោតី’’តិ ច ‘‘វេណិគ្គាហេ អាបត្តិយា បញ្ញត្តត្តា លោមផុសនេបិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ច ‘‘តំ បកាសេតុំ ឧបាទិន្នកេន ហីតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ច លិខិតំ.

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេតិ ឥមស្មិំយេវ យថានិទ្ទិដ្ឋេ និទ្ទេសេ. ‘‘សទិសំ អគ្គហេសី’’តិ វុត្តេ តាទិសំ អគ្គហេសីតិ គរុកំ តត្ថ ការយេតិ អត្ថោ, កាយសំសគ្គវិភង្គេ វាតិ អត្ថោ. ឥតរោបិ កាយបដិពទ្ធឆុបនកោ. គហណេ ចាតិ គហណំ វា. វិរាគិតេតិ វិរទ្ធេ. សារត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តំ, អត្តនា អធិប្បេតន្តិ អត្ថោ. ‘‘មាតុភគិនិអាទិវិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ ញាតិបេមវសេន គណ្ហិ, ឯត្ថ ទុក្កដំ យុត្តំ. ‘‘កាយសំសគ្គរាគំ វា សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ មាតរំ គណ្ហិ, អនធិប្បេតំ គណ្ហិ. ឯត្ថ មហាសុមត្ថេរវាទេន ថុល្លច្ចយំ ‘‘កាយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហាតិ, ថុល្លច្ចយន្តិ លទ្ធិកត្តា. ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ២៧៣) វចនតោ សង្ឃាទិសេសោបិ ខាយតិ. ‘‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សារត្តំ គណ្ហាតិ, ឯត្ថបិ សង្ឃាទិសេសោវ ខាយតិ ‘‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វចនតោ. ឯត្ថ បន ‘‘ន បុព្ពភាគេ កាយសំសគ្គរាគត្តា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ ការណំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘គរុកាបត្តិភយេន ‘នីលមេវ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ វាយាមន្តោ កាយំ ឃដ្ដេតិ, បុព្ពភាគេ តស្ស ‘កាយបដិពទ្ធំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ បវត្តត្តា ទុក្កដេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ធម្មសិរិត្ថេរោ ‘‘ឯវរូបេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វទតិ កិរ. ‘‘ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកឥត្ថិយា បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកបុរិសេ វុត្តនយេន អាបត្តិភេទោ, ឥត្ថិលិង្គស្ស បដិច្ឆន្នកាលេបិ ឥត្ថិវសេនេវ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២៨១. តិណណ្ឌុបកន្តិ ហិរិវេរាទិមូលានិ គហេត្វា កត្តព្ពំ. តាលបណ្ណមុទ្ទិកន្តិ តាលបណ្ណមយំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ, តេន តាលបណ្ណមយំ កដំ, កដិសុត្តកំ, កណ្ណបិឡន្ធនាទិ សព្ពំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. តម្ពបណ្ណិវាសិនោ ឥត្ថិរូបំ លិខិតំ, កដិកបដញ្ច ន ឆុបន្តិ កិរ. អាករតោ មុត្តមត្តោ. រតនមិស្សោតិ អលង្ការត្ថំ កតោ កញ្ចនលតាទិវិនទ្ធោ. សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វាតិ សុវណ្ណរសំ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា. ពីជតោ ធាតុបាសាណតោ បដ្ឋាយ. ថេរោ ន កប្បតីតិ ‘‘តុម្ហាកំ បេសិត’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘ចេតិយស្ស បូជំ ករោថា’’តិ វុត្តេ វដ្ដតិ កិរ. ពុព្ពុឡកំ តារកំ. អារកូដលោហម្បិ ជាតរូបគតិកមេវ.

វុត្តញ្ហេតំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ –

‘‘អារកូដលោហំ សុវណ្ណសទិសមេវ, សុវណ្ណំ អនុលោមេតិ, អនាមាស’’ន្តិ.

‘‘ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេកទេសោបិ អនុញ្ញាតោ ហោតីតិ តត្ថ តត្ថ អធិប្បាយំ ញត្វា វិភាវេតព្ពំ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៨៣. តតិយេ តយោ សង្ឃាទិសេសវារា តយោ ថុល្លច្ចយវារា តយោ ទុក្កដវារា តយោ កាយបដិពទ្ធវារាតិ ទ្វាទស វារា សរូបេន អាគតា. តត្ថ តយោ សង្ឃាទិសេសវារា ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តាតិ តិណ្ណំ វីសតិកានំ ឯកេកមូលា វារាតិ វេទិតព្ពា, តស្មា ឥធ វិសេសាតិ បណ្ណាស វារា សំខិត្តា ហោន្តិ, អញ្ញថា ឥត្ថី ច ហោតិ វេមតិកោ សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គំ បស្សាវមគ្គំ អាទិស្ស វណ្ណម្បិ ភណតិ…បេ… អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឥត្ថី ច ហោតិ បណ្ឌកបុរិសសញ្ញី តិរច្ឆានគតសញ្ញី សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គំ បស្សាវមគ្គំ អាទិស្ស វណ្ណម្បិ ភណតិ អក្កោសតិបិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. បណ្ឌកោ ច ហោតិ បណ្ឌកសញ្ញី សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ បណ្ឌកស្ស វច្ចមគ្គំ អាទិស្ស វណ្ណម្បិ ភណតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សាតិ ឯវមាទីនំ អាបត្តិដ្ឋានានំ អនាបត្តិដ្ឋានតា អាបជ្ជេយ្យ, ន ចាបជ្ជតិ, បណ្ឌកេ ឥត្ថិសញ្ញិស្ស ទុក្កដន្តិ ទីបេតុំ ‘‘ឥត្ថី ច បណ្ឌកោ ច ឧភិន្នំ ឥត្ថិសញ្ញី អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសេន ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិស្ស ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ វុត្តមេវ ហោតិ, តស្មា សព្ពត្ថ សំខិត្តវារេសុ ថុល្លច្ចយដ្ឋានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុក្កដដ្ឋានេ ទុក្កដម្បិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តថា ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ វេមតិកោ សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា វច្ចមគ្គំ បស្សាវមគ្គំ ឋបេត្វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណម្បិ ភណតិ…បេ… ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិនា នយេន ថុល្លច្ចយខេត្តេបិ យថាសម្ភវំ ឧទ្ធរិតព្ពា. តថា ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ វេមតិកោ សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយបដិពទ្ធំ អាទិស្ស វណ្ណម្បិ ភណតិ…បេ… ទុក្កដស្សា’’តិអាទិនា នយេន កាយបដិពទ្ធវារាបិ យថាសម្ភវំ ឧទ្ធរិតព្ពា. កាយប្បដិពទ្ធវារត្តិកំ វិយ និស្សគ្គិយវារត្តិកំ លព្ភមានម្បិ អាបត្តិវិសេសាភាវតោ ន ឧទ្ធដំ. កាយប្បដិពទ្ធវារត្តិកេ បន ទិន្ននយត្តា តម្បិ តទនុលោមា វារា ច ឧទ្ធរិតព្ពា. សព្ពត្ថ ន-វិញ្ញូ តរុណទារិកា, មហល្លិកា ឧម្មត្តិកាទិកា ច អនធិប្បេតា, បគេវ បាកតិកា តិរច្ឆានគតិត្ថីនំ, តថា បណ្ឌកាទយោបីតិ វេទិតព្ពា. សេសំ ទុតិយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

២៨៥. វុត្តនយមេវាតិ ‘‘កាយសំសគ្គេ ឥត្ថិលក្ខណេនា’’តិ លិខិតំ. ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេនា’’តិ កិរ មហាអដ្ឋកថាបាឋោ. សីសំ ន ឯតីតិ អក្កោសនំ ន ហោតិ, ឃដិតេ បន ហោតិ. តត្រាយំ វិសេសោ – ឥមេហិ តីហិ ឃដិតេ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ និយតវចនត្តា, អច្ចោឡារិកត្តា វា, ន អញ្ញេហិ អនិមិត្តាសីតិអាទីហិ អដ្ឋហិ. តត្ថ អលោហិតាសិ, ធុវលោហិតាសិ, ធុវចោឡាសិ, បគ្ឃរណីសិ, ឥត្ថិបណ្ឌកាសិ, វេបុរិសិកាសីតិ ឯតានិ ឆ មគ្គានំ អនិយតវចនានិ, អនិមិត្តាសិ, និមិត្តមត្តាសីតិ ទ្វេ បទានិ អនច្ចោឡារិកានិ ច, យតោ អដ្ឋបទានិ ‘‘សង្ឃាទិសេសំ ន ជនេន្តី’’តិ វុត្តានិ, តស្មា តានិ ថុល្លច្ចយវត្ថូនិ. បរិព្ពាជកវត្ថុម្ហិ វិយ អក្កោសមត្តត្តា ទុក្កដវត្ថូនីតិ ឯកេ. ឥត្ថិបណ្ឌកាសិ, វេបុរិសិកាសីតិ ឯតានេវ បទានិ សកលសរីរសណ្ឋានភេទទីបកានិ សុទ្ធានិ សង្ឃាទិសេសំ ន ជនេន្តិ សកលសរីរសាមញ្ញត្តា, ឥតរានិ ជនេន្តិ អសាមញ្ញត្តា. តានិ ហិ បស្សាវមគ្គមេវ ទីបេន្តិ សិខរណី-បទំ វិយ. ឧភតោព្យញ្ជនាសីតិ វចនំ បន បុរិសនិមិត្តេន អសង្ឃាទិសេសវត្ថុនា មិស្សវចនំ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ច ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ, បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ. យទិ តម្បិ ជនេតិ, កថំ អនិមិត្តាសីតិអាទិបទានិ ន សង្ឃាទិសេសំ ជនេន្តីតិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ. បុរិសស្សបិ និមិត្តាធិវចនតោ, ‘‘មេថុនុបសំហិតាហិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ មាតិកាយ លក្ខណស្ស វុត្តត្តា ច មេថុនុបសំហិតាហិបិ ឱភាសនេ បដិវិជានន្តិយា សង្ឃាទិសេសោ, អប្បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, ឥតរេហិ ឱភាសនេ បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តិយា ទុក្កដន្តិ ឯកេ, សព្ពំ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

២៨៧. ហសន្តោតិ យំ ឧទ្ទិស្ស ភណតិ, សា ចេ បដិវិជានាតិ, សង្ឃាទិសេសោ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២៨៩. ‘‘បដិវុត្តំ នាមា’’តិ បាឋោ. នោ-សទ្ទោ អធិកោ. ‘‘អក្ខរលិខនេនបិ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តំ អាវជ្ជនសមនន្តរវិធិនា សមេតិ ចេ, គហេតព្ពំ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩០. ចតុត្ថេ តយោ សង្ឃាទិសេសវារា អាគតា, សេសា សត្តបញ្ញាស វារា ថុល្លច្ចយទុក្កដាបត្តិកាយ សំខិត្តាតិ វេទិតព្ពា, តតោ អញ្ញតរោ អសម្ភវតោ ឥធ ន ឧទ្ធដោ. សេសយោជនក្កមោ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. នគរបរិក្ខារេហីតិ បាការបរិខាទីហិ នគរបរិវារេហិ. សេតបរិក្ខារោតិ សេតាលង្ការោ, សីលាលង្ការោតិ អត្ថោ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.៤). ចក្កវីរិយោតិ វីរិយចក្កោ. វសលំ ទុគ្គន្ធន្តិ និមិត្តំ សន្ធាយាហ, តទេវ សន្ធាយ ‘‘កិំ មេ បាបកំ, កិំ មេ ទុគ្គន្ធ’’ន្តិ វុត្តំ.

២៩១. សន្តិកេតិ យត្ថ ឋិតោ វិញ្ញាបេតិ. ‘‘បឋមវិគ្គហេ សចេ បាឡិវសេន យោជេតីតិ កាមហេតុបារិចរិយាអត្ថោ. សេសន្តិ ‘អធិប្បាយោ’តិ បទំ ព្យញ្ជនំ អត្ថាភាវតោ. ទុតិយេ បាឡិវសេន កាមហេតុ-បទានិ ព្យញ្ជនានិ តេសំ តត្ថ អត្ថាភាវតោ. ឯវំ ចត្តារិ បទានិ ទ្វិន្នំ វិគ្គហានំ វសេន យោជិតានីតិ អបរេ វទន្តី’’តិ វុត្តំ.

២៩៥. ឯតេសុ សិក្ខាបទេសុ មេថុនរាគេន វីតិក្កមេ សតិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ. តស្មា ‘‘កិំ ភន្តេ អគ្គទានន្តិ. មេថុនធម្ម’’ន្តិ ឥទំ កេវលំ មេថុនធម្មស្ស វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តំ, ន មេថុនធម្មាធិប្បាយេន តទត្ថិយា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, បរស្ស ភិក្ខុនោ កាមបារិចរិយាយ វណ្ណភណនេ ទុក្កដំ. ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, តស្ស អគ្គទានំ ទេហី’’តិ បរិយាយវចនេនបិ ទុក្កដំ. ‘‘អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសេយ្យ. យា មាទិសំ សីលវន្ត’’ន្តិ ច វុត្តត្តាតិ ឯកេ. បញ្ចសុ អង្គេសុ សព្ភាវា សង្ឃាទិសេសោវាតិ ឯកេ. វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទទ្វយេ កាយសំសគ្គេ វិយ យក្ខិបេតីសុ ទុដ្ឋុល្លត្តកាមវចនេ ថុល្លច្ចយ’ន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាសុ បន នាគត’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘ឧភតោព្យញ្ជនកោ បន បណ្ឌកគតិកោវា’’តិ វទន្តិ.

អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៧. អហម្ហិ ទុគ្គតាតិ អហំ អម្ហិ ទុគ្គតា. អហំ ខ្វយ្យោតិ ឯត្ថ អយ្យោតិ ពហុវចនំ ហោតិ.

២៩៨. ឱយាចន្តីតិ នីចំ កត្វា ទេវេ យាចន្តិ. អាយាចន្តីតិ ឧច្ចំ កត្វា អាទរេន យាចន្តិ. អលង្ការាទីហិ មណ្ឌិតោ កេសសំវិធានាទីហិ បសាធិតោ. ‘‘មណ្ឌិតករណេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៣០៣. សហ បរិទណ្ឌេន វត្តមានាតិ អត្ថោ. ឆន្ទវាសិនី នាម ‘‘បិយា បិយំ វសេតី’’តិ បាឡិ, បុរិសំ វាសេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បិយោ បិយំ វាសេតី’’តិ អដ្ឋកថា.

តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ អវស្សំ អារោចេន្តិយា ចេ អារោចេតីតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ មាតាបិតូនំ ចេ អារោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោតិ វិនយវិនិច្ឆយេ ‘‘វត្ថុ ឱលោកេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. វត្ថុម្ហិ ច ‘‘ឧទាយិត្ថេរោ គណិកាយ អារោចេសី’’តិ វុត្តំ. តំ ‘‘មាតាទីនម្បិ វទតោ វិសង្កេតោ នត្ថី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ និប្បយោជនំ. តំ បនេតន្តិ អាចរិយស្ស វចនំ. មាតុរក្ខិតំ ព្រូហីតិ បេសិតស្ស គន្ត្វា មាតាបិតុរក្ខិតំ វទតោ តស្ស តស្សា មាតុរក្ខិតភាវេបិ សតិ វិសង្កេតមេវ, កស្មា? ‘‘បិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេត’’ន្តិ វុត្តត្តា ឥតរថា អាទិ-សទ្ទោ និរត្ថកោ សិយា. ឯកំ ទសកំ ឥតរេន ទសកេន យោជេត្វា បុព្ពេ សុក្កវិស្សដ្ឋិយំ វុត្តនយត្តា មាតុរក្ខិតាយ មាតា អត្តនោ ធីតុសន្តិកំ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៣៨. អនភិនន្ទិត្វាតិ វចនមត្តមេវ, យទិបិ អភិនន្ទតិ, យាវ សាសនំ នារោចេតិ, តាវ ‘‘វីមំសិតោ’’តិ ន វុច្ចតិ. សាសនារោចនកាលេតិ អាណាបកស្ស សាសនវចនក្ខណេ. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ឯកង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. វត្ថុគណនាយ សង្ឃាទិសេសោតិ ឧភយវត្ថុគណនាយ កិរ.

៣៣៩. ចតុត្ថេ អនាបត្តីតិ ឯត្ថ បន ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ ន បច្ចាហរតិ, អនាបត្តីតិ ឯត្ថ វិយ ‘គច្ឆន្តោ ន សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតី’តិ អនាបត្តិបាឡិយាបិ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, ឯកច្ចេសុ បោត្ថកេសុ ‘‘អត្ថី’’តិបិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

៣៤១. អលំវចនីយាតិ ន វចនីយា, និវារណេ អលំ-សទ្ទោ. ថេរបិតា វទតីតិ ជិណ្ណបិតា វទតីតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា, បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ ន យក្ខោ’’តិអាទិ នត្ថិ, តថាបិ កាយសំសគ្គាទីសុ ‘‘មនុស្សិត្ថី’’តិ ឥត្ថីវវត្ថានស្ស កតត្តា ឥធាបិ មនុស្សិត្ថី ឯវាតិ បញ្ញាយតិ. មេថុនបុព្ពភាគត្តា មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ ច ថុល្លច្ចយវត្ថុកោវ ហោតិ, សេសា មនុស្សបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកតិរច្ឆានគតបុរិសាទយោ ទុក្កដវត្ថុកាវ មិច្ឆាចារសាសនង្គសម្ភវតោតិ វេទិតព្ពំ. យថាសម្ភវំ បន វារា ឧទ្ធរិតព្ពា. បញ្ញត្តិអជាននេ វិយ អលំវចនីយភាវាជាននេបិ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ ‘‘ឥមស្មិម្បី’’តិ វុត្តមេវ ហោតិ. ‘‘លេខំ នេត្វា បដិលេខំ អារោចិតស្សាបិ សញ្ចរិត្តំ នត្ថិ សញ្ចរិត្តភាវមជានន្តស្សា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៤២. យាចនាតិ ‘‘ទេថ ទេថា’’តិ ចោទនា. វិញ្ញត្តីតិ ឥមិនា នោ អត្ថោតិ វិញ្ញាបនា. ‘‘ហត្ថកម្មំ យាចិតោ ឧបករណំ, មូលំ វា ទស្សតី’’តិ យាចតិ, ន វដ្ដតីតិ. វដ្ដតិ សេនាសនេ ឱភាសបរិកថាទីនំ លទ្ធត្តាតិ ឯកេ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អស្សាមិកំ. ន អាហដំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ‘‘សូបោទនវិញ្ញត្តិទុក្កដំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កិញ្ចាបិ គរុភណ្ឌប្បហោនកេសូតិ វុត្តំ, តថាបិ យំ វត្ថុវសេន អប្បំ ហុត្វា អគ្ឃវសេន មហា ហរិតាលហិង្គុលិកាទិ, តំ យាចិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

៣៤៤. សោ កិរាតិ ឥសិ. តទា អជ្ឈគមា តទជ្ឈគមា.

៣៤៨-៩. ន ហិ សក្កា យាចនាយ កាតុំ, តស្មា សយំ យាចិតកេហិ ឧបករណេហីតិ អធិប្បាយោ. ព្យញ្ជនំ សមេតិ, ន អត្ថោ. កស្មា? ឥធ ឧភយេសំ អធិប្បេតត្តា, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. ឥធ វុត្តនយេនាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទវិភង្គេ វុត្តនយេន. ‘‘សញ្ញាចិកាយា’’តិ វចនតោ ករោន្តេនាបិ, ‘‘បរេហិ បរិយោសាបេតី’’តិ វចនតោ ការាបេន្តេនាបិ បដិបជ្ជិតព្ពំ. ឧភោបេតេ ការកការាបកា. ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យ, ‘‘ការយមានេនា’’តិ ហិ ព្យញ្ជនំ ‘‘ករោន្តេនា’’តិ វុត្តេ វិលោមិតំ ហោតិ អតទត្ថត្តា. ន ហិ ការាបេន្តោ នាម ហោតិ. ‘‘ឥធ វុត្តនយេនាតិ ទេសិតវត្ថុកបមាណិកនយេន. ឯវំ សន្តេ ‘ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វា’តិ វចនតោ ករោន្តេនាបិ បរេហិ វិប្បកតំ វត្តព្ពន្តិ ចេ, តទត្ថវិស្សជ្ជនត្ថំ ‘យទិ បនាតិអាទិមាហា’’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ករោន្តោ’’តិ វចនវសេន វុត្តំ. ‘‘អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ចា’’តិ អវត្វា វិកប្បត្ថស្ស វា-សទ្ទស្ស គហិតត្តា ឯកតោភាគេបិ វឌ្ឍិតេ អាបត្តិ ឯវ. បមាណយុត្តមញ្ចោ កិរ នវវិទត្ថិ. ‘‘‘ចតុហត្ថវិត្ថារា’តិ វចនេន ‘តិរិយំ តិហត្ថា វា’តិ វចនម្បិ សមេតិ ‘យត្ថ បមាណយុត្តោ’តិអាទិសន្និដ្ឋានវចនាសម្ភវតោ’’តិ វុត្តំ. បមាណតោ ឩនតរម្បីតិ វិត្ថារតោ ចតុបញ្ចហត្ថម្បិ ទីឃតោ អនតិក្កមិត្វា វុត្តបមាណមេវ ទេសិតវត្ថុ. អទេសិតវត្ថុញ្ហិ ករោតោ អាបត្តិ. បមាណាតិក្កន្តា កុដិ ឯវ បមាណាតិក្កន្តំ កុដិំ ករេយ្យាតិ វុត្តត្តា. ‘‘ថម្ភតុលា’’តិ បាឋោ. អនុស្សាវនានយេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ទមិឡភាសាយបិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

៣៥៣. ចារភូមិ គោចរភូមិ. ន គហិតាតិ ន វារិតា. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ការណាយ គុត្តិពន្ធនាគារំ, អករណដ្ឋានំ វា ធម្មគន្ធិកា ហត្ថបាទច្ឆិន្ទនកា គន្ធិកា’’តិ លិខិតំ. ទ្វីហិ ពលិពទ្ទេហីតិ ហេដ្ឋិមកោដិយា កិរ វុត្តតោ អាវិជ្ជិតុំ ន សក្កា ឆិន្នាវដត្តា, និគមនស្សាបិ អត្ថប្បកាសនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បាចិនន្តិ វត្ថុ អធិដ្ឋានំ. តទត្ថាយាតិ តច្ឆនត្ថាយ. បណ្ណសាលម្បីតិ ឧល្លិត្តាវលិត្តកុដិមេវ បណ្ណច្ឆទនំ. តេនេវ ‘‘សភិត្តិច្ឆទន’’ន្តិ វុត្តំ, អលិត្តំ កិរ សព្ពំ វដ្ដតិ. បុព្ពេ ថោកំ ឋបិតំ បុន វឌ្ឍេត្វា. តស្មិន្តិ ទ្វារពន្ធនេ វា វាតបានេ វា ឋបិតេ. បឋមមេវាតិ ឯត្ថ បត្តកាលេ ឯវាតិ កិរ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ឧបតិស្សត្ថេរោ ឋបិតកាលេវាតិ កិរ. បុរិមេន លេបស្ស អឃដិតត្តា ទុតិយេន វត្តសីសេន កតត្តា ឧភិន្នម្បិ អនាបត្តិ. សចេ អាណត្តេន កតំ, ‘‘ករោតិ វា ការាបេតិ វា’’តិ វចនតោ អាបត្តិ ឧភិន្នំ សតិ អត្តុទ្ទេសិកតាយ, អសតិ មូលដ្ឋស្សេវ. ហេដ្ឋិមប្បមាណសម្ភវេ សតិ សព្ពមត្តិកាមយំ កុដិំ ករោតោ អាបត្តិ ទុក្កដេន សង្ឃាទិសេសោតិ អាចរិយស្ស តក្កោ.

៣៥៤. ឆត្តិំស ចតុក្កានិ នាម អទេសិតវត្ថុកចតុក្កំ ទេសិតវត្ថុកចតុក្កំ បមាណាតិក្កន្តចតុក្កំ បមាណិកចតុក្កំ អទេសិតវត្ថុកបមាណាតិក្កន្តចតុក្កំ ទេសិតវត្ថុកបមាណិកចតុក្កន្តិ ឆ ចតុក្កានិ, ឯវំ សមាទិសតិវារាទីសុបិ បញ្ចសូតិ ឆត្តិំស. អាបត្តិភេទទស្សនត្ថន្តិ ឯត្ថ យស្មា ‘‘សារម្ភេ ចេ, ភិក្ខុ, វត្ថុស្មិំ អបរិក្កមនេ…បេ… សង្ឃាទិសេសោ’’តិ មាតិកាយំ អវិសេសេន វុត្តត្តា សារម្ភអបរិក្កមនេបិ សង្ឃាទិសេសោវាតិ មិច្ឆាគាហវិវជ្ជនត្ថំ អាបត្តិភេទោ ទស្សិតោ, តស្មា វុត្តានីតិ អធិប្បាយោ. វិភង្គេ ឯវំ អវត្វា កិមត្ថំ មាតិកាយំ ទុក្កដវត្ថុ វុត្តន្តិ ចេ? ភិក្ខូ អភិនេតព្ពា វត្ថុទេសនាយ, តេហិ ភិក្ខូហិ វត្ថុ ទេសេតព្ពំ. កីទិសំ? អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, នេតរំ, ឥតរស្មិំ ‘‘សារម្ភេ ចេ ភិក្ខុ វត្ថុស្មិំ អបរិក្កមនេ’’តិ ឯវំ អានិសំសវសេន អាគតត្តា វុត្តំ. យស្មា វត្ថុ នាម អត្ថិ សារម្ភំ, អត្ថិ អនារម្ភំ, អត្ថិ សបរិក្កមនំ, អត្ថិ អបរិក្កមនំ, អត្ថិ សារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អត្ថិ សារម្ភំ អបរិក្កមនំ, អត្ថិ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អត្ថិ អនារម្ភំ អបរិក្កមនន្តិ ពហុវិធត្តា វត្ថុ ទេសេតព្ពំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, នេតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កិមត្ថិកា បនេសា ទេសនាតិ ចេ? គរុកាបត្តិបញ្ញាបនហេតុបរិវជ្ជនុបាយត្ថា. វត្ថុទេសនាយ ហិ គរុកាបត្តិបញ្ញាបនហេតុត្តា អកតវិញ្ញត្តិ គិហីនំ បីឡាជននេន អត្តទុក្ខបរទុក្ខហេតុភូតោ ច សារម្ភភាវោតិ ឯតេ វត្ថុទេសនាបទេសេន ឧបាយេន បរិវជ្ជិតា ហោន្តិ. ន ហិ ភិក្ខុ អកប្បិយកុដិករណត្ថំ គិហីនំ វា បីឡានិមិត្តំ សារម្ភវត្ថុ. កុដិករណត្ថំ វា វត្ថុំ ទេសេន្តីតិ បឋមមេវ សាធិតមេតំ. វោមិស្សកាបត្តិយោតិ ទុក្កដសង្ឃាទិសេសមិស្សកាបត្តិយោ.

៣៥៥. តត្ថ ‘‘ទ្វីហិ សង្ឃាទិសេសេហី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ទ្វិន្នំ សង្ឃាទិសេសេនា’’តិ វិភត្តិព្យត្តយេន, វចនព្យត្តយេន ច វុត្តំ. ‘‘អាបត្តិ ទ្វិន្នំ សង្ឃាទិសេសាន’’ន្តិបិ បាឋោ.

៣៦៤. ន ឃដយតិ ឆទនលេបាភាវតោ, អនាបត្តិ, តំ បរតោ សាធិយតិ. ឆទនមេវ សន្ធាយ ឧល្លិត្តាវលិត្តតា វុត្តាតិ. ‘‘កុក្កុដច្ឆិកគេហំ វដ្ដតីតិ វត្វា បុន ឆទនំ ទណ្ឌកេហីតិអាទិនា នយេន តំ ទស្សេន្តេហិ តិណបណ្ណច្ឆទនាកុដិកាវ វុត្តា. តត្ថ ឆទនំ ទណ្ឌកេហិ ទីឃតោ តិរិយញ្ច ជាលំ វិយ ពន្ធិត្វា តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា ឆាទេតុំ ឧល្លិត្តាទិភាវោ ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោតិ យុត្តមិទំ. តស្មា មត្តិកាមយំ ភិត្តិំ វឌ្ឍាបេត្វា ឧបរិ ឧល្លិត្តំ វា អវលិត្តំ វា ឧភយំ វា ភិត្តិយា ឃដិតំ ករោន្តស្ស អាបត្តិ ឯវ វិនាបិ ភិត្តិលេបេនា’’តិ លិខិតំ. ‘‘‘សោ ច ឆទនមេវ សន្ធាយា’តិ បធានវសេន វុត្តំ, ន ហេដ្ឋាភាគំ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ឯត្ថាតិ តិណកុដិកាយ. យថាសមាទិដ្ឋាយាតិ យថាវុត្តប្បការន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាបត្តិ ការុកានំ តិណ្ណំ ទុក្កដាន’’ន្តិអាទិម្ហិ សោ សុណាតិឆក្កម្បិ លព្ភតិ. ឧភយត្ថ សមាទិដ្ឋត្តា អាណាបកស្ស អនាបត្តិ. អាណត្តស្ស យថា សមាទិដ្ឋំ អាណាបកេន, តថា អករណបច្ចយា ទុក្កដំ. សចេ ‘‘អហម្បេត្ថ វសាមី’’តិ អត្តុទ្ទេសម្បិ ករោតិ, សង្ឃាទិសេសោវ. ‘‘កុដិំ ករោថា’’តិ អវិសេសេន វុត្តដ្ឋានេ បន អាណាបកស្សាបិ សង្ឃាទិសេសោ អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស.

អហញ្ច វសិស្សាមីតិ ឯត្ថ បរស្ស យស្ស កស្សចិ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស អភាវា អាបត្តិ ឯវ ‘‘ករោន្តស្ស វា’’តិ និយមិតត្តា, អនាបត្តិ អវិភត្តត្តា. ‘‘ឥធ បញ្ញត្តិជាននមត្តមេវ ចិត្ត’’ន្តិ ច លិខិតំ. អនុគណ្ឋិបទេ បន អហញ្ច វសិស្សាមីតិ ឯត្ថ យោ ‘‘មយ្ហំ វាសាគារញ្ច ភវិស្សតី’’តិ ឥច្ឆតិ, តស្សាបត្តិ. យោ បន ឧបោសថាគារំ ឥច្ឆតិ, តស្ស អនាបត្តិ, តស្មា ‘‘ឧភយំ សមេតី’’តិ វត្វា ច ‘‘វិនយវិនិច្ឆយេ អាគតេ គរុកេ ឋាតព្ព’’ន្តិ វចនតោ មហាបច្ចរិវាទតោ ឥតរោ បច្ឆា វត្តព្ពោតិ ចេ? ន, ពលវត្តា. ‘‘វាសាគារំ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ, អនាបត្តី’’តិ វចនតោ, ភោជនសាលាទីនម្បិ អត្ថាយ ឥមិនា កតត្តា សង្ករា ជាតា. យថា – ទ្វេ តយោ ‘‘ឯកតោ វសិស្សាមា’’តិ ករោន្តិ, រក្ខតិ តាវាតិ ឯត្ថ វិយ. ‘‘ឥទំ ឋានំ វាសាគារំ ភវិស្សតិ, ឥទំ ឧបោសថាគារ’’ន្តិ វិភជិត្វា កតេបិ អាបត្តិ ឯវ. ទ្វីសុ មហាបច្ចរិវាទោ ពលវា, តស្មា ‘‘បច្ឆា វុត្តោ’’តិអាទិនា អតីវ បបញ្ចិតំ. កិំ តេន. ‘‘អត្តនា វិប្បកតំ អត្តនា ច បរេហិ ច បរិយោសាបេតី’’តិអាទិនា នយេន អបរានិបិ ចតុក្កានិ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា ទស្សេតព្ពានិ, លេណាទីសុ កិញ្ចាបិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ, អកតវិញ្ញត្តិយា សតិ តប្បច្ចយា អាបត្តិ ឯវ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៦៦. សត្តមេ វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោតិ វេទិតព្ពោ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. សាវកេន បត្តព្ពន្តិ បកតិសាវកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អគ្គសាវកំ. យថូបនិស្សយយថាបុគ្គលវសេន ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិអាទិ វុត្តំ. កេនចិ សាវកេន តិស្សោ វិជ្ជា, កេនចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កេនចិ ឆ អភិញ្ញា, កេនចិ កេវលោ នវលោកុត្តរធម្មោតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ យថាសម្ភវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៣៨២. ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ សុត្តន្តិកា’’តិអាទិវចនតោ ធរមានេបិ ភគវតិ បិដកត្តយបរិច្ឆេទោ អត្ថីតិ សិទ្ធំ. ធម្មកថិកាតិ អាភិធម្មិកា រតិយា អច្ឆិស្សន្តីតិអាទិ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស នេសំ តិរច្ឆានកថាយ រតិនិយោជនំ វិយ ទិស្សតិ, ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. សុត្តន្តិកាទិសំសគ្គតោ តេសំ សុត្តន្តិកាទីនំ ផាសុវិហារន្តរាយំ, តេសម្បិ តិរច្ឆានកថារតិយា អភាវេន អនភិរតិវាសំ, តតោ នេសំ សាមញ្ញា ចាវនញ្ច បរិវជ្ជន្តោ ឯវំ ចិន្តេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘និម្មិតានំ ធម្មតាតិ សាវកេហិ និម្មិតានំយេវ, ន ពុទ្ធេហី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សាធកតមំ ករណ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេ ករណត្ថេយេវ តតិយាវិភត្តីតិ អត្ថោ.

៣៨៣-៤. យន្តិ យេន. ‘‘កត្តាតិ កត្តា, ន កត្តា’’តិ លិខិតំ. ‘‘ភរិយំ វិយ មំ អជ្ឈាចរតី’’តិ វទន្តិយា ពលវតី ចោទនា. តេន ហីតិ ឯត្ថ យថា ឆុបនមត្តេ វិប្បដិសារីវត្ថុស្មិំ កាយសំសគ្គរាគសម្ភវា អបុច្ឆិត្វា ឯវ សង្ឃាទិសេសំ បញ្ញាបេសិ, តថេវ បុព្ពេវស្សា ទុស្សីលភាវំ ញត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ តាវ ភូតាយ បដិញ្ញាយ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតិ. អថ អភូតាយ, ភគវតា ‘‘នាសេថា’’តិ ន វត្តព្ពំ, វុត្តញ្ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘យទិ តាវ បដិញ្ញាយ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតី’’តិ.

អថ អប្បដិញ្ញាយាតិ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ ឥមំ បដិញ្ញំ វិនា ឯវ តស្សា បកតិទុស្សីលភាវំ សន្ធាយ នាសិតា, ថេរោ អការកោ ហោតិ. អភយគិរិវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ’’តិ វទន្តិ, កស្មា? ទុក្កដំ មុសាវាទបច្ចយា លិង្គនាសនាយ អនាសេតព្ពត្តា. បារាជិកស្សេវ ហិ លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពា. ‘‘នាសេថា’’តិ ច វុត្តត្តា បារាជិកាវ ជាតា, សា កិំ សន្ធាយ, តតោ ថេរោ ការកោ អាបជ្ជតិ. ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ វុត្តេ បន អបារាជិកាបិ អត្តនោ វចនេន នាសេតព្ពា ជាតាតិ អធិប្បាយោ. មហាវិហារវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ’’តិ ច វទន្តិ. កស្មា? ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ ហិ វុត្តេ បដិញ្ញាយ ភូតតា អាបជ្ជតិ ‘‘នាសេថា’’តិ វចនតោ. ភូតាយេវ ហិ បដិញ្ញាយ នាសេតព្ពា ហោតិ, នាភូតាយាតិ អធិប្បាយោ. បុរិមនយេតិ ទុក្កដវាទេ. បុរិមោ យុត្តិវសេន បវត្តោ, បច្ឆិមោ បាឡិវចនវសេន បវត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៨៥-៦. បីតិសុខេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សុខេនា’’តិ វត្តព្ពេ បីតិគ្គហណំ តតិយជ្ឈានសុខំ, កាយិកញ្ច អបនេតុំ សម្បយុត្តបីតិយា វុត្តំ. សចេ ចុទិតកវសេន កតំ អមូលកំ នាម, ‘‘អនជ្ឈាបន្នំ អកត’’ន្តិ វទេយ្យ, ឥមេ ករិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘តាទិសំ ទិដ្ឋសញ្ញី ហុត្វា ចោទេតី’’តិ បាឋោ. ‘‘ឯតេន នយេន សុតមុតបរិសង្កិតានិបិ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានី’’តិ បាឋោ. ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឯវ អាគតេ គហេត្វា វុត្តំ, ឥតរេសំ អញ្ញតរេនាបិ អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ភិក្ខុភាវា ហិ ចាវនសមត្ថតោ. ‘‘សមីបេ ឋត្វា’’តិ វចនតោ បរម្មុខា ចោទេន្តស្ស, ចោទាបេន្តស្ស វា សីសំ ន ឯតិ. ទិដ្ឋញ្ចេ សុតេន បរិសង្កិតេន ចោទេតិ ចោទាបេតិ, សុតបរិសង្កិតំ វា ទិដ្ឋាទីហិ ចោទិតេ វា ចោទាបិតេ វា សីសំ ឯតិ ឯវ អមូលកេន ចោទិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, តញ្ចេ ចោទេតិ ‘សុតោ មយា…បេ… សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៧). ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ អសុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឱកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៣៨៩) ឥមិនា ន-សមេន្តំ វិយ ខាយតិ, កថំ? ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ នាម អសុទ្ធោ បុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘អញ្ញតរស្មិំ អសុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ តញ្ចេ ចោទេតិ ‘សុតោ មយា បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’តិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ វចនតោ បុរិមនយេនាបត្តិ. ‘‘ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វចនតោ បច្ឆិមនយេន សង្ឃាទិសេសេន អាបត្តីតិ ទ្វេ បាឡិនយា អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធា វិយ ទិស្សន្តិ, ន ច វិរុទ្ធំ ពុទ្ធា កថយន្តិ, តស្មា ឯត្ថ យុត្តិ បរិយេសិតព្ពា. អដ្ឋកថាចរិយា តាវាហុ ‘‘សមូលកេន វា សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អនាបត្តិ, អមូលកេន វា បន សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អាបត្តី’’តិ. តស្សត្ថោ – ទស្សនសវនបរិសង្កនមូលេន សមូលកេន វា តទភាវេន អមូលកេនាបិ សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អនាបត្តិ, ទស្សនាទិមូលាភាវេន អមូលកេន វា តព្ភាវេន សមូលកេនាបិ សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ, តស្មា ទិដ្ឋស្ស ហោតិ.

បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោតិអាទិម្ហិ ទស្សនមូលេន សមូលកេនាបិ ‘‘សុតោ មយា’’តិ វចនតោ សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. តទត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ‘‘ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិ វារា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោភិអាទិម្ហិ បន សមូលកេន, សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទិតត្តា អនាបត្តីតិ. ឯវមេវំ បន តទត្ថទីបនត្ថំ តេ វារា វុត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘អទិដ្ឋស្ស ហោតី’’តិអាទិវារា អមូលកេន ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. ‘‘ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិនា សញ្ញាអមូលកេន ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. អញ្ញថា ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ, ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិវារា និព្ពិសេសា ភវេយ្យុំ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ-យថា អសុទ្ធំ បុគ្គលំ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចោទេន្តស្ស ទុក្កដំ, អក្កោសាធិប្បាយស្ស ច ឱមសវាទេន ទុក្កដស្ស, តថា អសុទ្ធទិដ្ឋិកោបិ អសុទ្ធំ អសុទ្ធទិដ្ឋិ អមូលកេន ចោទេតិ, អាបត្តិ. សមូលកេន វា ចោទេតិ, អនាបត្តីតិ តំ សន្និដ្ឋានំ យថា ‘‘អនាបត្តិ សុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស អសុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្សា’’តិ ឥមិនា សំសន្ទតិ, តថា គហេតព្ពំ. អញ្ញថា យុត្តិ បរិយេសិតព្ពា.

សីលសម្បន្នោតិ ឯត្ថ ‘‘ទុស្សីលស្ស វចនំ អប្បមាណំ. ភិក្ខុនី ហិ ភិក្ខុម្ហិ អនិស្សរា, តស្មា ឧក្កដ្ឋនយេ វិធិំ សន្ធាយ ថេរេន វុត្តំ. ទុតិយត្ថេរេន ភិក្ខុនី អជានិត្វាបិ ចោទេតិ, សិក្ខមានាទយោ វា ចោទេន្តិ, តេសំ សុត្វា ភិក្ខូ ឯវ វិចារេត្វា តស្ស បដិញ្ញាយ ការេន្តិ. កោ ឯត្ថ ទោសោតិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតិយេន តិត្ថិយានំ វចនំ សុត្វាបិ ភិក្ខូ ឯវ វិចារេន្តិ, តស្មា ន កោចិ ន លភតីតិ ឯវំ សព្ពំ សមេតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. តិំសានិ តិំសវន្តានិ. អនុយោគោតិ បដិវចនំ. ឯហិតីតិ អាគមិស្សតិ. ទិដ្ឋសន្តានេនាតិ ទិដ្ឋនយេន, ទិដ្ឋវិធានេនាតិ អធិប្បាយោ. បតិដ្ឋាយាតិ បតិដ្ឋំ លភិត្វា. ឋានេតិ លជ្ជិដ្ឋានេ.

គាហន្តិ ‘‘អហំ ចោទេស្សាមី’’តិ អត្តាទានគ្គហណំ. ចេតនាតិ អត្តាទានគ្គហណចេតនា. វោហារោតិ ឥតោ, ឯត្តោ ច ញត្វា បកាសនំ. បណ្ណត្តីតិ នាមបញ្ញត្តិ. យា វចីឃោសារម្មណស្ស សោតទ្វារប្បវត្តវិញ្ញាណសន្តានស្ស អនន្តរំ ឧប្បន្នេន ឧបលទ្ធបុព្ពសង្កេតេន មនោទ្វារវិញ្ញាណេន វិញ្ញាយតិ, យស្សា វិញ្ញាតត្តា តទត្ថោ បរមត្ថោ វា អបរមត្ថោ វា តតិយវារំ ឧប្បន្នេន មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាយតីតិ នាមាទីហិ ឆហិ ព្យញ្ជនេហិ បាឡិយា បកាសិតា, សា ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិអាទិនា ឆធា អាចរិយេហិ ទស្សិតា. តព្ភាគិយភាវោ អតព្ភាគិយភាវោ ច និប្ផន្នធម្មស្សេវ យុជ្ជតិ, ន បញ្ញត្តិយា អធិករណីយវត្ថុត្តា, អធិករណេ បវត្តត្តា ច អធិករណោ មញ្ចដ្ឋេ មញ្ចោបចារោ វិយាតិ ច. ‘‘បរិយាយេនាតិ អមូលកា នាមបញ្ញត្តិ នត្ថិ. បរិយាយមត្តំ, សភាវតោ នត្ថិ. អភិធានមត្តមេវ, អភិធេយ្យំ នត្ថី’’តិ ច លិខិតំ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ ឯវ សិក្ខាបទេ. ន សព្ពត្ថាតិ វិវាទាធិករណាទីសុ. កស្មា? ន ហីតិអាទិ. វិវាទាធិករណាទីនមត្ថិតា វិយ អមូលកំ អធិករណំ នត្ថីតិ. បុព្ពេ វុត្តសមថេហីតិ ‘‘យំ អធិកិច្ច សមថា វត្តន្តី’’តិ វុត្តសមថេហីតិ អធិប្បាយោ. អបិច សភាវតោ នត្ថីតិ អប្បដិលទ្ធសភាវត្តា វុត្តំ. អនុប្បន្នំ វិយ វិញ្ញាណាទិ. ន ហិ វិវាទាទីនំ បណ្ណត្តិ អធិករណដ្ឋោតិ បណ្ណត្តិំ អធិកិច្ច សមថា ន បវត្តន្តិ, តស្មា ន តស្សា អធិករណីយតាតិ ន វិវាទាទីនំ បណ្ណត្តិ អធិករណដ្ឋោតិ អធិប្បាយោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បារាជិកាបត្តិ អមូលិកា ចេ,

បណ្ណត្តិមត្តា ផលមគ្គធម្មា;

ចតុត្ថបារាជិកវត្ថុភូតា,

បណ្ណត្តិមត្តាវ សិយុំ តថេវ.

‘‘តតោ ទ្វិធា មគ្គផលាទិធម្មា,

សិយុំ តថាតីតមនាគតញ្ច;

បណ្ណត្តិឆក្កំ ន សិយា តតោ វា,

បរិយាយតោ សម្មុតិវាទមាហា’’តិ.

អនុវទន្តីតិ អក្កោសន្តិ. កិច្ចយតាតិ ករណីយតា. តំ កតមន្តិ ចេ? អបលោកនកម្មន្តិអាទិ. កិច្ចន្តិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តំ កិរ អធិប្បេតំ.

៣៨៧. សុតាទីនំ អភាវេន អមូលកត្តន្តិ ឯត្ថ យោ ទិស្វាបិ ‘‘ទិដ្ឋោសិ មយា’’តិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ ទិដ្ឋនិយាមេនេវ ‘‘សុតោសិ មយា’’តិ វទតិ. តស្ស តស្មិំ អសុទ្ធទិដ្ឋិត្តា អាបត្តិ, ឥធ បន យោ បុព្ពេ សុត្វា អនាបត្តិ, បច្ឆា តំ វិស្សរិត្វា សុទ្ធទិដ្ឋិ ឯវ សមានោ វទតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ជេដ្ឋព្ពតិកោ កាកេកប្បដិវត្តា. យទគ្គេនាតិ យាវតា, យទា វា. នោ កប្បេតីតិអាទិ វេមតិកាភាវទីបនត្ថមេវ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. តេន វេមតិកោវ នស្សរតិ សម្មុដ្ឋោ នាមាតិ អាបជ្ជតិ, តំ ន យុត្តំ តទនន្តរភាវតោ, តស្មា ទុតិយត្ថេរវាទោ បច្ឆា វុត្តោ.

៣៨៩. សព្ពត្ថាតិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ. ឱកាសកម្មន្តិ ឱកាសករណំ. ‘‘ឱកាសេន កម្មំ ឱកាសកម្ម’’ន្តិ លិខិតំ. អសូរិយំ បស្សតិ កញ្ញាតិ ឯត្ថ យថា កញ្ញា សូរិយំ ន បស្សតីតិ ភវតិ, ឯវំ ‘‘អនោកាសំ ការេត្វា’’តិ វុត្តេ ឱកាសំ ន ការេត្វាតិ ហោតិ.

បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩១. វេឡុវនេយេវាតិ ឥទំ តេហិ វុត្តវេលំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បុព្ពេ មយំ អាវុសោ សុតេន អវោចុម្ហា’’តិ ‘‘អម្ហេហិ សា ឧស្សាហិតា កុបិតេហិ អនត្តមនេហី’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញភាគស្ស ឥទន្តិ មនុស្សភិក្ខុភាវតោ អញ្ញភាគស្ស តិរច្ឆានឆគលកភាគស្ស ឥទំ ឆគលកជាតំ អធិករណំ. អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថីតិ សោ តិរច្ឆានឆគលកភាវសង្ខាតោ អញ្ញភាគោ អស្ស ឆគលកស្ស អត្ថីតិ ស្វាយំ ឆគលកោ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ នាម.

តត្ថ បដិមាយ សរីរំ, សិលាបុត្តកស្ស សរីរន្តិ និទស្សនំ, បឋមំ បនេត្ថ និព្ពចនំ ជាតិបទត្ថោតិវាទីនំ មតេន វុត្តំ. សា ហិ សាមិភាវេន, និច្ចភាវេន ច បធានត្តា សត្តិសភាវេ ឋិតា. តព្ពិបរីតកត្តា ព្យត្តាកតិ ជាតិយោ តុ បទត្ថោ ឥតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស វសេន ទុតិយំ និព្ពចនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នាមករណសញ្ញាយ អាធារោតិ ឯត្ថ នាមមេវ នាមករណំ. នាមំ ករោន្តានំ សញ្ញា នាមករណសញ្ញា, តស្សា. មនុស្សជាតិកោ ឆគលកជាតិអាធារោ នាម. ន ហិ តំ នាមំ កច្ឆបលោមំ វិយ អនាធារន្តិ អធិប្បាយោ. តំ បន ឆគលកស្ស ទព្ពោតិ ទិន្ននាមំ ‘‘ទេសោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា ថេរំ អមូលកេនាតិអាទិនា អញ្ញម្បិ វត្ថុំ ថេរស្ស លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ, ន អត្ថតោ, ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ទេសលេសា អត្ថតោ និន្នានាករណា, តស្មា ‘‘កញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយា’’តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ទស លេសា ជាតិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា និទានេ, ឯវំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយម្បិ មាតិកាយម្បិ អយមេវត្ថោ. យស្មា អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ ឆគលកស្ស. កញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយាតិ ទព្ពោតិ នាមំ ឧបាទាយាតិ អយមត្ថោ អដ្ឋុប្បត្តិវសេនេវ អាវិភូតោ, តស្មា ន វិភត្តោ. កិញ្ច ភិយ្យោ អនិយមត្តា. ន ហិ មេត្តិយភូមជកានំ វិយ សព្ពេសម្បិ ឆគលកមេវ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ ហោតិ. អញ្ញំ គោមហិំ សាទិកម្បិ ហោតិ, ន ច មេត្តិយភូមជកា វិយ សព្ពេបិ នាមលេសមត្តមេវ ឧបាទិយន្តិ. អញ្ញម្បិ ជាតិលេសាទិំ ឧបាទិយន្តិ, តស្មា អនិយមត្តា ច យថាវុត្តនយេន ន វិភត្តំ. កិញ្ច ភិយ្យោ តថា វុត្តេ ឆគលកស្សេវ អញ្ញភាគិយតា សម្ភវតិ, ន អញ្ញស្ស, យេន សោវ ទស្សិតោ. លេសោ ច នាម លេសោវ, ន ជាតិអាទិ, យេន សោវ ទស្សិតោតិ ឯវំ មិច្ឆាគាហប្បសង្គតោ ច តថា ន វិភត្តោ.

៣៩៣. អញ្ញភាគិយស្សាតិ ចុទិតកតោ អញ្ញស្ស. អធិករណស្សាតិ មនុស្សស្ស វា អមនុស្សស្ស វា តិរច្ឆានគតស្ស វាតិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ មនុស្សាទីនំយេវ ជាតិលេសាទយោ វុត្តា ហោន្តិ, អញ្ញថា ចតុន្នំ អធិករណានំ តេ អាបជ្ជន្តិ ‘‘អធិករណស្ស កញ្ចិ ទេសំ លេសមត្ត’’ន្តិ សាមិវចនំ បុព្ពង្គមំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តាតិ ចេ? ន, នាមស្ស វិយ ជាតិអាទីនំ មនុស្សាទីនំ អាធារភាវនិយមសម្ភវតោ, អធិករណភាវានិយមតោតិ វុត្តំ ហោតិ. និយមេ ច សតិ ជាតិយា អាធារោ ជាតិ, លិង្គស្ស ច លិង្គំ, អាបត្តិយា ច អាបន្នោ អាធារោ, វិរុទ្ធានម្បិ អសមាទិន្នានម្បិ បត្តចីវរានំ សាមិកោ អាធារោ, យេន អធិករណសង្ខ្យំ គច្ឆេយ្យាតិ អាបជ្ជតីតិ អធិករណស្សាតិ បទំ អភាជេតព្ពមេវ ភវេយ្យាតិ ន ឧទ្ធរិតព្ពំ សិយា, ឧទ្ធរិតព្ពំ. តស្មា ‘‘អធិករណន្តិ វចនសាមញ្ញតោ’’តិអាទិ សព្ពំ វត្តព្ពំ. អបាកដា ឥតោ អញ្ញត្រ ទស្សិតដ្ឋានាភាវតោ. ជានិតព្ពា ច វិនយធរេហិ យស្មា អញ្ញថា បរិវារេ ‘‘វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានំ វិវាទាធិករណំ ភជតី’’តិអាទិនា នយេន អនាគតដ្ឋានេ ‘‘កស្មា’’តិ វុត្តេ ការណំ ន បញ្ញាយេយ្យ, តស្មា តេសំ តព្ភាគិយតា ច អញ្ញភាគិយតា ច ជានិតព្ពា វិនយធរេហិ. តាសុ ហិ វិញ្ញាតាសុ វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណំ ភជតិ. កស្មា? តព្ភាគិយត្តា. ឥតរំ ន ភជតិ អញ្ញភាគិយត្តាតិ សុខការណតោ បញ្ញាយន្តិ, តស្មា វចនសាមញ្ញតោ លទ្ធំ អធិករណំ និស្សាយាតិអាទិ. តត្ថ យស្មា អាបត្តញ្ញភាគិយំ មហាវិសយំ, ឥតរេហិ អសទិសនិទ្ទេសញ្ច, តស្មា តំ អធិករណបរិយាបន្នម្បិ សមានំ វិសុំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តញ្ញភាគិយំ វា ហោតី’’តិ. អធិករណបរិយាបន្នត្តា ច ‘‘អធិករណញ្ញភាគិយំ វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថាបិ មហាវិសយត្តា, មាតិកាយំ អាគតត្តា ច បឋមំ អញ្ញភាគិយតា វុត្តា, បច្ឆា តព្ភាគិយតាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យស្មា អធិករណញ្ញភាគិយវចនេន អត្ថាបត្តិនយេន សិទ្ធំ. អធិករណំ តព្ភាគិយំ, តស្មា ‘‘អធិករណំ តព្ភាគិយំ ហោតី’’តិ ឯវំ ឧទ្ទេសំ អកត្វា ‘‘កថំ អធិករណំ អធិករណស្ស តព្ភាគិយំ ហោតី’’តិ បុច្ឆាបុព្ពង្គមនិទ្ទេសោ កតោ. តត្ថាបិ អាបត្តាធិករណស្ស អញ្ញភាគិយតា កិញ្ចាបិ បារាជិកេន អនុទ្ធំសិភាធិការត្តា បារាជិកានំយេវ វសេន វុត្តា, អថ ខោ សេសាបត្តិក្ខន្ធវសេនាបិ វេទិតព្ពា. យា ច សា ចោទនា ‘‘អសុកោ នាម ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិកា, តត្ថ ‘‘សង្ឃាទិសេសេ ថុល្លច្ចយទិដ្ឋិ ហោតិ, ទុព្ភាសិតេ សង្ឃាទិសេសទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ឯវមាទិកា វិនយេ អបកតញ្ញុតាយ, តំតំវត្ថុសរិក្ខតាយ វា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពត្ថាបិ ‘‘បារាជិកទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ន វុត្តំ. តថាសញ្ញិនោ អនាបត្តិតោ. ‘‘តព្ភាគិយវិចារណាយ’’ន្តិ តព្ភាគិយបទនិទ្ទេសេ អញ្ញភាគិយតាយបិ និទ្ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ.

វត្ថុសភាគតាយាតិ អនុវាទវត្ថុសភាគតាយាតិ អត្ថោ. អញ្ញថា ‘‘ចតស្សោ វិបត្តិយោ’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. សភាវសរិក្ខាសរិក្ខតោ ចាតិ សភាវេន សទិសាសទិសតោ. តត្ថ ឈានាទិវត្ថុវិសភាគតាយបិ សភាវសរិក្ខតាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកាបត្តិ តស្សេវ តព្ភាគិយាវ ហោតិ. តថា វត្ថុវសេន អនុវាទាធិករណំ, កិច្ចាធិករណញ្ច បាដេក្កំ ចតុព្ពិធម្បិ វុត្តញ្ញភាគិយំ ន ជាតំ, តស្មា តទញ្ញភាគិយតាយ វិទិតាយ តព្ភាគិយតា បារិយេសយុត្តិយា អវុត្តាបិ សិជ្ឈតីតិ កត្វា ‘‘អញ្ញភាគិយមេវ បឋមំ និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. ឯកំសេន តព្ភាគិយំ ន ហោតីតិ សរិក្ខវសេន អរហត្តំ អាបត្តិ អនាបត្តីតិ វិវាទសព្ភាវតោ អព្យាកតភាវេន វិវាទាធិករណស្សបិ អញ្ញភាគិយំ សិយា, បាឡិយំ អាបត្តាធិករណស្ស វុត្តត្តា ឯវំ វុត្តំ, អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ. ‘‘មេថុនរាគេន មនុស្សវិគ្គហោ ទោសេនាតិអាទិនា សរិក្ខតោ ចា’’តិ លិខិតំ. តំ វត្ថុវិសភាគតាយ ឯវ សិទ្ធំ. អយំ បន វត្ថុសភាគតាយបិ សតិ អាបត្តិសភាគតា សរិក្ខតោតិ នោ តក្កោតិ ច, ឯកស្មិម្បិ ហិ វត្ថុស្មិំ អាបត្តិភេទោ ហោតីតិ អាចរិយោ. បរតោ វុត្តនយេន វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ វុត្តត្តា សង្ឃកម្មានមេតំ អធិវចនំ. កម្មលក្ខណន្តិ កម្មានំ សភាវំ. តំ និស្សាយាតិ បុព្ពេវ ហិ សំវិធាយ សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ. អថ វា បុរិមំ បុរិមន្តិ បរិវាសឧក្ខេបនិយាទីនិ សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ អព្ភានឱសារណាទិ ឧប្បន្នន្តិ កត្វា វុត្តំ. តស្មា កិញ្ចាបិ សង្ឃកម្មមេវ កិច្ចាធិករណំ, តថាបិ សេសវិសេសោ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ.

៣៩៤. អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា ទេសស្ស អត្ថមវត្វា ‘‘លេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ កិរ.

៣៩៥. សវត្ថុកំ កត្វាតិ បុគ្គលស្ស ឧបរិ អារោបេត្វា ខត្តិយាទិភាវេន ឯកជាតិកោបិ ទីឃរស្សកាឡកោទាតាទីនំ ទិដ្ឋសុតបរិសង្កិតានំ វសេន អញ្ញភាគិយតា, ទីឃំ ខត្តិយំ អជ្ឈាចរន្តំ ទិស្វា រស្សាទិខត្តិយបញ្ញត្តិយា អាធារភាវតោ ជាតិលេសេន ចោទេតិ, ឯកំ វា ខត្តិយំ អជ្ឈាចរន្តំ ទិស្វា តតោ វិសិដ្ឋញ្ញភាគភូតំ ខត្តិយំ ជាតិលេសំ គហេត្វា ‘‘ខត្តិយោ ទិដ្ឋោ ត្វំ ខត្តិយោសី’’តិ ចោទេតិ ទិដ្ឋាទិអញ្ញភាគេន. ឯត្ថ ច ‘‘ទីឃាទយោ, ទិដ្ឋាទយោ ច ជាតិនាមាទីនំ វត្ថុភូតត្តា អធិករណ’’ន្តិ លិខិតំ. តំ ‘‘អធិករណភាវានិយមតោ’’តិ វុត្តទោសំ នាតិក្កមតិ, អដ្ឋកថាយំ ‘‘ខត្តិយជាតិបញ្ញត្តិយា អាធារវសេន អធិករណតា ច វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តម្បិ នាមគោត្តតោ អញ្ញិស្សា នាមគោត្តបញ្ញត្តិយា នាម កស្សចិ អភាវតោ ន សព្ពសាធារណំ, តស្មា ‘‘អធិករណស្សា’’តិ បទុទ្ធារណំ អធិករណចតុក្កទស្សនត្ថំ, តំ សមានវចនទស្សនត្ថន្តិ នោ តក្កោតិ. តត្ថ ទីឃាទិនោ វា ទិដ្ឋាទិនោ វាតិ ឯត្ថ ទីឃាទិតា, ទិដ្ឋាទិតា ច អញ្ញភាគោ, យោ ចុទិតកោ ឥតរស្ស វិសេសោ យតោ អញ្ញោតិ វុច្ចតិ.

៣៩៩. លហុកំ អាបត្តិន្តិ បារាជិកតោ លហុកាបត្តិ សង្ឃាទិសេសាទិ. តេនេវ អន្តេ តំ ទស្សេន្តេន ‘‘ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាបត្តិលេសោបិ កិមត្ថំ ជាតិលេសាទយោ វិយ ន វិត្ថារិតោតិ ចេ? តថា អសម្ភវតោតិ វេទិតព្ពំ.

៤០០. សាដកបត្តោ សរីរដ្ឋបត្តោ. អាបត្តិយាតិ បារាជិកាបត្តិយា អញ្ញភាគិយំ សង្ឃាទិសេសាទិ, អធិករណញ្ច អាបត្តិបញ្ញត្តិយា. ‘‘លេសោ នាម អាបត្តិភាគោ’’តិ វុត្តត្តា អាបត្តិភាវលេសោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ, តស្មា បារាជិកាបត្តិតោ អញ្ញភាគិយស្ស អាបត្តិបញ្ញត្តិយា អាធារណដ្ឋេន ‘‘អធិករណ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតស្ស សង្ឃាទិសេសាទិនោ អាបត្តិនិកាយស្ស អាបត្តិភាវលេសំ គហេត្វា ចោទនា អាបត្តិលេសចោទនាតិ វេទិតព្ពា.

៤០៨. អនាបត្តិ តថាសញ្ញី ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វាតិ អាបត្តញ្ញភាគិយចោទនាយមេវ, ន អញ្ញត្ថ. ឯត្តាវតា បឋមទុដ្ឋទោសេ វុត្តវិចរណាយ សំសន្ទិតំ ហោតិ, តំ ឥធ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? កង្ខាវិតរណិយា វចនតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តត្ថ ឥធ ច អាបត្តញ្ញភាគិយចោទនាយ តថាសញ្ញិនោបិ អនាបត្តី’’តិ.

អញ្ញាភាគិយសិក្ខំ យោ, នេវ សិក្ខតិ យុត្តិតោ. គច្ឆេ វិនយវិញ្ញូហិ, អញ្ញភាគិយតញ្ច

សោតិ.

ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បឋមសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤០៩. ‘‘វជ្ជំ ន ផុសេយ្យា’’តិ ច បាឋោ.

៤១០. តេសំ អនុរូបាជាននតោ អសព្ពញ្ញូ អស្ស. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ២០៤) វុត្តត្តា បដិក្ខិត្តមេវ. តិកោដិបរិសុទ្ធន្តិ បរស្ស បាបបសង្គនិវារណត្ថំ វុត្តំ, ន បដិច្ចកម្មនិវារណត្ថំ កោដីហីតិ អាការេហិ. បរិសុទ្ធន្តិ វិមុត្តំ. ទសហិ លេសេហិ ឧទ្ទិស្ស កតំ សមណា បរិភុញ្ជន្តិ, អស្សមណា ឥមេតិ សាសនស្ស គរហភាវោ អាគច្ឆេយ្យ, គរហបច្ចយា លោកោ វា អបុញ្ញំ អរិយូបវាទំ បសវេយ្យ, តេហិ វិមុត្តន្តិ អត្ថោ. វាគុរន្តិ មិគជាលំ. អត្តនោ អត្ថាយ វាតិអាទិនា បរេសំ អត្ថាយ កតេ កប្បិយភាវំ ទស្សេត្វា ភិក្ខូនញ្ច អញ្ញេសញ្ច អត្ថាយ កតេ តំ ទស្សេតុំ ‘‘មតានំ បេតកិច្ចត្ថាយា’’តិអាទិមាហ.

យំ យំ ហីតិអាទិ តស្ស ការណស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បុន បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អត្ថាយ កតំ ន កប្បតីតិ វុត្តន្តិ កិរ ធម្មសិរិត្ថេរោ. គណ្ឋិបទេ ‘‘ភិក្ខូនមេវ សុទ្ធានំ អត្ថាយ កតំ ន វដ្ដតី’’តិ លិខិតំ. អបរេហិ បន ‘‘មតានំ បេតកិច្ចត្ថាយាតិអាទិនា វុត្តេបិ កប្បតិ, ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយាតិ ឥមិនា ‘ភិក្ខូនម្បិ ទត្វា មយំ ភុញ្ជិស្សាមា’តិ កតម្បិ វុត្តំ. បុន ‘បញ្ចសុ ឯកំ ឧទ្ទិស្សកតំ ឥតរេសំ ន កប្បតី’តិ ទស្សនត្ថំ ‘បញ្ចសុ ហិ សហធម្មិកេសូតិអាទិ វុត្ត’ន្តិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញតរស្មិំ បន គណ្ឋិបទេ ‘‘អម្ហាកន្តិ ច រាជយុត្តាទីនន្តិ ច វុត្តេ វដ្ដតីតិ វត្វា ‘តុម្ហាក’ន្តិ អវត្វា ‘បេតកិច្ចត្ថាយាតិ វុត្តេបិ វដ្ដតី’តិ ច ទស្សេត្វា សព្ពត្ថ វុត្តានំ, អាទិសទ្ទេន សង្គហិតានញ្ច លក្ខណំ ឋបេន្តេន ‘ភិក្ខូនំយេវា’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘ភិក្ខូនំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ឯវាតិ អធិប្បាយេនា’តិ វុត្តំ. ន ‘តុម្ហាកំ, អម្ហាកញ្ចាតិ វុត្តេ អនាបត្តី’តិ ទស្សនត្ថំ. កស្មា? មិស្សកវារស្ស អភាវា. លក្ខណំ នាម វុត្តានំ, វុត្តសទិសានញ្ច ហោតិ. ‘សចេ បេតកិច្ចត្ថាយាតិ វុត្តដ្ឋានេ ភិក្ខូនំ ភោជនំ សន្ធាយ ករោន្តី’តិ វទន្តិ មហាអដ្ឋកថាយញ្ច ‘តស្មិំ វារេ ច ន តុម្ហាកន្តិ វុត្តេ វដ្ដតី’តិ វុត្តត្តា. តេនេវ ឥធាបិ ‘បេតកិច្ចត្ថាយ, មង្គលាទីនំ វា អត្ថាយ កតេបិ ឯសេវ នយោ’តិ បុព្ពេ វុត្តត្ថវសេន វុត្តំ. ‘អវធារណត្ថេន មិស្សកេ វដ្ដតី’តិ ចេ? ‘កប្បិយមំសស្ស ហិ បដិគ្គហណេ អាបត្តិ នត្ថី’តិ វចនេន អកប្បិយបដិគ្គហណេ អាបត្តីតិ អាបន្នំ, ‘តញ្ច គហេតព្ពំ សិយា’តិ បដិក្ខិបិតព្ពា’’តិ វុត្តំ, តំ សុន្ទរំ វិយ ទិស្សតិ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. យត្ថ ចាតិ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ កតេបិ. តមត្ថំ អាវិ កាតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន ‘‘ភិក្ខុនីនំ ទុក្កដំ, ឥតរេសំ ទណ្ឌកម្មវត្ថូ’’តិ វទន្តិ. កប្បំ និរយម្ហីតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បំ. វិវដ្ដដ្ឋាយិកាលេយេវ សង្ឃភេទោ ហោតីតិ. កប្បន្តិ អាយុកប្បំ.

៤១១. កុសលន្តិ ខេមំ. អាបត្តិភយា កតា លជ្ជីហីតិ ឯត្ថ អាបត្តិភយេន អវស្សំ អារោចេន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘លជ្ជី រក្ខិស្សតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤២; បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) បោរាណវចនស្សានុរូបតោ ‘‘អញ្ញេហិ លជ្ជីហី’’តិ វុត្តំ. អលជ្ជិស្សបិ អនារោចេន្តស្ស អាបត្តិយេវ ‘‘យេ បស្សន្តិ យេ សុណន្តី’’តិ វចនតោ.

៤១៦. អសមនុភាសន្តស្សាតិ កម្មការកេ កត្តុនិទ្ទេសោ, សមនុភាសនកម្មំ អករិយមានស្សាតិ អត្ថោ. ឱទិស្ស អនុញ្ញាតោ នាម ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដាទិកោ ‘‘អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សា’’តិ អរិដ្ឋសិក្ខាបទេ អាគតត្តា អត្ថីតិ ចេ? យម្បីតិអាទិ. សា បនេសា អនាបត្តិ. សោ វុច្ចតីតិ តត្ថ អាគតោបិ សកម្មព្យាវដោបិ ឯវំ វុច្ចតិ. ឯតេនុបាយេនាតិ អសមនុភាសន្តស្ស ច អាទិកម្មិកស្ស ច វុត្តត្ថវសេន. ឋបេត្វា អរិដ្ឋសិក្ខាបទន្តិ តត្ថ អាទិកម្មិកបទាភាវា.

តិវង្គិកន្តិ ឯត្ថ វាចាយ ឯវ បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស ឱដ្ឋចលនាទិកាយវិញ្ញត្តិ ហោតិ, តស្មា ទុវិធម្បិ វិញ្ញត្តិំ កថេន្តស្ស ហោតិ. វចីភេទំ កាតុំ អសក្កោន្តស្ស កាយវិការំ ករោន្តស្ស អនាបត្តិយា ភវិតព្ពំ. កស្មា? តិវង្គេសុ ឯកស្ស បរិហីនត្តា, តស្មា តិវង្គភាវោ អាបត្តិយា, អង្គហានិភាវោ អនាបត្តិយាតិ គហេតព្ពំ. ឯត្ថ សិយា – យទិ អង្គហានិភាវេន អនាបត្តិ, ឯវំ សន្តេបិ វិការំ អកត្វា ចិត្តេនេវ វិស្សជ្ជេន្តស្ស អនាបត្តិយា ភវិតព្ពន្តិ? តំ ន, កស្មា? អដ្ឋកថាយំ ‘‘កាយវិការំ វា វចីភេទំ វា អករោន្តស្សេវ បន អាបជ្ជនតោ អកិរិយ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, ‘‘ចិត្តំ វា អនុប្បាទេន្តស្ស វា’’តិ ន វុត្តំ, តស្មា ចិត្តញ្ច នាម វិញ្ញត្តិបដិពទ្ធំ ឯវាតិ វិសុំ អង្គភាវេនេវ វុត្តត្តា ជានិតព្ពន្តិ ចេ? តំ ន, ទ្វិន្នំយេវ អកិរិយាតិ, តស្មា ចិត្តេន វិស្សជ្ជេន្តស្សាបិ អាបត្តិ វិយ ទិស្សតិ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. តត្ថ ‘‘អកុសលចិត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ចេ? ‘‘ចិត្តពាហុល្លតោ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តេបិ កិរ ពាហុល្លតោ វទន្តិ.

បឋមសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ទុតិយសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២២. សញ្ញីតិ សញ្ញិនោ.

ទុតិយសង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤២៤. បតំ បតិតំ វិវរិ វិវដ្ដយិ. ឯកតោ ឧស្សារេតិ ច គិឡិតតោ ឋបេតិ ច. ឯកបំសុថុបកនទីសង្ខំ ទីឃមូលកបណ្ណសេវាលំ សេវាលំ ទណ្ឌិសិបិប្បរិំ បណកំ បេសិដ្ឋិំ និស្សារេតិ. តិលពីជកន្តិ សុខុមមូលបណ្ណកំ ហុត្វា ឧទកបិដ្ឋេ បត្ថរិកំ ឧទកបប្បដកំ និស្សារេតិ.

៤២៥-៦. ‘‘ទុព្ពច្ចជាតិកោ’’តិបិ បឋន្តិ. អបទានេនាតិ បុរាណកម្មេន. ‘‘កិំ បុព្ពេបិ មយំ ឯវរូបំ ករោមាតិអាទិនា ឯកូនវីសតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ កិរ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយញ្ច អនុមានសុត្តដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘សោឡសវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ, តំ សមេតិ.

ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៣១. ន កេវលំ វិហារោ ឯវ កីដាគិរិ, សោបិ គាមោ ‘‘កីដាគិរិ’’ច្ចេវ វុច្ចតិ. គាមញ្ហិ សន្ធាយ បរតោ ‘‘ន អស្សជិបុនព្ពសុកេហិ ភិក្ខូហិ កីដាគិរិស្មិំ វត្ថព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកសំវច្ឆរេ ទ្វិក្ខត្តុំ វស្សតិ កិរ, តំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វីហិ មេឃេហី’’តិ វុត្តំ. សមធិកន្តិ ឆ ជនេ សន្ធាយ. អកតវត្ថុន្តិ នវំ អដ្ឋុប្បត្តិំ. ‘‘ជាភិសុមនាទិគច្ឆំ អល្លានំ ហរិតានំ ឯវា’’តិ លិខិតំ. ភូតគាមពីជគាមភេទតោ បនេស ភេទោ. វតត្ថាយាតិ វតិអត្ថាយ. យំកិញ្ចីតិ សោទកំ វា និរុទកំ វា. អារាមាទិអត្ថាយាតិ វនរាជិកាទិអត្ថាយ. មាលាវច្ឆរោបនំ កុលទូសកំយេវ សន្ធាយ, គន្ថនាទិសព្ពំ ន សន្ធាយ វុត្តន្តិ. កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ’’តិអាទិ. ‘‘អាវេឡំ អាពិឡ’’ន្តិបិ បាឋោ.

គោប្ផនន្តិ គន្ថនំ. វេឋិមន្តិ តគ្គតិកមេវ. វេធិមំ អញ្ញេន កេនចិ បុប្ផំ វេធេត្វា កតំ. កណ្ដកម្បិ ពន្ធិតុន្តិ ឯត្ថ ‘‘សយំ វិជ្ឈនត្ថំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញស្សត្ថាយ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ជាលមយំ វិតានំ ជាលវិតានំ. បុប្ផបដិច្ឆកំ គវក្ខំ វិយ សឆិទ្ទំ ករោន្តិ. តាលបណ្ណគុឡកន្តិ តាលបណ្ណមយំ បុន កតម្បិ បដិឆិជ្ជកមេវ. ធម្មរជ្ជុ ចេតិយំ វា ពោធិំ វា បុប្ផប្បវេសនត្ថំ អាវិជ្ឈិត្វា ពទ្ធរជ្ជុ. ‘‘កាសាវេន ពទ្ធម្បិ សុត្តវាកាទីហិ ពទ្ធំ ភណ្ឌិតសទិស’’ន្តិ លិខិតំ. អំសភណ្ឌិកំ បសិព្ពកេ បក្ខិត្តសទិសត្តា វេធិមំ ន ជាតំ, តស្មា ‘‘សិថិលពទ្ធស្ស អន្តរន្តរា បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អផុសាបេត្វា អនេកក្ខត្តុម្បិ បរិក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. បូរិតន្តិ ទីឃតោ បសារេត្វា បូរិតំ. ឃដិកទាមឱលម្ពកោតិ ‘‘យមកទាមឱលម្ពកោ’’តិ លិខិតំ. ‘‘គេណ្ឌុខរបត្តទាមានំ បដិក្ខិត្តត្តា ចេលាទីហិ កតទាមម្បិ ន វដ្ដតិ អកប្បិយានុលោមត្តា’’តិ វទន្តិ.

‘‘រេចកំ នាម តថាលាសិយនាដនដានំ នច្ច’’ន្តិ លិខិតំ. តំ ‘‘បរិវត្តន្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘សារិយោ នាម រុតសុនខា សិង្គាលកម្មកុរុង្គកេឡិបនេ ឋិតា’’តិ កិរ បាឋោ. ‘‘និពុជ្ឈន្តី’’តិ បាឡិ.

៤៣២. អពលពលាទិ-បទានំ ឧប្បដិបាដិយា. យថា បាមោក្ខានំ វសេន សព្ពេបិ ‘‘អស្សជិបុនព្ពសុកា’’តិ វុត្តា, តថា បាមោក្ខប្បត្តសាវកស្ស វសេន តទាយត្តវុត្តិនេ សព្ពេបិ ‘‘សារិបុត្តា’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ សារិបុត្តា’’តិ.