នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

បាចិត្យាទិយោជនា

បាចិត្តិយយោជនា

មហាការុណិកំ នាថំ, អភិនត្វា សមាសតោ;

បាចិត្យាទិវណ្ណនាយ, ករិស្សាមត្ថយោជនំ.

៥. បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

ខុទ្ទកានន្តិ សុខុមាបត្តិបកាសកត្តា អប្បកានំ, គណនតោ វា បចុរត្តា ពហុកានំ. យេសំ សិក្ខាបទានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យេស’’ន្តិ បទំ ‘‘សង្គហោ’’តិ បទេ សាម្យត្ថឆដ្ឋី. សង្គហីយតេ សង្គហោ. ‘‘នវហិ វគ្គេហី’’តិបទំ ‘‘សង្គហោ, សុប្បតិដ្ឋិតោ’’តិ បទទ្វយេ ករណំ. ទានីតិ កាលវាចកោ សត្តម្យន្តនិបាតោ ឥទានិ-បរិយាយោ, ឥមស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. តេសន្តិ ខុទ្ទកានំ, អយំ វណ្ណនាតិ សម្ពន្ធោ. ភវតីតិ ឯត្ថ តិ-សទ្ទោ ឯកំសត្ថេ អនាគតកាលិកោ ហោតិ ‘‘និរយំ នូន គច្ឆាមិ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៣៣១) វិយ. កិញ្ចាបេត្ថ ហិ យថា ឯកំសវាចកោ នូនសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន អយំ វណ្ណនា នូន ភវិស្សតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា អវស្សម្ភាវិយត្ថេ អនាគតកាលវាចកោ ហោតិ ‘‘ធុវំ ពុទ្ធោ ភវាមហ’’ន្តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.១០៩-១១៤) វិយ. កាមញ្ហេត្ថ យថា អវស្សម្ភាវិយត្ថវាចកោ ធុវសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន ធុវំ ភវិស្សតិ អយំ វណ្ណនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘មុសាវាទវគ្គស្សា’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ, តេសុ នវសុ វគ្គេសូតិ អត្ថោ. បឋមសិក្ខាបទេតិ វា, តេសុ ខុទ្ទកេសុ សិក្ខាបទេសូតិ អត្ថោ. សក្យានំ បុត្តោតិ ភគិនីហិ សំវាសករណតោ លោកមរិយាទំ ឆិន្ទិតុំ, ជាតិសម្ភេទតោ វា រក្ខិតុំ សក្កុណន្តីតិ សក្យា. សាកវនសណ្ឌេ នគរំ មាបេន្តីតិ វា សក្យា, បុព្ពរាជានោ. តេសំ វំសេ ភូតត្តា ឯតរហិបិ រាជានោ សក្យា នាម, តេសំ បុត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធកាលេ’’តិ បទំ ‘‘បព្ពជិំសូ’’តិ បទេ អាធារោ. សក្យកុលតោ និក្ខមិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វាទក្ខិត្តោ’’ត្យាទិនា វាទេន ខិត្តោ, វាទម្ហិ វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. យត្រ យត្រាតិ យស្សំ យស្សំ ទិដ្ឋិយំ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. អវជានិត្វាតិ បដិស្សវេន វិយោគំ កត្វា. អវសទ្ទោ ហិ វិយោគត្ថវាចកោ. ‘‘អបជានិត្វា’’តិបិ បាឋោ, បដិញ្ញាតំ អបនីតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទោសន្តិ អយុត្តិទោសំ, សល្លក្ខេន្តោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កថេន្តោ កថេន្តោតិ អន្តសទ្ទោ មានសទ្ទការិយោ. កថិយមានោ កថិយមានោតិ ហិ អត្ថោ. បដិជានិត្វាតិ បដិញ្ញាតំ កត្វា. អានិសំសន្តិ និទ្ទោសំ គុណំ. បដិបុព្ពោ ចរសទ្ទោ បដិច្ឆាទនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតី’’តិ. ‘‘កិំ បន រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វទតិ. កស្មាតិ វុត្តេ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ វទតិ. យទិ ឯវំ និព្ពានម្បិ ជានិតព្ពត្តា អនិច្ចំ នាម សិយាតិ វុត្តេ អត្តនោ ហេតុម្ហិ ទោសំ ទិស្វា អហំ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ ហេតុំ ន វទាមិ, ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ បន វទាមិ. តយា បន ទុស្សុតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ វត្វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ‘‘កុរុន្ទិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ឯតស្សាតិ ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ជានិតព្ពតោ’’តិ វចនស្ស. តត្រាតិ កុរុន្ទិយំ. តស្សាតិ បដិជាននាវជាននស្ស. ‘‘បដិច្ឆាទនត្ថ’’ន្តិ បទំ ‘‘ភាសតី’’តិបទេ សម្បទានំ. ‘‘មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិបទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ‘‘ទិវាដ្ឋានាទីសូ’’តិ បទំ ឧបនេតព្ពំ. ឥទំ ‘‘អសុកស្មិំ នាមបទេសេ’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ.

៣. សម្មា វទតិ អនេនាតិ សំវាទនំ, ឧជុជាតិកចិត្តំ, ន សំវាទនំ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្ត’’ន្តិ. ‘‘វាចា’’ត្យាទិនា វចតិ ឯតាយាតិ វាចាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ ទឡ្ហីករណជោតកំ, តទមិនា សច្ចន្តិ អត្ថោ. ‘‘វាចាយេវា’’តិ បទំ ‘‘ព្យប្បថោ’’តិ បទេ តុល្យត្ថំ, ‘‘វុច្ចតី’’តិ បទេ កម្មំ. បថសទ្ទបរត្តា វាចាសទ្ទស្ស ព្យាទេសោ កតោ. សុទ្ធចេតនា កថិតាតិ សម្ពន្ធោ. តំសមុដ្ឋិតសទ្ទសហិតាតិ តាយ ចេតនាយ សមុដ្ឋិតេន សទ្ទេន សហ បវត្តា ចេតនា កថិតាតិ យោជនា.

‘‘ឯវ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទេ និទស្សនំ, ករណំ វា. ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទំ ‘‘ទស្សេន្តោ អាហា’’តិ បទទ្វយេ បុព្ពកាលកិរិយា. អន្តេតិ ‘‘វាចា’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ បទានំ អវសានេ. ‘‘អាហា’’តិ ឯត្ថ វត្តមាន-តិវចនស្ស អការោ បច្ចុប្បន្នកាលវាចកេន ‘‘ឥទានី’’តិ បទេន យោជិតត្តា. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទីសុ. ‘‘បាឡិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទេសនា កតា’’តិ បទេ អាធារោ. និស្សិតវិញ្ញាណវសេន អវត្វា និស្សយបសាទវសេន ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវា’’តិ.

៤. តស្សាតិ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិវចនស្ស. ‘‘អត្ថោ’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ កម្មំ. ហីតិ វិសេសជោតកំ, វិសេសំ កថយិស្សាមីតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៩. អាទីនម្បីតិ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

១១. មន្ទសទ្ទោ ជឡត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘មន្ទត្តា ជឡត្តា’’តិ. យោ បន អញ្ញំ ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សាមណេរេនា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ កត្តា. អបិសទ្ទោ បុច្ឆាវាចកោ, ‘‘បស្សិត្ថា’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ, អបិ បស្សិត្ថាតិ អត្ថោ. ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិវចនតោ អញ្ញា បូរណកថាបិ តាវ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតី’’តិ. អប្បតាយ ឩនស្ស អត្ថស្ស បូរណវសេន បវត្តា កថា បូរណកថា. ឯសា បូរណកថា នាម កាតិ អាហ ‘‘ឯកោ’’តិអាទិ. ឯសា ហិ គាមេ អប្បកម្បិ តេលំ វា បូវខណ្ឌំ វា បស្សិត្វា វា លភិត្វា វា ពហុកំ កត្វា បូរណវសេន កថិតត្តា បូរណកថា នាម. ពហុកានិ តេលានិ វា បូវេ វា បស្សន្តោបិ លភន្តោបិ អប្បកំ កត្វា ឩនវសេន កថិតត្តា ឩនកថាបិ អត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាសុ បន អវុត្តត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ពហុកាយ បូរណស្ស អត្ថស្ស ឩនវសេន បវត្តា កថា ឩនកថាតិ វិគ្គហោ កាតព្ពោតិ. បឋមំ.

២. ឱមសវាទ សិក្ខាបទំ

១២. ទុតិយេ មសធាតុ វិជ្ឈនត្ថេ បវត្តតិ ‘‘ឱមដ្ឋំ ឧម្មដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១) វិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱមសន្តីតិ ឱវិជ្ឈន្តី’’តិ.

១៣. ‘‘ឥទំ វត្ថុ’’ន្តិ បទំ ‘‘អាហរី’’តិ បទេ កម្មំ. នន្ទិតព្ពោតិ នន្ទោ វណ្ណពលាទិ, សោ ឯតស្សត្ថីតិ នន្ទី. វិសាលានិ មហន្តានិ វិសាណានិ ឯតស្សត្ថីតិ វិសាលោ, នន្ទី ច សោ វិសាលោ ចេតិ នន្ទិវិសាលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘នន្ទិវិសាលោ នាមា’’តិអាទិនា. សោតិ នន្ទិវិសាលោ, ‘‘អាហា’’តិ បទេ កត្តា. តត្ថេវាតិ យុញ្ជិតដ្ឋានេយេវ. អហេតុកបដិសន្ធិកាលេបីតិ បិ-សទ្ទោ អនុគ្គហត្ថវាចកោ, បគេវ ទ្វិហេតុក តិហេតុក បដិសន្ធិកាលេតិ អត្ថោ. ‘‘តេន ចា’’តិ ចការស្ស អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថត្តា ‘‘អត្តនោ កម្មេន ចា’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ កម្មេន ចា’’តិ. អត្តនោតិ នន្ទិវិសាលស្ស.

១៥. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ បទភាជនិយំ, ‘‘អាហា’’តិ បទេ អាធារោ. ‘‘យស្មា’’តិ បទំ វិភជិតុកាមោ’’តិ បទេ ហេតុ. អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ ‘‘ហីនេនាបី’’តិ វត្វា បទភាជនិយំ អវុត្តត្តា ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេណុការជាតីតិ វិលីវការជាតិ. នេសាទជាតីតិ ឯត្ថ កេវដ្ដជាតិបិ សង្គហិតា.

បុ វុច្ចតិ ករីសំ, តំ កុសតិ អបនេតីតិ បុក្កុសោ. បុប្ផំ វុច្ចតិ ករីសំ, កុសុមំ វា, តំ ឆឌ្ឌេតីតិ បុប្ផឆឌ្ឌកោ.

កុដតិ ឆិន្ទតីតិ កោដ្ឋោ, សោយេវ កោដ្ឋកោ. យការភការេ ឯកតោ យោជេត្វា ‘‘យភា’’តិ យោ អក្កោសោ អត្ថិ, ឯសោ ហីនោ នាម អក្កោសោតិ យោជនា.

១៦. សព្ពបទេសូតិ នាមាទីសុ សព្ពបទេសុ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. អលិកន្តិ អសច្ចំ, មិច្ឆាវាចន្តិ សម្ពន្ធោ. យោបិ វទតីតិ យោជនា.

២៦. បរិហរិត្វាតិ បរិមុខំ កថនំ អបនេត្វា. ទវំ បរិហាសំ កាមេតីតិ ទវកាមោ, តស្ស ភាវោ ទវកម្យំ, តំយេវ ទវកម្យតា. អនុបសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ អការស្ស សទិសត្ថមគ្គហេត្វា អញ្ញត្ថោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា ភិក្ខុ’’ន្តិអាទិ. យទិ ហិ សទិសត្ថោ ភវេយ្យ, សាមណេរោវ អនុបសម្បន្នោ នាម សិយា សណ្ឋានេន ច បុរិសភាវេន ច សទិសត្តា, តស្មា អញ្ញត្ថោវ គហេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ សព្ពសទ្ទោ អនវសេសត្ថោ មនុស្សេ ឧបាទាយ វចនត្ថជាននាជាននបកតិកានំ សព្ពសត្តានម្បិ គហិតត្តា.

៣៥. អត្ថបុរេក្ខារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. សិក្ខាបទមបេក្ខិយ នបុំសកលិង្គវសេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាបត្តិមបេក្ខិយ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘កិរិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. វជ្ជកម្មសទ្ទា សិក្ខាបទមបេក្ខន្តាបិ អាបត្តិ, មបេក្ខន្តាបិ និយតនបុំសកលិង្គត្តា នបុំសកាយេវ, តស្មា តេ ទ្វេ អាបត្តិដ្ឋានេ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ទុតិយំ.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទំ

៣៦. តតិយេ ‘‘ជាតភណ្ឌនាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ អគ្យាហិតោតិអាទីសុ វិយ វិសេសនបរនិបាតវសេន ‘‘ភណ្ឌនជាតាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សញ្ជាតភណ្ឌនាន’’ន្តិ. ‘‘បុព្ពភាគោ’’តិ វត្វា តស្ស សរូបំ ទស្សេតិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ចា’’តិអាទិនា. វិរុទ្ធំ វទតិ ឯតេនាតិ វិវាទោ, វិគ្គាហិកកថា, តំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា, តេសំ. បិសតិ សញ្ចុណ្ណេតីតិ បិសុណោ, បុគ្គលោ, តស្ស ឥទន្តិ បេសុញ្ញំ, វចនន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បេសុញ្ញន្តិ បិសុណវាច’’ន្តិ.

៣៧. ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ ឧបសំហដេ បេសុញ្ញវចនេតិ ឆដ្ឋីសមាសោ.

៣៨. ‘‘ទិស្វា’’តិ បទំ ‘‘ភណន្តស្សា’’តិ បទេ បុព្ពកាលកិរិយា, ទស្សនំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តតិយំ.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទំ

៤៤. ចតុត្ថេ បដិមុខំ អាទរេន សុណន្តីតិ បតិស្សា, ន បតិស្សា អប្បតិស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បតិស្សវា’’តិ.

៤៥. ‘‘បទសោ’’តិ ឯត្ថ សោ-បច្ចយោ វិច្ឆត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘បទំ បទ’’ន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ចតុព្ពិធេសុ. បទំ នាម ឥធ អត្ថជោតកំ វា វិភត្យន្តំ វា ន ហោតិ, អថ ខោ លោកិយេហិ លក្ខិតោ គាថាយ ចតុត្ថំសោ បាទោវ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ’’តិ. អនុ បច្ឆា វុត្តបទត្តា ទុតិយបាទោ អនុបទំ នាម. អនុ សទិសំ ព្យញ្ជនំ អនុព្យញ្ជនន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិអាទិនា. ព្យញ្ជនសទ្ទោ បទ-បរិយាយោ. យំកិញ្ចិ បទំ អនុព្យញ្ជនំ នាម ន ហោតិ, បុរិមបទេន បន សទិសំ បច្ឆិមបទមេវ អនុព្យញ្ជនំ នាម.

វាចេន្តោ ហុត្វា និដ្ឋាបេតីតិ យោជនា. ‘‘ឯកមេកំ បទ’’ន្តិ បទំ ‘‘និដ្ឋាបេតី’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. ‘‘ថេរេនា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តេ’’តិ បទេ កត្តា, ‘‘ឯកតោ’’តិ បទេ សហត្ថោ. សាមណេរោ អបាបុណិត្វា ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. មត្តមេវាតិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទោ មត្តសទ្ទស្ស អវធារណត្ថំ ទស្សេតិ, តេន បការំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិ ច ទ្វិន្នំ បទានំ សតិបិ លិង្គវិសេសត្តេ អនុព្យញ្ជនត្តា អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុព្យញ្ជនគណនាយ បាចិត្តិយា’’តិ.

ព្រហ្មជាលាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន សាមញ្ញផលសុត្តាទីនិ ទីឃសុត្តានិ (ទី. និ. ១.១៥០ អាទយោ) សង្គហិតានិ. ចសទ្ទេន ឱឃតរណសុត្តាទីនិ សំយុត្តសុត្តានិ (សំ. និ. ១.១) ច ចិត្តបរិយាទានសុត្តាទីនិ អង្គុត្តរសុត្តានិ (អ. និ. ១.២ អាទយោ) ច សង្គហិតានិ. សោតិ ទេវតាភាសិតោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា.

កិញ្ចាបិ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិសទ្ទោ គរហត្ថវាចកោ, បនសទ្ទោ អនុគ្គហត្ថវាចកោ. មេណ្ឌកមិលិន្ទបញ្ហេសូតិ មេណ្ឌកបញ្ហេ ច មិលិន្ទបញ្ហេ ច. យន្តិ សុត្តំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អារម្មណកថា ពុទ្ធិកកថា ទណ្ឌកកថា ញាណវត្ថុកថាតិ យោជេតព្ពំ បេយ្យាលវសេន វុត្តត្តា. ឥមាយោ បករណានិ នាមាតិ វទន្តិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ វត្វា បរិគ្គហិតោតិ យោជនា. យន្តិ សុត្តំ.

៤៨. តត្រាតិ ‘‘ឯកតោ ឧទ្ទិសាបេន្តោ’’តិ វចនេ. ឧទ្ទិសាបេន្តីតិ អាចរិយំ ទេសាបេន្តិ ពហុកត្តារមបេក្ខិយ ពហុវចនវសេន វុត្តំ. តេហីតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេហិ. ទ្វេបីតិ ឧបសម្បន្នោ ច អនុបសម្បន្នោ ច.

ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថូបចារំ. យេសន្តិ ភិក្ខូនំ. បលាយនកគន្ថន្តិ បរិវជ្ជេត្វា គច្ឆន្តំ បករណំ. សាមណេរោ គណ្ហាតីតិ យោជនា.

ឱបាតេតីតិ អវបាតេតិ, គឡិតាបេតីតិ អត្ថោ. សុត្តេបីតិ វេយ្យាករណសុត្តេបិ. តន្តិ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថំ. បរិសង្កមានន្តិ សារជ្ជមានំ. យំ បន វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កិរិយសមុដ្ឋានត្តាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស កិរិយសមុដ្ឋានត្តាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទំ

៤៩. បញ្ចមេ មុដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋស្សតី. នត្ថិ សម្បជានំ ឯតេសន្តិ អសម្បជានា. ភវង្គោតិណ្ណកាលេតិ និទ្ទោក្កមនកាលេ.

៥០. ‘‘បកតិយា’’តិ បទំ ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ វិសេសនំ. តេ ភិក្ខូ ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘គារវេនា’’តិ បទញ្ច ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ បទញ្ច ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ ហេតុ. សីសស្ស ឧបធានំ ឧស្សីសំ, តស្ស ករីយតេ ឧស្សីសករណំ, តំយេវ អត្ថោ បយោជនំ ឧស្សីសករណត្ថោ, តទត្ថាយ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ, ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ វចនេតិ អត្ថោ. និទស្សនន្តិ សេសោ. អថ វា សិក្ខាកាមតាយាតិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនំ. ‘‘ឥទម្បិស្ស ហោតិ សីលស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៩៥ អាទយោ) វិយ. ឥទម្បិ សិក្ខាកាមតាយ អយំ សិក្ខាកាមតា សិក្ខាកាមភាវោ ហោតីតិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘តត្រិទំ សមន្តបាសាទិកាយ សមន្តបាសាទិកត្តស្មិ’’ន្តិអាទីសុបិ. ភិក្ខូ ខិបន្តីតិ យោជនា. តន្តិ អាយស្មន្តំ រាហុលំ. អថាតិ ខិបនតោ បច្ឆា. ឥទន្តិ វត្ថុ. សម្មុញ្ចនិកចវរឆឌ្ឌនកានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាយស្មតា រាហុលេន បាតិតំ នុ ខោតិ យោជនា. សោ បនាយស្មា គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. អបរិភោគា អញ្ញេសន្តិ អញ្ញេហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពា.

៥១. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សយនំ សេយ្យា, កាយបសារណកិរិយា, សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, មញ្ចបីឋាទិ. តទុភយម្បិ ឯកសេសេន វា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា ឯកតោ កត្វា ‘‘សហសេយ្យ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សេយ្យា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ សេយ្យាសុ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វេ សេយ្យា ទស្សិតា, តស្មា. ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិនា លក្ខណំ វុត្តន្តិ យោជនា. បាកដវោហារន្តិ លោកេ វិទិតំ វចនំ. ទុស្សកុដិយន្តិ ទុស្សេន ឆាទិតកុដិយំ. អដ្ឋកថាសុ យថាវុត្តេ បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវ គយ្ហមានេ កោ ទោសោតិ អាហ ‘‘បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវា’’តិអាទិ. យំ បន សេនាសនំ បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. បាការេន វាតិ ឥដ្ឋកសិលាទារុនា វា. អញ្ញេន វាតិ កិលញ្ជាទិនា វា. វត្ថេនបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ ឥដ្ឋកាទិនាតិ ទស្សេតិ. យស្សាតិ សេនាសនសង្ខាតាយ សេយ្យាយ. ឧបរីតិ វា សមន្តតោតិ វា យោជនា. ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា សព្ពបាសាទស្ស វឡញ្ជិតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯកូបចារោ’’តិ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ.

តត្ថាតិ សេនាសនសង្ខាតាយំ សេយ្យាយំ. សម្ពហុលា សាមណេរា សចេ ហោន្តិ, ឯកោ ភិក្ខុ សចេ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘សាមណេរា’’តិ ឥទំ បច្ចាសន្នវសេន វុត្តំ, ឧបលក្ខណវសេន វា អញ្ញេហិបិ សហសេយ្យានំ អាបត្តិសម្ភវតោ. តេតិ សាមណេរា. សព្ពេសន្តិ ភិក្ខូនំ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឯវ នយោ, ន អញ្ញោ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឥវ នយោ, ឯសោ ឯតាទិសោ នយោ ឥវ អយំ នយោ ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ.

អបិ ចាតិ ឯកំសេន. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ចតុក្កន្តិ ឯកាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, ឯកាវាសនានុបសម្បន្នំ, នានាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, នានាវាសនានុបសម្បន្នន្តិ ចតុសមូហំ, ចតុបរិមាណំ វា. យោតិ ភិក្ខុ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ, តំ វចនំ វិត្ថារយិស្សាមីតិ អត្ថោ, វិត្ថារោ មយា វុច្ចតេតិ វា. ទេវសិកន្តិ ទិវសេ ទិវសេ. ណិកបច្ចយោ ហិ វិច្ឆត្ថវាចកោ. យោបិ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សាបិ អាបត្តីតិ យោជេតព្ពោ. តត្រាតិ ‘‘តិរច្ឆានគតេនាបី’’តិ វចនេ.

‘‘អបទានំ អហិមច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៥);

ឥមំ គាថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា វេទិតព្ពោ, តស្មា. គោធាតិ កុណ្ឌោ. ពិឡាលោតិ អាខុភុជោ. មង្គុសោតិ នកុលោ.

អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្ស កតបាសាទស្សាតិ យោជនា. តុលាតិ ឯត្ថ តុលា នាម ថម្ភាន, មុបរិ ទក្ខិណុត្តរវិត្ថារវសេន ឋបិតោ ទារុវិសេសោ ថលតិ ថម្ភេសុ បតិដ្ឋាតីតិ កត្វា. តា បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ តិស្សោ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន បញ្ចសត្តនវាទយោ. នានូបចារេ បាសាទេតិ សម្ពន្ធោ.

វាឡសង្ឃាដាទីសូតិ វាឡរូបំ ទស្សេត្វា កតេសុ សង្ឃាដាទីសុ. អាទិសទ្ទេន តុលំ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ ច សង្ឃាដោ នាម តុលាន, មុបរិ បុព្ពបច្ឆិមាយាមវសេន ឋបិតោ កដ្ឋវិសេសោ សម្មា ឃដេន្តិ ឯត្ថ គោបានស្យាទយោតិ កត្វា. តេ បន តយោ ហោន្តិ. និព្ពកោសព្ភន្តរេតិ ឆទនកោដិអព្ភន្តរេ. បរិមណ្ឌលំ វា ចតុរស្សំ វា សេនាសនំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្រាតិ តស្មិំ សេនាសនេ. អបរិច្ឆិន្នោ គព្ភស្ស ឧបចារោ ឯតេសន្តិ អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារា សព្ពគព្ភា, តេ បវិសន្តីតិ អត្ថោ. និបន្នានំ ភិក្ខូនន្តិ យោជនា. តត្រាតិ តស្មិំ បមុខេ. បមុខស្ស សព្ពច្ឆន្នត្តា, សព្ពបរិច្ឆន្នត្តា ច អាបត្តិំ ករោតីតិ យោជនា. ននុ បមុខេ ឆន្នមេវ អត្ថិ, នោ បរិច្ឆន្នន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោ’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ជគតីតិ បថវិយា ច មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុស្ស ច នាមមេតំ. ឥធ បន មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុសង្ខាតា ភូភេទា គហិតា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. កស្មា បាឡិយា ន សមេតីតិ អាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. យេបិ មហាបាសាទា ហោន្តីតិ យោជនា. តេសុបីតិ មហាបាសាទេសុបិ.

សុធាឆទនមណ្ឌបស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សុធា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ យេន កេនចិ ឆទនមណ្ឌបស្សាបិ អធិប្បេតត្តា. មណ្ឌំ វុច្ចតិ សូរិយរស្មិ, តំ បាតិ រក្ខតិ, តតោ វា ជនន្តិ មណ្ឌបំ. ននុ ឯកូបចារំ ហោតិ បាការស្ស ឆិទ្ទត្តាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. វឡញ្ជនត្ថាយ ឯវាតិ ឯវការោ យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ. អថ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដិ. ១.១; ម. និ. ដី. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.រុបាទិវគ្គវណ្ណនា) វុត្តត្តា ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. កវាដន្តិ ឯត្ថ ទ្វារមេវ អធិប្បេតំ បរិយាយេន វុត្តត្តា, អសតិ ច ទ្វារេ កវាដស្សាភាវតោ. សំវរណវិវរណកាលេ កវតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កវាដំ.

តត្រាតិ ‘‘ឯកូបចារត្តា’’តិ វចនេ. យស្សាតិ បរវាទិនោ. អនុយោគោ សិយាតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សហសេយ្យសិក្ខាបទេ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បិហិតទ្វារេ គព្ភេ. សោតិ បរវាទី. សព្ពច្ឆន្នត្តា អាបត្តិ ឥតិ វុត្តេតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នតា ន ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ. បច្ចាគមិស្សតីតិ បតិ អាគមិស្សតិ, បុន អាគមិស្សតីតិ អត្ថោ.

ព្យញ្ជនមត្តេនេវាតិ ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិអក្ខរបទមត្តេនេវ, ន អត្ថវសេន. ‘‘ឯវញ្ច សតី’’តិ ឥមិនា អព្យាបិតទោសំ ទស្សេតិ. តតោតិ អនាបត្តិតោ, បរិហាយេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា អនិយតេសុ វុត្តំ, តស្មា. តត្ថាតិ អនិយតេសុ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេបិ. យំ យន្តិ សេនាសនំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេនាសនេសុ, សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣. ទ្វីសុ អដ្ឋកថាវាទេសុ មហាអដ្ឋកថាវាទោវ យុត្តោតិ សោ បច្ឆា វុត្តោ.

ឥមិនាបីតិ សេនម្ពមណ្ឌបេនាបិ. ឯតន្តិ ជគតិយា អបរិក្ខិត្តតំ. យថាតិ យំសទ្ទត្ថោ តតិយន្តនិបាតោ, យេន សេនម្ពមណ្ឌបេនាតិ អត្ថោតិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទំ

៥៥. ឆដ្ឋេ អាគន្តុកា វសន្តិ ឯត្ថាតិ អាវសថោ, អាវសថោ ច សោ អគារញ្ចេតិ អាវសថាគារន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាគន្តុកានំ វសនាគារ’’ន្តិ. មនុស្សានំ សន្តិកា វចនំ សុត្វាតិ វចនសេសោ យោជេតព្ពោ. សាដកន្តិ ឧត្តរសាដកំ, និវត្ថវត្ថន្តិបិ វទន្តិ. អច្ចាគម្មាតិ ត្វាបច្ចយន្តបទស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បវត្តោ’’តិ. យថា ឱមសវាទសិក្ខាបទេ អក្កោសេតុកាមតាយ ខត្តិយំ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិ វទតោ អលិកំ ភណតោបិ មុសាវាទសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឱមសវាទសិក្ខាបទេនេវ អាបត្តិ, ឯវមិធាបិ មាតុគាមេន សហ សយតោ បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឥមិនាវ អាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទំ

៦០. សត្តមេ មហាទ្វារេតិ ពហិ ឋិតេ មហាទ្វារេ. អាគម្ម, បវិសិត្វា វា វសនដ្ឋានត្តា ឱវរកោ អាវសថោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឱវរកទ្វារេ’’តិ. សុនិគ្គតេនាតិ សុដ្ឋុ ពហិ និក្ខមិត្វា គតេន សទ្ទេន. ‘‘អញ្ញាតុ’’ន្តិ បទស្ស ‘‘ន ញាតុ’’ន្តិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អាជានិតុ’’ន្តិ. ឥមិនា នការវិការោ អឥតិ និបាតោ ន ហោតិ, អាឥតិ ឧបសគ្គោតិ បន ទស្សេតិ. ‘‘វិញ្ញុនា បុរិសេនា’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា ‘‘បុរិសវិគ្គហេនា’’តិ វទន្តោ មនុស្សបុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខេន បេតេន តិរច្ឆានគតេន សទ្ធិំ ឋិតាយ មាតុគាមស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ន យក្ខេនាតិ យក្ខេន សទ្ធិំ ឋិតាយ មាតុគាមស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘ន បេតេន, ន តិរច្ឆានគតេនា’’តិ ឯត្ថាបិ.

៦៦. ឆប្បញ្ចវាចាហីតិ ឯត្ថ ‘‘បញ្ចា’’តិ វាចាសិលិដ្ឋវសេន វុត្តំ កស្សចិ បយោជនស្សាភាវា. តត្ថាតិ ‘‘ឆប្បញ្ចវាចាហី’’តិ បទេ. ឯកោ គាថាបាទោ ឯកា វាចាតិ វទន្តោ ចុណ្ណិយេ វិភត្យន្តំ ឯកំ បទំ ឯកា វាចា នាមាតិ ទស្សេតិ, អត្ថជោតកបទំ វា វាក្យបទំ វា ន គហេតព្ពំ. ‘‘ឯកំ បទំ បាឡិតោ, បញ្ច អដ្ឋកថាតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ទ្វេ បទានិ បាឡិតោ, ចត្តារិ អដ្ឋកថាតោ’’តិអាទិនយោបិ គហេតព្ពោ. ឆបទានតិក្កមោយេវ ហិ បមាណំ. តស្មិន្តិ ឯត្ថ សតិ វិភត្តិវិបល្លាសេ លិង្គស្សាបិ វិបល្លាសោ ហោតិ ‘‘តស្មិ’’ន្តិ បុល្លិង្គេន វុត្តត្តា. សតិ ច វិភត្តិវិបល្លាសេ ‘‘តស្សា’’តិ ឥត្ថិលិង្គភាវេន បវត្តា. ‘‘មាតុគាមស្សា’’តិ និយតបុល្លិង្គាបេក្ខនស្ស អសម្ភវតោ អត្ថវសេន ‘‘ឯកិស្សា’’តិ ឥត្ថិលិង្គភាវេន វុត្តំ. ឥមិនា ភេទលិង្គនិស្សិតោ វិសេសនវិសេស្យោបិ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. តុម្ហាកន្តិ និទ្ធារណសមុទាយោ. ‘‘សុណាថា’’តិ អវត្វា អាភោគោបិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិ. បឋមន្តិ ច បឋមមេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន បច្ឆា’’តិ. បុដ្ឋោ ហុត្វា ភិក្ខុ កថេតីតិ យោជនាតិ. សត្តមំ.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទំ

៦៧. អដ្ឋមេ តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទេ. ឥធាតិ ភូតារោចនសិក្ខាបទេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បយុត្តវាចាតិ បច្ចយេហិ យុត្តា វាចា. តថាតិ តតោ គុណារោចនការណា, អរិយា សាទិយិំសូតិ យោជនា.

យតសទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធត្តា វុត្តំ ‘‘យេ’’តិអាទិ. សព្ពេបីតិ បុថុជ្ជនារិយាបិ. ភូតន្តិ វិជ្ជមានំ. កស្មា សព្ពេបិ បដិជានិំសុ, ននុ អរិយេហិ អត្តនោ គុណានំ អនារោចិតត្តា ន បដិជានិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អរិយានម្បី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អរិយានម្បិ អព្ភន្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ យស្មា ភូតោ ហោតិ, តស្មា សព្ពេបិ ‘‘ភូតំ ភគវា’’តិ បដិជានិំសូតិ យោជនា. យស្មា ភាសិតោ វិយ ហោតិ, តស្មាតិ យោជនា. អរិយា បដិជានិំសូតិ សម្ពន្ធោ. អនាទីនវទស្សិនោតិ ទោសស្ស អទស្សនធម្មា. តេហីតិ អរិយេហិ, ភាសិតោតិ សម្ពន្ធោ. យំ បិណ្ឌបាតំ ឧប្បាទេសុន្តិ យោជនា. អញ្ញេតិ បុថុជ្ជនា. សព្ពសង្គាហិកេនេវាតិ សព្ពេសំ បុថុជ្ជនារិយានំ សង្គហណេ បវត្តេនេវ. សិក្ខាបទវិភង្គេបីតិ សិក្ខាបទស្ស បទភាជនិយេបិ. តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៧៧. ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សុតាទិគុណន្តិ អត្ថោ. អន្តរា វាតិ បរិនិព្ពានកាលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ វា. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ អតិនិប្បីឡិយមានេន. ឧម្មត្តកស្សាតិ ឥទំ បនាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន ‘‘ខិត្តចិត្តស្សា’’តិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ទិដ្ឋិសម្បន្នានន្តិ មគ្គបញ្ញាយ, ផលបញ្ញាយ ច សម្បន្នានំ. អនាបត្តីតិ បាចិត្តិយាបត្តិយា អនាបត្តិ ន វត្តព្ពា, អាបត្តិយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧម្មត្តកស្ស អនាបត្តី’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទំ

៧៨. នវមេ តត្រាតិ តស្សំ ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាមា’’តិអាទិបាឡិយំ, តាសុ វា បាឡិអដ្ឋកថាសុ. វិចារណាតិ វីមំសនា. ឧបសម្បន្នសទ្ទេតិ ឧបសម្បន្នសទ្ទត្ថភាវេ. ឯត្ថ ហិ សទ្ទេ វុច្ចមានេ អវិនាភាវតោ សទ្ទេន អត្ថោបិ វុត្តោ, វិនាបិ ភាវបច្ចយេន ភាវត្ថស្ស ញាតព្ពត្តា ភាវោបិ គហេតព្ពោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបសម្បន្នសទ្ទត្ថភាវេ’’តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘ទុដ្ឋុល្លសទ្ទេ’’តិ ឯត្ថាបិ. ឯតំ បរិមាណំ យស្សាតិ ឯតំ, ‘‘តេរស សង្ឃាទិសេសា’’តិ វចនំ. ឯតំ ឯវ វត្តព្ពំ, ន ‘‘ចត្តារិ ច បារាជិកានី’’តិ ឥទន្តិ អត្ថោ. តត្ថាតិ បាឡិយំ. កស្សចិ វិមតិ ភវេយ្យ, កិំ ភវេយ្យាតិ យោជនា. អាបត្តិំ អារោចេន្តេន អក្កោសន្តស្ស សមានត្តា វុត្តំ ‘‘ឯវំ សតី’’តិអាទិ. បាចិត្តិយមេវ ចាតិ ចសទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ, ន ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ហីតិ សច្ចំ. ឯតន្តិ បាចិត្តិយាបជ្ជនតំ, ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ…បេ… ឱមសវាទស្សា’’តិ វចនំ វា, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ បាឡិយំ. អដ្ឋកថាចរិយាវេតិ ឯត្ថ ឯវការោ អដ្ឋានយោគោ, បមាណន្តិ ឯត្ថ យោជេតព្ពោ, ការណមេវាតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘ន អញ្ញា វិចារណា’’តិ. អថ វា អញ្ញាតិ សាម្យត្ថេ បច្ចត្តវចនមេតំ, ន អញ្ញេសំ វិចារណា បមាណន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ សតិ ឯវការោ ឋានយោគោវ. បុព្ពេបិ ចាតិ គន្ថារម្ភកាលេបិ ច.

ឯតន្តិ អដ្ឋកថាចរិយានំ បមាណតំ. សំវរត្ថាយ ឯវ, អនាបជ្ជនត្ថាយ ឯវ ច អនុញ្ញាតន្តិ យោជនា. តេនាហ ‘‘ន តស្ស’’ត្យាទិ. តស្មាតិ យស្មា ភិក្ខុភាវោ នាម ន អត្ថិ, តស្មា សុវុត្តមេវាតិ សម្ពន្ធោ.

៨០. សាតិ ភិក្ខុសម្មុតិ, សង្ឃេន កាតព្ពាតិ យោជនា. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ‘‘វុត្តត្តា’’តិ បទំ ‘‘កាតព្ពា’’តិ បទេ ហេតុ. ឯសាតិ ឯសោ ភិក្ខុ. ហិតេសិតាយាតិ ហិតស្ស ឯសិតាយ, អត្ថស្ស ឥច្ឆតាយាតិ អត្ថោ.

៨២. សេសានីតិ អាទិម្ហិ បញ្ចសិក្ខាបទតោ សេសានិ ឧបរិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. អស្សាតិ អនុបសម្បន្នស្ស. ឃដេត្វាតិ សម្ពន្ធំ កត្វាតិ. នវមំ.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទំ

៨៦. ទសមេ ភគវា ទស្សេតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បថវិយំ. តត្ថាតិ តេសុ បាសាណាទីសុ. មុដ្ឋិប្បមាណតោតិ ខដកបមាណតោ. សាតិ អទឌ្ឍបថវី. ហត្ថិកុច្ឆិយន្តិ ឯវំនាមកេ ឋានេ. ឯកបច្ឆិបូរំ បថវិន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ អប្បបំសុអប្បមត្តិកាបទានំ ឯវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតន្តិ យេភុយ្យេនបាសាណាទិបញ្ចកំ. តន្តិ កុសីតំ. អាណាបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘អាណ បេសនេ’’តិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តត្តា អាណធាតុយេវ បេសនសង្ខាតំ ហេត្វត្ថំ វទតិ, ន ណាបេបច្ចយោ, សោ បន ធាត្វត្ថេយេវ វត្តតិ. ន ហិ តស្ស វិសុំ វុត្តោ អភិធេយ្យោ អត្ថិ ធាត្វត្ថតោ អញ្ញស្ស អភិធេយ្យស្សាភាវា. តាវាតិ បឋមំ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយស្ស, តតោ វា.

បោក្ខរំ បទុមំ នេតីតិ បោក្ខរណី. ‘‘សោធេន្តេហី’’តិ បទំ ‘‘ឧស្សិញ្ចិតុំ អបនេតុ’’ន្តិ បទេសុ ភាវកត្តា. យោតិ ‘‘តនុកទ្ទមោ’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ. យោ តនុកទ្ទមោតិ ហិ អត្ថោ. កុដេហីតិ ឃដេហិ. ឧស្សិញ្ចិតុន្តិ ឧក្ខិបិត្វា, ឧទ្ធរិត្វា វា សិញ្ចិតុំ. តត្រាតិ សុក្ខកទ្ទមេ, ‘‘យោ’’តិ បទេ អវយវីអាធារោ. យោតិ សុក្ខកទ្ទមោ.

តដន្តិ កូលំ. ឧទកសាមន្តាតិ ឧទកស្ស សមីបេ. ឱមកចតុមាសន្តិ ចតុមាសតោ ឩនកំ. ឱវដ្ឋន្តិ ទេវេន ឱវស្សិតំ ហោតិ សចេតិ យោជនា. បតតីតិ តដំ បតតិ. ឧទកេយេវាតិ បកតិឧទកេយេវ. ឧទកស្សាតិ វស្សោទកស្ស. តត្ថាតិ បាសាណបិដ្ឋិយំ. បឋមមេវាតិ សោណ្ឌិខណនតោ បឋមំ ឯវ. ឧទកេ បរិយាទិណ្ណេតិ ឧទកេ សុក្ខេ. បច្ឆាតិ ឧទកបូរតោ បច្ឆា. តត្ថាតិ សោណ្ឌិយំ. ឧទកេយេវាតិ មូលឧទកេយេវ. ឧទកន្តិ អាគន្តុកឧទកំ. អល្លីយតីតិ បិដ្ឋិបាសាណេ លគ្គតិ. តម្បីតិ សុខុមរជម្បិ. អកតបព្ភារេតិ វឡញ្ជេន អកតេ បព្ភារេ. ឧបចិកាហិ វមីយតិ, ឃរគោឡិកាទយោ វា សត្តេ វមតីតិ វម្មិកោ.

គាវីនំ ខុរោ កណ្ដកសទិសត្តា គោកណ្ដកោ នាម, តេន ឆិន្នោ កទ្ទមោ ‘‘គោកណ្ដកោ’’តិ វុច្ចតិ. អច្ឆទនំ វា វិនដ្ឋច្ឆទនំ វា បុរាណសេនាសនំ ហោតីតិ យោជនា. តតោតិ បុរាណសេនាសនតោ, គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. អវសេសន្តិ វិនដ្ឋច្ឆទនតោ. អវសេសំ ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមិ ឥតិ សញ្ញាយាតិ យោជេតព្ពោ. តេនាតិ ឥដ្ឋកាទិនា. យា យាតិ មត្តិកា. អតិន្តាតិ អនល្លា, អកិលិន្នាតិ អត្ថោ.

តស្មិន្តិ មត្តិកាបុញ្ជេ. សព្ពោតិ សកលោ មត្តិកាបុញ្ជោ. អស្សាតិ មត្តិកាបុញ្ជស្ស. ‘‘កប្បិយការកេហី’’តិ បទំ ‘‘អបនាមេត្វា’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. កស្មា វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ឧទកេនា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

តត្ថាតិ មត្តិកាបាការេ. អញ្ញម្បីតិ មណ្ឌបថម្ភតោ អញ្ញម្បិ. តេន អបទេសេនាតិ តេន បាសាណាទិបវដ្ដនលេសេន.

បស្សាវធារាយាតិ មុត្តសោតាយ. កត្តរយដ្ឋិយាតិ កត្តរទណ្ឌេន. ឯត្ថ ហិ កត្តរយតិ អង្គបច្ចង្គានំ សិថិលភាវេន សិថិលោ ហុត្វា ភវតីតិ កត្វា កត្តរោ វុច្ចតិ ជិណ្ណមនុស្សោ, តេន ឯកន្តតោ គហេតព្ពត្តា កត្តរេន គហិតា យដ្ឋិ, កត្តរស្ស យដ្ឋីតិ វា កត្វា កត្តរយដ្ឋិ វុច្ចតិ កត្តរទណ្ឌោ. ទន្តជបឋមក្ខរេន សជ្ឈាយិតព្ពោ. វីរិយសម្បគ្គហណត្ថន្តិ វីរិយស្ស សុដ្ឋុ បគ្គណ្ហនត្ថំ, វីរិយស្ស ឧក្ខិបនត្ថន្តិ អត្ថោ. កេចិ ភិក្ខូតិ យោជនា.

៨៧. តត្រាបីតិ ឥដ្ឋកកបាលាទីសុបិ. ហីតិ សច្ចំ. តេសំ អនុបាទានត្តាតិ តេសំ ឥដ្ឋកាទីនំ អគ្គិស្ស អនិន្ធនត្តា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មាវា. តានីតិ ឥដ្ឋកាទីនិ. អវិសយត្តាតិ អាបត្តិយា អនោកាសត្តា. តិណុក្កន្តិ តិណមយំ ឧក្កំ. តត្ថេវាតិ មហាបច្ចរិយំ ឯវ. អរីយតិ អគ្គិនិប្ផាទនត្ថំ ឃំសីយតិ ឯត្ថាតិ អរណី, ហេដ្ឋា និមន្ថនីយទារុ. សហ ធនុនា ឯតិ បវត្តតីតិ សហិតោ, ឧបរិ និមន្ថនទារុ. អរណី ច សហិតោ ច អរណីសហិតោ, តេន អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វាតិ យោជនា. យថា ករិយមានេ ន ឌយ្ហតិ, តថា ករោហីតិ សម្ពន្ធោ.

៨៨. អាវាដំ ជានាតិ អាវាដំ កាតុំ, ខណិតុំ វា ជានាហីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯវំ មហាមត្តិកំ ជាន, ថុសមត្តិកំ ជានា’’តិ ឯត្ថាបិ យថាលាភំ សម្បទានវាចកបទំ អជ្ឈាហរិត្វា យោជនា កាតព្ពា. សាតិ បថវី. តេនាតិ បវដ្ដនាទិនាតិ. ទសមំ.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.

២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

៨៩. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ តស្សាតិ ទេវតាយ. ឧក្ខិត្តំ ផរសុន្តិ ឧទ្ធំ ខិត្តំ កុឋារិំ. និគ្គហេតុន្តិ សណ្ឋាតុំ, និវត្តេតុំ វា. ចក្ខុវិសយាតីតេតិ បសាទចក្ខុស្ស គោចរាតិក្កន្តេ. មហារាជសន្តិកាតិ វេស្សវណមហារាជស្ស សន្តិកា. ថនមូលេយេវាតិ ថនសមីបេយេវ. ហិមវន្តេតិ ហិមឧគ្គិរណេ វនេ, ហិមយុត្តេ វា. តត្ថាតិ ហិមវន្តេ, ទេវតាសន្និបាតេ វា. រុក្ខធម្មោតិ រុក្ខសភាវោ. រុក្ខធម្មោ ច នាម ឆេទនភេទនាទីសុ រុក្ខានំ អចេតនត្តា កោបស្ស អករណំ, តស្មិំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា ទេវតា រុក្ខធម្មេ ឋិតា នាម, ឆេទនភេទនាទីសុ រុក្ខស្ស វិយ រុក្ខដ្ឋកទេវតាយ អកោបនំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា នាមាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ តាសុ សន្និបាតទេវតាសុ. ឥតីតិ ឥមស្ស អលភនស្ស, ឥមស្មិំ អលភនេ វា, អាទីនវន្តិ សម្ពន្ធោ. ភគវតោ ចាតិ ច-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពចរិត’’ន្តិ ឯត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥមញ្ច អាទីនវំ អទ្ទស, ភគវតោ បុព្ពចរិតញ្ច អនុស្សរីតិ វាក្យសម្បិណ្ឌនវសេន យោជនា កាតព្ពា. តេនាតិ ទស្សនានុស្សរណការណេន. អស្សាតិ ទេវតាយ. សំវិជ្ជតិ បិតា អស្សាតិ សបិតិកោ, បុត្តោ. (តាវាតិ អតិវិយ, បដិសញ្ចិក្ខន្តិយាតិ សម្ពន្ធោ) ‘‘មរិយាទំ ពន្ធិស្សតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខន្តិយា អស្សា ទេវតាយ ឯតទហោសីតិ យោជនា.

យោតិ យោ កោចិ ជនោ. វេតិ ឯកន្តេន. ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បជ្ជនវសេន អត្តនោ ឧបរិ បតិតំ. ភន្តន្តិ ភមន្តំ ធាវន្តំ, វារយេតិ និវារេយ្យ និគ្គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. តន្តិ ជនំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – សារថិ ភន្តំ រថំ វារយេ ឥវ, តថា យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ វារយេ, តំ អហំ សារថិំ ឥតិ ព្រូមិ. ឥតរោ កោធនិវារកតោ អញ្ញោ រាជឧបរាជាទីនំ សារថិភូតោ ជនោ រស្មិគ្គាហោ រជ្ជុគ្គាហោ នាមាតិ.

ទុតិយគាថាយ វេជ្ជោ វិសដំ វិត្ថតំ សប្បវិសំ សប្បស្ស អាសីវិសស្ស វិសំ គរឡំ ឱសធេហិ ភេសជ្ជេន, មន្តេន ច វិនេតិ ឥវ, តថា យោ ភិក្ខវេ ឧប្បតិតំ កោធំ មេត្តាយ វិនេតិ, សោ ភិក្ខុ ឧរគោ ភុជគោ បុរាណំ បុរេ ភវំ ជិណ្ណំ បុរាណត្តា ជិណ្ណំ តចំ ជហាតិ ឥវ, តថា ឱរបារំ អបារសង្ខាតំ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនំ ជហាតីតិ យោជនា កាតព្ពា.

តត្រាតិ ទ្វីសុ គាថាសុ. វត្ថុ បន វិនយេ អារូឡ្ហន្តិ យោជនា. អថាតិ បច្ឆា. យស្ស ទេវបុត្តស្សាតិ យេន ទេវបុត្តេន. បរិគ្គហោតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហិតោ. សោតិ ទេវបុត្តោ. តតោតិ ឧបគមនតោ. យទា ហោតិ, តទាតិ យោជនា. មហេសក្ខទេវតាសូតិ មហាបរិវារាសុ ទេវតាសុ, មហាតេជាសុ វា. បដិក្កមន្តីតិ អបេន្តិ. ទេវតា យម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆន្តីតិ យោជនា. តត្ថេវាតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានត្ថាយ, សម្បទានត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. អថ វា ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឧបដ្ឋានំ, ភគវតោ សមីបដ្ឋានំ, តំ អាគន្ត្វាតិ អត្ថោ. នន្តិ តំ, អយមេវ វា បាឋោ.

៩០. ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមិនា វិរូឡ្ហេ មូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណរុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘អហុវត្ថុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តរុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘អហុវត្ថុ’’ន្តិ ច ហិយ្យត្តនិសង្ខាតាយ ត្ថុំ-វិភត្តិយា ហូ-ធាតុស្ស ឩការស្ស ឧវាទេសោ ហោតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘អហុវតី’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ អបាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ជាយន្តី’’តិ ឥមិនា ភូ-ធាតុស្ស សត្តត្ថភាវំ ទស្សេតិ, ‘‘វឌ្ឍន្តី’’តិ ឥមិនា វឌ្ឍនត្ថភាវំ. ឯតន្តិ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ នាមំ. បីយតេ យថាកាមំ បរិភុញ្ជីយតេ, បាតព្ពំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វា បាតព្យំ, បាសទ្ទោ យថាកាមបរិភុញ្ជនត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ’’តិ.

៩១. ‘‘ឥទានី’’តិ បទំ ‘‘អាហា’’តិ បទេ កាលសត្តមី. យស្មិន្តិ ពីជេ. តន្តិ ពីជំ. បញ្ច ពីជជាតានីតិ ឯត្ថ ជាតសទ្ទស្ស តព្ភាវត្ថតំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាសុ ឯវំ វុត្តំ. តព្ភាវត្ថស្ស ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា អសំសន្ទនតំ សន្ធាយ វុត្តំ សង្គហការេន ‘‘ន សមេន្តី’’តិ. អដ្ឋកថាចរិយានំ មតេន សតិ ជាតសទ្ទស្ស តព្ភាវត្ថភាវេ ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីសុ មូលេ មូលានិ ជាយន្តីតិ ទោសោ ភវេយ្យាតិ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តានីតិ រុក្ខាទីនិ. តស្សាតិ ‘‘ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានី’’តិ បទស្ស. ឯតន្តិ ‘‘ពីជជាតានី’’តិ នាមំ. ពីជេសុ ជាតានិ ពីជជាតានីតិ វុត្តេ ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទិនា សមេតិ. ឯតេនាតិ ‘‘ពីជតោ’’តិអាទិនា សង្គហោតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘យេហី’’តិ បទំ ‘‘ជាតត្តា’’តិ បទេ អបាទានំ, ហេតុ វា ‘‘វុត្តានី’’តិ បទេ ករណំ, កត្តា វា. តេសន្តិ ពីជានំ. រុក្ខាទីនំ វិរុហនំ ជនេតីតិ ពីជំ. ‘‘ពីជតោ’’តិអាទិនា ការិយោបចារេន ការណស្ស ទស្សិតត្តា ការណូបចារំ បទីបេតិ. អញ្ញានិបិ យានិ វា បន គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ, តានិ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តីតិ យោជនា. តានីតិ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ. តញ្ច មូលំ, បាឡិយំ វុត្តហលិទ្ទាទិ ច អត្ថិ, សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ពីជេសុ, ខន្ធពីជេសុ វា.

៩២. សញ្ញាវសេនាតិ ‘‘ពីជ’’ន្តិ សញ្ញាវសេន. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ‘‘យថា’’តិអាទិនា ការណោបចារេន ការិយស្ស វុត្តត្តា ផលូបចារំ ទស្សេតិ. យំ ពីជំ វុត្តំ, តំ ទុក្កដវត្ថូតិ យោជនា. យទេតំ អាទិបទន្តិ យោជេតព្ពំ. តេនាតិ អាទិបទេន. រវីយតិ ភគវតា កថីយតីតិ រុតំ, បាឡិ, តស្ស អនុរូបំ យថារុតំ, បាឡិអនតិក្កន្តន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថាតិ ‘‘ពីជេ ពីជសញ្ញី’’តិអាទិបទេ, ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វា. ឧទកេ ឋាតិ បវត្តតីតិ ឧទកដ្ឋោ, ឯវំ ថលដ្ឋោបិ. តត្ថាតិ ឧទកដ្ឋថលដ្ឋេសុ. សាសបស្ស មត្តំ បមាណំ អស្ស សេវាលស្សាតិ សាសបមត្តិកោ. តិលស្ស ពីជបមាណំ អស្ស សេវាលស្សាតិ តិលពីជកោ. បមាណត្ថេ កោ. អាទិសទ្ទេន សង្ខបណកាទយោ សេវាលេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ តិលពីជបមាណោ ជលសណ្ឋិតោ នីលាទិវណ្ណយុត្តោ សេវាលោ តិលពីជំ នាម, សបត្តោ អប្បកណ្ឌោ ឧក្ខលិបិធានាទិបមាណោ សមូលោ ឯកោ សេវាលវិសេសោ សង្ខោ នាម, ភមរសណ្ឋានោ នីលវណ្ណោ ឯកោ សេវាលវិសេសោ បណកោ នាម. ឧទកំ សេវតីតិ សេវាលោ. តត្ថាតិ សេវាលេសុ. យោតិ សេវាលោ. បតិដ្ឋិតំ សេវាលន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថ កត្ថចីតិ មូលេ វា នឡេ វា បត្តេ វា. ឧទ្ធរិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា. ‘‘ហត្ថេហី’’តិ បទំ ‘‘វិយូហិត្វា’’តិ បទេ ករណំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តស្សាតិ សេវាលស្ស. ឯត្តាវតាតិ ឥតោ ចិតោ ច វិយូហនមត្តេន. យោ សេវាលោ និក្ខមតិ, តំ សេវាលន្តិ យោជនា. បរិស្សាវនន្តរេនាតិ បរិស្សាវនឆិទ្ទេន. ឧប្បលានិ អស្មិំ គច្ឆេតិ ឧប្បលិនី. បទុមានិ អស្មិំ គច្ឆេតិ បទុមិនី, ឥនោ, ឥត្ថិលិង្គជោតកោ ឦ. តត្ថេវាតិ ឧទកេយេវ. តានីតិ វល្លីតិណានិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អនន្តកោតិ សាសបមត្តិកោ សេវាលោ. សោ ហិ នត្ថិ អត្តតោ អន្តោ លាមកោ សេវាលោ ឯតស្សាតិ កត្វា ‘‘អនន្តកោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្តនាយេវ ហិ សុខុមោ, តតោ សុខុមោ សេវាលោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ ទុក្កដវត្ថុភាវេ. តម្បីតិ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមំ ន ហោតី’’តិ វចនម្បិ. បិសទ្ទោ មហាបច្ចរិអាទិអដ្ឋកថាចរិយានំ វចនាបេក្ខោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ន អាគតោ, តស្មា ន សមេតីតិ យោជនា. អថាតិ តស្មិំ អនាគតេ. ឯតន្តិ អនន្តកសេវាលាទិំ. គច្ឆិស្សតីតិ វទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តម្បីតិ ‘‘គច្ឆិស្សតី’’តិ វចនម្បិ. បិសទ្ទោ បុរិមដ្ឋកថាចរិយានំ វចនាបេក្ខោ.

អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ ឯត្ថ ពីជគាមោ តិវិធោ ហោតិ – យោ សយំ ភូតគាមតោ ហុត្វា អញ្ញម្បិ ភូតគាមំ ជនេតិ, អម្ពដ្ឋិអាទិកោ. យោ បន សយំ ភូតគាមតោ ហុត្វា អញ្ញំ បន ភូតគាមំ ន ជនេតិ, តាលនាឡិកេរាទិខាណុ. យោ បន សយម្បិ ភូតគាមតោ អហុត្វា អញ្ញម្បិ ភូតគាមំ ន ជនេតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោតិ. ភូតគាមោ បន ចតុព្ពិធោ ហោតិ – យោ សយំ ពីជគាមតោ ហុត្វា អញ្ញម្បិ ពីជគាមំ ជនេតិ, ឯតរហិ អម្ពរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយំ ពីជគាមតោ អហុត្វាវ អញ្ញំ ពីជគាមំ ជនេតិ, អាទិកប្បកាលេ អម្ពរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយំ ពីជគាមតោ ហុត្វា អញ្ញំ បន ពីជគាមំ ន ជនេតិ, នីលវណ្ណោ ផលិតកទលីរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយម្បិ ពីជគាមតោ អហុត្វា អញ្ញម្បិ ពីជគាមំ ន ជនេតិ, ឥធ វុត្តោ អនន្តកសេវាលាទិកោតិ. តត្ថ ចតុត្ថំ ភូតគាមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អភូតគាមមូលកត្តា តាទិសស្ស ពីជស្សា’’តិ. អយំ បន តតិយពីជគាមស្ស ច ចតុត្ថភូតគាមស្ស ច វិសេសោ – តតិយពីជគាមេ មូលបណ្ណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ចតុត្ថភូតគាមេ តានិ បញ្ញាយន្តីតិ. មូលបណ្ណានំ អបញ្ញាយនត្តា ពីជគាមោតិ វុត្តោ, តេសំ បញ្ញាយនត្តា ភូតគាមោតិ វុត្តោ. ឥតរថា ហិ វិរោធោ ភវេយ្យាតិ. អត្តនោ វាទេ បាចិត្តិយភាវតោ គរុកំ, មហាបច្ចរិអាទីនំ វាទេ ទុក្កដមត្តភាវតោ លហុកំ. ឯតន្តិ ឋានំ.

ឯវំ ឧទកដ្ឋំ ទស្សេត្វា ថលដ្ឋំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថលដ្ឋេ’’តិអាទិ. ថលដ្ឋេ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តត្ថាតិ ហរិតខាណូសុ. ឧទ្ធំ វឌ្ឍតីតិ នវសាខានិគ្គមនេន ឆិន្នតោ ឧបរិ វឌ្ឍតិ. សោតិ ខាណុ. ផលិតាយ កទលិយា ខាណុ ពីជគាមេន សង្គហិតោតិ យោជនា. ផលំ សញ្ជាតំ ឯតិស្សាតិ ផលិតា. តថាតិ ‘‘ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា’’តិ បទានិ អាកឌ្ឍតិ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. រតនប្បមាណាបីតិ ហត្ថប្បមាណាបិ. អថាតិ អបាទានត្ថោ, តតោ រាសិករណតោ អញ្ញន្តិ អត្ថោ. ភូមិយំ និខណន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ចា’’តិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោវ, ន វិកប្បត្ថោតិ អាហ ‘‘មូលមត្តេសុ បនា’’តិអាទិ.

ពីជានីតិ មូលាទិពីជានិ. ឋបិតានិ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឧបរី’’តិ បទេន ហេដ្ឋា មូលានិ ចាតិ អត្ថំ នយេន ញាបេតិ. ន អង្កុរេ និគ្គតមត្តេយេវ, អថ ខោ ហរិតេ នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេយេវ ភូតគាមសង្គហោ កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘ហរិតេ’’តិអាទិ. តាលដ្ឋីនំ មូលន្តិ សម្ពន្ធោ. ទន្តសូចិ វិយាតិ ហត្ថិទន្តសូចិ វិយ. យថា អសម្បុណ្ណភូតគាមោ តតិយោ កោដ្ឋាសោ ន អាគតោ, ន ឯវំ អមូលកភូតគាមោ. សោ បន អាគតោយេវាតិ អាហ ‘‘អមូលកភូតគាមេ’’តិ. អមូលិកលតា វិយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

វន្ទាកាតិ រុក្ខាទនី. សា ហិ សយំ រុក្ខំ និស្សាយ ជាយន្តីបិ អត្តនោ និស្សយានំ រុក្ខានំ អទនត្តា ភក្ខនត្តា វទីយតិ ថុតីយតីតិ ‘‘វន្ទាកា’’តិ វុច្ចតិ. អញ្ញា វាតិ វន្ទាកាយ អញ្ញា វា. តន្តិ វន្ទាកាទិំ. តតោតិ រុក្ខតោ. វនន្តិ ខុទ្ទកោ គច្ឆោ. បគុម្ពោតិ មហាគច្ឆោ. ទណ្ឌកោតិ រុក្ខោ ទណ្ឌយោគតោ. តស្សាបីតិ អមូលិកលតាយបិ. អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ វន្ទាកាទិកស្ស វិនិច្ឆយោ វិយ អយំ វិនិច្ឆយោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ទ្វេ តីណិ បត្តានី’’តិ វុត្តត្តា ឯកបត្តោ សញ្ជាយន្តោបិ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិ បទំ ‘‘លិត្តស្សា’’តិ បទេ កត្តា. និទាឃសមយេតិ គិម្ហកាលេ. អព្ពោហារិកោតិ អាបត្តិយា អង្គន្តិ ន វោហរិតព្ពោ. វោហរិតុំ ន អរហតីតិ អត្ថោ. ឯតន្តិ អព្ពោហារិកតំ, ‘‘សចេ…បេ… បមជ្ជិតព្ពា’’តិ វចនំ វា.

អហិំ សប្បំ ឆាទេតីតិ អហិច្ឆត្តំ, តំយេវ អហិច្ឆត្តកំ. យថាកថញ្ចិ ហិ ព្យុប្បត្តិ, រុឡ្ហិយា អត្ថវិនិច្ឆយោ. តស្មាតិ តតោ វិកោបនតោ. តត្ថាតិ អហិច្ឆត្តកេ. ហេដ្ឋា ‘‘ឧទកបប្បដកោ’’តិ វត្វា ឥធ ‘‘រុក្ខបប្បដិកាយបី’’តិ វុត្តត្តា បប្បដកសទ្ទោ ទ្វិលិង្គោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តន្តិ បប្បដិកំ. ឋិតំ និយ្យាសន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ‘‘លគ្គ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថលោលេន. ‘‘ឆិន្ទន្តស្សាបី’’តិ បទេ ហេតុ.

វាសត្ថិកេនាតិ វាសំ ឥច្ឆន្តេន. ‘‘ឱចិនាបេតព្ពា’’តិ បទេ កត្តា. ឧប្បាដេន្តេហីតិ ឧទ្ធរន្តេហិ. តេសន្តិ សាមណេរានំ. សាខំ គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឋបិតស្ស សិង្គីវេរស្សាតិ យោជនា.

ឆិជ្ជនកន្តិ ឆិជ្ជនយុត្តំ, ឆិជ្ជនារហន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ឥមិនា វត្តសីសេន ចង្កមនំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ភិជ្ជតី’’តិ ឥមិនា អភិជ្ជមានេ គណ្ឋិបិ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ទារុមក្កដកន្តិ មក្កដស្ស ហត្ថោ មក្កដោ ឧបចារេន, មក្កដោ វិយាតិ មក្កដកោ, សទិសត្ថេ កោ. ទារុសង្ខាតោ មក្កដកោ ទារុមក្កដកោ. តំ អាកោដេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អនិយាមិតត្តាតិ ឥមន្តិ អនិយាមិតត្តា វចនស្ស. ឥទំ មហាសាមញ្ញំ, វិសេសសាមញ្ញម្បិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘នាមំ គហេត្វាបី’’តិអាទិ. សព្ពន្តិ សព្ពំ វចនំ.

‘‘ឥមំ ជានាតិអាទីសូ’’តិ បទំ ‘‘ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជានាតិ ឥមំ មូលភេសជ្ជំ យោជិតុំ ជានាតិ យោជនា. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥមំ ជានា’’តិអាទិវចនមត្តេន. កប្បិយន្តិ សមណវោហារេន, វោហារស្ស វា យុត្តំ អនុរូបំ. ឯត្ថាតិ ‘‘កប្បិយំ កាតព្ព’’ន្តិ វចនេ. និព្ពដ្ដពីជមេវាតិ ផលតោ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កតំ ពីជំ ឯវ. តត្ថាតិ សុត្តេ. ករោន្តេន ភិក្ខុនា កាតព្ពន្តិ យោជនា. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវា’’តិ ឥមិនា បឋមំ កត្វា អគ្គិសត្ថនខានិ ឧទ្ធរិត្វា បច្ឆា វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. លោហមយសត្ថស្សាតិ អយតម្ពាទិលោហមយស្ស សត្ថស្ស. តេហីតិ មនុស្សាទីនំ នខេហិ. តេហីតិ អស្សាទីនំ ខុរេហិ. តេហីតិ ហត្ថិនខេហិ. យេហីតិ នខេហិ. តត្ថជាតកេហិបីតិ តស្មិំ សត្ថេ ជាតកេហិបិ, នខេហីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. ‘‘កប្បិយំ ករោន្តេនា’’តិអាទិវចនមបេក្ខតិ. ‘‘ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុមេវ វិជ្ឈតិ, បគេវ. ‘‘ទារុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុំ វិជ្ឈតិ, ‘‘ទារុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ទារុមេវ វា វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិ ឯកាពទ្ធត្តាតិ វទន្តិ. តន្តិ រជ្ជុំ វា វល្លិំ វា. សព្ពំ ខណ្ឌន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មរិចបក្កេសុ. កដាហន្តិ ឯកាយ ភាជនវិកតិយា នាមមេតំ. ឥធ បន ពីជានំ ភាជនភាវេន តំសទិសត្តា ផលផេគ្គុបិ ‘‘កដាហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯកាពទ្ធន្តិ កដាហេន ឯកតោ អាពទ្ធំ.

តានីតិ តិណានិ. តេនាតិ រុក្ខបវដ្ដនាទិនា. តត្រាតិ តស្មិំ ឋបនបាតនដ្ឋានេ. ‘‘មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយ’’ន្តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ សាមញ្ញាធារោ. ភិក្ខុ អជ្ឈោត្ថដោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឱបាតេតិ អាវាដេ. សោ ហិ អវបតនដ្ឋានត្តា ‘‘ឱបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. រុក្ខន្តិ អជ្ឈោត្ថដរុក្ខំ. ភូមិន្តិ ឱបាតថិរភូមិំ. ជីវិតហេតូតិ និមិត្តត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, ជីវិតការណាតិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខុនា’’តិ បទំ ‘‘និក្ខាមេតុ’’ន្តិ បទេ ភាវកត្តា, ការិតកត្តា វា. ‘‘អជ្ឈោត្ថដភិក្ខុ’’ន្តិ វា ‘‘ឱបាតភិក្ខុ’’ន្តិ វា ការិតកម្មំ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តត្ថាតិ អនាបត្តិភាវេ, អនាបត្តិភាវស្ស វា. ឯតស្សាតិ សុត្តស្ស. បរោ បន ការុញ្ញេន ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតម្បីតិ ការុញ្ញម្បិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វាតិ. បឋមំ.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទំ

៩៤. ទុតិយេ អនាចារន្តិ អចរិតព្ពំ កាយវចីទ្វារវីតិក្កមំ. សព្ពនាមស្ស អនិយមត្ថត្តា ឥធ វចនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ វចន’’ន្តិ. សោតិ ភិក្ខុ, វទតីតិ សម្ពន្ធោ. កោតិ កោ បុគ្គលោ. កិន្តិ កិំ អាបត្តិំ. កិស្មិន្តិ កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ. កិន្តិ កិំ កម្មំ. កន្តិ កំ បុគ្គលំ. កិន្តិ កិំ វចនំ.

ឯត្ថាតិ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទិបាឡិយំ. ‘‘ភិក្ខូហី’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ កត្តា. អសារុប្បន្តិ ភិក្ខូនំ អសារុប្បំ. ឯសោតិ ឯសោ អត្ថោ, វិភវោតិ អត្ថោ. ឯតន្តិ វត្ថុ. ភណន្តោ វា ហុត្វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ បដិច្ឆន្នាសនេ. សោតន្តិ សោតទ្វារំ. ចក្ខុន្តិ ចក្ខុទ្វារំ.

៩៨. អញ្ញន្តិ បុច្ឆិតត្ថតោ អញ្ញំ អបុច្ឆិតមត្ថំ. ភាវប្បធានោយំ កត្តុនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាម’’ន្តិ. តុណ្ហីភាវស្សាតិ អភាសនស្ស. អាត្យូបសគ្គោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘អារោបេតូ’’តិ. ឯវំ ‘‘អរោបិតេ’’តិ ឯត្ថបិ. តេនាហ ‘‘អនារោបិតេ’’តិ.

១០១. តន្តិ អញ្ញវាទកវិហេសករោបនកម្មំ. អស្សាតិ ភវេយ្យ, ហោតិ វា.

១០២. កិន្តិ កិំ វចនំ. យេនាតិ យេន ព្យាធិនា កថេតុំ ន សក្កោតិ, តាទិសោ ព្យាធិ មុខេ ហោតីតិ យោជនា. តប្បច្ចយាតិ តតោ កថិតការណាតិ. ទុតិយំ.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទំ

១០៣. តតិយេ ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ការិតកម្មត្តា ករណត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘តេហិ ភិក្ខូហី’’តិ. ឱការវិបរីតោ ឧការោតិ ច ឈេសទ្ទោ ញាណត្ថោតិ ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវជានាបេន្តី’’តិ. ‘‘តំ អាយស្មន្ត’’ន្តិ បទំ ‘‘អវជានាបេន្តី’’តិ បទេ ធាតុកម្មំ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ឈេសទ្ទោ ឱលោកនត្ថោ ច ចិន្តនត្ថោ ច ហោតិ, តេនាហ ‘‘ឱលោកាបេន្តី’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេន្តី’’តិ បទេ. ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទត្ថំ. យេសំ សេនាសនានិ ច បញ្ញបេតិ, ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសតិ, តេសំ អត្តនិ បេមត្ថន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឆន្ទាយាតិ ឆន្ទេនា’’តិ វុត្តំ. ឥមិនា លិង្គវិបល្លាសនយោ វុត្តោ. បរេសំ អត្តនោ បេមេនាតិ អត្ថោ. បក្ខបាតេនាតិ អត្តនោ បក្ខេ បាតាបនេន.

១០៥. ឧជ្ឈាបេន្តិ អនេនាតិ ឧជ្ឈាបនកំ. ខិយ្យន្តិ អនេនាតិ ខិយ្យនកន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេន វចនេនា’’តិអាទិ.

១០៦. ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ មង្កុកត្តុកាមោតិ សម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មត’’ន្តិអាទិ. សម្ពជ្ឈនំ សម្ពន្ធោ, កាតព្ពោតិ យោជនា. ឧបសម្បន្នស្ស សង្ឃេន សម្មតស្ស អវណ្ណំ កត្តុកាមោ អយសំ កត្តុកាមោតិ វិភត្តិវិបរិណាមេន សម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិភត្តិវិបរិណាមោ កាតព្ពោ’’តិ. ‘‘វសេនា’’តិ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមោ កាតព្ពោ’’តិ បទេ វិសេសនំ. យស្មា វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា កតន្តិ យោជនា. តន្តិ ‘‘ខិយ្យនក’’ន្តិ បទំ. សោ ច ភិក្ខូតិ ឧជ្ឈាបនកោ ច ខិយ្យនកោ ច សោ ច ភិក្ខុ. អថាតិ តស្មា ឧជ្ឈាបនកខិយ្យនកករត្តា. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ.

‘‘ឧបសម្បន្ន’’ន្តិ បទំ ‘‘ឧជ្ឈាបេតី’’តិ បទេ ធាតុកម្មំ ‘‘អនុបសម្បន្ន’’ន្តិ បទំ ការិតកម្មំ, ‘‘អនុបសម្បន្ន’’ន្តិ បទំ ‘‘ឧជ្ឈាបេតី’’តិ ការិតកិរិយំ អបេក្ខិត្វា កម្មំ ហោតិ. ‘‘ខិយ្យតី’’តិ សុទ្ធកិរិយាយ អបេក្ខាយ វិភត្តិវិបល្លាសោ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្ស វា’’តិអាទិ. តស្សាតិ អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ សង្ឃេន សម្មតំ ឧបសម្បន្នំ. ‘‘សង្ឃេន អសម្មត’’ន្តិ ឯត្ថ ន អបលោកនកម្មេន អសម្មតំ, កម្មវាចាយ បន អសម្មតន្តិ អាហ ‘‘កម្មវាចាយា’’តិអាទិ. ទ្វេ តយោ ហុត្វា កម្មវាចាយ សម្មនិតុមសក្កុណេយ្យត្តា អសម្មតន្តិ ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្រា’’តិអាទិ. យត្រាតិ យស្មិំ វិហារេ. ‘‘អនុបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មត’’ន្តិ ឯត្ថ អនុបសម្បន្នស្ស សម្មុតិយោ ទាតុមសក្កុណេយ្យត្តា បុព្ពវោហារវសេន សម្មតន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. តន្តិ អនុបសម្បន្នភាវេ ឋិតំ. ព្យត្តស្សាតិ វិយត្តស្ស. សង្ឃេន វា កតោតិ យោជនាតិ. តតិយំ.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទំ

១០៨. ចតុត្ថេ ហិមមេវ ហិមន្តោ, ហិមន្តេ និយុត្តោ ហេមន្តិកោ, កាលោតិ អាហ ‘‘ហេមន្តកាលេ’’តិ. ឱតាបេន្តា បក្កមិំសូតិ សម្ពន្ធោ. កាលសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា សម្ពន្ធាបេក្ខោតិ អាហ ‘‘យស្ស កស្សចី’’តិ. ហិមវស្សេនាតិ ហិមេន ច វស្សេន ច.

១១០. ‘‘វស្សិកោ’’តិ ន សង្កេតាតិ អវស្សិកសង្កេតា. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ វិសេសិតត្តា ហេមន្តិកគិម្ហិកមាសាយេវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហេមន្តិកេ’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្មិំ រុក្ខេ. ន ឩហទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កាកា វា’’តិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញេ វា សកុន្តា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា អនុជានាតិ, តស្មា. យត្ថាតិ យស្មិំ រុក្ខេ, វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តីតិ យោជនា. យស្មិន្តិ រុក្ខេ, កត្វា វសន្តីតិ យោជនា. អដ្ឋ មាសេ ឯវាតិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘យេសុ ជនបទេសូ’’តិអាទិ. តេសុបីតិ ជនបទេសុបិ. អវស្សិកសង្កេតេ ឯវាតិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យេសុ ជនបទេសុ. ‘‘វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតី’’តិ ឥមិនា សចេ អវិគតវលាហកំ អវិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘ឯវរូបេ កាលេ’’តិ បទំ ‘‘និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ បទេ អាធារោ.

អព្ភោកាសិកេនាបីតិ អព្ភោកាសធុតង្គយុត្តេនាបិ. បិសទ្ទោ រុក្ខមូលិកស្ស អបេក្ខកោ. វត្តំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តស្សាតិ អព្ភោកាសិកស្ស. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. តត្ថេវាតិ បុគ្គលិកមញ្ចកេយេវ. សង្ឃិកំ មញ្ចន្តិ សម្ពន្ធោ. វីតមញ្ចកោតិ វាយិតមញ្ចកោ. តស្មិន្តិ វីតមញ្ចកេ. បុរាណមញ្ចកោ នស្សន្តោបិ អនគ្ឃោតិ អាហ ‘‘បុរាណមញ្ចកោ គហេតព្ពោ’’តិ. ចម្មេន អវនហិតព្ពោតិ ឱនទ្ធោ, សោ ឯវ ឱនទ្ធកោ. គហេត្វា ច បន បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អសមយេតិ វស្សិកសង្ខាតេ អកាលេ. ចតុគ្គុណេនាបីតិ ចតុបដលេនបិ. វដ្ដន្តិ វលាហកា អាវដ្ដន្តិ អស្មិំ សមយេតិ វដ្ដុលោ, សោ ឯវ វដ្ដលិកោ, សត្តាហំ វដ្ដលិកោ, សត្តាហោ វា វដ្ដលិកោ សត្តាហវដ្ដលិកោ, សោ អាទិ យេសំ តានីតិ សត្តាហវដ្ដលិកាទីនិ. អាទិសទ្ទេន សត្តាហតោ ឩនាធិកានិ គហេតព្ពានិ. កាយានុគតិកត្តាតិ កាយំ អនុគមកត្តា កាយសទិសត្តាតិ អត្ថោ.

បណ្ណកុដីសូតិ បណ្ណេន ឆាទិតកុដីសុ. សភាគភិក្ខូនន្តិ អត្តនា សភាគភិក្ខូនំ, សន្តិកន្តិ សម្ពន្ធោ. អនោវស្សកេ ឋានេតិ យោជនា. លគ្គេត្វាតិ លម្ពេត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘សម្មជ្ជនិ’’ន្តិ បទំ ‘‘គហេត្វា’’តិ បទេ អវុត្តកម្មំ, ‘‘ឋបេតព្ពា’’តិ បទេ វុត្តកម្មំ. ធោវិត្វាតិ សម្មជ្ជនិំ សុទ្ធំ កត្វា. ឧបោសថាគារាទីសូតិអាទិសទ្ទេន បរិវេណាទីនិ គហេតព្ពានិ.

យោ បន ភិក្ខុ គន្តុកាមោ ហោតិ, តេនាតិ យោជនា. តត្ថាតិ សាលាយំ. យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ. បាកតិកដ្ឋានេតិ បកតិយា គហិតដ្ឋានេ. តត្រ តត្រេវាតិ តេសុ តេសុ ចេតិយង្គណាទីសុយេវ. អសនសាលន្តិ អសន្តិ ភក្ខន្តិ អស្សំ សាលាយន្តិ អសនា, អសនា ច សា សាលា ចេតិ អសនសាលា, ភោជនសាលាតិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្ស សម្មជ្ជន្តស្ស, តស្មិំ ‘‘វត្តំ ជានិតព្ព’’ន្តិ បាឋេ វា. មជ្ឈតោតិ បវិត្តតោ, សុទ្ធដ្ឋានតោតិ អត្ថោ. បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានំ អភិមុខា. វាលិកា ហរិតព្ពាតិ បំសុ ច វាលិកា ច អបនេតព្ពា. សម្មុញ្ចនីសលាកាយ បរំ បេល្លេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. ពហីតិ សម្មជ្ជិតព្ពតលតោ ពហិ.

១១១. មសារកោតីតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ នាមបរិយាយោ, មសារកោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯវំ ពុន្ទិកាពទ្ធោតីតិអាទីសុបិ. បាទេ មសិត្វា វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេតព្ពា ឯត្ថាតិ មសារកោ. ពុន្ទោ ឯវ ពុន្ទិកោ, បាទោ, តស្មិំ អាពទ្ធា ពន្ធិតា អដនី យស្សាតិ ពុន្ទិកាពទ្ធោ. កុឡីរស្ស បាទោ វិយ បាទោ យស្សាតិ កុឡីរបាទកោ, យថា កុឡីរោ វង្កបាទោ ហោតិ, ឯវំ វង្កបាទោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាហច្ច អង្គេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បវេសិតោ បាទោ យស្សាតិ អាហច្ចបាទកោ. អាណិន្តិ អគ្គខិលំ. មញ្ចតិ បុគ្គលំ ធារេតីតិ មញ្ចោ. បីឋតិ វិសមទុក្ខំ ហិំសតីតិ បីឋំ. បណវោតិ ឯកោ តូរិយវិសេសោ, តស្ស សណ្ឋានំ កត្វាតិ អត្ថោ. តញ្ហិ ឯតរហិ ពុទ្ធបដិមស្ស បល្លង្កសណ្ឋានំ ហោតិ. តន្តិ កោច្ឆំ. ករោន្តិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សេនាសនបរិភោគេ. ហីតិ សច្ចំ. តន្តិ កោច្ឆំ មហគ្ឃំ ហោតិ, មហគ្ឃត្តា ភទ្ទបីឋន្តិបិ វុច្ចតិ. យេនាតិ យេន ភិក្ខុនា. ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្សា’’តិ បទេន បមាណមជ្ឈិមំ និវត្តេតិ.

ឯត្ថាតិ ‘‘អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ បទេ. ថេរោ អាណាបេតីតិ យោជនា. អាណាបេតីតិ ច អាណ-ធាតុយា ឯវ បេសនសង្ខាតស្ស ហេត្វត្ថស្ស វាចកត្តា ណាបេសទ្ទោ ស្វត្ថោវ. សោតិ ទហរោ. តថាតិ យថា ថេរេន វុត្តោ, តថា កត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ទិវាដ្ឋានេ, មញ្ចបីឋេ វា. តតោតិ ឋបនកាលតោ. បរិពុន្ធេតិ ហិំ សេតីតិ បលិពោធោ, បរិសទ្ទោ ឧបសគ្គោ, សោ វិការវសេន អញ្ញថា ជាតោ. សោ បលិពោធោ អញ្ញត្ថ អាវាសាទិកោ, ឥធ បន សន្ថរាបិតមញ្ចាទិកោ. សាយន្តិ សាយន្ហេ, ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ថេរោ ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មញ្ចបីឋេ. ‘‘ពាលោ ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុគ្គហិតវត្តោ’’តិ. អនុគ្គហិតំ វត្តំ យេនាតិ អនុគ្គហិតវត្តោ, ថេរោ. តជ្ជេតីតិ ឧព្ពេជេតិ. តស្មិន្តិ ទហរេ. អស្សាតិ ថេរស្ស.

អាណត្តិក្ខណេយេវាតិ ថេរស្ស បេសនក្ខណេយេវ. ទហរោ វទតីតិ យោជនា. ‘‘ថេរោ’’តិ បទំ ‘‘វត្វា គច្ឆតី’’តិ បទទ្វយេ កត្តា, ‘‘ការេតព្ពោ’’តិ បទេ កម្មំ. នន្តិ មញ្ចបីឋំ, ‘‘បញ្ញបេត្វា’’តិបទមបេក្ខិយ ឯវំ វុត្តំ. នន្តិ ទហរំ វា. ‘‘វត្វា’’តិ បទមបេក្ខិយ ឯវំ វុត្តំ. តត្ថេវាតិ មញ្ចបីឋេយេវ. អស្សាតិ ថេរស្ស. តត្ថាតិ ទិវាដ្ឋានេ. ភោជនសាលតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោតិ ភោជនសាលតោ និក្ខមិត្វា មញ្ចបីឋបញ្ញាបនដ្ឋានតោ អញ្ញំ ឋានំ គច្ឆន្តោ, ថេរោតិ យោជនា. តត្ថេវាតិ ទិវាដ្ឋានេយេវ. យត្រិច្ឆតីតិ យំ ឋានំ គន្តុមិច្ឆតីតិ អត្ថោ. អន្តរសន្និបាតេតិ សកលំ អហោរត្តំ អសន្និបាតេត្វា អន្តរេ សន្និបាតេ សតីតិ យោជនា.

តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ. អាគន្តុកា គណ្ហន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ គណ្ហនតោ. តេសន្តិ អាគន្តុកានំ. យេហីតិ អាវាសិកោ វា ហោតុ, អាគន្តុកោ វា, យេហិ ភិក្ខូហិ. តេតិ និសិន្នកភិក្ខូ. ឧទ្ធំ បាឡិបាឋំ សារេតិ បវត្តេតីតិ ឧស្សារកោ. ធម្មកថាយំ សាធូតិ ធម្មកថិកោ. តស្មិន្តិ ឧស្សារកេ វា ធម្មកថិកេ វា. អហោរត្តន្តិ អហោ ច រត្តិ ច អហោរត្តំ, អច្ចន្តសំយោគបទំ. ឥតរស្មិន្តិ បឋមំ និសិន្នភិក្ខុតោ អញ្ញស្មិំ ភិក្ខុម្ហីតិ យោជនា. អន្តោឧបចារដ្ឋេយេវាតិ លេឌ្ឌុបាតសង្ខាតស្ស ឧបចារស្ស អន្តោ ឋិតេយេវ, អនាទរេ ចេតំ ភុម្មំ. សព្ពត្ថាតិ អាបត្តិវារអនាបត្តិវារេសុ.

១១២. ចិមិលិកំ វាតិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តន្តិ ចិមិលិកត្ថរណំ. ឧត្តរិ អត្ថរិតព្ពន្តិ ឧត្តរត្ថរណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧត្តរត្ថរណំ នាមា’’តិអាទិ. ភូមិយន្តិ សុធាទិបរិកម្មេន អកតាយំ បកតិភូមិយំ. ចម្មខណ្ឌោតិ ឯត្ថ ចម្មំយេវ អន្តេ ខណ្ឌត្តា ឆិន្នត្តា ចម្មខណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. ននុ សីហចម្មាទីនិ ន កប្បន្តីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាសុ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. តស្មាតិ យស្មា ន ទិស្សតិ, តស្មា. បរិហរណេយេវាតិ អត្តនោ សន្តកន្តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា, បុគ្គលិកន្តិ វា បរិគ្គហេត្វា តំ តំ ឋានំ ហរណេយេវ. បាទោ បុញ្ឆីយតិ សោធីយតិ ឯតាយាតិ បាទបុញ្ឆនីតិ កត្វា រជ្ជុបិលោតិកាយោ បាទបុញ្ឆនីតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បាទបុញ្ឆនី នាមា’’តិអាទិ. មយសទ្ទលោបំ កត្វា ផលកបីឋន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋ’’ន្តិ. ផលកញ្ច បីឋញ្ច ផលកបីឋន្តិ វា ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អថ វា’’តិ. ឯតេនាតិ ‘‘ផលកបីឋ’’ន្តិ បទេន. ‘‘សង្គហិត’’ន្តិ បទេ ករណំ, កត្តា វា. ពីជនិបត្តកន្តិ ចតុរស្សពីជនីយេវ សកុណបត្តសទិសត្តា ពីជនិបត្តកំ, សទិសត្ថេ កោ. ‘‘អជ្ឈោកាសេ’’តិ បទំ ‘‘បចិត្វា’’តិ បទេ អាធារោ. អគ្គិសាលាយន្តិ អគ្គិនា បចនសាលាយំ. បព្ភារេតិ លេណសទិសេ បព្ភារេ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ.

យស្មិន្តិ បុគ្គលេ. ‘‘អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតី’’តិ ឥមិនា អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ.

១១៣. យោ ភិក្ខុ វា លជ្ជី ហោតិ, តថារូបំ ភិក្ខុំ វា តិ យោជនា. ‘‘លជ្ជី ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតី’’តិ. យោតិ អាបុច្ឆកោ ភិក្ខុ. ‘‘កេនចិ ឧបទ្ទុតំ ហោតី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ បទេសន្តិ សេនាសនដ្ឋបិតដ្ឋានំ. អាបទាសូតិ វិបត្តីសូតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទំ

១១៦. បញ្ចមេ មញ្ចកភិសីតិ មញ្ចេ អត្ថរិតព្ពោ មញ្ចកោ, សោយេវ ភិសីតិ មញ្ចកភិសិ. ឯវំ បីឋកភិសិបិ. បាវារោ កោជវោតិ ទ្វេយេវ បច្ចត្ថរណន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘បាវារោ’’តិអាទិ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ទុតិយាតិក្កមេតិ ទុតិយបាទាតិក្កមេ. សេនាសនតោតិ សចេ ឯកំ សេនាសនំ ហោតិ, តតោ. អថ ពហូនិ សេនាសនានិ ហោន្តិ, សព្ពបច្ឆិមសេនាសនតោ. ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ សេនាសនស្ស ឧបចារោ ហោតិ, ឯកោ បរិក្ខេបារហោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា’’តិ.

សចេ ភិក្ខុ, សាមណេរោ, អារាមិកោ ចាតិ តយោ ហោន្តិ, ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆិត្វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា ន អាបុច្ឆិតព្ពោ. អថ សាមណេរោ, អារាមិកោ ចាតិ ទ្វេ ហោន្តិ, សាមណេរំ អនាបុច្ឆិត្វា អារាមិកោវ ន អាបុច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិក្ខុម្ហិ សតី’’តិអាទិ. តីសុបិ អសន្តេសុ អាបុច្ឆិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តស្មិម្បិ អសតី’’តិអាទិ. យេនាតិ ឧបាសកេន, ‘‘ការិតោ’’តិ បទេ កត្តា. តស្សាតិ វិហារសាមិកស្ស. តស្មិម្បិ អសតិ គន្តព្ពន្តិ យោជនា. បាសាណេសូតិ បាសាណផលកេសុ. សចេ ឧស្សហតីតិ សចេ សក្កោតិ. ឧស្សហន្តេន ភិក្ខុនា ឋបេតព្ពន្តិ យោជនា. តេបីតិ ឧបាសកាបិ, ន សម្បដិច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ទារុភណ្ឌាទីសុ.

បរិច្ឆេទាការេន វេណីយតិ ទិស្សតីតិ បរិវេណំ. ‘‘អថ ខោ’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ព’’ន្តិ បទេ អរុចិលក្ខណំ. ‘‘អាសន្នេ’’តិ ឥមិនា ឧបចារសទ្ទស្ស ឧបដ្ឋានត្ថអញ្ញរោបនត្ថេ និវត្តេតិ. យស្មា វម្មិករាសិយេវ ហោតិ, តស្មាតិ យោជនា. ឧបចិនន្តីតិ ឧបចិកា, តាហិ និមិត្តភូតាហិ បលុជ្ជតិ នស្សតីតិ អត្ថោ. សេនាសនន្តិ វិហារំ. ខាយិតុន្តិ ខាទិតុំ, អយមេវ វា បាឋោ. តន្តិ មញ្ចបីឋំ. មញ្ចបីឋំ វិហារេ អបញ្ញបេត្វា វិហារូបចារេ បញ្ញាបនស្ស វិសេសផលំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘វិហារូបចារេ បនា’’តិអាទិ. វិហារូបចារេ បញ្ញបិតន្តិ សម្ពន្ធោ.

១១៨. ‘‘គច្ឆន្តេនា’’តិ បទំ ‘‘គន្តព្ព’’ន្តិ បទេ កត្តា. តថេវាតិ យថា បុរិមភិក្ខុ ករោតិ, តថេវ. វសន្តេន ភិក្ខុនា បដិសាមេតព្ពន្តិ យោជនា. រត្តិដ្ឋានន្តិ រត្តិំ វសនដ្ឋានំ.

យា ទីឃសាលា វា យា បណ្ណសាលា វា ឧបចិកានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានំ ហោតិ, តតោតិ យោជនា. តស្មិន្តិ ទីឃសាលាទិកេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា, សន្តិដ្ឋន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សិលុច្ចយោតិ បព្ពតោ, តស្មិំ លេណំ សិលុច្ចយលេណំ, បព្ពតគុហាតិ អត្ថោ. ឧបចិកាសង្កាតិ ឧបចិកានំ ឧដ្ឋានដ្ឋានន្តិ អាសង្កា. តតោតិ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណថម្ភេសុ វា កតសេនាសនាទិតោ. អាគន្តុកោ យោ ភិក្ខុ អនុវត្តន្តោ វសតីតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ. បុន សោតិ អាគន្តុកោ ភិក្ខុយេវ. តតោតិ គហេត្វា ឥស្សរិយេន វសនតោ. ឧភោបីតិ អាវាសិកោបិ អាគន្តុកោបិ ទ្វេ ភិក្ខូ. តេសូតិ ទ្វីសុ តីសុ. បច្ឆិមស្សាតិ សព្ពបច្ឆិមស្ស. អាភោគេនាតិ អាភោគមត្តេន មុត្តិ នត្ថិ, អាបុច្ឆិតព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញតោតិ អញ្ញាវាសតោ. អញ្ញត្រាតិ អញ្ញស្មិំ អាវាសេ. តត្ថេវាតិ អានីតាវាសេយេវ. តេនាតិ វុឌ្ឍតរេន, ‘‘សម្បដិច្ឆិតេ’’តិ បទេ កត្តា. សម្បដិច្ឆិតេតិ វុឌ្ឍតរេន សម្បដិច្ឆិតេបិ ឥតរស្ស គន្តុំ វដ្ដតិ អាបុច្ឆិតត្តាតិ វទន្តិ. នដ្ឋំ វាតិ នដ្ឋេ វា សេនាសនេ សតិ គីវា ន ហោតីតិ យោជនា. អញ្ញស្សាតិ អវិស្សាសិកបុគ្គលស្ស. នដ្ឋានីតិ នដ្ឋេសុ មញ្ចបីឋេសុ សន្តេសុ.

វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ ច ឥស្សរិយោ ច យក្ខោ ច សីហោ ច វាឡមិគោ ច កណ្ហសប្បោ ច វុឌ្ឍ…បេ… កណ្ហសប្បា, តេ អាទយោ យេសំ តេតិ វុឌ្ឍ…បេ… កណ្ហសប្បាទយោ, តេសុ. អាទិសទ្ទេន បេតាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. ‘‘បលិពុទ្ធោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឧបទ្ទុតោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទំ

១១៩. ឆដ្ឋេ រូម្ភិត្វាតិ និវារេត្វា, អាវរណំ កត្វាតិ អត្ថោ. វស្សគ្គេនាតិ វស្សគណនាយ. អនុបខជ្ជាតិ ឯត្ថ ខទ ហិំសាយន្តិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៥ ទការន្តធាតុ) វុត្តត្តា ខទសទ្ទោ ហិំសត្ថោ ហោតិ. អនុសមីបំ ឧបគន្ត្វា ខទនំ ហិំ សនំ នាម អនុសមីបំ បវិសនមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុបវិសិត្វា’’តិ.

១២០. ‘‘ជាន’’ន្តិ ឯត្ថ ជាននាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ អយ’’ន្តិ. តេនេវាតិ ជាននហេតុនា ឯវ. អស្សាតិ ‘‘ជាន’’ន្តិបទស្ស. ហីតិ វិត្ថារជោតកោ. សង្ឃោ បន ទេតីតិ សម្ពន្ធោ. យស្សាតិ វុឌ្ឍាទីសុ អញ្ញតរស្ស. ឯត្ថាតិ វុឌ្ឍគិលានាទីសុ. គិលានស្សបិ ទេតីតិ យោជនា. ‘‘គិលានោ’’តិ បទំ ‘‘ន បីឡេតព្ពោ, អនុកម្បិតព្ពោ’’តិបទទ្វយេ វុត្តកម្មំ. ‘‘កាមញ្ចា’’តិ បទស្ស អនុគ្គហត្ថជោតកត្តា បនសទ្ទោ គរហត្ថជោតកោ.

១២១. មញ្ចបីឋានំ ឧបចារោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. យតោតិ យតោ កុតោចិ ឋានតោ. យាវ មញ្ចបីឋំ អត្ថិ, តាវ ឧបចារោ នាមាតិ យោជនា. តស្មិំ ឧបចារេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឧបចារេតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វា’’តិ ឯត្ថ វាសទ្ទស្ស អនិយមវិកប្បត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អភិនិសីទនមត្តេនា’’តិអាទិ.

១២២. ឥតោតិ វារតោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បាចិត្តិយវារេ. យថា វុត្តោ, ឯវន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពេសុ ឯវ វិហារបរិវេណេសុ. អស្សាតិ វិសភាគបុគ្គលស្ស. ឥធាបីតិ ឥមស្មិម្បិ សិក្ខាបទេ. តត្ថាតិ វិស្សាសិកបុគ្គលេ.

១២៣. បាឡិយំ ‘‘អាបទាសូ’’តិបទំ ‘‘បវិសតី’’តិ អជ្ឈាហារបទេន សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អាបទាសូតិអាទី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទំ

១២៦. សត្តមេ យេ បាសាទា វា យានិ វា ចតុស្សាលានីតិ យោជនា. ចតស្សោ ភូមិយោ ឯតេសន្តិ ចតុភូមកា. ឯវំ បញ្ចភូមកា. កោដ្ឋកានីតិ ទ្វារកោដ្ឋកានិ. ‘‘បាសាទា’’តិបទមបេក្ខិយ វុត្តំ ‘‘យេ’’តិបទំ, ‘‘ចតុស្សាលានី’’តិបទេ អបេក្ខិតេ ‘‘យានី’’តិ លិង្គវិបល្លាសោ ហោតិ. សេនាសនេសុ ឯកេន បយោគេន ពហុកេ ទ្វារេ ភិក្ខុំ អតិក្កាមេតីតិ សម្ពន្ធោ. នានាបយោគេហិ នានាទ្វារេ ភិក្ខុំ អតិក្កាមេន្តស្សាតិ យោជនា. ‘‘ទ្វារគណនាយា’’តិឥមិនា បយោគគណនាយាតិបិ អត្ថំ ញាបេតិ អត្ថតោ បាកដត្តា. អនាមសិត្វាតិ អឆុបិត្វា.

ឯត្តកានីតិ ឯតបមាណានិ. តស្សាតិ និក្កឌ្ឍិយមានស្ស ភិក្ខុស្ស. គាឡ្ហន្តិ ទឡ្ហំ.

១២៧. ឥធាបីតិ ឥមស្មិម្បិ សិក្ខាបទេ. បិសទ្ទោ បុរិមសិក្ខាបទាបេក្ខោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សិក្ខាបទេសុ. យត្រាតិ យស្មិំ សិក្ខាបទេ.

១២៨. សោតិ ភណ្ឌនការកកលហការកោ ភិក្ខុ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បក្ខន្តិ អត្តនោ បក្ខំ. និក្កឌ្ឍិយមានបុគ្គលបក្ខេ ឧម្មត្តកស្ស និក្កឌ្ឍតិ វា និក្កឌ្ឍាបេតិ វាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. និក្កឌ្ឍកបុគ្គលបក្ខេ ឧម្មត្តកស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ. សត្តមំ.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទំ

១២៩. អដ្ឋមេ អច្ឆន្នតលត្តា ឧបរិ វេហាសោ ឯតិស្សាតិ ឧបរិវេហាសា, សា ច សា កុដិ ចេតិ ឧបរិវេហាសកុដីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបរិអច្ឆន្នតលាយា’’តិ. តស្សា កុដិយា សរូបំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ទ្វិភូមិកកុដិយា វា’’តិអាទិ. ‘‘មញ្ច’’ន្តិ បទំ ‘‘អភី’’តិឧបសគ្គេន សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ. ‘‘និសីទតី’’តិ កិរិយាបទេន វា យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ភុម្មត្ថេ វា’’តិអាទិ. ឯតន្តិ ‘‘មញ្ច’’ន្តិបទេ ឯតំ វចនំ ឧបយោគវចនំ. អថ វា ឯតន្តិ ‘‘មញ្ច’’ន្តិបទំ ឧបយោគវចនវន្តំ. ឯត្ថ ច បច្ឆិមសម្ពន្ធេ អភីត្យូបសគ្គោ បទាលង្ការមត្តោ បទវិភូសនមត្តោតិ អាហ ‘‘អភីតិ ឥទំ បនា’’តិអាទិ. បទសោភណត្ថន្តិ បទស្ស អលង្ការត្ថំ វិភូសនត្ថំ បទស្ស ផុល្លិតត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. និបតិត្វាតិ ឯត្ថ នីត្យូបសគ្គោ ធាត្វត្ថានុវត្តកោតិ អាហ ‘‘បតិត្វា’’តិ. អថ វា និក្ខន្តត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘និក្ខមិត្វា វា’’តិ. ឥមិនា នីត្យូបសគ្គស្ស ធាត្វត្ថវិសេសកតំ ទីបេតិ, និក្ខន្តោ ហុត្វា បតិត្វាតិ អត្ថោ. ហីតិ យស្មា. អាណីតិ អគ្គខីលា.

១៣១. យា កុដិ សីសំ ន ឃដ្ដេតិ, សា អសីសឃដ្ដា នាមាតិ យោជនា. ‘‘បមាណមជ្ឈិមស្សា’’តិឥមិនា ថាមមជ្ឈិមំ និវត្តេតិ. សព្ពហេដ្ឋិមាហីតិ សព្ពេសំ ទព្ពសម្ភារានំ ហេដ្ឋា ឋិតាហិ. តុលាហីតិ គេហថម្ភានមុបរិ វិត្ថារវសេន ឋិតេហិ កដ្ឋវិសេសេហិ. ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន ច តុលាយ សរូបំ បាកដំ. កេចិ បន តុលាយ សរូបំ អញ្ញថា វទន្តិ. ឯតេនាតិ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស អសីសឃដ្ដា’’តិវចនេន ទស្សិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. យា កាចិ កុដិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ឧបរីតិ ទ្វិភូមិកកុដិយំ ភូមិតោ ឧបរិ ភូមិយំ. អច្ឆន្នតលាតិ អនុល្លោចតលា, អវិតានតលាតិ អត្ថោ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ បន សិក្ខាបទេ.

១៣៣. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. យាយន្តិ យា អយំ កុដិ. តត្ថាតិ តស្សំ សីសឃដ្ដកុដិយំ. អនោណតេន ភិក្ខុនាតិ យោជនា. យស្សាតិ កុដិយា. អបរិភោគន្តិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ន បរិភុញ្ជនារហន្តិ អត្ថោ. បតាណីតិ បតនស្ស និវារណា អាណិ អគ្គខីលា. សា ហិ អាពន្ធំ នយតិ បវត្តេតីតិ អាណីតិ វុច្ចតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ មញ្ចបីឋេ. ន និប្បតន្តីតិ និក្ខន្តោ ហុត្វា ន បតន្តិ. អាហច្ចបាទកេតិ អង្គេ អាហនិត្វា វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បវេសិតបាទកេ. នាគទន្តកាទីសូតិ នាគស្ស ទន្តោ វិយាតិ នាគទន្តកោ, សទិសត្ថេ កោ, សោ អាទិ យេសំ តេតិ នាគទន្តកាទយោ, តេសុ. អាទិសទ្ទេន ភិត្តិខីលាទយោ សង្គណ្ហាតីតិ. អដ្ឋមំ.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទំ

១៣៥. នវមេ បិដ្ឋសង្ឃាដស្សាតិ ទ្វារពាហាយ. សា ហិ បិដ្ឋេ ទ្វិន្នំ កវាដានំ សំ ឯកតោ ឃាដោ ឃដនំ សមាគមោ ឯតស្សត្ថីតិ បិដ្ឋសង្ឃាដោតិ វុច្ចតិ. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ យោជនា. តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយ វុត្តវចនំ. ឯវំ ‘‘តទេវា’’តិ ឯត្ថាបិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ភគវតាបីតិ ន មហាអដ្ឋកថាចរិយេហិ ឯវ វុត្តំ, អថ ខោ ភគវតាបិ កតោតិ យោជនា. ទ្វារពន្ធេន អគ្គឡស្ស អវិនាភាវតោ ‘‘អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិ វុត្តេបិ អគ្គឡេន សហ ទ្វារពន្ធដ្ឋបនាយាតិ អត្ថោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘សកវាដកទ្វារពន្ធដ្ឋបនាយា’’តិ. អគ្គឡោតិ កវាដផលកោ. ឥមមេវត្ថន្តិ មយា វុត្តំ ឥមំ ឯវ អត្ថំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិវចនេ. អធិប្បាយោតិ ភគវតោ អភិសន្ធិ. ហិ-សទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. កម្បតីតិ ភុសំ កម្បតិ. ចលតីតិ ឦសំ ចលតិ. តេនាតិ តេន សិថិលបតនហេតុនា. មាតិកាយំ, បទភាជនីយញ្ច ‘‘អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិបទស្ស សម្ពន្ធាភាវតោ តស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិវចនេ ន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អត្ថស្ស ការណស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, សាយេវ អដ្ឋុប្បត្តីតិ វុច្ចតិ ត្ថការស្ស ដ្ឋការំ កត្វា. អធិការតោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា.

យំ បន វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្សាតិ មហាវិហារស្ស. ឧបរីតិ ទ្វារតោ ឧបរិ. តីសុ ទិសាសូតិ ឧភោសុ បស្សេសុ, ឧបរីតិ តីសុ ទិសាសុ. តត្រាបីតិ ខុទ្ទកេ វិហារេបិ. សាតិ ភិត្តិ. អបរិបូរឧបចារាបីតិ សមន្តា កវាដបមាណេន អបរិបូរឧបចារាបិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេនាតិ ឧក្កំសបមាណេន. ហត្ថបាសតោ អតិរេកំ ន លិម្បិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. តីសុ ទិសាសុ ឯវ លិម្បិតព្ពោ ន ហោតិ, លេបោកាសេ សតិ អធោភាគេបិ លិម្បិតព្ពោតិ អាហ ‘‘សចេ បនស្សា’’តិអាទិ. អស្សាតិ វិហារស្ស. អាលោកំ សន្ធេន្តិ បិទហន្តីតិ ‘‘អាលោកសន្ធី’’តិ វុត្តេ វាតបានកវាដកាយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តី’’តិ. វាតំ បិវតីតិ វាតបានំ, ទ្វារំ, តស្មិំ ឋិតា កវាដកា វាតបានកវាដកា. តេតិ វាតបានកវាដកា បហរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ អាលោកសន្ធិម្ហិ. សព្ពទិសាសូតិ ឧភោសុ បស្សេសុ, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ចតូសុ ទិសាសុ. ‘‘តស្មា’’តិបទំ ‘‘លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វា’’តិបទទ្វយេ ហេតុ. ឯត្ថាតិ ‘‘អាលោកសន្ធិបរិកម្មាយា’’តិបទេ.