៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

២៩៧. អហម្ហិ ទុគ្គតាតិ អហំ អម្ហិ ទុគ្គតា. អហំ ខ្វយ្យោតិ ឯត្ថ អយ្យោតិ ពហុវចនំ ហោតិ.

២៩៨. ឱយាចន្តីតិ នីចំ កត្វា ទេវេ យាចន្តិ. អាយាចន្តីតិ ឧច្ចំ កត្វា អាទរេន យាចន្តិ. អលង្ការាទីហិ មណ្ឌិតោ កេសសំវិធានាទីហិ បសាធិតោ. ‘‘មណ្ឌិតករណេ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ.

បទភាជនីយវណ្ណនា

៣០៣. សហ បរិទណ្ឌេន វត្តមានាតិ អត្ថោ. ឆន្ទវាសិនី នាម ‘‘បិយា បិយំ វសេតី’’តិ បាឡិ, បុរិសំ វាសេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បិយោ បិយំ វាសេតី’’តិ អដ្ឋកថា.

តំ កិរិយំ សម្បាទេស្សតីតិ អវស្សំ អារោចេន្តិយា ចេ អារោចេតីតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ មាតាបិតូនំ ចេ អារោចេតិ, សង្ឃាទិសេសោតិ វិនយវិនិច្ឆយេ ‘‘វត្ថុ ឱលោកេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. វត្ថុម្ហិ ច ‘‘ឧទាយិត្ថេរោ គណិកាយ អារោចេសី’’តិ វុត្តំ. តំ ‘‘មាតាទីនម្បិ វទតោ វិសង្កេតោ នត្ថី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ និប្បយោជនំ. តំ បនេតន្តិ អាចរិយស្ស វចនំ. មាតុរក្ខិតំ ព្រូហីតិ បេសិតស្ស គន្ត្វា មាតាបិតុរក្ខិតំ វទតោ តស្ស តស្សា មាតុរក្ខិតភាវេបិ សតិ វិសង្កេតមេវ, កស្មា? ‘‘បិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេត’’ន្តិ វុត្តត្តា ឥតរថា អាទិ-សទ្ទោ និរត្ថកោ សិយា. ឯកំ ទសកំ ឥតរេន ទសកេន យោជេត្វា បុព្ពេ សុក្កវិស្សដ្ឋិយំ វុត្តនយត្តា មាតុរក្ខិតាយ មាតា អត្តនោ ធីតុសន្តិកំ បហិណតីតិ គហេតព្ពំ.

៣៣៨. អនភិនន្ទិត្វាតិ វចនមត្តមេវ, យទិបិ អភិនន្ទតិ, យាវ សាសនំ នារោចេតិ, តាវ ‘‘វីមំសិតោ’’តិ ន វុច្ចតិ. សាសនារោចនកាលេតិ អាណាបកស្ស សាសនវចនក្ខណេ. តតិយបទេ វុត្តនយេនាតិ ឯកង្គសម្បត្តិយា ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. វត្ថុគណនាយ សង្ឃាទិសេសោតិ ឧភយវត្ថុគណនាយ កិរ.

៣៣៩. ចតុត្ថេ អនាបត្តីតិ ឯត្ថ បន ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ ន បច្ចាហរតិ, អនាបត្តីតិ ឯត្ថ វិយ ‘គច្ឆន្តោ ន សម្បាទេតិ, អាគច្ឆន្តោ វិសំវាទេតី’តិ អនាបត្តិបាឡិយាបិ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, ឯកច្ចេសុ បោត្ថកេសុ ‘‘អត្ថី’’តិបិ.

វិនីតវត្ថុវណ្ណនា

៣៤១. អលំវចនីយាតិ ន វចនីយា, និវារណេ អលំ-សទ្ទោ. ថេរបិតា វទតីតិ ជិណ្ណបិតា វទតីតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា, បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ ន យក្ខោ’’តិអាទិ នត្ថិ, តថាបិ កាយសំសគ្គាទីសុ ‘‘មនុស្សិត្ថី’’តិ ឥត្ថីវវត្ថានស្ស កតត្តា ឥធាបិ មនុស្សិត្ថី ឯវាតិ បញ្ញាយតិ. មេថុនបុព្ពភាគត្តា មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ ច ថុល្លច្ចយវត្ថុកោវ ហោតិ, សេសា មនុស្សបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកតិរច្ឆានគតបុរិសាទយោ ទុក្កដវត្ថុកាវ មិច្ឆាចារសាសនង្គសម្ភវតោតិ វេទិតព្ពំ. យថាសម្ភវំ បន វារា ឧទ្ធរិតព្ពា. បញ្ញត្តិអជាននេ វិយ អលំវចនីយភាវាជាននេបិ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា. ទុដ្ឋុល្លាទីសុបីតិ ‘‘ឥមស្មិម្បី’’តិ វុត្តមេវ ហោតិ. ‘‘លេខំ នេត្វា បដិលេខំ អារោចិតស្សាបិ សញ្ចរិត្តំ នត្ថិ សញ្ចរិត្តភាវមជានន្តស្សា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.