៨. បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៣៨០. សាវកេន បត្តព្ពន្តិ បកតិសាវកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អគ្គសាវកំ. យថូបនិស្សយយថាបុគ្គលវសេន ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិអាទិ វុត្តំ. កេនចិ សាវកេន តិស្សោ វិជ្ជា, កេនចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កេនចិ ឆ អភិញ្ញា, កេនចិ កេវលោ នវលោកុត្តរធម្មោតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ យថាសម្ភវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៣៨២. ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ សុត្តន្តិកា’’តិអាទិវចនតោ ធរមានេបិ ភគវតិ បិដកត្តយបរិច្ឆេទោ អត្ថីតិ សិទ្ធំ. ធម្មកថិកាតិ អាភិធម្មិកា រតិយា អច្ឆិស្សន្តីតិអាទិ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស នេសំ តិរច្ឆានកថាយ រតិនិយោជនំ វិយ ទិស្សតិ, ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. សុត្តន្តិកាទិសំសគ្គតោ តេសំ សុត្តន្តិកាទីនំ ផាសុវិហារន្តរាយំ, តេសម្បិ តិរច្ឆានកថារតិយា អភាវេន អនភិរតិវាសំ, តតោ នេសំ សាមញ្ញា ចាវនញ្ច បរិវជ្ជន្តោ ឯវំ ចិន្តេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘និម្មិតានំ ធម្មតាតិ សាវកេហិ និម្មិតានំយេវ, ន ពុទ្ធេហី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សាធកតមំ ករណ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តេ ករណត្ថេយេវ តតិយាវិភត្តីតិ អត្ថោ.

៣៨៣-៤. យន្តិ យេន. ‘‘កត្តាតិ កត្តា, ន កត្តា’’តិ លិខិតំ. ‘‘ភរិយំ វិយ មំ អជ្ឈាចរតី’’តិ វទន្តិយា ពលវតី ចោទនា. តេន ហីតិ ឯត្ថ យថា ឆុបនមត្តេ វិប្បដិសារីវត្ថុស្មិំ កាយសំសគ្គរាគសម្ភវា អបុច្ឆិត្វា ឯវ សង្ឃាទិសេសំ បញ្ញាបេសិ, តថេវ បុព្ពេវស្សា ទុស្សីលភាវំ ញត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ តាវ ភូតាយ បដិញ្ញាយ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតិ. អថ អភូតាយ, ភគវតា ‘‘នាសេថា’’តិ ន វត្តព្ពំ, វុត្តញ្ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘យទិ តាវ បដិញ្ញាយ នាសិតា, ថេរោ ការកោ ហោតី’’តិ.

អថ អប្បដិញ្ញាយាតិ ‘‘អយ្យេនម្ហិ ទូសិតា’’តិ ឥមំ បដិញ្ញំ វិនា ឯវ តស្សា បកតិទុស្សីលភាវំ សន្ធាយ នាសិតា, ថេរោ អការកោ ហោតិ. អភយគិរិវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ’’តិ វទន្តិ, កស្មា? ទុក្កដំ មុសាវាទបច្ចយា លិង្គនាសនាយ អនាសេតព្ពត្តា. បារាជិកស្សេវ ហិ លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពា. ‘‘នាសេថា’’តិ ច វុត្តត្តា បារាជិកាវ ជាតា, សា កិំ សន្ធាយ, តតោ ថេរោ ការកោ អាបជ្ជតិ. ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ វុត្តេ បន អបារាជិកាបិ អត្តនោ វចនេន នាសេតព្ពា ជាតាតិ អធិប្បាយោ. មហាវិហារវាសិនោបិ អត្តនោ សុត្តំ វត្វា ‘‘តុម្ហាកំ វាទេ ថេរោ ការកោ’’តិ ច វទន្តិ. កស្មា? ‘‘សកាយ បដិញ្ញាយ នាសេថា’’តិ ហិ វុត្តេ បដិញ្ញាយ ភូតតា អាបជ្ជតិ ‘‘នាសេថា’’តិ វចនតោ. ភូតាយេវ ហិ បដិញ្ញាយ នាសេតព្ពា ហោតិ, នាភូតាយាតិ អធិប្បាយោ. បុរិមនយេតិ ទុក្កដវាទេ. បុរិមោ យុត្តិវសេន បវត្តោ, បច្ឆិមោ បាឡិវចនវសេន បវត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៨៥-៦. បីតិសុខេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សុខេនា’’តិ វត្តព្ពេ បីតិគ្គហណំ តតិយជ្ឈានសុខំ, កាយិកញ្ច អបនេតុំ សម្បយុត្តបីតិយា វុត្តំ. សចេ ចុទិតកវសេន កតំ អមូលកំ នាម, ‘‘អនជ្ឈាបន្នំ អកត’’ន្តិ វទេយ្យ, ឥមេ ករិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘តាទិសំ ទិដ្ឋសញ្ញី ហុត្វា ចោទេតី’’តិ បាឋោ. ‘‘ឯតេន នយេន សុតមុតបរិសង្កិតានិបិ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានី’’តិ បាឋោ. ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឯវ អាគតេ គហេត្វា វុត្តំ, ឥតរេសំ អញ្ញតរេនាបិ អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោវាតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ. ភិក្ខុភាវា ហិ ចាវនសមត្ថតោ. ‘‘សមីបេ ឋត្វា’’តិ វចនតោ បរម្មុខា ចោទេន្តស្ស, ចោទាបេន្តស្ស វា សីសំ ន ឯតិ. ទិដ្ឋញ្ចេ សុតេន បរិសង្កិតេន ចោទេតិ ចោទាបេតិ, សុតបរិសង្កិតំ វា ទិដ្ឋាទីហិ ចោទិតេ វា ចោទាបិតេ វា សីសំ ឯតិ ឯវ អមូលកេន ចោទិតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, តញ្ចេ ចោទេតិ ‘សុតោ មយា…បេ… សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៧). ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ អសុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឱកាសំ ការាបេត្វា ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៣៨៩) ឥមិនា ន-សមេន្តំ វិយ ខាយតិ, កថំ? ទិដ្ឋស្ស ហោតិ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ នាម អសុទ្ធោ បុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘អញ្ញតរស្មិំ អសុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ តញ្ចេ ចោទេតិ ‘សុតោ មយា បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’តិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ វចនតោ បុរិមនយេនាបត្តិ. ‘‘ចាវនាធិប្បាយោ វទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វចនតោ បច្ឆិមនយេន សង្ឃាទិសេសេន អាបត្តីតិ ទ្វេ បាឡិនយា អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធា វិយ ទិស្សន្តិ, ន ច វិរុទ្ធំ ពុទ្ធា កថយន្តិ, តស្មា ឯត្ថ យុត្តិ បរិយេសិតព្ពា. អដ្ឋកថាចរិយា តាវាហុ ‘‘សមូលកេន វា សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អនាបត្តិ, អមូលកេន វា បន សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អាបត្តី’’តិ. តស្សត្ថោ – ទស្សនសវនបរិសង្កនមូលេន សមូលកេន វា តទភាវេន អមូលកេនាបិ សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អនាបត្តិ, ទស្សនាទិមូលាភាវេន អមូលកេន វា តព្ភាវេន សមូលកេនាបិ សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ, តស្មា ទិដ្ឋស្ស ហោតិ.

បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោតិអាទិម្ហិ ទស្សនមូលេន សមូលកេនាបិ ‘‘សុតោ មយា’’តិ វចនតោ សញ្ញាអមូលកេន វា ចោទេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. តទត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ‘‘ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិ វារា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោភិអាទិម្ហិ បន សមូលកេន, សញ្ញាសមូលកេន វា ចោទិតត្តា អនាបត្តីតិ. ឯវមេវំ បន តទត្ថទីបនត្ថំ តេ វារា វុត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘អទិដ្ឋស្ស ហោតី’’តិអាទិវារា អមូលកេន ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. ‘‘ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិនា សញ្ញាអមូលកេន ចោទេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តា. អញ្ញថា ‘‘ទិដ្ឋស្ស ហោតិ, ទិដ្ឋេ វេមតិកោ’’តិអាទិវារា និព្ពិសេសា ភវេយ្យុំ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ-យថា អសុទ្ធំ បុគ្គលំ អនោកាសំ ការាបេត្វា ចោទេន្តស្ស ទុក្កដំ, អក្កោសាធិប្បាយស្ស ច ឱមសវាទេន ទុក្កដស្ស, តថា អសុទ្ធទិដ្ឋិកោបិ អសុទ្ធំ អសុទ្ធទិដ្ឋិ អមូលកេន ចោទេតិ, អាបត្តិ. សមូលកេន វា ចោទេតិ, អនាបត្តីតិ តំ សន្និដ្ឋានំ យថា ‘‘អនាបត្តិ សុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស អសុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្សា’’តិ ឥមិនា សំសន្ទតិ, តថា គហេតព្ពំ. អញ្ញថា យុត្តិ បរិយេសិតព្ពា.

សីលសម្បន្នោតិ ឯត្ថ ‘‘ទុស្សីលស្ស វចនំ អប្បមាណំ. ភិក្ខុនី ហិ ភិក្ខុម្ហិ អនិស្សរា, តស្មា ឧក្កដ្ឋនយេ វិធិំ សន្ធាយ ថេរេន វុត្តំ. ទុតិយត្ថេរេន ភិក្ខុនី អជានិត្វាបិ ចោទេតិ, សិក្ខមានាទយោ វា ចោទេន្តិ, តេសំ សុត្វា ភិក្ខូ ឯវ វិចារេត្វា តស្ស បដិញ្ញាយ ការេន្តិ. កោ ឯត្ថ ទោសោតិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតិយេន តិត្ថិយានំ វចនំ សុត្វាបិ ភិក្ខូ ឯវ វិចារេន្តិ, តស្មា ន កោចិ ន លភតីតិ ឯវំ សព្ពំ សមេតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. តិំសានិ តិំសវន្តានិ. អនុយោគោតិ បដិវចនំ. ឯហិតីតិ អាគមិស្សតិ. ទិដ្ឋសន្តានេនាតិ ទិដ្ឋនយេន, ទិដ្ឋវិធានេនាតិ អធិប្បាយោ. បតិដ្ឋាយាតិ បតិដ្ឋំ លភិត្វា. ឋានេតិ លជ្ជិដ្ឋានេ.

គាហន្តិ ‘‘អហំ ចោទេស្សាមី’’តិ អត្តាទានគ្គហណំ. ចេតនាតិ អត្តាទានគ្គហណចេតនា. វោហារោតិ ឥតោ, ឯត្តោ ច ញត្វា បកាសនំ. បណ្ណត្តីតិ នាមបញ្ញត្តិ. យា វចីឃោសារម្មណស្ស សោតទ្វារប្បវត្តវិញ្ញាណសន្តានស្ស អនន្តរំ ឧប្បន្នេន ឧបលទ្ធបុព្ពសង្កេតេន មនោទ្វារវិញ្ញាណេន វិញ្ញាយតិ, យស្សា វិញ្ញាតត្តា តទត្ថោ បរមត្ថោ វា អបរមត្ថោ វា តតិយវារំ ឧប្បន្នេន មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាយតីតិ នាមាទីហិ ឆហិ ព្យញ្ជនេហិ បាឡិយា បកាសិតា, សា ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិអាទិនា ឆធា អាចរិយេហិ ទស្សិតា. តព្ភាគិយភាវោ អតព្ភាគិយភាវោ ច និប្ផន្នធម្មស្សេវ យុជ្ជតិ, ន បញ្ញត្តិយា អធិករណីយវត្ថុត្តា, អធិករណេ បវត្តត្តា ច អធិករណោ មញ្ចដ្ឋេ មញ្ចោបចារោ វិយាតិ ច. ‘‘បរិយាយេនាតិ អមូលកា នាមបញ្ញត្តិ នត្ថិ. បរិយាយមត្តំ, សភាវតោ នត្ថិ. អភិធានមត្តមេវ, អភិធេយ្យំ នត្ថី’’តិ ច លិខិតំ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ ឯវ សិក្ខាបទេ. ន សព្ពត្ថាតិ វិវាទាធិករណាទីសុ. កស្មា? ន ហីតិអាទិ. វិវាទាធិករណាទីនមត្ថិតា វិយ អមូលកំ អធិករណំ នត្ថីតិ. បុព្ពេ វុត្តសមថេហីតិ ‘‘យំ អធិកិច្ច សមថា វត្តន្តី’’តិ វុត្តសមថេហីតិ អធិប្បាយោ. អបិច សភាវតោ នត្ថីតិ អប្បដិលទ្ធសភាវត្តា វុត្តំ. អនុប្បន្នំ វិយ វិញ្ញាណាទិ. ន ហិ វិវាទាទីនំ បណ្ណត្តិ អធិករណដ្ឋោតិ បណ្ណត្តិំ អធិកិច្ច សមថា ន បវត្តន្តិ, តស្មា ន តស្សា អធិករណីយតាតិ ន វិវាទាទីនំ បណ្ណត្តិ អធិករណដ្ឋោតិ អធិប្បាយោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បារាជិកាបត្តិ អមូលិកា ចេ,

បណ្ណត្តិមត្តា ផលមគ្គធម្មា;

ចតុត្ថបារាជិកវត្ថុភូតា,

បណ្ណត្តិមត្តាវ សិយុំ តថេវ.

‘‘តតោ ទ្វិធា មគ្គផលាទិធម្មា,

សិយុំ តថាតីតមនាគតញ្ច;

បណ្ណត្តិឆក្កំ ន សិយា តតោ វា,

បរិយាយតោ សម្មុតិវាទមាហា’’តិ.

អនុវទន្តីតិ អក្កោសន្តិ. កិច្ចយតាតិ ករណីយតា. តំ កតមន្តិ ចេ? អបលោកនកម្មន្តិអាទិ. កិច្ចន្តិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តំ កិរ អធិប្បេតំ.

៣៨៧. សុតាទីនំ អភាវេន អមូលកត្តន្តិ ឯត្ថ យោ ទិស្វាបិ ‘‘ទិដ្ឋោសិ មយា’’តិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ ទិដ្ឋនិយាមេនេវ ‘‘សុតោសិ មយា’’តិ វទតិ. តស្ស តស្មិំ អសុទ្ធទិដ្ឋិត្តា អាបត្តិ, ឥធ បន យោ បុព្ពេ សុត្វា អនាបត្តិ, បច្ឆា តំ វិស្សរិត្វា សុទ្ធទិដ្ឋិ ឯវ សមានោ វទតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ជេដ្ឋព្ពតិកោ កាកេកប្បដិវត្តា. យទគ្គេនាតិ យាវតា, យទា វា. នោ កប្បេតីតិអាទិ វេមតិកាភាវទីបនត្ថមេវ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. តេន វេមតិកោវ នស្សរតិ សម្មុដ្ឋោ នាមាតិ អាបជ្ជតិ, តំ ន យុត្តំ តទនន្តរភាវតោ, តស្មា ទុតិយត្ថេរវាទោ បច្ឆា វុត្តោ.

៣៨៩. សព្ពត្ថាតិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ. ឱកាសកម្មន្តិ ឱកាសករណំ. ‘‘ឱកាសេន កម្មំ ឱកាសកម្ម’’ន្តិ លិខិតំ. អសូរិយំ បស្សតិ កញ្ញាតិ ឯត្ថ យថា កញ្ញា សូរិយំ ន បស្សតីតិ ភវតិ, ឯវំ ‘‘អនោកាសំ ការេត្វា’’តិ វុត្តេ ឱកាសំ ន ការេត្វាតិ ហោតិ.

បឋមទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.