២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៧០. ‘‘ឱតិណ្ណោ’’តិ ឥមិនាស្ស សេវនាធិប្បាយតា ទស្សិតា. ‘‘វិបរិណតេន ចិត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនាស្ស វាយាមោ ទស្សិតោ. ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ ហិ បទំ សំយោគំ ទីបេតិ, សោ ច បយោគោ សមាគមោ អល្លីយនំ. កេន ចិត្តេន? វិបរិណតេន ចិត្តេន, ន បត្តបដិគ្គហណាធិប្បាយាទិនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឥមិនាស្ស វាយមតោ ផស្សបដិវិជាននា ទស្សិតា ហោតិ. វាយមិត្វា ផស្សំ បដិវិជានន្តោ ហិ សមាបជ្ជតិ នាម. ឯវមស្ស តិវង្គសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. អថ វា ឱតិណ្ណោ. កេន? វិបរិណតេន ចិត្តេន យក្ខាទិនា សត្តោ វិយ. ឧបយោគត្ថេ វា ឯតំ ករណវចនំ. ឱតិណ្ណោ វិបរិណតំ ចិត្តំ កូបាទិំ វិយ សត្តោ. អថ វា ‘‘រាគតោ ឧត្តិណ្ណោ ភវិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុភាវំ ឧបគតោ, តតោ ឧត្តិណ្ណាធិប្បាយតោ វិបរិណតេន ចិត្តេន ហេតុភូតេន តមេវ រាគំ ឱតិណ្ណោ. មាតុគាមេន អត្តនោ សមីបំ អាគតេន, អត្តនា ឧបគតេន វា. ឯតេន មាតុគាមស្ស សារត្តតា វា ហោតុ វិរត្តតា វា, សា ឥធ អប្បមាណា, ន ភិក្ខុនីនំ កាយសំសគ្គេ វិយ ឧភិន្នំ សារត្តតាយ បយោជនំ អត្ថិ.

កាយសំសគ្គន្តិ ឧភិន្នំ កាយានំ សម្បយោគំ. បទភាជនេ បន ‘‘សមាបជ្ជេយ្យាតិ អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, តំ សមាបជ្ជនំ សន្ធាយ, ន កាយសំសគ្គំ. កាយសំសគ្គស្ស សមាបជ្ជនា ហិ ‘‘អជ្ឈាចារោ’’តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ សោ កាយសំសគ្គោ នាម, សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ បរតោ បាឡិយំ ‘‘សេវនាធិប្បាយោ, ន ច កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៧៩) វុត្តលក្ខណេន វិរុជ្ឈតីតិ. ផស្សបដិវិជាននាយ ហិ សំសគ្គោ ទីបិតោ. សោ ចេ អជ្ឈាចារោ ហោតិ, កថំ អនាបត្តិ ហោតីតិ. សុវុត្តមេតំ, កិន្តុ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អជ្ឈាចារោ វុច្ចតី’’តិ ឧភិន្នម្បិ បទានំ សាមញ្ញភាជនីយត្តា, សមាបជ្ជិតព្ពាភាវេ សមាបជ្ជនាភាវេន ‘‘សោ អត្ថតោ អជ្ឈាចារោ ហោតី’’តិ វុត្តំ សិយា.

‘‘ហត្ថគ្គាហំ វា’’តិ ឯត្ថ ហត្ថេន សព្ពោបិ ឧបាទិន្នកោ កាយោ សង្គហិតោ, ន ភិន្នសន្តានោ តប្បដិពទ្ធោ ហត្ថាលង្ការាទិ. វេណិគ្គហណេន អនុបាទិន្នកោ អភិន្នសន្តានោ កេសលោមនខទន្តាទិកោ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អនុបាទិន្នកេនបិ កេនចិ កេសាទិនា ឧបាទិន្នកំ វា អនុបាទិន្នកំ វា ផុសន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៧៤). តេន អនុបាទិន្នកានម្បិ កេសលោមាទីនំ អង្គភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ផស្សំ បដិជានាតីតិ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ. ផស្សស្ស អប្បដិវិជាននតោ ទុវង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា បាឡិអដ្ឋកថានយេន វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, តទត្ថជាននតោ. ផុដ្ឋភាវញ្ហិ បដិវិជានន្តោបិ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, អយមេកោ អត្ថោ, តស្មា មាតុគាមស្ស, អត្តនោ ច កាយបរិយាបន្នានំ កេសាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ ផុដ្ឋភាវំ ផុសិត្វា តំ សាទិយនំ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, ន កាយវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ឯវ. អនេកន្តិកញ្ហេត្ថ កាយវិញ្ញាណំ. មាតុគាមស្ស ឧបាទិន្នកេន កាយេន, អនុបាទិន្នកេន វា កាយេន ភិក្ខុនោ ឧបាទិន្នកកាយេ ផុដ្ឋេ បសន្នកាយិន្ទ្រិយោ ចេ ហោតិ, តស្ស កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តេនេវ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម សោ ហោតិ. អនុបាទិន្នកកាយោ, លោលុប្បោ អប្បសន្នកាយិន្ទ្រិយោ វា ហោតិ, តិមិរវាតេន ឧបហតកាយោ វា តស្ស កាយវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតិ. ន ច តេន ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, កេវលំ សេវនាធិប្បាយេន វាយមិត្វា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តោ ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម មនោវិញ្ញាណេន, តេន វុត្តំ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ ឥមិនាស្ស វាយមតោ ផស្សបដិវិជាននា ទស្សិតា’’តិ. អបរោបិ ភិក្ខុ មាតុគាមស្ស កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា ផុដ្ឋោ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បាទេន្តេន ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនេកន្តិកញ្ហេត្ថ កាយវិញ្ញាណ’’ន្តិ. អបរោ វត្ថំ បារុបិត្វា និទ្ទាយន្តំ មាតុគាមំ កាយសំសគ្គរាគេន វត្ថស្ស ឧបរិភាគេ សណិកំ ផុសន្តោ វត្ថន្តរេន និក្ខន្តលោមសម្ផស្សំ អប្បដិវិជានន្តោបិ សេវនាធិប្បាយោ កាយេន វាយមិត្វា ផស្សំ បដិវិជានាតិ នាម, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. ‘‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមីតិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ហិ វុត្តំ. អយំ ទុតិយោ អត្ថោ. ឯវំ អនេកត្ថត្តា, ឯវំ ទុវិញ្ញេយ្យាធិប្បាយតោ ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ ផស្សបដិវិជាននំ អង្គន្ត្វេវ ន វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ វុត្តេ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជិត្វាបិ នខេន លោមេន សំសគ្គោ ទិដ្ឋោ, ន ច មេ លោមឃដ្ដនេន កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ, តិមិរវាតថទ្ធគត្តោ ចាហំ ន ផស្សំ បដិវិជានាមីតិ អនាបន្នសញ្ញី សិយាតិ ន វុត្តំ, អបិច ‘‘ផស្សំ បដិវិជានាតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតី’’តិ ច ឯតេសំ បទានំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយំ ទស្សេត្វា សោ បញ្ញាបេតព្ពោ. ឯត្តាវតា ន តទត្ថជាននតោតិ ការណំ វិត្ថារិតំ ហោតិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

២៧១. ‘‘រត្តំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតំ វិបរិណត’’ន្តិ កិញ្ចាបិ សាមញ្ញេន វុត្តំ, វិនីតវត្ថូសុ ‘‘មាតុយា មាតុបេមេន អាមសតិ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា កាយសំសគ្គរាគេនេវ រត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី’’តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, អថ ខោ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាវ មនុស្សិត្ថី ឥធាធិប្បេតា ‘‘មតិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិ…បេ… អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘មនុស្សិត្ថី’’តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធេ ‘‘ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា’’តិ វចនំ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាបិ ន សព្ពា មនុស្សវិគ្គហា ឥត្ថី ឥធ មនុស្សិត្ថី នាម. យក្ខិអាទយោ ហិ អត្តនោ ជាតិសិទ្ធេន ឥទ្ធិវិសេសេន ឥជ្ឈន្តិយោ មនុស្សវិគ្គហាបិ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាសុ យក្ខី ថុល្លច្ចយវត្ថុ ហោតិ វិនីតវត្ថូសុ យក្ខិយា កាយសំសគ្គេន ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា. តទនុលោមត្តា បេតិត្ថី, ទេវិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុ. តិរច្ឆានគតិត្ថី ទុក្កដវត្ថុ. តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុមេវាតិ ឯកេ. វិភង្គេ បន ‘‘មនុស្សិត្ថី ច ហោតិ មនុស្សិត្ថិសញ្ញី’’តិ បាឡិយា អភាវេន ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ យក្ខិសញ្ញី’’តិអាទិវចនេ សតិ យក្ខិអាទីនំ អនិត្ថិតាបសង្គតោ, ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិម្ហិ យក្ខិអាទីនំ អន្តោករណេ សតិ តាសំ សង្ឃាទិសេសវត្ថុភាវប្បសង្គតោ ច យក្ខិអាទយោ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯកេ បន ‘‘វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា កាយ…បេ… ទុក្កដស្សា’តិ ឯត្ថ អមនុស្សវិគ្គហា បាកតិកតិរច្ឆានគតិត្ថី អធិប្បេតា, តស្មា ទុក្កដំ វុត្តំ. ‘ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតសញ្ញីតិ តិរច្ឆានគតា ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’តិអាទិវារេសុបិ បាកតិកតិរច្ឆានគតោវ អធិប្បេតោ, សោ ច តិរច្ឆានគតបុរិសោវ. តេនេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកអាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុ មនុស្សបុរិសបដិសំយុត្តវារា វិយ តិរច្ឆានបដិសំយុត្តវារាបិ នាគតា’’តិ វទន្តិ. តថា បណ្ឌកោតិ ឥធ មនុស្សបណ្ឌកោវ, បុរិសោតិ ច ឥធ មនុស្សបុរិសោវ អាគតោ, តស្មា អមនុស្សិត្ថី អមនុស្សបណ្ឌកោ អមនុស្សបុរិសោ តិរច្ឆានគតិត្ថី តិរច្ឆានគតបណ្ឌកោ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ចាតិ អដ្ឋ ជនា ឥធ នាគតា, តេសំ វសេន វត្ថុសញ្ញាវិមតិភេទវសេន អាបត្តិភេទាភេទវិនិច្ឆយោ, អនាគតវារគណនា ច អសម្មុយ្ហន្តេន វេទិតព្ពា, តថា តេសំ ទុកមិស្សកាទិវារា, អាបត្តិអនាបត្តិភេទវិនិច្ឆយោ ច. ‘‘តត្ថ អមនុស្សបណ្ឌកអមនុស្សបុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថិតិរច្ឆានគតបណ្ឌកាតិ ចត្តារោ ទុក្កដវត្ថុកា, អមនុស្សិត្ថិមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា ថុល្លច្ចយវត្ថុកា, អមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ទុក្កដវត្ថុកា, បាឡិយំ បន អមនុស្សិត្ថិយា អនាគតត្តា អមនុស្សបណ្ឌកា, ឧភតោព្យញ្ជនកា បុរិសា ច នាគតា. តិរច្ឆានគតិត្ថិបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតបុរិសេន សមានគតិកត្តា នាគតា, មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ មនុស្សបណ្ឌកេន សមានគតិកត្តា អនាគតោ’’តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) បន ‘‘នាគមាណវិកាយបិ សុបណ្ណមាណវិកាយបិ កិន្នរិយាបិ គាវិយាបិ ទុក្កដមេវា’’តិ វុត្តត្តា តទេវ បមាណតោ គហេតព្ពំ.

តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតស្ស និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៣) ឯត្ថ ‘‘តិរច្ឆានគតោតិ យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហោ បាកតិកតិរច្ឆានគតតោ វិសិដ្ឋោ, តថា យក្ខបេតតិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហានំ ‘‘តិរច្ឆានគតស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ អបិច ទុក្កដមេវា’’តិ ឯត្ថ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា ច ‘‘បតនរូបំ បមាណំ, ន មរណរូប’’ន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិវិសេសវចនតោ ច ‘‘ឧភតោ អវស្សុតេ យក្ខស្ស វា បេតស្ស វា បណ្ឌកស្ស វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហស្ស វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បាចិ. ៦៦១) សាមញ្ញេន វចនតោ ច សោ វិសិដ្ឋោតិ សិទ្ធំ. វិសិដ្ឋត្តា ច តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តស្សាតិ វិសេសោ ហោតិ, តស្មា តត្ថ អាបត្តិវិសេសេន ភវិតព្ពំ. យទិ កាយសំសគ្គសិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថីបិ អធិប្បេតា, រូបសាមញ្ញេន សញ្ញាវិរាគត្តាសម្ភវតោ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុបិ សា វត្តព្ពា ភវេយ្យ, សា ចានាគតា. សរូបេន សំខិត្តវារត្តា នាគតាតិ ចេ? ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតោ ច ឧភិន្នំ ឥត្ថិសញ្ញីតិ ឥធ អាគតត្តា បុរិសលិង្គនិទ្ទេសោ ន យុជ្ជតិ, តស្មា តិរច្ឆានគតបុរិសោ ច ឥធ អាគតោ, តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា បាឡិយំ អនាគតាយបិ ទុក្កដមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តាតិ ឥមស្ស វចនស្ស ការណច្ឆាយា បរិយេសិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? ឥត្ថីនំ, បុរិសានញ្ច ឯកតោ វចនេ បុរិសលិង្គសព្ភាវតោ. ឥធ តិរច្ឆានគតបុរិសបណ្ឌកិត្ថិយោ តិស្សោបិ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘តិរច្ឆានគតោ’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ច មនុស្សវិគ្គហាមនុស្សវិគ្គហេសុ ឥត្ថិបណ្ឌកបុរិសសញ្ញិតា យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពា. ទុដ្ឋុល្លវាចាទិសិក្ខាបទទ្វយេ វារានំ សំខិត្តត្តា បុរិសតិរច្ឆានគតាទយោ នាគតា. យថាវុត្តេសុ អាបត្តិ, តថា តត្ថាបិ. អញ្ញថា បុរិសំ ឱភាសន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ បណ្ឌកំ ឱភាសន្តស្ស ច ថុល្លច្ចយន្តិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា តេ វារា សំខិត្តាតិ បញ្ញាយន្តីតិ. វិសេសោ ច បណ្ឌកេ, បុរិសេ, តិរច្ឆានគតេ ច ឥត្ថិសញ្ញិស្ស អត្ថិ, តថាបិ តត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ បមាណន្តិ ទ្វិន្នមេតេសំ វាទានំ យត្ថ យុត្តិ វា ការណំ វា អតិរេកំ ទិស្សតិ, តំ វិចារេត្វា គហេតព្ពន្តិ អារិចយោ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ.

តត្ថ បាឡិយំ អាគតវារគណនា តាវ ឯវំ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពា – ឥត្ថិមូលកា បញ្ច វារា បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតមូលកា ច បញ្ច បញ្ចាតិ វីសតិ វារា ឯកមូលកា, តថា ទុមូលកា វីសតិ, មិស្សកមូលកា វីសតីតិ សដ្ឋិ វារា, តានិ តីណិ វីសតិកានិ ហោន្តិ. ឯកេកស្មិំ វីសតិកេ ឯកេកមូលវារំ គហេត្វា កាយេន កាយបដិពទ្ធវារា តយោ វុត្តា. សេសា សត្តបញ្ញាស វារា សំខិត្តា, តថា កាយបដិពទ្ធេន កាយវារា តយោ វុត្តា, សេសា សំខិត្តា, ឯវំ កាយបដិពទ្ធេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវារេបិ តយោ តយោ វារា វុត្តា, សេសា សំខិត្តា. ឯវំ ឆន្នំ តិកានំ វសេន អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ សរូបតោ វុត្តា, សេសា ទ្វេចត្តាលីសាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ. តតោ បរំ មាតុគាមស្ស សារត្តបក្ខេ កាយេន កាយន្តិ ឯកមេកំ វឌ្ឍេត្វា បុព្ពេ វុត្តា អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ ឯកវីសតិ វារា សរូបេន អាគតា, នវនវុតាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ. តតោ បរំ អាបត្តានាបត្តិទីបកា ចត្តារោ សេវនាធិប្បាយមូលកា ចត្តារោ មោក្ខាធិប្បាយមូលកាតិ ទ្វេ ចតុក្កា អាគតា.

តត្ថាយំ វិសេសោ – យទិទំ មាតិកាយ បរាមសនបទំ, តេន យស្មា អាមសនាទីនិ ឆុបនបរិយោសានានិ ទ្វាទសបិ បទានិ គហិតានិ, តស្មា បទុទ្ធារំ អកត្វា ‘‘អាមសនា បរាមសនំ ឆុបន’’ន្តិ អាហ. បរាមសនំ នាម អាមសនា. ‘‘ឆុបន’’ន្តិ ហិ វុត្តេ បរាមសនម្បិ វិសុំ ឯកត្តំ ភវេយ្យាតិ វេទិតព្ពំ. ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី ចាតិ ឥមស្មិំ បឋមវារេ ឯវ ទ្វាទសបិ អាមសនាទីនិ យោជេត្វា ទស្សិតានិ. តតោ បរំ អាទិម្ហិ ទ្វេ បទានីតិ ចត្តារិ បទានិ អាគតានិ, ឥតរានិ សំខិត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. និស្សគ្គិយេន កាយវារាទីសុ បន សព្ពាការេន អលាភតោ អាមសនមេវេកំ អាគតំ, នេតរានិ. ‘‘សញ្ចោបេតិ ហរតី’’តិ បាឋោ, សញ្ចោបេតិ ច. គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបនេ’’តិ ច បច្ឆា ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ សម្មសនា ហោតី’’តិ ច ‘‘វេណិគ្គាហេ អាបត្តិយា បញ្ញត្តត្តា លោមផុសនេបិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ច ‘‘តំ បកាសេតុំ ឧបាទិន្នកេន ហីតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ច លិខិតំ.

យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេតិ ឥមស្មិំយេវ យថានិទ្ទិដ្ឋេ និទ្ទេសេ. ‘‘សទិសំ អគ្គហេសី’’តិ វុត្តេ តាទិសំ អគ្គហេសីតិ គរុកំ តត្ថ ការយេតិ អត្ថោ, កាយសំសគ្គវិភង្គេ វាតិ អត្ថោ. ឥតរោបិ កាយបដិពទ្ធឆុបនកោ. គហណេ ចាតិ គហណំ វា. វិរាគិតេតិ វិរទ្ធេ. សារត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តំ, អត្តនា អធិប្បេតន្តិ អត្ថោ. ‘‘មាតុភគិនិអាទិវិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ ញាតិបេមវសេន គណ្ហិ, ឯត្ថ ទុក្កដំ យុត្តំ. ‘‘កាយសំសគ្គរាគំ វា សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ មាតរំ គណ្ហិ, អនធិប្បេតំ គណ្ហិ. ឯត្ថ មហាសុមត្ថេរវាទេន ថុល្លច្ចយំ ‘‘កាយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហាតិ, ថុល្លច្ចយន្តិ លទ្ធិកត្តា. ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ២៧៣) វចនតោ សង្ឃាទិសេសោបិ ខាយតិ. ‘‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សារត្តំ គណ្ហាតិ, ឯត្ថបិ សង្ឃាទិសេសោវ ខាយតិ ‘‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វចនតោ. ឯត្ថ បន ‘‘ន បុព្ពភាគេ កាយសំសគ្គរាគត្តា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ ការណំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘គរុកាបត្តិភយេន ‘នីលមេវ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ វាយាមន្តោ កាយំ ឃដ្ដេតិ, បុព្ពភាគេ តស្ស ‘កាយបដិពទ្ធំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ បវត្តត្តា ទុក្កដេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. ធម្មសិរិត្ថេរោ ‘‘ឯវរូបេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វទតិ កិរ. ‘‘ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកឥត្ថិយា បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកបុរិសេ វុត្តនយេន អាបត្តិភេទោ, ឥត្ថិលិង្គស្ស បដិច្ឆន្នកាលេបិ ឥត្ថិវសេនេវ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

២៨១. តិណណ្ឌុបកន្តិ ហិរិវេរាទិមូលានិ គហេត្វា កត្តព្ពំ. តាលបណ្ណមុទ្ទិកន្តិ តាលបណ្ណមយំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ, តេន តាលបណ្ណមយំ កដំ, កដិសុត្តកំ, កណ្ណបិឡន្ធនាទិ សព្ពំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. តម្ពបណ្ណិវាសិនោ ឥត្ថិរូបំ លិខិតំ, កដិកបដញ្ច ន ឆុបន្តិ កិរ. អាករតោ មុត្តមត្តោ. រតនមិស្សោតិ អលង្ការត្ថំ កតោ កញ្ចនលតាទិវិនទ្ធោ. សុវណ្ណេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បចិត្វាតិ សុវណ្ណរសំ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា. ពីជតោ ធាតុបាសាណតោ បដ្ឋាយ. ថេរោ ន កប្បតីតិ ‘‘តុម្ហាកំ បេសិត’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘ចេតិយស្ស បូជំ ករោថា’’តិ វុត្តេ វដ្ដតិ កិរ. ពុព្ពុឡកំ តារកំ. អារកូដលោហម្បិ ជាតរូបគតិកមេវ.

វុត្តញ្ហេតំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ –

‘‘អារកូដលោហំ សុវណ្ណសទិសមេវ, សុវណ្ណំ អនុលោមេតិ, អនាមាស’’ន្តិ.

‘‘ភេសជ្ជត្ថាយ បន វដ្ដតី’’តិ វចនតោ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេកទេសោបិ អនុញ្ញាតោ ហោតីតិ តត្ថ តត្ថ អធិប្បាយំ ញត្វា វិភាវេតព្ពំ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.