ចូឡវគ្គយោជនា
មហាវគ្គខន្ធកស្សេវំ, កត្វាន យោជនានយំ;
អធុនា ចូឡវគ្គស្ស, ករិស្សំ យោជនានយំ.
១. កម្មក្ខន្ធកំ
១. តជ្ជនីយកម្មកថា
១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ កម្មក្ខន្ធកេ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ចូឡវគ្គស្សា’’តិ បទំ ‘‘កម្មក្ខន្ធកេ’’តិ បទេ អវយវិសម្ពន្ធោ. តាវាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកាទិតោ, បារិវាសិក្ខន្ធកាទីនំ វា បឋមំ. ចេវសទ្ទោ ច ចសទ្ទោ ច ‘‘បណ្ឌុកលោហិតកា’’តិ បទស្ស អសមាហារទ្វន្ទវាក្យំ ទីបេន្តិ. និស្សយានំ នាមំ និស្សិតេសុ ឧបចារវសេន តេសំ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកាបិ បណ្ឌុកលោហិតកនាមាយេវ ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសំ និស្សិតកាបី’’តិអាទិ. បិសទ្ទេន ឧបចារត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. ‘‘សុដ្ឋុ ពលវ’’ន្តិ ឥមិនា ពលវាពលវន្តិ ទ្វិន្នំ សទ្ទានំ បរិយាយភាវេន វុត្តត្តា អតិសយត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ពលវពលវ’’ន្តិ វត្តព្ពេ វាចាសិលិដ្ឋវសេន ទីឃំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. បដិវទថាតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ កថេថ. ឥមិនា បដិមន្តេថាតិ ឯត្ថ មន្តធាតុយា គុត្តភាសនត្ថំ ទស្សេតិ. អត្ថេសុ ករណភាសនកិច្ចេសុ អលំ សមត្ថាតិ អលមត្ថា, តេសំ វិសេសេនាតិ អលមត្ថតរាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមត្ថតរា’’តិ.
អធម្មកម្មទ្វាទសកកថា
៤. អសម្មុខា កតន្តិអាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សម្មុខេហិ វិរហិតា អសម្មុខាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ឃធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខានំ វិនា កត’’ន្តិ. ‘‘អប្បដិបុច្ឆិត្វា’’តិ ឥមិនា អប្បដិបុច្ឆាតិ ឯត្ថ ត្វាបច្ចយស្សាការភាវំ ទស្សេតិ. តស្សេវាតិ ចុទិតកស្សេវ. អទេសនាគាមិនិយាតិ ឯត្ថ អការស្ស អញ្ញត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បារាជិកា…បេ… វា’’តិ. ឯត្ថាតិ តជ្ជនីយកម្មេ. នវ បទាតិ នវសុ បទេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. បុរិមកេសុ តីសុ តិកេសុ វុត្តេសុ នវសុ បទេសូតិ យោជនា. ‘‘ឯកេក’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥមេហីតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ. ទ្វាទស តិកាតិ បុរិមេហិ តីហិ តិកេហិ នវ តិកេ មិស្សេត្វា ទ្វាទស. សុក្កបក្ខេសុបីតិ បដិសេធវិរហវសេន សុក្កេសុ បក្ខេសុបិ.
៦. ‘‘បព្ពជិតាន’’ន្តិ ឥមិនា គិហីនំ អននុលោមិកតំ និវត្តេតិ. សហសោកិតាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន សហនន្ទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឥមស្មិំ ឋានេ សព្ពអដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពន្តិ ឧបជ្ឈាយេន ហុត្វា ន ឧបសម្បាទេតព្ព’’ន្តិ បាឋតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘ន សម្បយោជេតព្ពន្តិ អញ្ញមញ្ញំ យោជេត្វា កលហោ ន ការេតព្ពោ’’តិ បាឋោ អត្ថិ, តាវ អដ្ឋារសសម្មាវត្តនវត្តានំ សំវណ្ណនាបាឋោ លិខិតោ, សោ បាឋោ ឥមស្មិំ ឋានេ ន លិខិតព្ពោ. កស្មា? បាឡិក្កមានុប្បត្តាភាវតោ, អដ្ឋកថាយមេវ ‘‘អដ្ឋារស សម្មាវត្តនវត្តានិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ វណ្ណយិស្សាមា’’តិ វក្ខមានត្តា, យថាវចនញ្ច បារិវាសិកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៦) សំវណ្ណិតត្ថា ច. តស្មា សោ បាឋោ ន បោរាណបាឋោ ហោតិ, បច្ឆា បក្ខិត្តបាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោ.
តិណ្ណំ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនន្តិអាទិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកេកេនាបីតិ តីសុ អង្គេសុ ឯកេកេនាបិ. ឥមិនា អវយវវាក្យនិព្ពត្តិវសេន កម្មារហភាវំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. និយស្សស្ស វិសេសេន អភិណ្ហាបត្តិកត្តំ អង្គំ ឥតិ វុត្តន្តិ យោជនា. ឯត្ថ អាការវាចកោ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ អនន្តរេបិ. តជ្ជីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ តជ្ជនីយំ, តមេវ កម្មំ តជ្ជនីយកម្មំ. ‘‘និស្សាយ តេ វត្ថព្ព’’ន្តិ និយស្សីយតិ ពាលោ ភជាបីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ និយស្សំ, ទិវាទិគណិកត្តា សការស្ស ទ្វេភាវោ ហោតិ ‘‘នស្សំ វស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ, និយស្សមេវ កម្មំ និយស្សកម្មំ. គាមាទិតោ បព្ពាជិយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ បព្ពាជនីយំ, តមេវ កម្មំ បព្ពាជនីយកម្មំ. តីសូតិ ភណ្ឌនការកអភិណ្ហាបត្តិកកុលទូសកវសេន តិវិធេសុ អង្គេសុ. យេន កេនចិ អង្គេនាតិ សម្ពន្ធោ. យទិ សព្ពានិ កម្មានិ កាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯវំ សតិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤០០ អាទយោ) វុត្តំ ឥទំ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. វចនត្ថនានត្តតោតិ វចនស្ស ច អត្ថស្ស ច នានាភាវតោ. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តជ្ជនីយកម្មារហស្សាតិ ឥមស្ស ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘តិណ្ណំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនស្ស អង្គសម្ភវោ អត្ថោតិ យោជនា. តស្មាតិ យស្មា ន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា. សង្ឃេន កតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា លក្ខណេន តជ្ជនីយាទិកម្មារហស្ស តស្ស ភិក្ខុស្សាតិ យោជនា. ឯវំ កម្មសន្និដ្ឋានត្ថំ ទស្សេត្វា អង្គសម្ភវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សាតិ ភិក្ខុស្ស, អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ភណ្ឌនការកាទីសូតិអាទិសទ្ទេន អភិណ្ហាបត្តិកកុលទូសកានិ សង្គណ្ហាតិ. អាកង្ខមានោ សង្ឃោ ករេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. កម្មារហន្តិ កម្មស្ស, កម្មេ វា អរហំ. ឯត្ថាតិ កម្មក្ខន្ធកេ. បុព្ពេនាតិ បុព្ពេ វុត្តេន ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេន. អបរន្តិ អបរេ វុត្តំ កម្មក្ខន្ធកំ. សមេតីតិ សមំ គច្ឆតិ.
តត្ថាតិ កម្មេសុ, តជ្ជនីយកម្មេតិ សម្ពន្ធោ, អង្គេសុ វា, ភណ្ឌនការកវសេនាតិ សម្ពន្ធោ. អថ ខោតិ តថា វុត្តាបីតិ អត្ថោ. ករោន្តេន កម្មវាចាវាចកេនាតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ ផលជោតកោ. ភូតេន វត្ថុនាតិ តច្ឆេន វត្ថុនា. អញ្ញស្ស កម្មស្សាតិ តជ្ជនីយកម្មតោ អញ្ញស្ស កម្មស្ស. កស្មា ពាលស្ស អព្យត្តស្ស អាបត្តិពហុលស្ស តជ្ជនីយកម្មំ កាតព្ពន្តិ យោជនា. ឥទម្បីតិ តជ្ជនីយកម្មម្បិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ កម្មេសុ.
នប្បដិប្បស្សម្ភេតព្ពអដ្ឋារសកាទិកថា
៨. បន្នលោមាតិ បតិតមានលោមា. ឯតន្តិ វត្តំ. នេត្ថារន្តិ ឯត្ថ អផុដ្ឋក្ខរសំយោគេ បរស្ស តការស្ស ថការោ ហោតិ, តស្មា ទុតិយក្ខរេន បាឋោ យុត្តោ. យេនាតិ វត្តេន. និស្សារណាតិ និស្សារណតោ. ទស វា ទិវសានិ, បញ្ច វា ទិវសានិ បូរេតព្ពន្តិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្តកេនាតិ ឯតប្បមាណេន ទសបញ្ចទិវសេន.
២. និយស្សកម្មកថា
១១. អបិស្សុ ភិក្ខូ បកតាតិ ឯត្ថ និបាតានមនេកត្ថត្តា ឥធ អបិស្សុសទ្ទោ និច្ចត្ថោ ហោតិ. បកតសទ្ទោ ‘‘កុក្កុច្ចបកតា’’តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា; បាចិ. អដ្ឋ. ៤៣៨) អភិភវនត្ថោ, ឥធ បន ព្យាវដត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចំ ព្យាវដា ហោន្តី’’តិ.
៣. បព្ពាជនីយកម្មកថា
២៧. ឯត្ថាតិ អស្សជិបុនព្ពសុកវត្ថុម្ហិ. កាយិកោតិ ឯត្ថ កាយេន កីឡតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយកីឡា វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា វាចាយ កីឡតីតិ វាចសិកោ, កាយិកោ ច វាចសិកោ ច កាយិកវាចសិកោតិ វចនត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច បច្ឆិមវចនត្ថោ សមាហារទ្វន្ទោ, សមាហារទ្វន្ទេបិ កត្ថចិ បុល្លិង្គមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ ‘‘ធម្មវិនយោ’’តិអាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៥០៩) វិយ. កាយទ្វារបញ្ញត្តសិក្ខាបទំ វីតិក្កមតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ វុច្ចតី’’តិ. កាយេន បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ វីតិក្កមេតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. ‘‘ឧបហននំ វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា ឧបហននំ ឧបឃាតំ, តមេវ ឧបឃាតិកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘នាសន’’ន្តិ ឥមិនា ហនធាតុយា ហិំសនត្ថំ ទស្សេតិ. បដិក្ខិត្តវេជ្ជកម្មាទិវសេន តេលបចនអរិដ្ឋបចនាទីនិ កាយិកោ មិច្ឆាជីវោ នាមាតិ យោជនា. ឥមិនា មិច្ឆាជីវស្ស សរូបំ ទស្សេតិ.
៤. បដិសារណីយកម្មកថា
៣៣. សុធម្មវត្ថុស្មិំ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អនបលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អបបុព្ពោ លោកសទ្ទោ អាបុច្ឆនត្ថោតិ អាហ ‘‘ន អាបុច្ឆិត្វា’’តិ.
៣៤. កិន្តិ កិំ នាម ខាទនីយភោជនីយំ. វោតិ តុម្ហេហិ. គហបតីតិ អាលបនបទំ. ថេរានំ អត្ថាយាតិ សម្ពន្ធោ. បដិយត្តន្តិ បដិយាទិតំ. ‘‘ឯតំ អវោចា’’តិ ឥមិនា ឯតទវោចាតិ ឯត្ថ និគ្គហិតាទេសសន្ធិំ ទស្សេតិ. យទិទន្តិ សទ្ទោ ‘‘តិលសំគុឡិកា’’តិ បទេន យោជិតត្តា ឥត្ថិលិង្គោតិ អាហ ‘‘យា អយ’’ន្តិ. តិលសក្ខលិកាតិ តិលេន សំសដ្ឋា សក្ខលិកា. ‘‘សា នត្ថី’’តិ ឥមិនា ឧត្តរវាក្យេ យំសទ្ទស្ស បុព្ពវាក្យេ តំសទ្ទាបេក្ខតំ ទស្សេតិ. ឯកោ បុរិសោតិ សម្ពន្ធោ. បូវិយោតិ បូវំ, បូវេន វា កយវិក្កយោ. តេនាតិ ការណេន. នន្តិ គហបតិំ. ថេរោតិ សុធម្មត្ថេរោ. យទេវ កិញ្ចីតិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឯវ យំ វចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ តិលសំគុឡិកាវចន’’ន្តិ. ឥទន្តិ ឥមំ អត្ថំ. សោតិ កុក្កុដបោតកោ. កាកវស្សិតន្តិ កាកស្ស វស្សិតំ, នេវ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ. តយាបីតិ បិសទ្ទោ កុក្កុដបោតកំ អបេក្ខតិ. នេវ ភិក្ខុវចនំ វុត្តំ, ន គិហិវចនំ វុត្តំ, ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតីតិ យោជនា.
អធម្មកម្មាទិទ្វាទសកកថា
៣៩. បុរិមេហិ កម្មេហីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អង្គេសុ. យថា បរិសក្កិយមានេ គិហិនោ លាភំ ន លភន្តីតិ យោជនា. បរិបុព្ពោ សក្កធាតុ បរក្កមត្ថោតិ អាហ ‘‘បរក្កមន្តោ’’តិ. តត្ថាតិ អនត្ថាទីសុ. អត្ថភង្គោតិ គិហីនំ អត្ថស្ស ភង្គោ. អវសនន្តិ គិហីនំ អវសនំ. គិហីនន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘គិហីនំ សន្តិកេ’’តិ. យថា ករិយមានេ សច្ចោ ហោតិ, ឯវំ ន ករោតីតិ យោជនា. ឯកង្គេនាបីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, តតោ អធិកេហិ អង្គេហិ កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ បដិសារណីយកម្មេ. បដិមុខំ អត្តនោ ទោសំ សរាបេតព្ពំ អនេន វិនយកម្មេនាតិ បដិសារណីយំ, តមេវ កម្មំ បដិសារណីយកម្មំ.
៥. អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មកថា
៤៦. សំសថាតិ ឯត្ថ សំសធាតុយា កថនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អារោចេថា’’តិ. តុម្ហេ សំសថ, កថេថាតិ អត្ថោ.
៥០. ភណ្ឌនការកោ ហោតីតិអាទិ ការណូបចារវសេន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ភណ្ឌនាទិបច្ចយា’’តិអាទិ. ភណ្ឌនការកាទិ ការណំ, តេន អាបន្នា អាបត្តិ ផលំ, តស្សា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មំ កាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ អាបត្តិយា.
៥១. ឯត្ថាតិ ឧក្ខេបនីយកម្មេ. តត្ថាតិ តេចត្តាលីសវត្តេសុ. អនុទ្ធំសេតព្ពោតិ ឯត្ថ ធំសធាតុយា គត្យត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ន ចោទេតព្ពោ’’តិ. ‘‘រជោនុទ្ធំសតី’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.១០១) ហិ ធំសធាតុ គត្យត្ថេ វត្តតិ. ‘‘ន ភិក្ខុ ភិក្ខូហី’’តិ ឯត្ថ សោយេវ ភិក្ខុ តេហេវ ភិក្ខូហីតិ អត្ថំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញោ ភិក្ខុ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហី’’តិ. ន គិហិទ្ធជោតិ ឯត្ថ គិហីនំ ធជោ គិហិទ្ធជោតិ វុត្តេ ឱទាតវត្ថាទីនីតិ អាហ ‘‘ឱទាតវត្ថានី’’តិអាទិ. ន តិត្ថិយាទិបទត្តយន្តិ ‘‘ន តិត្ថិយា សេវិតព្ពា, ភិក្ខូ សេវិតព្ពា, ភិក្ខុសិក្ខាយ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ បទានំ តយំ. ‘‘ន អបសាទេតព្ពោ’’តិ ឥមិនា ន អាសាទេតព្ពោតិ ឯត្ថ អាបុព្ពសទធាតុយា អបបុព្ពសទធាតុយា សមានភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘អន្តោ វា ពហិ វាតិ’’ ឯត្ថ កស្ស អន្តោ វា ពហិ វាតិ អាហ ‘‘វិហារស្សា’’តិ. សេសំ សព្ពំវត្តន្តិ យោជនា. ឥមិនាតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មេន.
៦៥. តស្សាតិ អាបត្តិយា. ឥធាតិ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ កតេ ឧក្ខេបនីយកម្មេ. អាបត្តិអទស្សនាទីសុ ឧទ្ធរិត្វា ខិបីយតិ អបនីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ ឧក្ខេបនីយំ, តមេវ កម្មំ ឧក្ខេបនីយកម្មំ.
ឥតិ កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.
២. បារិវាសិកក្ខន្ធកំ
១. បារិវាសិកវត្តកថា
៧៥. បារិវាសិកក្ខន្ធកេ បារិវាសិកាតិ បទស្ស បរិវាសំ បរិវសន្តីតិ បារិវាសិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិវាសំ បរិវសន្តា’’តិ. តត្ថាតិ ‘‘បរិវាសំ បរិវសន្តា’’តិ តទ្ធិតវាក្យេ. តេសូតិ ចតុព្ពិធេសុ បរិវាសេសុ. តិត្ថិយបរិវាសោតិ តិត្ថិយានំ បរិវាសោ, តិត្ថិយានំ វា ទាតព្ពោ បរិវាសោ, តិត្ថិយេហិ វា បរិវសិតព្ពោ បរិវាសោ តិត្ថិយបរិវាសោ. អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសោតិ អប្បដិច្ឆន្នោ បរិវាសោ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសោ. តត្ថាតិ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសេ. យន្តិ វចនំ. អយំ បនាតិ អយំ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ បន. ឥធាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ. សេសាតិ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសតោ សេសា. តយោតិ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសាទយោ តយោ, ទាតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. កស្ស ទាតព្ពាតិ អាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. អាបន្នា ចេវាតិ អាបជ្ជិតព្ពា ចេវ. តេសូតិ តិវិធេសុ បរិវាសេសុ. ឯតេ បនាតិ តយោ បន. ឥធាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ. តស្មាតិ យស្មា ឥធ អធិប្បេតា, តស្មា. ឯតេសូតិ តិវិធេសុ បរិវាសេសុ.
បកតត្តានំ ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ អធិប្បេតបកតត្តេ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឋបេត្វា’’តិអាទិ. មូលាយបដិកស្សនារហាទីនម្បីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន មានត្តារហមានត្តចារិកអព្ភានារហាទយោ សង្គណ្ហាតិ. បិសទ្ទេន បកតិបកតត្តំ អបេក្ខតិ. តេតិ បកតត្តា. យំ អភិវាទនាទិំ ករោន្តីតិ យោជនា. សាទិយន្តីតិ ឯត្ថ សាទិយនំ នាម សម្បដិច្ឆនន្តិ អាហ ‘‘សម្បដិច្ឆន្តី’’តិ. តត្ថាតិ អភិវាទនាទីសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. សាមីចិកម្មន្តិ ឯតំ អាភិសមាចារិកស្ស អធិវចនន្តិ យោជនា. អភិវាទនាទីនីតិ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មានិ. ពីជនវាតទានាទិនោតិ ពីជនិយា បហរិតេន បវត្តស្ស វាតស្ស ទានាទិនោ. អាសនាភិហារន្តិ ឯត្ថ អភិហរណំ អភិហារោ, អាសនស្ស អភិហារោ អាសនាភិហារោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាសនស្ស អភិហរណ’’ន្តិ. បញ្ញាបនម្បិ អភិហរិត្វា បញ្ញាបិតត្តា អភិហារោយេវ នាមាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាបនមេវ វា’’តិ. ‘‘បាទធោវនឧទក’’ន្តិ ឥមិនា បាទស្ស ធោវនំ ឧទកំ បាទោទកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘បាទដ្ឋបនក’’ន្តិ ឥមិនា បាទស្ស ឋបនកំ បីឋំ បាទបីឋន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘បាទឃំសនំ វា’’តិ ឥមិនា បាទស្ស ឃំសនំ កថលិកំ បាទកថលិកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សទ្ធិវិហារិកានម្បិ អភិវាទនាទិន្តិ សម្ពន្ធោ. បិសទ្ទេន អញ្ញេសំ សាទិយន្តស្ស កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. តេតិ សទ្ធិវិហារិកា. សទ្ធាបព្ពជិតាតិ សទ្ធាយ បព្ពជិតា. កុលបុត្តាតិ ជាតិកុលបុត្តា, អាចារកុលបុត្តា ច. ករោន្តិ, អាបុច្ឆន្តិយេវាតិ សម្ពន្ធោ. វារិតម្បិ អសាទិយនំ នាមាតិ អាហ ‘‘វារិតកាលតោ បដ្ឋាយ អនាបត្តី’’តិ. មិថុ យថាវុឌ្ឍន្តិ ឯត្ថ មិថុសទ្ទោ អញ្ញមញ្ញបរិយាយោ, យថាសទ្ទោ យំសទ្ទបរិយាយោ, វិច្ឆត្ថោ ចាតិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ យោ យោ វុឌ្ឍោ’’តិ. អញ្ញមញ្ញញ្ហិ មិថតិ សង្គមំ ករោតីតិ មិថូតិ វុច្ចតិ. តេន តេនាតិ ភិក្ខុនា, ‘‘សាទិតុ’’ន្តិ បទេ ភាវកត្តា. សាទិតុំ អនុជានាមីតិ សម្ពន្ធោ.
‘‘វុឌ្ឍបដិបាដិយា’’តិ ឥមិនា វុឌ្ឍានំ បដិបាដិ យថាវុឌ្ឍន្តិ ចតុត្ថីអព្យយីភាវំ ទស្សេតិ. បុរិមបទេ បន បឋមាអព្យយីភាវោ. បាឡិយាតិ បន្តិយា. តត្ថេវាតិ សង្ឃនវកដ្ឋានេ ឯវ. បវារណាយបីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ ឧបោសថេយេវ, អថ ខោ បវារណាយបីតិ ទស្សេតិ. សង្ឃេន ភាជិយមានន្តិ សម្ពន្ធោ.
ឱណោជនន្តិ អវនុទតេ ឱណោជនំ. អវបុព្ពោ នុទធាតុ នការស្ស ណការំ, ទការស្ស ច ជការំ កត្វា ឱណោជនន្តិ វុច្ចតិ. នុទធាតុ អបនយនត្ថោ, តេន វុត្តំ ‘‘វិស្សជ្ជនំ វុច្ចតី’’តិ. ឧទ្ទេសភត្តាទីនីតិអាទិសទ្ទេន សលាកភត្តាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. តានីតិ ទ្វេ តីណិ ឧទ្ទេសភត្តាទីនិ. ហេដ្ឋាតិ អត្តនោ ហេដ្ឋា. គាហេថាតិ នវកតរេ ភិក្ខូ គាហាបេថ. ភត្តបច្ចាសាតិ ភត្តមេវ បច្ចាសា ភត្តបច្ចាសា, បច្ចាសាភត្តន្តិ អត្ថោ. ‘‘វិស្សជ្ជេតព្ពានី’’តិ ឥមិនា អវនុទិតព្ពន្តិ ឱណោជនន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឯវន្តិ គហេត្វា វិស្សជ្ជមានេតិ យោជនា. តានីតិ ឧទ្ទេសភត្តាទីនិ. យទិ បន ន គណ្ហាតីតិ សចេ សង្ឃតោ វស្សគ្គេន ន គណ្ហាតិ. ន វិស្សជ្ជេតីតិ សចេ អញ្ញស្ស ន វិស្សជ្ជេតិ. ឱទិស្សាតិ ឧទ្ទិសិត្វា. តស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. ហីតិ យស្មា. សង្ឃនវកដ្ឋានេ និសិន្នស្ស តស្សាតិ យោជនា. ភត្តគ្គេតិ ភត្តស្ស គហណដ្ឋានេ. សោតិ បារិវាសិកោ, មា កិលមិត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទន្តិ ឱណោជនំ. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស, អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ.
អាគតាគតេហិ ភិក្ខូហីតិ សម្ពន្ធោ. ចតុស្សាលភត្តន្តិ ចតុមុខា សាលា ចតុស្សាលា ភោជនសាលា, តត្ថ បដិបាដិយា ទិន្នំ ភត្តំ ចតុស្សាលភត្តំ. ឯតន្តិ ចតុស្សាលភត្តំ. បាឡិយាតិ ភិក្ខូនំ បាឡិយា. ឱសក្កិត្វាតិ ហេដ្ឋា សក្កិត្វា. ហត្ថបាសេតិ ភត្តទាយកស្ស ហត្ថបាសេ. សេនោតិ កុលលោ. ‘‘អារាមិកសមណុទ្ទេសេហី’’តិ បទំ ‘‘អាហរាបេតុ’’ន្តិ បទេ ការិតកម្មំ. សយមេវាតិ បារិវាសិកេន អនាណត្តោ ហុត្វា សយមេវ. មហាបេឡភត្តេបីតិ មហតិយំ បេឡាយំ បក្ខិបិត្វា ទិន្នេ ភត្តេបិ. យត្ថ បនាតិ បរិវិសដ្ឋានេ បន.
៧៦. តត្រាយំ សម្មាវត្តនាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស អនិយមនិទ្ទេសភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទានិ យា អយំ សម្មាវត្តនា វុត្តា’’តិ. សម្មា វត្តិតព្ពំ ឯតាយាតិ សម្មាវត្តនា. តត្ថាតិ សម្មាវត្តនាយំ. ន ឧបសម្បាទេតព្ពន្តិ ឯត្ថ អាចរិយេន ហុត្វា កម្មវាចាសាវនម្បិ ឧបសម្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘អាចរិយេន ហុត្វាបិ កម្មវាចា ន សាវេតព្ពា’’តិ. អញ្ញស្មិំ អសតីតិ អត្តនា អញ្ញស្មិំ កម្មវាចាវាចកេ អសតិ. ន និស្សយោ ទាតព្ពោតិ ឯត្ថ អាគន្តុកានមេវ និស្សយោ ន ទាតព្ពោ, ន ទិន្ននិស្សយានម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាគន្តុកានំ និស្សយោ ន ទាតព្ពោ’’តិអាទិ, យេហិបិ ភិក្ខូហិ គហិតោតិ សម្ពន្ធោ.
អញ្ញោ សាមណេរោតិ បកតត្តកាលេ ឧបជ្ឈំ ទត្វា គហិតសាមណេរេហិ អញ្ញោ សាមណេរោ. អាធិបច្ចដ្ឋានភូតាតិ សព្ពសម្មុតីនំ អធិបតិភាវស្ស ឋានភូតា. បដិពលស្សាតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុំ បដិពលស្ស. ឥមិនា លទ្ធសម្មុតិកេន អាណត្តោ អលទ្ធសម្មុតិកោបិ គរុធម្មេហិ វា អញ្ញេហិ វា ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុំ លភតីតិ ទស្សេតិ. អាគតា ភិក្ខុនិយោ វត្តព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. វោតិ តុម្ហាកំ. សោតិ ភិក្ខុ. វោតិ តុម្ហាកំ, ទស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.
សុក្កវិស្សដ្ឋិយាតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាបត្តិការណា. កាយសំសគ្គាទិគរុកាបត្តិ នាបជ្ជិតព្ពាតិ យោជនា. អាបត្តិក្ខន្ធវសេន អាបត្តិវត្ថូនំ បាបិដ្ឋភាវញ្ច បាបិដ្ឋតរភាវញ្ច វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សត្តសុ ហី’’តិអាទិ. បាបិដ្ឋតរាតិ ទុព្ភាសិតាបត្តិតោ ទុក្កដាបត្តិ បាបិដ្ឋតរា. តាសន្តិ សត្តន្នំ អាបត្តីនំ. បុរិមនយេនេវាតិ បុរិមានំ អាបត្តីនំ នយេនេវ. ភេទោតិ វត្ថូនំ វិសេសោ. ឯវំ អាបត្តិក្ខន្ធវសេន អាបត្តិវត្ថូនំ បាបិដ្ឋបាបិដ្ឋតរភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សិក្ខាបទវសេន តេសំ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទេ បនា’’តិអាទិ. ឧភយម្បីតិ វត្ថុអាបត្តិសង្ខាតំ ឧភយម្បិ.
កម្មន្តិ ឯត្ថ ការណភូតស្ស កម្មស្ស នាមំ ការិយភូតាយំ កម្មវាចាយំ ឧបចារវសេន ការិយភូតា កម្មវាចា កម្មន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បរិវាសកម្មវាចា វុច្ចតី’’តិ. កម្មស្មិំ សតិ, កម្មេន វា វចិតព្ពាតិ កម្មវាចាតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. កសិកម្មន្តិ កសិសង្ខាតំ កម្មំ. គោរក្ខកម្មន្តិ គោរក្ខសង្ខាតំ កម្មំ. ‘‘កម្មំ កត’’ន្តិ ឥមិនា កម្មំ ករោន្តីតិ កម្មិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តេតិ កម្មិកា ភិក្ខូ, ន គរហិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ.
វចិតព្ពំ អនេន ទោសេនាតិ វចនីយំ, សំវិជ្ជតិ វចនីយំ អស្សាតិ សវចនីយំ, តំ ន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘បលិពោធត្ថាយ ហី’’តិអាទិ. យាវ ន តំ អធិករណំ វូបសន្តំ ហោតិ, តាវ ឥមម្ហា អាវាសា ឯកបទម្បិ មា បក្កាមីតិ យោជនា. តេតិ តុយ្ហំ.
អនុវាទោតិ ឯត្ថ អនុសាសនវសេន អញ្ញេ វទតីតិ អនុវាទោតិ វុត្តេ ជេដ្ឋកដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘វិហារេ ជេដ្ឋកដ្ឋានំ ន កាតព្ព’’ន្តិ. ជេដ្ឋកដ្ឋានំ សរូបេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វា’’តិអាទិ. មេតិ មយ្ហំ. តន្តិ តវំ. ន ចោទេតព្ពោតិ ឯត្ថ កេន ន ចោទេតព្ពោតិ អាហ ‘‘វត្ថុនា វា អាបត្តិយា វា’’តិ. ន សារេតព្ពោតិ ន សរាបេតព្ពោ. ន ភិក្ខូហិ សម្បយោជេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ភិក្ខូហិ អត្តនា កលហវសេន ន សម្បយោជេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ យោជេត្វា កលហោ ន ការេតព្ពោ’’តិ.
សង្ឃត្ថេរេន ហុត្វាតិ សង្ឃត្ថេរេន ហោន្តេនបីតិ អត្ថោ. បុរតោ អគន្តព្ពេ សមានេ កិំ បច្ឆតោ គន្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘ទ្វាទសហត្ថ’’ន្តិអាទិ. អាសនបរិយន្តោតិ អាសនមេវ បរិយន្តោ លាមកោតិ អាសនបរិយន្តោ, តទត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ឃនវកាសនំ វុច្ចតី’’តិ. ស្វាស្សាតិ សោ អស្ស. សោតិ អាសនបរិយន្តោ. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. តត្ថាតិ អាសនបរិយន្តេ. អយន្តិ បារិវាសិកោ, ន លភតីតិ សម្ពន្ធោ. គហិតាវសេសាតិ គហិតាហិ សេយ្យាហិ អវសេសា. មង្គុលគូថភរិតាតិ មង្គុលានំ គូថេហិ បូរិតា. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. រជេហិ ហតា នាសិតា ភូមិ ឯត្ថាតិ រជោហតភូមិ. ជតុកមូសិកភរិតាតិ ជតូហិ ច មូសិកាហិ ច បូរិតា. បណ្ណសាលាតិ បណ្ណេហិ ឆាទិតា សាលា. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. សព្ពេបិ អាវាសាតិ យោជនា. ឯតេហីតិ បកតត្តេហិ. តេសូតិ អាវាសេសុ. យន្តិ អាវាសំ. បច្ចយន្តិ វស្សាវាសិកលាភំ. ឯកបស្សេតិ ភិក្ខូនំ បាឡិយំ អដ្ឋត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ.
អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស, ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សោ ឯវាតិ អាសនាទិបរិយន្តោ ឯវ. ញាតិបវារិតដ្ឋានេ និមន្តិតេនាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ តំ កុលំ. សំវិធាយាតិ សំវិទហិត្វា. អស្សាតិ កុលស្ស, ភវេយ្យ វា.
ហរាយមានេនាតិ លជ្ជមានេន. យេនាបីតិ បារិវាសិកេនបិ. សមាទិន្នន្តិ អារញ្ញិកធុតង្គសមាទិន្នំ. តថាតិ យថា អារញ្ញិកង្គំ ន សមាទាតព្ពំ, តថា. បិណ្ឌបាតិកធុតង្គម្បីតិ បិសទ្ទោ អារញ្ញិកង្គំ អបេក្ខតិ. យោ បនាតិ បារិវាសិកោ បន.
អនារោចេន្តស្ស មេតិ យោជនា. អនារោចេន្តេ សតីតិ វា យោជនា. ‘‘ឥមិនា ការណេនា’’តិ ឥមិនា តប្បច្ចយាតិ ឯត្ថ បច្ចយសទ្ទោ ការណត្ថោ, និស្សក្កវចនញ្ច ការណត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សោ រត្តិច្ឆេទោ ឯវ បច្ចយោ តប្បច្ចយោតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. ‘‘សាមណេរេហី’’តិ បទំ ‘‘បចាបេត្វា’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. ឯត្ថាបិ បកតិយា នីហរាបេត្វាបិ វិហារេ បចាបេត្វាបិ ភុញ្ជន្តស្ស បដិសេធោ នត្ថិ. កស្មា? ‘‘តប្បច្ចយា’’តិ វុត្តត្តា. គាមេតិ មហាគាមេ, សព្ពកាលំ អនេកសតេហិ ភិក្ខូហិ អវិវិត្តេ គាមេតិ អត្ថោ. គាមកាវាសន្តិ គាមោយេវ ខុទ្ទកដ្ឋេន គាមកោ, តស្មិំ ការិតោ អាវាសោ គាមកាវាសោ, តំ.
គតេន អាគន្តុកបារិវាសិកេនាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ កិស្មិញ្ចិ វិហារេ, សព្ពេ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋិតដ្ឋានេ. ន ឯកច្ចេ បស្សតិ, អបស្សិតត្តា នារោចេតិ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.
ឯកស្ស វា ពហូនំ វា អាគន្តុកានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អាគន្តុកស្ស អារោចេតព្ព’’ន្តិ បទេ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘អាគន្តុកេន អារោចេតព្ព’’ន្តិ បទេ វុត្តនយេនេវ. តំ វុត្តនយមាវិករោន្តោ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. តេសម្បីតិ អាគន្តុកានម្បិ. តស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. អជានន្តស្សេវាតិ អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. អយញ្ច បនាតិ បារិវាសិកោ ច. គតកាលេតិ អាគន្តុកានំ គតកាលេ. យេបីតិ អាគន្តុកាបិ. ឱក្កមិត្វាតិ ឱសរិត្វា, បវិសិត្វាតិ អត្ថោ. អយញ្ចាតិ បារិវាសិកោ ច, ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. នេសន្តិ អាគន្តុកានំ. យោបីតិ អាគន្តុកោបិ. អស្សាតិ បារិវាសិកស្ស. អញ្ញាតត្តាតិ អាគតភាវស្ស អជានិតត្តា. ‘‘អព្ភាន’’ន្តិ បទំ ‘‘ករោតី’’តិ បទេ កម្មំ, ‘‘ហោតី’’តិ បទេ កត្តា. អធិកា រត្តិយោតិ អាបត្តិបដិច្ឆន្នរត្តិតោ អធិកា រត្តិយោ. អយន្តិ បារិវាសិកវត្តបដិបទា. អបណ្ណកបដិបទាតិ អវិរទ្ធបដិបទា, ឯកំសបដិបទាតិ អត្ថោ.
គច្ឆន្តម្បិ ភិក្ខុន្តិ សម្ពន្ធោ. សាវេតុន្តិ សុណាបេតុំ. វិសយាវិសយេនាតិ អារោចេតុំ ទេសាទេសេន. ករវីកតិស្សត្ថេរោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ.
‘‘ឧបោសថទិវសេ’’តិ ឥមិនា ឧបោសថេតិ ឯត្ថ ឧបោសថសទ្ទស្ស បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទយោ អត្ថេ និវត្តេតិ. បវារណាយបីតិ បវារណទិវសេបិ. គន្តុន្តិ ភិក្ខុស្ស ឋិតដ្ឋានំ គន្តុំ. ទូតេនាបីតិ ឯត្ថ អនធិប្បេតទូតំ បដិក្ខិបិត្វា អធិប្បេតទូតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អនុបសម្បន្នំ…បេ… អារោចាបេតព្ព’’ន្តិ.
សុញ្ញវិហារោតិ ភិក្ខូហិ វិវិត្តវិហារោ. យត្ថាតិ យស្មិំ អាវាសេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តត្ថាតិ សុញ្ញវិហារេ. ទសវិធន្តរាយេ សតិ បន គន្តព្ពមេវាតិ យោជនា. នានាសំវាសកេហីតិ កម្មនានាសំវាសកលទ្ធិនានាសំវាសកេហិ.
៨១. អាវាសាទីនំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាវាសោ នាមា’’តិអាទិ. តតិយបទេនាតិ ‘‘អាវាសេ វា អនាវាសេ វា’’តិ តតិយបទេន. ឯតេសូតិ អាវាសាទីសុ. ឆទនតោតិ ឆទនកោដិតោ. អន្តោអាវាសេតិ ភិត្តិបរិច្ឆិន្នេ អន្តោអាវាសេ. អវិសេសេនាតិ ‘‘ឧក្ខិត្តកោ’’តិ វា ‘‘បារិវាសិកោ’’តិ វា វិសេសំ អកត្វា សាមញ្ញេន. ឧទកបាតេនាតិ ឆទនតោ ឧទកំ បតតិ ឯត្ថាតិ ឧទកបាតោ, តេន. បញ្ចវណ្ណច្ឆទនពទ្ធដ្ឋានេសូតិ បញ្ចបមាណេន ឆទនេន ពទ្ធដ្ឋានេសុ ឯតេសុ អាវាសេសូតិ សម្ពន្ធោ. បារិវាសិកស្ស ច ឧក្ខិត្តកស្ស ច បកតត្តេន សទ្ធិំ វារិតន្តិ យោជនា. នានូបចារេបីតិ បិសទ្ទេន ឯកូបចារេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសាទិកេ, សចេ និបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិន្តិ សដ្ឋិវស្សេបិ បារិវាសិកេ.
វុដ្ឋាតព្ពំ, និមន្តេតព្ពោតិ ឯត្ថ កិំ អត្តនោ វុឌ្ឍតរំ បកតត្តំ ទិស្វា វុដ្ឋាតព្ពំ, និមន្តេតព្ពោតិ អាហ ‘‘តទហុបសម្បន្នម្បី’’តិអាទិ. ឱពុទ្ធន្តិ បលិពុទ្ធំ. ឯកាសនេតិ ឯត្ថ ឯកសទ្ទោ សមានបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សមានវស្សិកាសនេ’’តិ, សមានវស្សិកានំ អាសនេតិ អត្ថោ. ឆមាយំ និសិន្នេតិ ឯត្ថ ឆមាសទ្ទោ ភូមិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ភូមិយំ និសិន្នេ’’តិ. ឥតរេនាតិ បារិវាសិកេន. សហាយេន សទ្ធិំ ចង្កមតិ វិយាតិ យោជនា. ‘‘ឯកស្មិំ ចង្កមេ’’តិ ឥមិនា ឯកចង្កមសទ្ទស្ស តុល្យាធិករណសមាសវាក្យំ ទស្សេតិ.
ឆមាយំ ចង្កមន្តន្តិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ឆមាយំ ចង្កមន្តេ’’តិ. អយំ បនាតិ វក្ខមានោ បន. ឯត្ថាតិ ‘‘ឆមាយំ ចង្កមន្តេ’’តិ បាឋេ. ចង្កមន្តេតិ បកតត្តេ ចង្កមន្តេ. ន ចង្កមិតព្ពន្តិ បារិវាសិកេន ន ចង្កមិតព្ពំ. កោ បន វាទោ ឥដ្ឋកាចយសម្បន្នេ វេទិកាបរិក្ខិត្តេ ឥតិ អត្ថោតិ យោជនា. បព្ពតន្តរវនន្តរគុម្ពន្តរេសូតិ បព្ពតមជ្ឈវនមជ្ឈគុម្ពមជ្ឈេសុ, បព្ពតវិវរវនវិវរគុម្ពវិវរេសុ វា. ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថំ ឧបចារំ.
៨២. ឥតរោតិ នវកោ. អស្សាតិ នវកស្ស. ន វត្តភេទេ ទុក្កដន្តិ អញ្ញាតត្តា ន វត្តភេទេ ទុក្កដំ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អបច្ឆាបុរិមន្តិ អបច្ឆា អបុរិមំ, ឯកបហារេនាតិ អត្ថោ. សមវស្សា ទ្វេ បារិវាសិកាតិ យោជនា. ទ្វិន្នំ បារិវាសិកានំ ឯកតោ វសនទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហិ ទ្វេ’’តិអាទិ. នេសន្តិ ទ្វិន្នំ បារិវាសិកានំ. ឯត្ថាតិ បារិវាសិកាទីសុ បញ្ចសុ ភិក្ខូសុ. មូលាយបដិកស្សនារហាទយោ ចត្តារោតិ យោជនា.
បរិវាសទានាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន មូលាយបដិកស្សនមានត្តទានអព្ភានានិ សង្គណ្ហាតិ. ឯតេស្វេវាតិ បរិវាសទានាទីសុ ឯវ. អយន្តិ បារិវាសិកោ.
៨៣. ‘‘អថ ខោ អាយស្មា ឧបាលី’’តិអាទិវចនស្ស អនុសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមំ បនា’’តិអាទិ. រហោគតស្ស ឧបាលិត្ថេរស្សាតិ យោជនា. អថ វា អនាទរេ សាមិវចនំ កត្វា ឧបាលិត្ថេរស្ស រហោគតស្សាតិ យោជនា កាតព្ពា. ឯត្ថាតិ បារិវាសិកវត្តេ. សោតិ ឧបាលិត្ថេរោ. អស្សាតិ ឧបាលិត្ថេរស្ស. តត្ថាតិ តីសុ រត្តិច្ឆេទេសុ. យ្វាយន្តិ យោ អយំ, ឯកតោ វាសោតិ សម្ពន្ធោ. សោ វាសោ សហវាសោ នាមាតិ យោជនា. វិប្បវាសោតិ ឯត្ថ បកតត្តេន វិប្បយុត្តោ ហុត្វា វាសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកកស្សេវ វាសោ’’តិ. អាគន្តុកាទីនន្តិ អាទិសទ្ទេន អាវាសិកា គហេតព្ពា.
៨៤. តត្ថ តត្ថាតិ តំ តំ ឋានំ. ទ្វីសុ បទេសូតិ ទ្វីសុ វាក្យសង្ខាតេសុ បទេសុ. ឯកេនេកេនបីតិ ឯកេន ឯកេន វាក្យបទេនបិ. បរិវសិយិត្ថាតិ បរិវុត្ថោ, បរិវុត្ថោ បរិវាសោ ឯតស្សាតិ បរិវុត្ថបរិវាសោ, តស្ស. ហីតិ សច្ចំ. ឯសាតិ ឯសោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. សុទ្ធន្តេតិ សុទ្ធកោដ្ឋាសេ. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស. អន្តន្តិ អវសានំ, វិនាសំ វា.
២. មូលាយបដិកស្សនារហវត្តកថា
៨៦. នវកតរំ មូលាយបដិកស្សនារហំ ឋបេត្វាតិ យោជនា. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ បកតត្តា ឯវាតិ សម្ពន្ធោ. នេសន្តិ មូលាយបដិកស្សនារហមានត្តារហមានត្តចារិកអព្ភានារហានំ ចតុន្នំ, មូលាយបដិកស្សនារហាទិលក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ មូលាយបដិកស្សនារហស្ស វត្តេ. ឥតោតិ មូលាយបដិកស្សនារហស្ស វត្តតោ.
៨៧. យថេវ បារិវាសិកោ គណបូរកោ ន ហោតិ, ឯវំ ឯតេបិ ន ហោន្តីតិ យោជនា.
៤. មានត្តាចារិកវត្តកថា
៩២. ឩនេ គណេតិ ឯត្ថ គណោ នាម គណភោជនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ២១៧ អាទយោ) វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ វា អតិរេកា វា’’តិ. សព្ពត្ថាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ.
ឥតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.
៣. សមុច្ចយក្ខន្ធកំ
១. សុក្កវិស្សដ្ឋិកថា
សមុច្ចយក្ខន្ធកេ តត្ថាតិ ចតុព្ពិធេសុ មានត្តេសុ. យំ មានត្តំ ទិយ្យតិ, ឥទំ អប្បដិច្ឆន្នមានត្តំ នាមាតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ អនន្តរវាក្យេសុបិ. បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយាតិ ហេត្វត្ថេ ករណវចនំ, ការណត្ថេ និស្សក្កវចនំ វា. អទ្ធមាសន្តិ បន្នរសទិវសកាលំ. ឱធាយាតិ សមូហំ កត្វា. ‘‘ឯកតោ កត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឱធាយា’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. តេសូតិ ចតុព្ពិធេសុ មានត្តេសុ. ឥទន្តិ មានត្តំ. អប្បដិច្ឆន្នាយ…បេ… វចនតោតិ ញាបកហេតុ. ឯតេន អប្បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពំ មានត្តំ អប្បដិច្ឆន្នមានត្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តន្តិ អប្បដិច្ឆន្នមានត្តំ. ឥធាតិ ឥមិស្សំ បាឡិយំ. តតុត្តរីតិ តតោ តីហិបិ ឧត្តរិ. នានាវត្ថូនិ ឯតាសន្តិ នានាវត្ថុកាយោ. តាសន្តិ នានាវត្ថុកានំ.
មាឡកសីមាយមេវាតិ សីមមាឡកេ ឯវ, សីមង្គណេ ឯវាតិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ មាឡកសីមាយមេវ.
វេទយាមហន្តិ វេទយាមិ អហំ. មម មានត្តចរភាវំ សង្ឃំ ជានាបេមីតិ អត្ថោ. វេទយតីតិ មន្តិ ជានាបេតិ, ឥតិ មំ សង្ឃោ ធារេតូតិ អធិប្បាយោ. វុត្តនយេនេវាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ. និក្ខិបិតព្ពន្តិ ‘‘មានត្តំ និក្ខិបាមិ, វត្តំ និក្ខិបាមី’’តិ និក្ខិបិតព្ពំ. មាឡកតោតិ សីមង្គណតោ. សោបីតិ សហ គច្ឆន្តោបិ. ‘‘មាឡកេ នារោចិត’’ន្តិ ឥមិនា យស្ស មាឡកេ អារោចិតំ, តស្ស អនារោចេត្វាបិ និក្ខិបិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អារោចេន្តេន វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.
វិសភាគេហិ សហ វសន្តស្ស វត្តស្ស ទុប្បូរិតត្តា វុត្តំ’’សភាគា ភិក្ខូ វសន្តី’’តិ. ចតូហិ, បញ្ចហិ វាតិ វាសទ្ទេន តតោ អតិរេកម្បិ សង្គណ្ហាតិ. បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោតិ ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧៩) វុត្តបរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ. ‘‘ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា’’តិ ឥទំ វិហារេ ភិក្ខូនំ សជ្ឈាយាទិសទ្ទសវនូបចារបហានត្ថំ វុត្តំ. សចេ សវនូបចារតោ ន មុច្ចតិ, តតោ អតិរេកម្បិ អតិក្កមិតព្ពំ. ឱក្កម្មាតិ មគ្គបដិបន្នានំ ភិក្ខូនំ វចនសទ្ទសវនូបចារបហានត្ថំ ឱក្កមិត្វា. ‘‘គុម្ពេន វា វតិយា វា’’តិ ទស្សនូបចារបហានត្ថំ វុត្តំ. ឥធ ឧបចារោ នាម យត្ថ ឋត្វា បស្សតិ សុណាតិ, សោយេវ ទេសោ. អញ្ញោតិ ចតូហិ បញ្ចហិ វា ភិក្ខូហិ អញ្ញោ. ឯសាតិ ឯសោ មានត្តចារិកោ.
‘‘ទ្វាទសហត្ថំ ឧបចារំ ឱក្កមិត្វា’’តិ ឥមិនា អនោក្កមិត្វា អជានន្តស្សេវ គច្ឆតិ, នត្ថិ រត្តិច្ឆេទោបីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ទិដ្ឋរូបានំ សុតសទ្ទានំ ទ្វាទសហត្ថូបចារតោ ពហិ ឋិតានម្បិ អារោចេតព្ពំ. អទិដ្ឋាសុតានម្បិ អន្តោ ទ្វាទសហត្ថូបចារគតានំ អារោចេតព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សតិ ករណីយេតិ ឥទំ គន្តុស្ស ការណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អសតិ ករណីយេបិ គន្តុំ វដ្ដតិ. សោបីតិ ឯកោ ភិក្ខុបិ. ‘‘តស្ស សន្តិកេ អារោចេត្វា’’តិ ឥមិនា អនារោចនេ វត្តភេទទុក្កដំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯកស្ស សន្តិកេ អារោចេត្វា និក្ខិបិយមានេ កិំ ឩនេ គណេ ចរណទោសោ វា វិប្បវាសោ វា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អយញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ អយញ្ចាតិ មានត្តចារិកោ បន. យស្មា ការណា វសិ, តេន ការណេនាតិ យោជនា. ភិក្ខូនញ្ច អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ បកតត្តាគតកាលេ តស្ស អនារោចេត្វាវ គច្ឆន្តិ, តស្មា ភិក្ខូនញ្ច ទ្វាទសហត្ថូបចារេ អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘គណស្ស អារោចេត្វា’’តិ ឥមិនា ឩនេ គណេ ចរណទោសាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា វិប្បវាសទោសាភាវំ ទស្សេតិ. យន្តិ បុព្ពេ អនារោចិតំ យំ ភិក្ខុំ. អយន្តិ បឋមំ បស្សិតព្ពស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបនំ. ‘‘និក្ខិត្តវត្តស្ស បរិហារោ’’តិ ឥមិនា អនិក្ខិត្តវត្តេ អន្តោឧបចារគតានំ សព្ពេសំ អារោចេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.
អយន្តិ មានត្តចារិកោ, ឋិតោតិ សម្ពន្ធោ. តេនាបីតិ មានត្តចារិកេនបិ, យាចិតព្ពន្តិ យោជនា. សោតិ អនិក្ខិត្តវត្តោ ភិក្ខុ. តត្រាតិ ‘‘សោ អព្ភេតព្ពោ’’តិ វចនេ. អយំ អព្ភានវិធិ វុត្តោតិ យោជនា. អយញ្ចាតិ អព្ភានវិធិ ច. តាសន្តិ អាបត្តីនំ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. បដិច្ឆន្នមានត្តំ បន ទាតព្ពំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បដិច្ឆន្នាយា’’តិអាទិនា បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពំ មានត្តំ បដិច្ឆន្នមានត្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. នន្តិ បដិច្ឆន្នមានត្តំ.
២. បរិវាសកថា
១០២. តស្សាតិ បដិច្ឆន្នមានត្តស្ស. សមោធានេត្វាតិ ឥធេវ បរិវាសកថាយំ សមោធានេត្វា. ឥធេវ បរិវាសកថាយំ ទស្សយិស្សាមាតិ យោជនា. ឥធេវសទ្ទោ ហិ បុព្ពាបរាបេក្ខោ.
ឥធ អធិប្បេតំ បរិវាសំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. ឥធ អធិប្បេតោ បរិវាសោ នាម តិវិធោ ហោតីតិ យោជនា. តត្ថាតិ តិវិធេសុ បរិវាសេសុ. ‘‘យថាបដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា’’តិ វចនំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘កស្សចិ ហី’’តិអាទិ. យថា ឧទាយិត្ថេរស្ស ឯកាហបដិច្ឆន្នា អយំ អាបត្តិ ហោតិ, តថា កស្សចិ ឯកាហបដិច្ឆន្នា អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. យថា ច បរតោ អាគតា ឧទាយិត្ថេរស្សេវ អាបត្តិ ហោតិ, តថា កស្សចិ ទ្វិហាទិបដិច្ឆន្នា អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. ឥមិនា វុត្តនយានុសារេន បរតោបិ នយោ នេតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា ឯកាហាទិបដិច្ឆន្នា ឯកាទិអាបត្តិ ហោតិ, តស្មា ជានិតព្ពោតិ យោជនា.
បដិច្ឆន្នភាវំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ‘‘ទសហាការេហី’’តិ បាឋេ. អាបត្តិឥតិ សញ្ញា ឯតស្សាតិ អាបត្តិសញ្ញី . បហុ ចាតិ សមត្ថោ ច. បបុព្ពោ ហូធាតុ សមត្ថត្ថេ ហោតិ.
តត្ថាតិ តស្សំ មាតិកាយំ. យន្តិ អាបត្តិំ. សោបិ ចាតិ ភិក្ខុបិ ច. តត្ថាតិ តស្សំ អាបត្តិយំ. អយន្តិ ភិក្ខុ. តត្ថាតិ អាបត្តិយំ. អលជ្ជិបក្ខេ តិដ្ឋតីតិ ‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ បរិគូហតី’’តិ (បរិ. ៣៥៩) វុត្តបក្ខេ ឋិតត្តា អលជ្ជិបក្ខេ តិដ្ឋតិ.
បកតត្តោតិ ឯត្ថ ‘‘បារាជិកំ អនជ្ឈាបន្នោ’’តិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘តិវិធំ ឧក្ខេបនីយកម្មំ អកតោ’’តិ. ឯតន្តិ អប្បដិច្ឆន្នភាវំ, ‘‘អាបជ្ជតិ…បេ… កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ វចនំ វា.
គាថាយ ‘‘សាវសេស’’ន្តិ ឥមិនា បារាជិកំ និវត្តេតិ. គរុកន្តិ ឯត្ថ សង្ឃាទិសេសមេវ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេតិ. អនាទរិយន្តិ សិក្ខាបទេ អនាទរិយំ. វជ្ជន្តិ ទុក្កដំ. ឧក្ខិត្តកេន ករណភូតេន.
យស្សាតិ ភិក្ខុស្ស, នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ភីរុកជាតិកតាយាតិ ភីរុកសភាវតាយ. បព្ពតវិហារេ វសន្តស្ស យស្ស ភិក្ខុនោតិ យោជនា. បព្ពតវិហារេតិ បព្ពតស្ស តលេ, អន្តរេ វា ការិតេ វិហារេ. ឯតស្មិន្តិ ឯតាទិសេ. អន្តរាយេ សតិយេវាតិ យោជនា. តស្ស អច្ឆន្នាវ ហោតីតិ យោជនា. អនន្តរាយិកសញ្ញាយ ឆាទយតោ អច្ឆន្នាវាតិ អនន្តរាយិកសញ្ញាយ ឆាទេន្តស្សាបិ ឯកន្តេន អន្តរាយិកត្តា អច្ឆន្នាវាតិ អធិប្បាយោ.
អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. ហនុកវាតោតិ ហនុកស្ស គេលញ្ញករោ វាតោ. វិជ្ឈតីតិ ហនុកំ វិជ្ឈតិ. ឥមិនាតិ ភិក្ខុនា. បហុសញ្ញិនោ ឆាទិតាបិ ឯកន្តេន អបហុត្តា អច្ឆាទិតាវ ហោតិ.
ឆាទេតុកាមោ ចាតិ ឯត្ថ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ ឆាទេតុកាមោ ឆាទេតិ, ឆាទេតុកាមោ នច្ឆាទេតិ, អច្ឆាទេតុកាមោ ឆាទេតិ, នច្ឆាទេតុកាមោ នច្ឆាទេតីតិ. តត្ថ បឋមបទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥទំ ឧត្តានត្ថមេវា’’តិ. ឯវំ សេសាសុបិ មាតិកាសុ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. ចតូសុ ចតុក្កេសុ បឋមបទេ ឯវ ឆន្នា ហោតិ, ន សេសបទេសុ. អនុត្តានត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. បុរេភត្តេ វាតិ បុរេភត្តំ វា, ភត្តតោ, ភត្តស្ស វា បុរេតិ បុរេភត្តំ. អព្យយីភាវសមាសេ សត្តមីវិភត្តិយា អមិតិការិយស្ស អនិច្ចភាវតោ វុត្តំ ‘‘បុរេភត្តេ’’តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘បច្ឆាភត្តេ’’តិ ឯត្ថាបិ. ទុតិយបទស្ស អត្ថំ ទស្សេត្វា តតិយបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. អភិក្ខុកេ ឋានេ វសន្តស្ស យស្ស ភិក្ខុស្សាតិ យោជនា. អាគមេន្តស្ស គច្ឆន្តស្សាតិ អនាទរេ ចេតានិ សាមិវចនានិ.
ចតុត្ថបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យោ បនាតិ ភិក្ខុ បន, អាវិ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. សភាគន្តិ អវេរិំ. អយន្តិ ភិក្ខុ. ឧបជ្ឈាយោ ឥតិ វា អាចរិយោ ឥតិ វាតិ យោជនា. លជ្ជាយាតិ លជ្ជនិមិត្តំ, លជ្ជការណា, លជ្ជហេតុ វា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា, ឥធាតិ អាបត្តិអារោចនដ្ឋានេ. អវេរិសភាគស្សាតិ អវេរី ហុត្វា សភាគស្ស.
បកាសេតុកាមោតិ អញ្ញេសំ បកាសេតុកាមោ. ឧបជ្ឈាយស្សាបីតិ បិសទ្ទេន អញ្ញស្ស សន្តិកេ កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ អាបត្តិអារោចនដ្ឋានេ. សភាគសង្ឃាទិសេសន្តិ វត្ថុសភាគសង្ឃាទិសេសំ. សុទ្ធស្សាតិ វត្ថុសភាគសង្ឃាទិសេសតោ សុទ្ធស្ស. អាវិករណាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាវិករោន្តោ ចា’’តិអាទិ. ឥតិ ឥមានីតិអាទិ និគមនំ.
តតោតិ ជានិតព្ពតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកាហបដិច្ឆន្នាតិ ឯកាហេន បដិច្ឆន្នា. យាវ ចុទ្ទស ទិវសានិ, តាវ ទិវសវសេន យោជនា កាតព្ពាតិ យោជនា. បក្ខបដិច្ឆន្នន្តិ បក្ខេន បដិច្ឆន្នំ. អតិរេកបក្ខបដិច្ឆន្នន្តិ បក្ខតោ អតិរេកេន បដិច្ឆន្នំ.
សំវច្ឆរបដិច្ឆន្នន្តិ សំវច្ឆរេន បដិច្ឆន្នំ. តតោ វាតិ អតិរេកសដ្ឋិសំវច្ឆ រតោ វា. ភិយ្យោបីតិ អតិរេកម្បិ.
តតោតិ តីហិ អាបត្តីហិ. បរន្តិ អតិរេកំ. គណនវសេនាតិ អាបត្តិគណនវសេន. វត្ថុកិត្តនវសេន វាតិ អាបត្តីនំ វត្ថុកិត្តនវសេន វា. នាមមត្តវសេន វាតិ ‘‘សង្ឃាទិសេសាបត្តិយោ’’តិ ឯវំ នាមស្សេវ វសេន វា. ឯត្ថ ហិ មត្តសទ្ទោ អវធារណត្ថោ, តេន វត្ថុំ និវត្តេតិ.
តត្ថាតិ ‘‘នាមមត្តវសេនា’’តិ បទេ. សជាតិសាធារណន្តិ សស្ស អត្តនោ ជាតិ សជាតិ, តាយ សាធារណំ សជាតិសាធារណំ. សព្ពេសំ, សព្ពេហិ វា អាបត្តីហិ សាធារណំ សព្ពសាធារណំ. តត្ថាតិ ទុវិធេសុ នាមេសុ. សព្ពសាធារណនាមវសេនាបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទោ ‘‘អហំ ភន្តេ សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបជ្ជិំ ឯកាហបដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ សជាតិសាធារណនាមវសេនបិ ‘‘អហំ ភន្តេ សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហបដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ ឧភយសាធារណវសេនបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. សព្ពម្បិ បរិវាសាទិកំ ឥទំ វិនយកម្មន្តិ យោជនា. វសតិ អាបត្តិ ឯត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ វត្ថុ. គោ វុច្ចតិ វចនំ វា ញាណំ វា, តំ តាយតីតិ គោត្តំ.
តត្ថាតិ វត្ថាទីសុ ចតុព្ពិធេសុ. តត្ថាតិ តេសុ វចនេសុ. សុក្កវិស្សដ្ឋិំ កាយសំសគ្គន្តិអាទិនា វចនេនាបីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ទុដ្ឋុល្លាទិវចនានិ សង្គណ្ហាតិ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ បន ឋានេ. យោ យោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា អាបន្នោ ហោតិ.
ឯវំ អារោចេតព្ពន្តិ ឯវំ វក្ខមាននយេន អារោចេតព្ពន្តិ យោជនា. កិំ អារោចេតព្ពំ? ‘‘អហំ ភន្តេ…បេ… សង្ឃោ ធារេតុ’’ ឥតិ អារោចេតព្ពន្តិ យោជនា.
វេទយាមហន្តិ វេទយាមិ អហំ. មម បារិវាសិកភាវំ សង្ឃំ, សង្ឃស្ស វា ជានាបេមីតិ អត្ថោ. វេទយតីតិ មន្តិ វេទយតិ ឥតិ មំ. បារិវាសិកភាវំ សង្ឃំ, សង្ឃស្ស វា ជានាបេតីតិ មំ សង្ឃោ ធារេតូតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ពហូសុ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ ‘‘តិណ្ណំ វា អតិរេកានំ វា អារោចេន្តេន អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’’តិ បាឋោ អត្ថិ. កេសុចិ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ ‘‘តិណ្ណំ អារោចេន្តេន អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’’តិ ឯត្តកោយេវ បាឋោ អត្ថិ. ហេដ្ឋា មានត្តកថាយម្បិ ឯវមេវ អត្ថិ. តត្ថ ‘‘អតិរេកាន’’ន្តិ ឥមិនា តីហិ អតិរេកានំ អារោចេន្តេន សង្ឃំ អបេក្ខិត្វា សចេ ឯកវចនវសេន វត្តុកាមោ ហោតិ, ‘‘មំ សង្ឃោ ធារេតូ’’តិ វត្តព្ពំ. អថ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អបេក្ខិត្វា សចេ ពហុវចនវសេន វត្តុកាមោ ហោតិ, យថា តិណ្ណំ, ឯវំ ‘‘មំ អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’’តិ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច សទ្ទសត្ថវសេនេវ វុត្តំ, ន វិនយកម្មវិបត្តិវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.
‘‘វិហារេយេវ រត្តិបរិគ្គហោ’’តិ ឥមិនា អន្តោឧបចារសីមាយម្បិ បរិវសិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ. ឧបចារសីមន្តិ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបំ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ. ឯសាតិ បារិវាសិកោ ភិក្ខុ. អស្សាតិ អាគតស្ស ភិក្ខុនោ.
តតោតិ អាបត្តិបដិច្ឆន្នទិវសតោ. កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថាយាតិ អាបត្តិបដិច្ឆន្នទិវសេន សមំ បរិវសិតព្ពំ នុខោ, ន នុខោតិ កុក្កុច្ចស្ស វិនោទនត្ថាយ. បរិវុត្ថត្តាតិ បរិវសិតត្តា. សោតិ បរិវុត្ថោ ភិក្ខុ. ឥទន្តិ ទាតព្ពមានត្តំ. តន្តិ បដិច្ឆន្នមានត្តំ. ឆារត្តន្តិ ឆរត្តិយោ សមាហដាតិ ឆារត្តំ, សមាហារេ ទិគុ. ‘‘ឆរត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពេ សុខុច្ចារណត្ថំ ឆការស្ស ទីឃំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ.
អប្បដិច្ឆន្នាបត្តិំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តំ បដិច្ឆន្នមានត្តំ ឥមស្មិំ បដិច្ឆន្នមានត្តេ សមោធានេត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សន្តេបិ មូលមានត្តំ បដិច្ច បដិច្ឆន្នមានត្តន្តិ វុច្ចតិ. កថំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.
អស្សាតិ មានត្តំ យាចន្តស្ស. តទនុរូបន្តិ តស្ស យាចនស្ស អនុរូបំ. សចេ បដិច្ឆន្នា ទ្វេតិ ឯត្ថ ទ្វេតិ និទស្សនមត្តំ តតោ អតិរេកម្បិ គហេតព្ពត្តា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ឯកពហូសុ. តទនុរូបមេ វាតិ តស្ស មានត្តទានស្ស អនុរូបមេវ. ឥធ បនាតិ បដិច្ឆន្នមានត្តេ បន. ឥតីតិអាទិ និគមនំ. យំ មានត្តំ ទិយ្យតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បដិច្ឆន្នមានត្តេ.
អវសេសាតិ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសបដិច្ឆន្នបរិវាសេហិ អវសេសា. តត្ថាតិ អវសេសេសុ ទ្វីសុ បរិវាសេសុ. អធម្មិកមានត្តចារាវសានេ អនុញ្ញាតបរិវាសោតិ សម្ពន្ធោ. កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ អនុញ្ញាតោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ. ឯសាតិ សុទ្ធន្តោ, ទាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ជាននាជាននំ.
តត្ថាតិ ទ្វីសុ សុទ្ធន្តេសុ, ចូឡសុទ្ធន្តោតិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. យោតិ ភិក្ខុ, វទតីតិ សម្ពន្ធោ. អារោចិតទិវសតោតិ អាបត្តិអារោចិតទិវសតោ.
តន្តិ ចូឡសុទ្ធន្តំ, បរិវសន្តេន បរិវសិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អគ្គហេសីតិ បរិវាសំ អគ្គហេសិ. អញ្ញន្តិ គហិតមាសតោ អញ្ញំ. ‘‘បរិវាសទានកិច្ចំ នត្ថី’’តិ ឥមិនា បរិវាសគហណកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ គណ្ហន្តស្សេវ ទាតព្ពត្តា, ទេន្តស្សេវ គហេតព្ពត្តា វា. ឧទ្ធម្បិ អារោហតីតិ បរិវាសគហណកាលតោ អញ្ញម្បិ កាលំ បរិវសិតព្ពត្តា ឧទ្ធម្បិ អារោហតិ. ហេដ្ឋាបិ ឱរោហតីតិ បរិវាសគហណកាលតោ ឩនម្បិ កាលំ បរិវសិតព្ពត្តា ហេដ្ឋាបិ ឱរោហតិ. ឥទន្តិ អារោហនោរោហនំ. តស្សាតិ សុទ្ធន្តបរិវាសស្ស. ឯកមេវ បដិច្ច ទ្វេ, តិស្សោ, សម្ពហុលា វា ភវន្តីតិ អាហ ‘‘ឯកំ វិនា សម្ពហុលានំ អភាវតោ’’តិ.
ឯវំ ចូឡសុទ្ធន្តំ ទស្សេត្វា មហាសុទ្ធន្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. តន្តិ មហាសុទ្ធន្តំ. យាវ យត្តកោ ឧបសម្បទទិវសោ ហោតិ, តាវ តត្តកំ កាលន្តិ យោជនា. ឧទ្ធំ នារោហតីតិ ឧទ្ធំ អារោហនកាលស្ស អភាវតោ ឧទ្ធំ ន អារោហតិ. ឯត្ថាតិ សុទ្ធន្តបរិវាសេ. អយំ សុទ្ធន្តបរិវាសោ នាមាតិ និគមនំ.
តត្ថាតិ តិវិធេសុ សមោធានបរិវាសេសុ. ‘‘ឱធុនិត្វា សមោទហិត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ’’តិ ឥមិនា ឱធុនិត្វា សមោធានេត្វា ទាតព្ពោ បរិវាសោ ឱធានសមោធានោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘បរិវាសោ’’តិ ឥមិនា តទ្ធិតណបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច អវធុនិយតេ, អវធុនិតព្ពន្តិ វា ឱធានំ, សំ ឯកតោ ឱទហីយតេ សម្បិណ្ឌីយតេ, ឧទហិយតិ សម្បិណ្ឌិយតីតិ វា សមោធានន្តិ អវយវវចនត្ថោ កាតព្ពោ. ‘‘មក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា ធុធាតុយា បប្បោដនធំសនធោវនានិ ទស្សេតិ. សោតិ ឱធានសមោធានោ, អាគតោតិ សម្ពន្ធោ.
ឯត្ថាតិ ឱធានសមោធានេ. យោតិ ភិក្ខុ, បដិច្ឆាទេតីតិ សម្ពន្ធោ. បរិវសន្តោ វា មានត្តារហោ វា មានត្តំ ចរន្តោ វា អព្ភានារហោ វា យោ ភិក្ខូតិ យោជនា. ‘‘បុរិមាយ អាបត្តិយា’’តិ បទំ ‘‘សមា វា’’តិ បទេ សហាទិយោគោ. ‘‘ឩនតរា’’តិបទេ វិភត្តិអបាទានំ, អនុមេយ្យវិសយអបាទានំ វា. ‘‘អទិវសេ កត្វា’’តិ ឥមិនា ឱធុនិត្វាតិ ឯត្ថ ធុធាតុយា យថាវុត្តត្ថេយេវ ទស្សេតិ. ឩនកបក្ខបដិច្ឆន្នាតិ បក្ខតោ ឩនកេន បដិច្ឆន្នា. ឯតេនុបាយេនាតិ បក្ខេ វុត្តេន ឯតេន ឧបាយេន.
តត្ថាតិ មូលាបត្តិតោ អតិរេកបដិច្ឆន្នេ. អាវិ ការាបេត្វាតិ មូលាបត្តិតោ អន្តរាបត្តិយា បដិច្ឆន្នភាវំ អាវិ ការាបេត្វា. ឯត្ថាតិ អាបត្តិបដិច្ឆន្នេ. បមាណន្តិ ការណំ. យាតិ អាបត្តិ. តត្ថាតិ មូលភាវេន កត្តព្ពាយំ មូលិអាបត្តិយំ. ឥតរន្តិ មូលិភាវេន កត្តព្ពំ មូលាបត្តិំ. សមោធាយាតិ សមោទហិត្វា. បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ.
ឯកា វា យា អាបត្តិ សព្ពចិរបដិច្ឆន្នា ហោតីតិ យោជនា. សព្ពចិរបដិច្ឆន្នាយោតិ សព្ពាសំ អាបត្តីនំ ចិរេន បដិច្ឆន្នាយោ. តាសន្តិ អាបត្តីនំ. អគ្ឃេនាតិ បរិច្ឆេទេន. អគ្ឃសទ្ទោ ហេត្ថ បរិច្ឆេទត្ថវាចកោ. អភិធានេ (អភិធានប្បទីបិកាយំ ១០៤៨ គាថាយំ) វុត្តំ ‘‘អគ្ឃោ មុល្យេ ច បូជនេ’’តិ. ឯត្ថ ‘‘មុល្យេ ចា’’តិ បទស្ស មូលបរិច្ឆេទេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តាសំ រត្តិបរិច្ឆេទវសេនា’’តិ. ឥមេហិ បទេហិ អគ្ឃេន រត្តិបរិច្ឆេទេន សមោធានេត្វា ទាតព្ពោ បរិវាសោ អគ្ឃសមោធានោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពចិរបដិច្ឆន្នាយោ’’តិ វុត្តត្តា កិញ្ចាបិ កោដិអត្ថវាចកោ តតិយក្ខរេន បាឋោ យុត្តោ វិយ ទិស្សតិ. តថាបិ សោ បាឋោ ន គហេតព្ពោ. កស្មា? ពហូសុ បាឡិបោត្ថកេសុ, អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ ច អលិខិតត្តា. ពហូសុ ហិ បោរាណបោត្ថកេសុ ចតុត្ថក្ខរេន បាឋោយេវ លិខិតោ, តស្មា សោ បាឋោយេវ គហេតព្ពោ, ន អញ្ញោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សោតិ អគ្ឃសមោធានោ. អាគតោយេវាតិ សម្ពន្ធោ.
យស្ស បនាតិ ភិក្ខុស្ស, បដិច្ឆន្នាតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពន្តិ សកលំ. អាបត្តិសហស្សគាថាយ –
ទសសតំ អាបត្តិយោ រត្តិសតំ ឆាទយិត្វានាតិ យោជនា. ឥមិនា នយេនបិ អគ្ឃសមោធានោតិ ឯត្ថ អគ្ឃសទ្ទស្ស ចតុត្ថក្ខរេន បាឋស្ស យុត្តភាវោ វេទិតព្ពោ. អគ្ឃេន ទសរត្តិបរិច្ឆេទេន សមោធាយ ទាតព្ពោ អគ្ឃសមោធានោ.
យោ បរិវាសោ នានាវត្ថុកាយោ អាបត្តិយោ ឯកតោ កត្វា ទិយ្យតិ, អយំ បរិវាសោ មិស្សកសមោធានោ នាមាតិ យោជនា. ឯត្ថ វត្ថុវសេន មិស្សកា អាបត្តិយោ សមោធានេត្វា ទាតព្ពោ បរិវាសោ មិស្សកសមោធានោតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. តត្រាតិ មិស្សកសមោធានេ. តទនុរូបាយាតិ តស្ស យាចនស្ស អនុរូបាយ.
ឯត្ថ ចាតិ មិស្សកសមោធានេ ច, កាតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ.
‘‘បក្ខមានត្តញ្ច …បេ… កថយិស្សាមា’’តិ យំ វចនំ វុត្តំ, តស្ស វចនស្ស ឱកាសោតិ យោជនា. តំ បនាតិ បក្ខមានត្តំ បន. ‘‘អឌ្ឍមាសមេវ ទាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា បក្ខមេវ ទាតព្ពំ មានត្តំ បក្ខមានត្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. តំ បនាតិ បក្ខមានត្តំ បន, ទាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អត្តនោ សីមន្តិ អត្តនោ វិហារសីមំ, មហាសីមន្តិ អត្ថោ. សោធេត្វាតិ សព្ពាសំ ហត្ថបាសនយនវសេន, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទនយនវសេន, សីមតោ ពហិករណវសេន ច សោធេត្វា. ចតុវគ្គគណន្តិ ចតុវគ្គសង្ឃំ. គណោតិ ចេត្ថ សង្ឃោយេវាធិប្បេតោ.
តត្រាតិ ‘‘យោជនា កាតព្ពា’’តិ វចនេ. មុខមត្តទស្សនន្តិ ឧបាយមត្តទស្សនំ, អាទិមត្តទស្សនំ វា. ‘‘អាបន្នាយ ភិក្ខុនិយា’’តិ បទំ ‘‘ឯវមស្ស វចនីយោ’’តិ បទេ កត្តា, ‘‘យាចាបេត្វា’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. ‘‘ព្យត្តាយ ភិក្ខុនិយា’’តិ បទំ ‘‘ញាបេតព្ពោ’’តិ បទេ ការិតកត្តា, ‘‘សង្ឃោ’’តិ បទំ តត្ថេវ ការិតកម្មំ. ‘‘ឯតំ ការណ’’ន្តិ ធាតុកម្មំ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តព្ពបច្ចយេន ការិតកម្មមេវ វុត្តំ. ញាបេតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទិ.
និក្ខិត្តវត្តន្តិ ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. និក្ខិត្តវត្តេនាតិ ហិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ មាឡកសីមាយមេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អស្សាតិ មានត្តចារិកាយ ភិក្ខុនិយា. តត្រាតិ តស្មា កត្តព្ពវិនយកម្មភាវតោតិ អត្ថោ. នោតិ អម្ហាកំ, សន្តិកន្តិ សម្ពន្ធោ. ចតូហិ បកតត្តភិក្ខុនីហិ និសីទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. គាមូបចារតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វាតិ ឥទំ ភិក្ខុនីវិហារូបចារាតិក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិហារូបចារតោបីតិ ភិក្ខុវិហារូបចារតោបិ. តត្ថាតិ ភិក្ខុនីនំ និសិន្នដ្ឋានំ. កុរុន្ទិមហាបច្ចរីសុ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. វិហារស្ស ចាតិ ភិក្ខុវិហារស្ស ច. គាមស្ស ឧបចារំ មុញ្ចិតុំ វដ្ដតីតិ ន វុត្តន្តិ យោជនា. តស្មា គាមូបចារេបិ និសីទិតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ.
តាយ ភិក្ខុនិយា អារោចេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.
តត្ថេវាតិ ភិក្ខុនីនំ និសីទនដ្ឋានេយេវ. ឋានន្តិ ភិក្ខូនំ ឋានំ. ឯតីតិ អាគច្ឆតិ. បគេវាតិ បាតោយេវ. តាយាតិ មានត្តចារិនិយា.
អនិក្ខិត្តវត្តាយ បន ភិក្ខុនិយាតិ សម្ពន្ធោ. អជាននបច្ចយាតិ អជាននការណា. តន្តិ វចនំ. បារិវាសិកវត្តាទីនន្តិ អាទិសទ្ទេន អាគន្តុកវត្តបូរណនិស្សយបដិប្បស្សទ្ធាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យុត្តតរំ ទិស្សតីតិ យុត្តតរំ ហុត្វា ទិស្សតិ. ឥមិនា អនិក្ខិត្តវត្តភិក្ខុនា វិយ ភិក្ខុនិយាបិ អន្តោឧបចារសីមគតានំយេវ អារោចេតព្ពំ, ន គាមេ ឋិតានម្បិ គន្ត្វា អារោចេតព្ពន្តិ ទីបេតិ. ឧបោសថេតិ ឧបោសថទិវសេ. ឯសេវ នយោ បវារណាយបិ. ទេវសិកន្តិ ទិវសេ ទិវសេ. តស្មិំ គាមេតិ ភិក្ខុនីនំ វសនគាមេ. អញ្ញត្រាតិ ភិក្ខុនីនំ វសនគាមតោ អញ្ញស្មិំ គាមេ. តត្រាតិ ភិក្ខុនីនំ វសនគាមំ. ទស្សេត្វាតិ ភិក្ខុនីនំ ទស្សេត្វា. តាយាតិ មានត្តចារិនិយា. វិហារន្តិ ភិក្ខូនំ វិហារំ. ឧបចារសីមាយាតិ ឧបចារសីមតោ ពហីតិ សម្ពន្ធោ. អយន្តិ មានត្តចារិនី.
វីសតិ គណោ ឥមស្សាតិ វីសតិគណោ, សង្ឃោ, តស្មិំ. មានត្តំ ចរមានា ភិក្ខុនីតិ យោជនា. ឥទំ បក្ខមានត្តំ នាមាតិ ឥទំ បុព្ពវចនស្ស និគមវសេន បរវចនស្ស កថនត្ថាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.
តត្ថាតិ តិវិធេសុ មានត្តេសុ. យទេតំ មានត្តំ អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. បរតោតិ បរស្មិំ. បរិវាសំ បរិវសន្តស្ស មូលាយបដិកស្សិតស្ស ឧទាយិត្ថេរស្ស អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. អាបជ្ជិត្វាតិ អាបជ្ជនតោ. ឥទន្តិ មានត្តំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឱធានសមោធានន្តិ ឯត្ថ វចនត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. តម្បីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តវចនម្បិ.
តន្តិ អគ្ឃសមោធានមិស្សកសមោធានំ, ទាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតាតិ ឯតបរិមាណេន វចនក្កមេន, ‘‘អយញ្ហិ ឥធ អធិប្បេតោ បរិវាសោ នាមា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វចនតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘យោជេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ វចនំ, តាវ វចនក្កមេនាតិ អត្ថោ. ‘‘តេន ហិ ភិក្ខវេ…បេ… ទស្សេស្សាមា’’តិ យំ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា. ‘‘អត្ថតោ’’តិ ឥមិនា សទ្ទោបិ គហេតព្ពោ អវិនាភាវតោ.
បដិច្ឆន្នបរិវាសកថា
១០២. យា បាឡិ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ.
១០៨. តតោតិ បាឡិតោ. តំ អាបត្តិន្តិ តំ អន្តរាបត្តិំ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. និក្ខិត្តវត្តោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ, ហុត្វាតិ វា. សោតិ ភិក្ខុ, ឋិតោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តស្សា អាបត្តិយាតិ តស្សា អន្តរាបត្តិយា. បដិច្ឆន្នា ហោតីតិ អន្តរាបត្តិបិ បដិច្ឆន្នា ហោតិ. តស្មិម្បីតិ មូលាយ បដិកស្សនេបិ. មក្ខិតាតិ បិសិតា, ធំសិតា វា. មក្ខិយន្តិ បិសិយន្តិ, ធំសិយន្តីតិ វា មក្ខិតា, បរិវុត្ថទិវសា. តតោតិ បាឡិតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. បដិច្ឆន្នវារេ ទស្សិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ.
សមោធានបរិវាសកថា
១២៥. តតោតិ បដិច្ឆន្នវារតោ, បរំ ទស្សិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ចាតិ ឯតស្មិំ វារេ ច. យស្មាតិ យស្មា ការណា, យេន ការណេន វា. តេនេវាតិ តេនេវ ការណេន, តស្មា ការណា វា, ‘‘មូលាយ…បេ… ទេតូ’’តិ វុត្តន្តិ យោជនា. តស្មា សព្ពេ មក្ខិតាវ ហោន្តីតិ យោជនា. តតោតិ វារតោ បរំ និដ្ឋាបិតន្តិ សម្ពន្ធោ.
អគ្ឃសមោធានបរិវាសកថា
១៣៤. តតោតិ វារតោ បរំ ទស្សិតោតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ វារតោ បរំ បាឡិ ឋបិតាតិ សម្ពន្ធោ. លជ្ជិធម្មេ វា ឧប្បន្នេតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ កម្មំ. តតោតិ វារតោ បរំ តថេវ បាឡិ ឋបិតាតិ សម្ពន្ធោ.
១៣៨. តតោតិ វារតោ បរំ បុរិមនយេនេវ បាឡិ ឋបិតាតិ សម្ពន្ធោ.
សុទ្ធន្តបរិវាសាទិកថា
១៥៦. តតោតិ វារតោ បរំ សុទ្ធន្តបរិវាសោ ទស្សិតោតិ សម្ពន្ធោ.
១៦០. តតោតិ បាឡិតោ បរំ បាឡិ ឋបិតាតិ សម្ពន្ធោ.
១៦៥. តត្ថាតិ បាឡិយំ. អន្តរា…បេ… អប្បដិច្ឆន្នាយោតិអាទីសុ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.
១៦៦. បច្ឆិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ ឯត្ថ អាបត្តិក្ខន្ធស្ស ភេទភាវតោ កិំ ‘‘បច្ឆិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯកោវ សោ អាបត្តិក្ខន្ធោ’’តិ. អថ កស្មា ‘‘បច្ឆិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បច្ឆា ឆាទិតត្តា បនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ បនសទ្ទោ គរហត្ថវាចកោ, តថាបីតិ ហិ អត្ថោ. ឯកោបិ អាបត្តិក្ខន្ធោ បច្ឆា ឆាទិតត្តា បច្ឆិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.
១៨០. ‘‘វវត្ថិតា សម្ភិន្នា’’តិ ឯតំ វចនន្តិ យោជនា.
៨. ទ្វេភិក្ខុវារឯកាទសកាទិកថា
១៨១. តតោតិ បាឡិតោ បរំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បាឡិយំ. មិស្សកន្តិ ឯត្ថ កេហិ មិស្សកន្តិ អាហ ‘‘ថុល្លច្ចយាទីហិ មិស្សក’’ន្តិ.
១៨៤. តតោតិ បាឡិតោ បរំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘ឥធ បន ភិក្ខវេ’’តិអាទិបាឋេ. តញ្ចាតិ ‘‘ឥធ បន ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនញ្ច ឥតោ បុព្ពេ អវុត្តំ សព្ពំ វចនញ្ចាតិ យោជនា.
ឥតិ សមុច្ចយក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.
៤. សមថក្ខន្ធកំ
១. សម្មុខាវិនយកថា
១៨៦-៧. សមថក្ខន្ធកេ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឆ មាតិកាបទានីតិ វាក្យម្បិ សមាសោបិ យុត្តោយេវ. តត្ថ សមាសោ បន អសមាហារទិគុយេវ. ‘‘និក្ខិបិត្វា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ បុព្ពកាលកិរិយាវិសេសនំ, តុល្យត្ថោ វា. វិត្ថារោតិ វិភង្គោ. តត្ថាតិ វិភង្គេ. សញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ សញ្ញំ កត្វា ជានាបេតីតិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘បរិតោសេត្វា ជានាបេតី’’តិ. ឥមិនា សំបុព្ពោ ញាធាតុ បរិតោសនត្ថំ អន្តោកត្វា អវពោធនត្ថោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ការណបតិរូបកានីតិ ការណស្ស បដិភាគានិ. និជ្ឈាបេតីតិ ឯត្ថ ឈេធាតុ ឱលោកនត្ថោតិ អាហ ‘‘ឱលោកេតី’’តិ. យថាតិ យេនាការេន, ករិយមានេតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ ធម្មវាទី. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥមិនា អនុបេក្ខតីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ ន ឧបច្ឆិន្នត្ថោតិ ទស្សេតិ. បេក្ខតិ អនុបេក្ខតីតិ ឯត្ថ ឥក្ខធាតុ ‘‘ទស្សេតិ អនុទស្សេតី’’តិ ឯត្ថ ទិសធាតុយា សទិសត្ថោតិ អាហ ‘‘ទស្សេតិ…បេ… បរិយាយវចនានី’’តិ. តេសញ្ញេវាតិ ‘‘បេក្ខតិ អនុបេក្ខតី’’តិ បទានញ្ញេវ. បរិយាយវចនានីតិ វេវចនសទ្ទា អត្ថេ បរិព្យត្តិំ អយន្តិ គច្ឆន្តិ ឥមេហីតិ បរិយាយានិ, តានិយេវ វចនានិ បរិយាយវចនានិ. សោតិ អធម្មវាទី. មោហេត្វាតិ ធម្មវាទីបុគ្គលាទិំ មោហាបេត្វា.
១៨៨. ធម្មវាទី បុគ្គលោ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. អមោហេត្វាតិ អធម្មវាទីបុគ្គលាទិំ អមោហាបេត្វា, អវិបរីតំ ជានាបេត្វាតិ អត្ថោ.
២. សតិវិនយកថា
១៩៥. បរម្មុខំ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, បរម្មុខំ វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ, វិនយកម្មំ. សង្ឃធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខានំ ទាតព្ពោ វិនយោ សម្មុខាវិនយោ. បញ្ចិមានីតិ ឯត្ថ បញ្ចន្នំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុទ្ធស្សា’’តិអាទិ. អនុវទិតស្ស ទានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតានីតិ បញ្ច អង្គានិ. ‘‘ឯកេកអង្គវសេន ន លព្ភន្តី’’តិ ឥមិនា សមុទាយវាក្យនិព្ពត្តិភាវតោ បញ្ចង្គវសេនេវ លព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. ទេសនាមត្តមេវេតន្តិ ‘‘បញ្ចិមានី’’តិ ឯតំ វចនំ ទេសនាមត្តមេវ, ន អវយវវាក្យនិព្ពត្តិវចនន្តិ អធិប្បាយោ. ធម្មន្តិ ភូតំ. ឯត្ថាតិ ‘‘បញ្ចិមានិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនេ. តត្ថ ចាតិ ‘‘បញ្ចិមានិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនេ ច. អនុវទន្តីតិ ឯត្ថ អនុទ្ធំសនេន វទន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចោទេន្តី’’តិ. អយំ បន សតិវិនយោ ទាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អនាគាមិនោបីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនេ, សកទាគាមិអាទិកេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. សោ ច ខោតិ សតិវិនយោ ច. ចោទិយមានេយេវាតិ ចោទិយមានស្សេវ, អយមេវ វា បាឋោ. តស្មិន្តិ សតិវិនយស្មិំ ទិន្នេតិ សម្ពន្ធោ. អចោទិតត្តា កថា ន រូហតីតិ អាហ ‘‘ចោទេន្តោបី’’តិអាទិ. អាបជ្ជតីតិ ចោទកោ អាបជ្ជតិ. ចោទនាទិអសារុប្បេ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ, វិនយកម្មំ. សតិវេបុល្លបត្តស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ សតិវិនយោ.
៣. អមូឡ្ហវិនយកថា
១៩៦. ភាសិតបរិកន្តន្តិ ឯត្ថ ភាសិតបរិកន្តសទ្ទានំ ករណាបេក្ខត្តា វិសុំ ករណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វាចាយ ភាសិតំ, កាយេន បរិកន្ត’’ន្តិ. ‘‘បរិក្កមេត្វា កត’’ន្តិ ឥមិនា បរិកមតីតិ បរិកន្តំ, បរិកន្តំ ហុត្វា កតំ បរិកន្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បរិក្កមេត្វាតិ អតិក្កមិត្វា. សរតាយស្មាតិ ឯត្ថ ឧការលោបសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សរតុ អាយស្មា’’តិ. ‘‘ឯវរូបិយា អាបត្តិយា’’តិ ឥមិនា អាបជ្ជិតាតិ ឯត្ថ តុបច្ចយយោគភាវតោ កម្មត្ថឆដ្ឋិយាបិ សម្ភវភាវំ ទស្សេតិ. តុបច្ចយយោគេ កម្មត្ថឆដ្ឋី អនិច្ចំ ហោតិ, តស្មា បាឡិយំ ‘‘ឯវរូបិយា អាបត្តិយា’’តិ កម្មត្ថឆដ្ឋីភាវេន អវត្វា ‘‘ឯវរូបិំ អាបត្តិ’’ន្តិ កម្មត្ថទុតិយាភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាតិ ‘‘អាបជ្ជិត្វា’’តិ បាឋស្ស. ‘‘បឋមំ បច្ឆា’’តិ បទេហិ អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. ចោទកស្ស កថំ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, ចោទកស្ស កថំ វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ. បឋមំ មូឡ្ហភាវំ ឧបគន្ត្វា បច្ឆា អមូឡ្ហស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ.
៤. បដិញ្ញាតករណកថា
២០០. បដិជានិយតេ, បដិជាននំ វា បដិញ្ញា, តាយ ការេតព្ពំ.
៥. យេភុយ្យសិកាកថា
២០២. យេភុយ្យសិកាតិ ឯត្ថ យេភុយ្យេន បវត្តា យេភុយ្យសិកា, ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាសម្បាទិកា កិរិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា កិរិយាយា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សា កិរិយាយាតិ យស្សា យេភុយ្យតាសម្បាទិកាយ កិរិយាយ. ឯសាតិ យេភុយ្យតាសម្បាទិកា កិរិយា.
២០៤. ឱរមត្តកន្តិ ឯត្ថ ឱរសទ្ទោ ច មត្តសទ្ទោ ច សមូហំ កត្វា បរិត្តវាចកោ អប្បមត្តវាចកោតិ អាហ ‘‘បរិត្តំ អប្បមត្តក’’ន្តិ. ‘‘ភណ្ឌនមត្តមេវា’’តិ ឥមិនា ន មហន្តំ វិវាទាធិករណំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ន ច គតិគតន្តិ ឯត្ថ ចិរកាលភាវំ ន ច គតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វេ តយោ…បេ… អវិនិច្ឆិត’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថេវាតិ តស្មិំ តស្មិំ វិវាទាធិករណជាតអាវាសេ ឯវ, ន ច សរិតសារិតបទានំ សុទ្ធការិតកិរិយភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សយំ សរិតំ វា អញ្ញេហិ សារិតំ វា ន ហោតី’’តិ. តេហិ ភិក្ខូហីតិ វិវាទការកេហិ ភិក្ខូហិ. ‘‘សលាកំ គាហេន្តោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ជានាតី’’តិ បទស្ស កត្តារំ ទស្សេតិ. ឥមិនា នីហារេនាតិ ឥមិនា ការណេន. អបិ នាមាតិ ឥមិនា អប្បេវនាមសទ្ទោ អបិនាមបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. អស្សូតិ ភវេយ្យុំ. ឥមិនា ‘‘បាឡិយំ អធម្មវាទី ពហុតរា ភវេយ្យុំ, អប្បេវ នាម សាធូ’’តិ យោជនានយំ ទស្សេតិ. ‘‘អយមស្ស អជ្ឈាសយោ ហោតី’’តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ សលាកគាហស្ស. ទ្វីសុបីតិ ‘‘ជានាតិ សង្ឃោ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ច ‘‘អប្បេវ នាម សង្ឃោ ភិជ្ជេយ្យា’’តិ ច ទ្វីសុបិ បទេសុ.
‘‘អធម្មេន គណ្ហន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘គណ្ហន្តី’’តិ កិរិយាបទស្ស អធម្មវាទិនោ ឯវ កត្តា នាមាតិ អាហ ‘‘អធម្មវាទិនោ’’តិ. ‘‘ទ្វេ ធម្មវាទិនោ’’តិ ឥមិនា ‘‘វគ្គា គណ្ហន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘គណ្ហន្តី’’តិ កិរិយាបទស្ស ធម្មវាទិនោ ឯវ កត្តា នាមាតិ ទស្សេតិ. ន ច យថាទិដ្ឋិយា គណ្ហន្តីតិ ឯត្ថ ធម្មវាទិនោ ហុត្វា ធម្មវាទិសលាកំ អគ្គហេត្វា អធម្មវាទិសលាកស្ស គហណំ ន ច យថាទិដ្ឋិយា គណ្ហន្តិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ធម្មវាទិនោ ហុត្វា’’តិអាទិ. បដិវត្តេត្វាតិ ឥមមេវត្ថំ បដិសេធេត្វា. ‘‘បរិវត្តេត្វា’’តិបិ បាឋោ, ហេដ្ឋុបរិយាយំ កត្វាតិ អត្ថោ. តេតិ ធម្មវាទិនោ. ឯត្ថាតិ សមថក្ខន្ធកេ.
៦. តស្សបាបិយសិកាកថា
២០៧. អសុចីតិ ឯត្ថ នត្ថិ សុចីនិ កាយវចីកម្មានិ ឯតស្សាតិ អសុចីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសុចីហិ កាយវចីកម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ. ឯសេវ នយោ អលជ្ជីតិ ឯត្ថាបិ. សានុវាទោតិ ឯត្ថ អនុវាទឧបវាទសទ្ទានំ បរិយាយត្តា វុត្តំ ‘‘សឧបវាទោ’’តិ. ឥតិ បញ្ចាតិ ឥមានិ បញ្ច អង្គានិ. ឯត្ថាតិ តស្សបាបិយសិកកម្មេ. ឥទន្តិ កម្មំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ វិត្ថារោ. យោ បុគ្គលោ បាបិយោតិ យោជនា. បាបុស្សន្នតាយាតិ លាមកុស្សន្នតាយ. ឥមិនា អយញ្ច បាបោ អយញ្ច បាបោ, អយមិមេសំ វិសេសេន បាបោតិ បាបិយោតិ ច បាបានំ អតិសយេន បាបោតិ បាបិយោតិ ច វចនត្ថោ ទស្សិតោ. តស្សាតិ បុគ្គលស្ស. ឥមិនា តស្ស បាបិយស្ស កត្តព្ពំ តស្សបាបិយសិកំ, តមេវ កម្មំ តស្សបាបិយសិកកម្មន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ យការេ ទ្វេភាវោ អត្ថិ, សោ អយុត្តោយេវ. ‘‘យេភុយ្យសិកា’’តិ ឯត្ថ យការេ ទ្វេភាវស្ស ទស្សនតោ ឯត្ថាបិ ទ្វេភាវោ យុត្តោ ភវេយ្យាតិ លិខន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.