៨. អធិករណកថា

២១៥. វិបច្ចតាយាតិ ឯត្ថ វិការភាវេន បតតិ បវត្តតីតិ វិបច្ចំ, ចិត្តទុក្ខំ, តទេវ វិបច្ចតា, តទត្ថាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តទុក្ខត្ថ’’ន្តិ. ‘‘ផរុសវចន’’ន្តិ ឥមិនា វោហារ សទ្ទោ វចនបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. យោ តត្ថាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ អនុវទន្តេសូ’’តិ. យោ ឧបវាទោតិ យោជនា. ‘‘អនុវទនា’’តិ ឯតំ បទន្តិ យោជនា. អាការទស្សនន្តិ អនុវទនស្ស អាការទស្សនំ, ទស្សនហេតុ វា. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥមិនា អនុសម្បវង្កតាតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទស្ស ន ឧបច្ឆិន្នត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថេវាតិ អនុវទនេ ឯវ. សម្បវង្កតាតិ សម្មា បការេន និន្នបោនបព្ភារតា. អព្ភុស្សហនតាតិ ឯត្ថ អតិរេកំ ឧស្សាហនតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. អនុពលប្បទានន្តិ ឯត្ថ បុនប្បុនំ ពលស្ស បទានន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុរិមវចនស្សា’’តិអាទិ.

កិច្ចយតាតិ ឯត្ថ ‘‘មា បណ្ឌិច្ចយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១) វិយ ព្យញ្ជនវឌ្ឍនវសេន យការាគមោតិ អាហ ‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចយ’’ន្តិ. ‘‘ឧភយំបេតំ សង្ឃស្សេវ អធិវចន’’ន្តិ ឥមិនា កិច្ចករណីយសទ្ទោ កត្តុវាចកោតិ ទស្សេតិ, សង្ឃោ ហិ ករោតីតិ វចនត្ថេន កិច្ចោតិ ច ករណីយោតិ ច វុច្ចតិ. តស្ស ភាវោ, កិច្ចយតា ករណីយតាតិ វុត្តេ សង្ឃកម្មំយេវ លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយំបេតំ សង្ឃកម្មស្សេវ អធិវចន’’ន្តិ. យទិ កម្មវាចកោ ភវេយ្យ, ‘‘កត្តព្ពន្តិ កិច្ចំ, ករណីយ’’ន្តិ វុត្តេយេវ សង្ឃកម្មស្ស លភនតោ តាបច្ចយោ ស្វត្ថោ ភវេយ្យ. ឯវញ្ហិ សតិ កិច្ចយស្ស ភាវោ កិច្ចយតា ករណីយស្ស ភាវោ ករណីយតាតិ វចនត្ថោ ន កត្តព្ពោ ភវេយ្យ, កតោ ច, តស្មា ន កម្មវាចកោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សេវាតិ សង្ឃកម្មស្សេវ. តត្ថាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ. សីមដ្ឋកសង្ឃន្តិ ‘‘ឧបចារសីមាទីសុ ឋិតំ សង្ឃំ. សោធេត្វាតិ ឯត្ថ សោធនំ នាម សីមដ្ឋកសង្ឃស្ស ហត្ថបាសនយនំ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អាហរណំ, សីមតោ ពហិករណំ. តមេវត្ថំ ឯកទេសតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា’’តិ. អបលោកេតិ អាបុច្ឆតិ អនេនាតិ អបលោកនំ, តំយេវ កម្មំ អបលោកនកម្មំ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ. ‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទិនា សង្ឃគណបុគ្គលេ ញាបេតិ ឯតាយាតិ ញត្តិ, សាយេវ កម្មំ ញត្តិកម្មំ, ញត្តិយេវ ទុតិយំ ញត្តិទុតិយំ, តមេវ កម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ញត្តិ បឋមំ ឋបិតា, កម្មវាចាយេវ ទុតិយា ហោតិ, ‘‘ផស្សបញ្ចមា’’តិអាទីសុ (ធាតុ. ៣១៦) វិយ បន បដិលោមវសេន វោហារំ កត្វា ‘‘ញត្តិទុតិយា’’តិ វុត្តំ. ផស្សបញ្ចមាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ១ អាទយោ) ‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ, ចេតនា ហោតិ, ចិត្តំ ហោតី’’តិ ផស្សំ បឋមំ វុត្តំ, បដិលោមវសេន បន វោហារំ កត្វា ‘‘ផស្សបញ្ចមា’’តិ ធាតុកថាយំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ ញត្តិ ចតុត្ថកម្មេបិ. ឯកាយ ច អនុសាវនាយាតិ ញត្តិតោ អនុបច្ឆា សាវេតព្ពាតិ អនុសាវនា, តាយ, តីហិ ច អនុសាវនាហីតិ ញត្តិតោអនុ បច្ឆា, បុនប្បុនំ វា តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពាតិ អនុសាវនា, តាហិ. តត្ថាតិ ចតូសុ កម្មេសុ.

អបលោកេត្វាវាតិ ឯត្ថ ឯវផលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិកម្មាទិវសេន ន កាតព្ព’’ន្តិ. ញត្តិកម្មម្បីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ អបលោកនកម្មមេវ, អថ ខោ ញត្តិកម្មម្បីតិ ទស្សេតិ. ញត្តិទុតិយកម្មំ បនាតិ ឯត្ថ បនសទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ, បក្ខន្តរជោតកោ វា. តត្ថាតិ ទ្វីសុ កម្មេសុ. គរុកានីតិ អលហុកានិ. អវសេសានីតិ ឆហិ កម្មេហិ អវសេសានិ, ឯវរូបានិ លហុកកម្មានីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អវសេសា’’តិបិ បាឋោ, សម្មុតិយោតិ សម្ពន្ធោ. អបលោកេត្វាបីតិ បិសទ្ទោ ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាបីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. អញ្ញត្ថាបោហនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិកម្មញត្តិចតុត្ថកម្មវសេន បន ន កាតព្ពមេវា’’តិ. ញត្តិចតុត្ថកម្មំ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សមថក្ខន្ធកេ.

វិត្ថារតោ បន អាគតោយេវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេសន្តិ ចតុន្នំ កម្មានំ. យំ បន អត្ថជាតំ អនុត្តានន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ចតូសុ កម្មេសុ. តន្តិ អត្ថជាតំ. ឯវន្តិ ឯវំ កម្មវគ្គេយេវ វណ្ណយមានេ. ហីតិ លទ្ធគុណជោតកោ. សុវិញ្ញេយ្យាតិ សុខេន វិញ្ញាតព្ពា.

២១៦. បាឡិវសេនេវាតិ ន អដ្ឋកថាវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

២២០. យេនាតិ ចិត្តុប្បាទេន. ឥមិនា វិវទន្តិ អនេនាតិ វិវាទោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សមថេហិ ចាតិ ចសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ វិវាទោយេវ, អថ ខោ អធិករណញ្ចាតិ សម្បិណ្ឌេតិ, អថ វា សមថេហិ ចាតិ សមថេហិ ឯវ. ឥមិនា សមថេហិ អធិករីយតិ វូបសមីយតីតិ អធិករណន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វិវាទោយេវ អធិករណំ វិវាទាធិករណំ. ឯវមាទិនា នយេនាតិ អាទិសទ្ទេន អនុទ្ធំសនេន វទន្តិ អនេន ចិត្តុប្បាទេនាតិ អនុវាទោតិអាទយោ វចនត្ថេ សង្គណ្ហាតិ.

២២២. សន្ធាយភាសិតវសេនាតិ លោកវជ្ជំ សន្ធាយ ភាសិតស្ស វចនស្ស វសេន. សន្ធាយភាសិតត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ បថវិខណនាទិកេ យស្មិំ អាបត្តាធិករណេតិ យោជនា. តស្មិន្តិ កុសលចិត្តង្គេ អាបត្តាធិករណេ. តស្មាតិ យស្មា ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា. ឥទន្តិ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សន្ធាយ អវុត្តំ ទស្សេត្វា សន្ធាយ វុត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ បន សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ ឥទំ បនាតិ ការណំ បន សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. យំ អាបត្តាធិករណន្តិ យោជនា. ‘‘លោកវជ្ជ’’ន្តិ បទេ តុល្យាធិករណំ. លោកស្មិំ, លោកេហិ វា វជ្ជេតព្ពន្តិ លោកវជ្ជំ. តន្តិ អាបត្តាធិករណំ. តត្ថាតិ អាបត្តាធិករណេ. វិកប្បោតិ វិវិធា កប្បនំ, វិវិធតក្កោ វា. យំ បនាតិ អាបត្តាធិករណំ បន. ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ បទេ តុល្យាធិករណំ. ភគវតោ បញ្ញត្តិយា ហេតុភូតាយ វជ្ជេតព្ពន្តិ បណ្ណត្តិវជ្ជំ. តន្តិ អាបត្តាធិករណំ, អកុសលំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ចីតិ អប្បមត្តកំ, អាបត្តានាបត្តិំ អជានន្តស្ស អាបជ្ជនតោតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា អព្យាកតំ ហោតិ, តស្មា. តត្ថាតិ បណ្ណត្តិវជ្ជភូតេ អាបត្តាធិករណេ. ‘‘អាបត្តាធិករណំ…បេ… កុសល’’ន្តិ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា.

យទិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, អថ ននុ អាបត្តាធិករណំ កុលលន្តិ វត្តព្ពោ ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. យន្តិ អាបត្តាធិករណំ. ‘‘ឥទំ វុច្ចតិ…បេ… កុសល’’ន្តិ វទេយ្យ សចេតិ យោជនា. ឯឡកលោមញ្ច បទសោធម្មញ្ច ឯឡកលោមបទសោធម្មានិ, តានិ អាទីនិ យេសំ តានីតិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទីនិ, តានិ សមុដ្ឋានានិ យាសន្តិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានា, តាសំ អាបត្តីនម្បីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានាសុ អាបត្តីសុ. អាបត្តិយា អង្គន្តិ អាបត្តិយា ការណំ. ឯវំ អាបត្តិយា អនង្គំ ទស្សេត្វា តស្សាយេវ អង្គំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ចលិតប្បវត្តានន្តិ ចលិតេន ហេតុភូតេន បវត្តានំ. អថ វា ចលិតោ ច កាយោ, បវត្តា ច វាចាតិ ចលិតប្បវត្តា, តាសំ ចលិតប្បវត្តានំ កាយវាចានំ. តញ្ចាតិ កាយវាចានំ អញ្ញតរញ្ច. អព្យាកតន្តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ.

អយមត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តេនាតិ ចិត្តេន. ‘‘ឥទំ…បេ… សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា សញ្ជានន្តោតិ ឯត្ថ សំសទ្ទស្ស សុន្ទរត្ថំ សហ អាការេន ទស្សេតិ. ‘‘វីតិក្កម…បេ… កប្បេត្វា’’តិ ឥមិនា ចេច្ចាតិ បទស្ស អត្ថំ សហ វិសេសនេន ទស្សេតិ. ‘‘ឧបក្កមវសេន…បេ… បេសេត្វា’’តិ ឥមិនា អភិវិតរិត្វាតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បាឡិយំ យំសទ្ទោវីតិក្កមវិសយោតិ អាហ ‘‘យំ អាបត្តាធិករណំ វីតិក្កម’’ន្តិ. ‘‘អាបជ្ជតី’’តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. ឯវំ វីតិក្កមតោ តស្ស ភិក្ខុនោតិ យោជនា.

អព្យាកតវារេបីតិ បិសទ្ទោ អកុសលវារំ អបេក្ខតិ. តស្សាតិ ចិត្តស្ស. អជានន្តោតិអាទីនំ បទានមត្ថោ អកុសលវារេ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពោ. យំ អាបត្តាធិករណន្តិអាទីនំ បទានមត្ថោ អកុសលវារេន សទិសោយេវ.

២២៤. អយំ វិវាទោ នោ អធិករណន្តិអាទីសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.