៩. ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៩១. វេឡុវនេយេវាតិ ឥទំ តេហិ វុត្តវេលំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បុព្ពេ មយំ អាវុសោ សុតេន អវោចុម្ហា’’តិ ‘‘អម្ហេហិ សា ឧស្សាហិតា កុបិតេហិ អនត្តមនេហី’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញភាគស្ស ឥទន្តិ មនុស្សភិក្ខុភាវតោ អញ្ញភាគស្ស តិរច្ឆានឆគលកភាគស្ស ឥទំ ឆគលកជាតំ អធិករណំ. អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថីតិ សោ តិរច្ឆានឆគលកភាវសង្ខាតោ អញ្ញភាគោ អស្ស ឆគលកស្ស អត្ថីតិ ស្វាយំ ឆគលកោ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ នាម.

តត្ថ បដិមាយ សរីរំ, សិលាបុត្តកស្ស សរីរន្តិ និទស្សនំ, បឋមំ បនេត្ថ និព្ពចនំ ជាតិបទត្ថោតិវាទីនំ មតេន វុត្តំ. សា ហិ សាមិភាវេន, និច្ចភាវេន ច បធានត្តា សត្តិសភាវេ ឋិតា. តព្ពិបរីតកត្តា ព្យត្តាកតិ ជាតិយោ តុ បទត្ថោ ឥតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស វសេន ទុតិយំ និព្ពចនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នាមករណសញ្ញាយ អាធារោតិ ឯត្ថ នាមមេវ នាមករណំ. នាមំ ករោន្តានំ សញ្ញា នាមករណសញ្ញា, តស្សា. មនុស្សជាតិកោ ឆគលកជាតិអាធារោ នាម. ន ហិ តំ នាមំ កច្ឆបលោមំ វិយ អនាធារន្តិ អធិប្បាយោ. តំ បន ឆគលកស្ស ទព្ពោតិ ទិន្ននាមំ ‘‘ទេសោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា ថេរំ អមូលកេនាតិអាទិនា អញ្ញម្បិ វត្ថុំ ថេរស្ស លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ, ន អត្ថតោ, ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ទេសលេសា អត្ថតោ និន្នានាករណា, តស្មា ‘‘កញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយា’’តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ទស លេសា ជាតិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា និទានេ, ឯវំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយម្បិ មាតិកាយម្បិ អយមេវត្ថោ. យស្មា អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ ឆគលកស្ស. កញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយាតិ ទព្ពោតិ នាមំ ឧបាទាយាតិ អយមត្ថោ អដ្ឋុប្បត្តិវសេនេវ អាវិភូតោ, តស្មា ន វិភត្តោ. កិញ្ច ភិយ្យោ អនិយមត្តា. ន ហិ មេត្តិយភូមជកានំ វិយ សព្ពេសម្បិ ឆគលកមេវ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ ហោតិ. អញ្ញំ គោមហិំ សាទិកម្បិ ហោតិ, ន ច មេត្តិយភូមជកា វិយ សព្ពេបិ នាមលេសមត្តមេវ ឧបាទិយន្តិ. អញ្ញម្បិ ជាតិលេសាទិំ ឧបាទិយន្តិ, តស្មា អនិយមត្តា ច យថាវុត្តនយេន ន វិភត្តំ. កិញ្ច ភិយ្យោ តថា វុត្តេ ឆគលកស្សេវ អញ្ញភាគិយតា សម្ភវតិ, ន អញ្ញស្ស, យេន សោវ ទស្សិតោ. លេសោ ច នាម លេសោវ, ន ជាតិអាទិ, យេន សោវ ទស្សិតោតិ ឯវំ មិច្ឆាគាហប្បសង្គតោ ច តថា ន វិភត្តោ.

៣៩៣. អញ្ញភាគិយស្សាតិ ចុទិតកតោ អញ្ញស្ស. អធិករណស្សាតិ មនុស្សស្ស វា អមនុស្សស្ស វា តិរច្ឆានគតស្ស វាតិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ វុត្តេ មនុស្សាទីនំយេវ ជាតិលេសាទយោ វុត្តា ហោន្តិ, អញ្ញថា ចតុន្នំ អធិករណានំ តេ អាបជ្ជន្តិ ‘‘អធិករណស្ស កញ្ចិ ទេសំ លេសមត្ត’’ន្តិ សាមិវចនំ បុព្ពង្គមំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តាតិ ចេ? ន, នាមស្ស វិយ ជាតិអាទីនំ មនុស្សាទីនំ អាធារភាវនិយមសម្ភវតោ, អធិករណភាវានិយមតោតិ វុត្តំ ហោតិ. និយមេ ច សតិ ជាតិយា អាធារោ ជាតិ, លិង្គស្ស ច លិង្គំ, អាបត្តិយា ច អាបន្នោ អាធារោ, វិរុទ្ធានម្បិ អសមាទិន្នានម្បិ បត្តចីវរានំ សាមិកោ អាធារោ, យេន អធិករណសង្ខ្យំ គច្ឆេយ្យាតិ អាបជ្ជតីតិ អធិករណស្សាតិ បទំ អភាជេតព្ពមេវ ភវេយ្យាតិ ន ឧទ្ធរិតព្ពំ សិយា, ឧទ្ធរិតព្ពំ. តស្មា ‘‘អធិករណន្តិ វចនសាមញ្ញតោ’’តិអាទិ សព្ពំ វត្តព្ពំ. អបាកដា ឥតោ អញ្ញត្រ ទស្សិតដ្ឋានាភាវតោ. ជានិតព្ពា ច វិនយធរេហិ យស្មា អញ្ញថា បរិវារេ ‘‘វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានំ វិវាទាធិករណំ ភជតី’’តិអាទិនា នយេន អនាគតដ្ឋានេ ‘‘កស្មា’’តិ វុត្តេ ការណំ ន បញ្ញាយេយ្យ, តស្មា តេសំ តព្ភាគិយតា ច អញ្ញភាគិយតា ច ជានិតព្ពា វិនយធរេហិ. តាសុ ហិ វិញ្ញាតាសុ វិវាទាធិករណំ វិវាទាធិករណំ ភជតិ. កស្មា? តព្ភាគិយត្តា. ឥតរំ ន ភជតិ អញ្ញភាគិយត្តាតិ សុខការណតោ បញ្ញាយន្តិ, តស្មា វចនសាមញ្ញតោ លទ្ធំ អធិករណំ និស្សាយាតិអាទិ. តត្ថ យស្មា អាបត្តញ្ញភាគិយំ មហាវិសយំ, ឥតរេហិ អសទិសនិទ្ទេសញ្ច, តស្មា តំ អធិករណបរិយាបន្នម្បិ សមានំ វិសុំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តញ្ញភាគិយំ វា ហោតី’’តិ. អធិករណបរិយាបន្នត្តា ច ‘‘អធិករណញ្ញភាគិយំ វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថាបិ មហាវិសយត្តា, មាតិកាយំ អាគតត្តា ច បឋមំ អញ្ញភាគិយតា វុត្តា, បច្ឆា តព្ភាគិយតាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យស្មា អធិករណញ្ញភាគិយវចនេន អត្ថាបត្តិនយេន សិទ្ធំ. អធិករណំ តព្ភាគិយំ, តស្មា ‘‘អធិករណំ តព្ភាគិយំ ហោតី’’តិ ឯវំ ឧទ្ទេសំ អកត្វា ‘‘កថំ អធិករណំ អធិករណស្ស តព្ភាគិយំ ហោតី’’តិ បុច្ឆាបុព្ពង្គមនិទ្ទេសោ កតោ. តត្ថាបិ អាបត្តាធិករណស្ស អញ្ញភាគិយតា កិញ្ចាបិ បារាជិកេន អនុទ្ធំសិភាធិការត្តា បារាជិកានំយេវ វសេន វុត្តា, អថ ខោ សេសាបត្តិក្ខន្ធវសេនាបិ វេទិតព្ពា. យា ច សា ចោទនា ‘‘អសុកោ នាម ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិកា, តត្ថ ‘‘សង្ឃាទិសេសេ ថុល្លច្ចយទិដ្ឋិ ហោតិ, ទុព្ភាសិតេ សង្ឃាទិសេសទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ឯវមាទិកា វិនយេ អបកតញ្ញុតាយ, តំតំវត្ថុសរិក្ខតាយ វា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពត្ថាបិ ‘‘បារាជិកទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ ន វុត្តំ. តថាសញ្ញិនោ អនាបត្តិតោ. ‘‘តព្ភាគិយវិចារណាយ’’ន្តិ តព្ភាគិយបទនិទ្ទេសេ អញ្ញភាគិយតាយបិ និទ្ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ.

វត្ថុសភាគតាយាតិ អនុវាទវត្ថុសភាគតាយាតិ អត្ថោ. អញ្ញថា ‘‘ចតស្សោ វិបត្តិយោ’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. សភាវសរិក្ខាសរិក្ខតោ ចាតិ សភាវេន សទិសាសទិសតោ. តត្ថ ឈានាទិវត្ថុវិសភាគតាយបិ សភាវសរិក្ខតាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកាបត្តិ តស្សេវ តព្ភាគិយាវ ហោតិ. តថា វត្ថុវសេន អនុវាទាធិករណំ, កិច្ចាធិករណញ្ច បាដេក្កំ ចតុព្ពិធម្បិ វុត្តញ្ញភាគិយំ ន ជាតំ, តស្មា តទញ្ញភាគិយតាយ វិទិតាយ តព្ភាគិយតា បារិយេសយុត្តិយា អវុត្តាបិ សិជ្ឈតីតិ កត្វា ‘‘អញ្ញភាគិយមេវ បឋមំ និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. ឯកំសេន តព្ភាគិយំ ន ហោតីតិ សរិក្ខវសេន អរហត្តំ អាបត្តិ អនាបត្តីតិ វិវាទសព្ភាវតោ អព្យាកតភាវេន វិវាទាធិករណស្សបិ អញ្ញភាគិយំ សិយា, បាឡិយំ អាបត្តាធិករណស្ស វុត្តត្តា ឯវំ វុត្តំ, អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ. ‘‘មេថុនរាគេន មនុស្សវិគ្គហោ ទោសេនាតិអាទិនា សរិក្ខតោ ចា’’តិ លិខិតំ. តំ វត្ថុវិសភាគតាយ ឯវ សិទ្ធំ. អយំ បន វត្ថុសភាគតាយបិ សតិ អាបត្តិសភាគតា សរិក្ខតោតិ នោ តក្កោតិ ច, ឯកស្មិម្បិ ហិ វត្ថុស្មិំ អាបត្តិភេទោ ហោតីតិ អាចរិយោ. បរតោ វុត្តនយេន វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ វុត្តត្តា សង្ឃកម្មានមេតំ អធិវចនំ. កម្មលក្ខណន្តិ កម្មានំ សភាវំ. តំ និស្សាយាតិ បុព្ពេវ ហិ សំវិធាយ សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ. អថ វា បុរិមំ បុរិមន្តិ បរិវាសឧក្ខេបនិយាទីនិ សង្ឃកម្មានិ និស្សាយ អព្ភានឱសារណាទិ ឧប្បន្នន្តិ កត្វា វុត្តំ. តស្មា កិញ្ចាបិ សង្ឃកម្មមេវ កិច្ចាធិករណំ, តថាបិ សេសវិសេសោ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ.

៣៩៤. អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា ទេសស្ស អត្ថមវត្វា ‘‘លេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ កិរ.

៣៩៥. សវត្ថុកំ កត្វាតិ បុគ្គលស្ស ឧបរិ អារោបេត្វា ខត្តិយាទិភាវេន ឯកជាតិកោបិ ទីឃរស្សកាឡកោទាតាទីនំ ទិដ្ឋសុតបរិសង្កិតានំ វសេន អញ្ញភាគិយតា, ទីឃំ ខត្តិយំ អជ្ឈាចរន្តំ ទិស្វា រស្សាទិខត្តិយបញ្ញត្តិយា អាធារភាវតោ ជាតិលេសេន ចោទេតិ, ឯកំ វា ខត្តិយំ អជ្ឈាចរន្តំ ទិស្វា តតោ វិសិដ្ឋញ្ញភាគភូតំ ខត្តិយំ ជាតិលេសំ គហេត្វា ‘‘ខត្តិយោ ទិដ្ឋោ ត្វំ ខត្តិយោសី’’តិ ចោទេតិ ទិដ្ឋាទិអញ្ញភាគេន. ឯត្ថ ច ‘‘ទីឃាទយោ, ទិដ្ឋាទយោ ច ជាតិនាមាទីនំ វត្ថុភូតត្តា អធិករណ’’ន្តិ លិខិតំ. តំ ‘‘អធិករណភាវានិយមតោ’’តិ វុត្តទោសំ នាតិក្កមតិ, អដ្ឋកថាយំ ‘‘ខត្តិយជាតិបញ្ញត្តិយា អាធារវសេន អធិករណតា ច វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តម្បិ នាមគោត្តតោ អញ្ញិស្សា នាមគោត្តបញ្ញត្តិយា នាម កស្សចិ អភាវតោ ន សព្ពសាធារណំ, តស្មា ‘‘អធិករណស្សា’’តិ បទុទ្ធារណំ អធិករណចតុក្កទស្សនត្ថំ, តំ សមានវចនទស្សនត្ថន្តិ នោ តក្កោតិ. តត្ថ ទីឃាទិនោ វា ទិដ្ឋាទិនោ វាតិ ឯត្ថ ទីឃាទិតា, ទិដ្ឋាទិតា ច អញ្ញភាគោ, យោ ចុទិតកោ ឥតរស្ស វិសេសោ យតោ អញ្ញោតិ វុច្ចតិ.

៣៩៩. លហុកំ អាបត្តិន្តិ បារាជិកតោ លហុកាបត្តិ សង្ឃាទិសេសាទិ. តេនេវ អន្តេ តំ ទស្សេន្តេន ‘‘ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាបត្តិលេសោបិ កិមត្ថំ ជាតិលេសាទយោ វិយ ន វិត្ថារិតោតិ ចេ? តថា អសម្ភវតោតិ វេទិតព្ពំ.

៤០០. សាដកបត្តោ សរីរដ្ឋបត្តោ. អាបត្តិយាតិ បារាជិកាបត្តិយា អញ្ញភាគិយំ សង្ឃាទិសេសាទិ, អធិករណញ្ច អាបត្តិបញ្ញត្តិយា. ‘‘លេសោ នាម អាបត្តិភាគោ’’តិ វុត្តត្តា អាបត្តិភាវលេសោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ, តស្មា បារាជិកាបត្តិតោ អញ្ញភាគិយស្ស អាបត្តិបញ្ញត្តិយា អាធារណដ្ឋេន ‘‘អធិករណ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតស្ស សង្ឃាទិសេសាទិនោ អាបត្តិនិកាយស្ស អាបត្តិភាវលេសំ គហេត្វា ចោទនា អាបត្តិលេសចោទនាតិ វេទិតព្ពា.

៤០៨. អនាបត្តិ តថាសញ្ញី ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វាតិ អាបត្តញ្ញភាគិយចោទនាយមេវ, ន អញ្ញត្ថ. ឯត្តាវតា បឋមទុដ្ឋទោសេ វុត្តវិចរណាយ សំសន្ទិតំ ហោតិ, តំ ឥធ កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? កង្ខាវិតរណិយា វចនតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តត្ថ ឥធ ច អាបត្តញ្ញភាគិយចោទនាយ តថាសញ្ញិនោបិ អនាបត្តី’’តិ.

អញ្ញាភាគិយសិក្ខំ យោ, នេវ សិក្ខតិ យុត្តិតោ. គច្ឆេ វិនយវិញ្ញូហិ, អញ្ញភាគិយតញ្ច

សោតិ.

ទុតិយទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.