បរិវារវគ្គយោជនា

ចូឡវគ្គខន្ធកស្សេវំ, កត្វាន យោជនានយំ;

អធុនា បរិវារស្ស, ករិស្សំ យោជនានយំ.

សោឡសមហាវារោ

បញ្ញត្តិវារយោជនា

ឯវំ ទ្វាវីសតិខន្ធកានំ សំវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ ‘‘បរិវារោ’’តិ សង្គហមារូឡ្ហស្ស វិនយស្ស សំវណ្ណនំ ករោន្តោ អយមាចរិយោ បឋមំ តាវ អនុសន្ធិទស្សនមុខេន បដិញ្ញំ កាតុកាមោ អាហ ‘‘វិសុទ្ធបរិវារស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ វិសុទ្ធបរិវារស្សាតិ វិសុទ្ធាយ ចតុបរិសាយ បរិវារិតស្ស, អថវា វិសុទ្ធេន ចតុបរិសសង្ខាតេន បរិវារេន សមន្នាគតស្ស ភគវតោតិ សម្ពន្ធោ. បរិវារេ ហិ វិសុទ្ធេ តេន បរិវារិតោ, តំបរិវារិតោ វា ភគវាបិ វិសុទ្ធោយេវ នាម ហោតិ. ឥមិនា សំវណ្ណិយមានស្ស ‘‘បរិវារោ’’តិ សង្គហមារូឡ្ហស្ស ទេសេតព្ពធម្មស្ស អនុរូបេន ទេសកភូតស្ស ភគវតោ ថោមនំ កតំ ហោតិ. ធម្មក្ខន្ធសរីរស្សាតិ សីលាទិធម្មក្ខន្ធសង្ខាតេន សរីរេន សមន្នាគតស្ស, ឥមិនា សំវណ្ណិតានំ ខន្ធកានមនុរូបេន ភគវតោ ថោមនំ កតំ ហោតិ. បកតិ ហេសាចរិយានំ យទិទំ ទេសេតព្ពធម្មានុរូបេន ទេសកស្ស ថោមនា (សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថា; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១). អនន្តរាតិ អនន្តរេ កាលេ.

យោតិ វិនយោ. បុព្ពាគតន្តិ បុព្ពេ វុត្តេសុ វិភង្គខន្ធកេសុ អាគតំ. នយន្តិ សទ្ទអត្ថវិនិច្ឆយនយសង្ខាតំ សព្ពំ នយំ. ហិត្វាតិ ចជិត្វា. អនុត្តានត្ថវណ្ណនន្តិ អនុត្តានានំ បទានមត្ថវណ្ណនំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – វិសុទ្ធបរិវារស្ស ធម្មក្ខន្ធសរីរស្ស ភគវតោ សាសនេ ខន្ធកានមនន្តរា ‘‘បរិវារោ’’តិ យោ វិនយោ សង្គហំ សមារូឡ្ហោ, តស្ស វិនយស្ស បុព្ពាគតំ នយំ ហិត្វា ឥទានិ អនុត្តានត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ.

១. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘តស្ស អនុត្តានត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមី’’តិ យោ បរិវារសង្ខាតោ វិនយោ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន វុត្តោ, តត្ថ. សង្ខេបត្ថោតិ សមាសត្ថោ. យំ តេនាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស អនិយមនិទ្ទេសភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ សោ’’តិ. តត្ថ យោតិ អនិយម និទ្ទេសោ, តស្ស ‘‘តេនា’’តិ និយមនំ ទដ្ឋព្ពំ. សោតិ បទាលង្ការោ. ទ្វីសុ ហិ សព្ពនាមេសុ យេភុយ្យេន បុព្ពមេវ បធានំ, បច្ឆិមំ បន វចនាលង្ការំ. យោ សោ ភគវា បញ្ញបេសីតិ សម្ពន្ធោ. ចិរដ្ឋិតិកត្ថន្តិ ចិរំ បញ្ចវស្សសហស្សកាលំ ឋិតិកត្ថាយ, ‘‘យាចិតោ’’តិ ច ‘‘បញ្ញបេសី’’តិ ច សម្ពន្ធោ. ធម្មសេនាបតិនា យាចិតោតិ សម្ពន្ធោ. យាចិតោ ហុត្វា បញ្ញបេសីតិ យោជនា. តេន ភគវតា បញ្ញត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ជានតា បស្សតា’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ កម្មមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្ស តស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘បញ្ញត្តិកាល’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ជានតា’’តិ បទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ, ‘‘ទស អត្ថវសេ’’តិ ឥមិនា ‘‘បស្សតា’’តិ បទស្ស កម្មំ.

ឯវំ កម្មទស្សនេន យោជនានយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ករណទស្សនេន អបរម្បិ យោជនានយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ‘‘បុព្ពេនិវាសាទីហី’’តិអាទិសទ្ទេន ទិព្ពចក្ខុស្ស វិសុំ គហេតព្ពត្តា ឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតបរចិត្តវិជាននានិ គហេតព្ពានិ. ឥមេហិ បទេហិ ‘‘ជានតា, បស្សតា’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ បញ្ចន្នំ លោកិយអភិញ្ញានមេវ ករណភាវំ ទស្សេតិ. តីហិ វិជ្ជាហីតិ បុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវក្ខយញាណសង្ខាតាហិ តីហិ វិជ្ជាហិ. ឆហិ វា បន អភិញ្ញាហីតិ សហ អាសវក្ខយញាណេន បញ្ចលោកិយាភិញ្ញាសង្ខាតាហិ ឆហិ អភិញ្ញាហិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ តីសុ កាលេសុ, បញ្ចសុបិ ញេយ្យធម្មេសុ. សមន្តចក្ខុនាតិ អនាវរណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតេន សមន្តចក្ខុនា. បញ្ញាយាតិ សព្ពញ្ញុតបញ្ញាយ. តិរោកុដ្ដាទីតិ អាទិសទ្ទេន តិរោបព្ពតាទយោ សង្គណ្ហាតិ. មំសចក្ខុនាតិ បសាទចក្ខុនា. បដិវេធបញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. ទេសនាបញ្ញាយាតិ សព្ពញ្ញុតបញ្ញាយ. សព្ពញ្ញុតបញ្ញាយេវ ហិ អត្ថតោ ទេសនាបញ្ញា នាម. តេន វុត្តំ ‘‘តស្សា បញ្ញាយ តេជសា. អភិធម្មកថាមគ្គំ, ទេវានំ សម្បវត្តយីតិ (ធ. ស. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា ៥). ឥមេហិ បទេហិ អវត្ថាវសេន វិសុំ វិសុំ ទ្វិន្នំ បទានំ ករណសម្ភវំ ទស្សេតិ. អរហតាតិ អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា, បច្ចយាទីនញ្ច អរហត្តា អរហតា. សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន, តេន ភគវតាតិ សម្ពន្ធោ. កេនាភតន្តិ តំ បឋមំ បារាជិកំ កេន អាភតំ, ឥតិ សង្ខេបត្ថោតិ យោជនា.

២. បុច្ឆាវិសជ្ជនេ បន ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យំ តេន…បេ… បារាជិកន្តិ ឥទំ បទំ បច្ចុទ្ធរណមត្តមេវាតិ សម្ពន្ធោ. បតិឧទ្ធរណមត្តមេវ, ន អត្ថទស្សនន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បទេសុ. ឯកា បញ្ញត្តីតិ ឯកា បឋមបញ្ញត្តិ. អនុបញ្ញត្តិយោតិ បច្ឆា ឋបិតា បញ្ញត្តិយោ.

ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ‘‘ឯកា បញ្ញត្តិ, ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ’’តិ វចនមត្តេន វិស្សជ្ជិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តតិយំ បុច្ឆន្តិ សម្ពន្ធោ. កស្មា អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ហិ យស្មា អញ្ញត្រ នត្ថិ, តស្មា នត្ថីតិ យោជនា. ‘‘អនុប្បន្នេ ទោសេ បញ្ញត្តា’’តិ ឥមិនា អនុប្បន្នេ ទោសេ បញ្ញបេតព្ពាតិ អនុប្បន្នបញ្ញត្តីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សាតិ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ. តស្មាតិ យស្មា អញ្ញត្រ នត្ថិ, តស្មា. សព្ពត្ថបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ សព្ពស្មិំ បទេសេ បញ្ញត្តិ សព្ពត្ថបញ្ញត្តីតិ អលុត្តសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មជ្ឈិមទេសេ ចេវា’’តិអាទិ. ‘‘មជ្ឈិមទេសេ ចេវ បច្ចន្តិមជនបទេសុ ចា’’តិ ឥមិនា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បទស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បទេសបញ្ញត្តិំ អបនេត្វា សព្ពត្ថបញ្ញត្តិំ បារិសេសនយេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយធរបញ្ចមេនា’’តិអាទិ. តត្ថ វិនយធរបញ្ចមេនាតិ អនុស្សាវនាចរិយបញ្ចមេន. ឯត្ថេវាតិ មជ្ឈិមទេសេយេវ. ឯតេហីតិ ចតូហិ សិក្ខាបទេហិ. សេសានីតិ ចតូហិ សិក្ខាបទេហិ សេសានិ.

សាធារណបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ សាធារណា នាម ភិក្ខុភិក្ខុនីនមេវាតិ អាហ ‘‘ភិក្ខូនញ្ចេវ ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ. ឥទំ បនាតិ បឋមបារាជិកំ បន, បញ្ញត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. វិនីតកថាមត្តមេវាតិ វិនីតវត្ថុបកាសកំ កថាមត្តមេវ. តាសន្តិ ភិក្ខុនីនំ. ព្យញ្ជនមត្តមេវាតិ ‘‘សាធារណា’’តិ ច ‘‘ឧភតោ’’តិ ច ព្យញ្ជនមត្តមេវ. ឯត្ថាតិ សាធារណបញ្ញត្តិឧភតោបញ្ញត្តិបទេ.

‘‘និទានេ អនុបវិដ្ឋ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘និទានោគធ’’ន្តិ បទស្ស សត្តមីសមាសញ្ច ឱគធសទ្ទស្ស អនុបវិដ្ឋត្ថញ្ច ទស្សេតិ. ឱគាឡ្ហោ ហុត្វា ធរតិ តិដ្ឋតីតិ ឱគធំ. ននុ និទានោគធេ សតិ ‘‘បឋមេន ឧទ្ទេសេនា’’តិ វត្តព្ពំ, កស្មា ‘‘ទុតិយេន ឧទ្ទេសេនា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘និទានោគធ’’ន្តិ. និទានបរិយាបន្នម្បិ សមានន្តិ និទានបរិយាបន្នំ សមានម្បីតិ យោជនា. បិសទ្ទោ គរហត្ថោ, បគេវ ទុតិយេ ឧទ្ទេសេ បរិយាបន្នេតិ ទស្សេតិ. ‘‘សីលវិបត្តិអាទីន’’ន្តិ វចនំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘បឋមា ហី’’តិអាទិ.

ទ្វង្គិកេនាតិ កាយចិត្តសង្ខាតេន ទ្វង្គិកេន. ននុ ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេនា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘កាយតោយេវា’’តិ វត្តព្ពំ, អថ កស្មា ‘‘កាយតោ ច ចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកេន សមុដ្ឋានេនា’’តិ វចនេ. ចិត្តន្តិ សេវនចិត្តំ. អាបន្នោសីតិ ត្វំ អាបន្នោ អសីតិ យោជនា. អាម អាបន្នោម្ហីតិ អាម អហំ អាបន្នោ អម្ហីតិ យោជនា. តាវទេវាតិ តស្មិំ បដិជានក្ខណេយេវ. តំ បុគ្គលន្តិ បារាជិកមាបន្នំ តំ បុគ្គលំ. តប្បច្ចយាតិ តស្ស បារាជិកមាបន្នស្ស ការណា. ‘‘ន កតមេន សមថេន សម្មតី’’តិ យំ បន វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា. តន្តិ វចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

វុត្តមាតិកា បញ្ញត្តីតិ វុត្តមាតិកាសង្ខាតា បញ្ញត្តិ វិនយោ នាមាតិ យោជនា. មាតិកា ហិ យស្មា បញ្ញបីយតិ សង្ខេបេន ឋបីយតិ, បការំ ជានាបេតិ វា, តស្មា បញ្ញត្តីតិ វុច្ចតិ. ‘‘បទភាជនំ វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា វិត្ថារេន ភាជិយតិ ឯតាយាតិ វិភត្តីតិ ទស្សេតិ. វីតិក្កមោតិ កាយវាចាវីតិក្កមោ. សោ ហិ ន សំវរតិ កាយវាចំ ន បិទហតីតិ អសំវរោតិ វុច្ចតិ. យេសំ វត្តតីតិ ឯត្ថ វត្តតិកិរិយាយ កត្តារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយបិដកញ្ច អដ្ឋកថា ចា’’តិ. បគុណាតិ វាចុគ្គតា. តេតិ តេ បុគ្គលា, ធារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតស្សាតិ បឋមបារាជិកស្ស. កេនាភតន្តិ ឯត្ថ ភរធាតុយា ធារណបោសនត្ថេសុ (បាណិនី ១០៨ ធាតុបាឋេ) ធារណត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កេន អានីត’’ន្តិ. ‘‘បរម្បរាយ អានីត’’ន្តិ ឥមិនា បរម្បរាភតន្តិ បទស្ស តតិយាសមាសំ ទស្សេតិ. អថវា ‘‘កេនាភត’’ន្តិ បុច្ឆាយ អនុរូបំ យការលោបវសេន វាក្យន្តិ ទស្សេតិ.

៣. ឧបាលិ ទាសកោ ចេវាតិអាទិកា គាថាយោ កិមត្ថំ កេហិ ឋបិតាតិ អាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ. តន្តិ បរំ បរំ. តត្ថាតិ តាសុ គាថាសុ. យន្តិ វចនំ. ឥមិនា នយេនាតិ បឋមបារាជិកស្ស បុច្ឆាវិសជ្ជនេ វុត្តេន ឥមិនា នយេន.

ឥតិ មហាវិភង្គេ បញ្ញត្តិវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

កតាបត្តិវារាទិវណ្ណនា

១៥៧. ឥតោតិ បញ្ញត្តិវារតោ, បរំ វុត្តា សត្ត វារា ឧត្តានត្ថា ឯវាតិ យោជនា. កតាបត្តិវារោតិ ‘‘កតាបត្តី’’តិ បទេន លក្ខិតោ វារោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. តទនន្តរោតិ តេសំ សត្តន្នំ វារានំ អនន្តរេ វុត្តោ. សមុច្ចយវារោតិ សំ ឯកតោ អាបត្តិវិបត្តិអាទយោ ឧចិយន្តិ សម្បិណ្ឌិយន្តិ ឯត្ថាតិ សមុច្ចយោ, សោយេវ វារោ សមុច្ចយវារោ.

១៨៨. តតោតិ តេហិ អដ្ឋហិ វារេហិ, បរំ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. បច្ចយវសេន វុត្តោ ឯកោ បញ្ញត្តិវារោតិ យោជនា. បច្ចយវសេនាតិ បច្ចយសទ្ទស្ស វសេន. តស្សាតិ បច្ចយស្ស. តេបីតិ អដ្ឋ វារាបិ. ឥតីតិអាទិ និគមនំ. តតោតិ មហាវិភង្គតោ, បរំ អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ឥមេ ទ្វត្តិំស វារាតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯត្ថាតិ ទ្វត្តិំសវារេសុ.

សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនា

២៥៧. តទនន្តរាយាតិ តេសំ ទ្វត្តិំសវារានំ អនន្តរំ វុត្តាយ សមុដ្ឋានកថាយ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អនត្តា ឥតិ និច្ឆិតាតិ អនត្តាត្វេវ វិនិច្ឆិតា. ឥមិនា អនត្តា ឥតិ និច្ឆយាតិ ឯត្ថ ចិធាតុយា វិនិច្ឆយត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អនិច្ចាការាទីហី’’តិ ឥមិនា សភាគធម្មានន្តិ ឯត្ថ អនិច្ចាការាទីហិ សមានោ ភាគោ ឯតេសន្តិ សភាគា, តេយេវ ធម្មា សភាគធម្មាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. នាមមត្តម្បីតិ អនិច្ចាទិនាមមត្តម្បិ. បិសទ្ទេន បគេវ នាមិកោ អនិច្ចាទិសភាវោតិ ទស្សេតិ. ន បញ្ញាយតីតិ ន ខាយតិ. ឥមិនា ន នាយតីតិ ឯត្ថ ញាធាតុយា ខាយនត្ថំ ទស្សេតិ. ទុក្ខហានិន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខំ ជហាតីតិ ទុក្ខហានីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្ខឃាតន’’ន្តិ. ទុក្ខំ ហនតីតិ ទុក្ខឃាតនោ, សទ្ធម្មោ, តំ. ‘‘ខន្ធកា យា ច មាតិកា’’តិ វត្តព្ពេ សុខុច្ចារណត្ថាយ រស្សវសេន បាឋោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘ខន្ធកា យ ច មាតិកា’’តិ. សមុដ្ឋានំ និយតោកតន្តិ (សំ. និ. ១.២១៦) ឯត្ថ ‘‘សមុដ្ឋានំ និយតកត’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘បរោសហស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឱការាគមវសេន ‘‘សមុដ្ឋាននិយតោកត’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋានំ និយតកត’’ន្តិ. ឯតេនាតិ ‘‘សមុដ្ឋានំ និយតោកត’’ន្តិ បាឋេន. បច្ចេតព្ពោតិ បតិ ឯតព្ពោ, បដិមុខំ ញាតព្ពោតិ អត្ថោ. អញ្ញេហីតិ តីហិ សិក្ខាបទេហិ អញ្ញេហិ សិក្ខាបទេហិ.

តត្ថាតិ សម្ភេទនិទានវចនេសុ. សម្ភេទវចនេន បច្ចេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. តានិ តីណិ សិក្ខាបទានិ ឋបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. បញ្ញត្តិទេសសង្ខាតន្តិ បញ្ញត្តិដ្ឋានភូតទេសសង្ខាតំ. ‘‘ឥមានិ តីណី’’តិ ឥមិនា ‘‘ទិស្សន្តី’’តិ កិរិយាយ កត្តារំ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ញាយន្តី’’តិ ឥមិនា ទិសធាតុយា ខាយនត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ សមុដ្ឋាននិយមសម្ភេទនិទានសង្ខាតេសុ តីសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ឥតរំ បនាតិ សមុដ្ឋាននិយមសម្ភេទេហិ អញ្ញំ បន.

អាឡវីតិ អាឡវិយំ. សក្កេសុ ភគ្គេសុ ចាតិ ឯត្ថ ជនបទនាមត្តា ពហុវចនវសេន វុត្តំ.

ទ្វីសុ វិភង្គេសុ បញ្ញត្តំ យំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសន្តីតិ យោជនា. ‘‘វិភង្គេសូ’’តិ ឥមិនា វិភង្គេតិ ឯត្ថ សុការលោបោតិ ទស្សេតិ. តស្សាតិ សិក្ខាបទស្ស. យថាញាយន្តិ យុត្តិយា អនុរូបំ. តន្តិ សមុដ្ឋានំ. មេ សុណាថាតិ មម សន្តិកា សុណាថ. ឥតីតិ អយមត្ថោ.

កថិនន្តិ បឋមកថិនសមុដ្ឋានំ. អននុញ្ញាតាយ សទ្ធិន្តិ អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានេន សទ្ធិំ. សទិសា ឥធ ទិស្សរេតិ ឯត្ថ ឥធសទ្ទោ អត្ថបករណវសេន ឧភតោវិភង្គវិសយោតិ អាហ ‘‘ឥធ ឧភតោវិភង្គេ’’តិ. ‘‘សទិសានី’’តិ ឥមិនា សទិសាតិ ឯត្ថ និការស្សាការាទេសោ ទស្សិតោ. ‘‘ទិស្សន្តី’’តិ ឥមិនា ទិស្សរេតិ ឯត្ថ អន្តិសទ្ទស្ស រេការោ (និរុត្តិទីបនិយំ ៥៧០ សុតេ) ទស្សិតោ.

សមុដ្ឋានសីសោ

បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៨. កិមត្ថំ ‘‘មេថុនំ សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិវចនំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘មេថុនំ សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិវចនេ. សមុដ្ឋានសីសន្តិ សមុដ្ឋានានំ, សមុដ្ឋានេសុ វា សីសំ. សេសានីតិ បឋមបារាជិកតោ សេសានិ បញ្ចសត្តតិ សិក្ខាបទានិ. តេនាតិ បឋមបារាជិកេន. ‘‘សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិវចនំ សំវណ្ណេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘សុក្កសំសគ្គោ’’តិអាទិវចនេ.

ខុទ្ទកវណ្ណនាវសានេតិ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ អវសានេ.

លិង្គវិបរិយាយោតិ លិង្គវិបល្លាសោ. កាយមានសិកា កតាតិ ឯត្ថ កាយមានសេសុ បវត្តា កាយមានសិកាតិ វុត្តេ សមុដ្ឋានាតិ អាហ ‘‘កាយចិត្តសមុដ្ឋានា កតា’’តិ.

ទុតិយបារាជិកសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៥៩. ឥទំ សមុដ្ឋានំ ឯកំ សមុដ្ឋានសីសន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អទិន្នាទាន’’ន្តិ ឥមិនា អទិន្នន្តិ ឯត្ថ សមុទាយនាមេ ឯកទេសវោហារោតិ ទស្សេតិ. សេសានីតិ ទុតិយបារាជិកតោ សេសានិ ឯកូនសត្តតិ សិក្ខាបទានិ. តេនាតិ ទុតិយបារាជិកេន. តត្ថាតិ ‘‘វិគ្គហុត្តរី’’តិអាទិវចនេ. វិគ្គហុត្តរីតិអាទិបទានំ ព្យញ្ជនេ អាទរមកត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហឧត្តរិមនុស្សធម្មសិក្ខាបទានី’’តិ. អនិយតា ទុតិយិកាតិ អាបត្តិំ អបេក្ខិត្វា បាឡិយំ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ, អដ្ឋកថាយំ បន សិក្ខាបទំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកលិង្គវសេន ទុតិយន្តិ វុត្តំ.

សមុដ្ឋានា តិកា កតាតិ ឯត្ថ ‘‘តិកសមុដ្ឋានា’’តិ វត្តព្ពេ បទវិបរិយាយវសេន កការស្ស ទីឃវសេន សមុដ្ឋានា តិកាតិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិកសមុដ្ឋានា កតា’’តិ.

សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦០. ‘‘សញ្ចរី’’តិ ឥទំ តាវ សញ្ចរិត្តំ នាម ឯកសមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ.

វិភង្គេ អាគតេន ‘‘រិញ្ចន្តី’’តិ (បារា. ៥៧៦) បទេន ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទំ ឧបលក្ខិត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិភង្គេ រិញ្ចន្តិ ឧទ្ទេសន្តិ អាគត’’ន្តិ.

‘‘យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ’’ ឥតិ (បាចិ. ១៣៥-១៣៦) ច ‘‘អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរំ ទទេយ្យ’’ឥតិ (បាចិ. ១៦៩) ច ‘‘ចីវរំ សិព្ពេយ្យ’’ឥតិ (បាចិ. ១៧៦-១៧៧) ច វុត្តសិក្ខាបទត្តយន្តិ យោជនា.

‘‘សមណចីវរេន ចា’’តិ ឯវំ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សមណចីវរំ ទទេយ្យា’’តិ ឥទំ (បាចិ. ៩១៧) វចនំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ.

សមនុភាសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦១. ភេទន្តិ ឥទំ សមនុភាសនំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ.

កថិនសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦២. ឧព្ភតន្តិ ឥទំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ.

អាវសថេន សទ្ធិន្តិ អាវសថសទ្ទេន សទ្ធិំ.

ឯឡកលោមសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៣. ‘‘ឯឡកលោមា’’តិ ឥទំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ. ឥតោតិ យថាវុត្តតោ. បាឡិន្តិ មាតិកាបាឡិំ. វិរជ្ឈិត្វាតិ បុព្ពាបរតោ វិរាធេត្វា. យថាតិ យេនាការេន. បនសទ្ទោ អនុគ្គហត្ថោ. កិញ្ចាបិ លិខន្តិ, បន តថាបីតិ យោជនា. ឯវន្តិ តថាការេន. អត្ថានុក្កមោតិ អត្ថស្ស អនុក្កមោ.

‘‘អភិក្ខុកាវា សេន ចា’’តិ ឯតំ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អភិក្ខុកេ អាវាសេ វស្សំ វសេយ្យា’’តិ (បាចិ. ១០៤៧) ឥទំ វចនំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភិក្ខុនី’’តិអាទិនា វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. អាទិសទ្ទេន ‘‘សិក្ខមានា ច សាមណេរី គិហិនិយា’’តិ បាឋំ សង្គណ្ហាតិ.

បទសោធម្មសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៤. បទន្តិ ឥទំ បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. ‘‘តថា អត្ថង្គតេន ចា’’តិ ឯតំ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱវទេយ្យា’’តិ (បាចិ. ១៥៤-១៥៥) ឥទំ វចនំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. អនោកាសោ ច…បេ… សន្ធាយ វុត្តន្តិ (បាចិ. ១២១៩-១២២១) ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

អទ្ធានសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៥. អទ្ធានន្តិ ឥទំ អទ្ធានសមុដ្ឋានំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ.

ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៦. ថេយ្យសត្ថន្តិ ឥទំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ នាម ឯកំ សមុដ្ឋានសីសំ, សេសានិ តេន សទិសានិ. ‘‘ព្យូហេន សត្តមា’’តិ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា. តទនន្តរមេវាតិ តស្ស សិក្ខាបទស្ស អនន្តរមេវ, ‘‘អាគត’’ឥតិ សម្ពន្ធោ.

ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានវណ្ណនា

២៦៧. ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានេ សមុដ្ឋានសីសំ នត្ថិ, សព្ពានិ ឯកទស សិក្ខាបទានិ សម្បិណ្ឌេត្វា ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានានីតិ វុត្តានិ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. តេសន្តិ តេសំ សិក្ខាបទានំ. សម្ភិន្នសមុដ្ឋានន្តិ សំសគ្គសមុដ្ឋានំ. តិវិធន្តិ ភូតារោចនចោរិវុដ្ឋាបនអននុញ្ញាតសមុដ្ឋានវសេន តិប្បការំ. តន្តិ និយតសមុដ្ឋានំ, ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បុន តន្តិ និយតសមុដ្ឋានំ, ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. បុន តន្តិ វចនំ. នេត្តិធម្មានុលោមិកន្តិ ឯត្ថ កាយវាចំ នេតិ វិនេតីតិ នេត្តិ, កាយវាចំ នេតិ វិនេតិ ឯត្ថ, ឯតាយាតិ វា នេត្តិ. ធម្មោតិ បាឡិ. សា ហិ យស្មា អត្ថំ ធារេតិ, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. នេត្តិយេវ ធម្មោ នេត្តិធម្មោ, តស្ស អនុលោមិកំ នេត្តិធម្មានុលោមិកំ. តេន វុត្តំ ‘‘វិនយបាឡិធម្មស្ស អនុលោម’’ន្តិ.

ឥតិ សមុដ្ឋានសីសវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

អន្តរបេយ្យាល កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនា

២៧១. ឥទានិ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥទានី’’តិ បទេន សម្ពន្ធត្តា វុត្តោតិ ឯត្ថ តបច្ចយោ បច្ចុប្បន្នកាលិកោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថាតិ មាតិកាយំ, បុច្ឆាសុ វា. អាគតាបត្តិបុច្ឆាតិ អាគតាបត្តិយា បុច្ឆា. ហីតិ វិសេសជោតកោ, ហិ វិសេសំ វក្ខាមីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ‘‘កតិ អាបត្តិក្ខន្ធា’’តិ ទុតិយបទេ. ‘‘រាសិវសេនា’’តិ ឥមិនា ខន្ធសទ្ទស្ស រាសត្ថំ ទស្សេតិ. វិនីតវត្ថូនីតិ ឯត្ថ វិនីតសទ្ទោ វិនយបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិនយបុច្ឆា’’តិ. ននុ វិនីតវិនយសទ្ទានំ សទ្ទតោ នានត្តា អត្ថតោបិ នានំ, កស្មា បន ‘‘វិនយបុច្ឆា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិនីតំ…បេ… ឯក’’ន្តិ. ឥទន្តិ បទត្តយំ. អត្ថតោ ឯកន្តិ អត្ថតោយេវ ឯកំ, ន សទ្ទតោ. វិនីតវត្ថូនីតិ អាបត្តិវិនយការណត្តា វិនីតវត្ថូនិ. យេសូតិ អគារវេសុ. សតីតិ សន្តេសុ. ឯត្ថ ច យេសុ សតិ អាបត្តិយោ ន ហោន្តិ, អសតិ ហោន្តីតិ វាក្យម្បិ អវុត្តសិទ្ធិនយេន គហេតព្ពំ. យេសូតិ គារវេសុ. តេតិ អគារវគារវេ. យស្មា បន នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. វិបត្តិភាវបុច្ឆាតិ វិបត្តិភាវស្ស បុច្ឆា. បុច្ឆិយតិ ឥមាយាតិ បុច្ឆា. វិវាទមូលានិ អនុវាទមូលានីតិ ឥមា បុច្ឆាយោ មូលបុច្ឆាតិ សម្ពន្ធោ. បោត្ថកេសុ ‘‘ឥមានី’’តិ និការេន សហ បាឋោ អត្ថិ, សោ អបាឋោយេវ. មូលបុច្ឆាតិ បុច្ឆិយន្តិ ឥមាហីតិ បុច្ឆា, មូលានំ បុច្ឆា មូលបុច្ឆា. ‘‘អធិករណ’’ន្តិអាទីសុ ‘‘វុត្តំ’’ ឥតិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ អធិករណានំយេវ. អយមេត្ថ មាតិកា.

និទ្ទេសេ មាតិកាយាតិ បាតិមោក្ខេ. វិភង្គេតិ បទភាជនិយំ, អាគតវសេន វុត្តាតិ យោជនា. អយមេត្ថ និទ្ទេសោ.

បដិនិទ្ទេសេ អារតីតិអាទិបទានំ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អារកា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អារកា’’តិ ឥមិនា អារតីតិ ឯត្ថ អាឧបសគ្គស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឯតេហីតិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ, អារកាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘រមតី’’តិ ឥមិនា តិបច្ចយោ កត្វត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. រតីតិ រមនំ. ឥមិនា តិបច្ចយោ ភាវត្ថេបិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. វិនាតិ ឯតេហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វិនា. ឥមិនា វិរតីតិ ឯត្ថ វិត្យូបសគ្គស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បច្ចេកន្តិ បតិ ឯកំ, បដិសទ្ទោ វិច្ឆត្ថជោតកោ, វិសុំ វិសុន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា បដិវិរតីតិ ឯត្ថ បដិត្យូបសគ្គស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. វិរតិ បដិវិរតីតិ ឯត្ថាបិ តិបច្ចយោ ភាវត្ថេបិ វេទិតព្ពោ. វេរន្តិ អនត្ថករត្តា វិរមិតព្ពន្តិ វិរំ, តទេវ វេរំ, រាគាទិអកុសលធម្មា. តេ ហិ វេរហេតុត្តា វេរន្តិ វុច្ចន្តិ. ឯតាយាតិ វិរតិយា. ឥមិនា អកិរិយាតិ ឯត្ថ រិរិយបច្ចយោ ករណត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. យំ អាបត្តិក្ខន្ធករណន្តិ យោជនា. តស្សាតិ អាបត្តិក្ខន្ធករណស្ស. បដិបក្ខតោតិ វិរុទ្ធភាវតោ. ឥមិនា អករណន្តិ ឯត្ថ អការោ វិរុទ្ធត្ថោតិ ទស្សេតិ. អាបត្តិក្ខន្ធអជ្ឈាបត្តិយាតិ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អតិក្កមិត្វា អាបជ្ជនស្ស. ‘‘វេលនតោ’’តិ ឥមិនា វេលតីតិ វេលា, វេលនំ វា វេលាតិ វចនត្ថេ ទស្សេតិ. និយ្យានន្តិ មគ្គំ. មគ្គោ ហិ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន យាតិ គច្ឆតីតិ និយ្យានន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ពន្ធតី’’តិ ឥមិនា សិធាតុយា ពន្ធនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘និវារេតី’’តិ ឥមិនា ពន្ធធាតុយា អធិប្បាយត្ថំ. ឯតន្តិ ‘‘សេតូ’’តិ នាមំ. តំ សេតុន្តិ អាបត្តិក្ខន្ធសង្ខាតំ តំ សេតុំ. ឯត្ថ កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘សោ សេតូ’’តិ ច ‘‘ឯតាយ បញ្ញត្តិយា’’តិ ច បាឋោ អត្ថិ, សោ អបាឋោយេវ.

ពុទ្ធេ អគារវាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យោតិ យោ កោចិ, ន គច្ឆតីតិអាទីសុ សម្ពន្ធោ. ធរមានេតិ តិដ្ឋមានេ, សំវិជ្ជមានេតិ អត្ថោ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋានត្ថំ វា. ឯតស្សាតិ យស្ស កស្សចិ គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា. ធម្មស្សវនន្តិ ធម្មស្សវនដ្ឋានំ, ធម្មស្សវនត្ថំ វា. ធម្មស្សវនគ្គន្តិ ធម្មស្សវនំ គណ្ហន្តិ ឯត្ថាតិ ធម្មស្សវនគ្គោ, ធម្មសវនមណ្ឌបោ. អថ វា ធម្មស្សវនំ គណ្ហាតីតិ ធម្មស្សវនគ្គោ, ធម្មស្សវនដ្ឋានេ សមាគមជនោ, តំ ធម្មស្សវនគ្គំ. ចិត្តីការន្តិ អបចាយនាការំ. វិក្ខិត្តោ វា អនាទរោ វា ហុត្វា និសីទតីតិ យោជនា. កាយបាគព្ពិយន្តិ ភុសំ គរតិ អញ្ញេ បីឡេតិ អនេនាតិ បគព្ពោ, អតិមានោ, ឱដ្ឋជោ តតិយក្ខរោ. បគព្ពស្ស ភាវោ បាគព្ពិយំ, កាយេន បាគព្ពិយំ កាយបាគព្ពិយំ (វជិរ. ដី. បរិវារ ២៧១; សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.២៧១; វិ. វិ. ដី. បរិវារ ២.២៧១ សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៤៦; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.៨២-៨៤; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៤), កាយានាចារំ. តិស្សោ សិក្ខាតិ អធិសីលសិក្ខាទិកា តិស្សោ សិក្ខា. បមជ្ជនំ បមាទោ, សតិវិប្បវាសោតិ អាហ ‘‘បមាទេ ច សតិវិប្បវាសេ’’តិ. អាមិសបដិសន្ធារន្តិ អាមិសេន អត្តនោ, បរេសញ្ច អន្តរស្ស បដិសន្ទហនំ អាមិសបដិសន្ធារោ, តថា ធម្មបដិសន្ធារោ.

២៧២. សត្ថរិបិ អគារវោតិអាទីនំ អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនីចវុត្តី’’តិអាទិនា អប្បតិស្សោតិ បទស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ, សទ្ទត្ថោ បនេវំ វេទិតព្ពោ, បដិមុខំ អាទរេន សត្ថុវចនំ អសុណន្តោ អប្បតិស្សោ នាមាតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯត្ថ និយកជ្ឈត្តាទីសុ ចតូសុ និយកជ្ឈត្តភាវញ្ច សត្តមីវិភត្តិយា អមាទេសភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ វា’’តិ. ‘‘អត្តនោ បក្ខេ វា’’តិ ឥមិនា អត្តនោ ចិត្តសន្តានេតិ អត្ថំ បដិក្ខិបតិ. តត្រ តុម្ហេតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្មិំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទេ’’តិ. សបរសន្តានេតិ អត្តបរសន្តានេ. បហានាយាតិ ឯត្ថ ហាធាតុយា ករណញ្ច អាយសទ្ទស្ស តទត្ថភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មេត្តាភាវនាទីហិ នយេហិ បហានត្ថ’’ន្តិ. មេត្តាភាវនាទីហីតិអាទិសទ្ទេន ករុណាភាវនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តន្តិ វិវាទមូលំ. ‘‘អប្បវត្តិភាវាយា’’តិ ឥមិនា អនវស្សវាយាតិ ឯត្ថ អវបុព្ព សុធាតុយា បវត្តនត្ថំ ទស្សេតិ.

សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ ឯត្ថ សស្ស អត្តនោ ឥទំ សំ, សំ ទិដ្ឋិំ បរតោ អាមសតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សកមេវ ទិដ្ឋិំ បរាមសតី’’តិ. ‘‘យ’’ន្តិអាទិនា បរាមសនាការំ ទស្សេតិ. អាធានគ្គាហីតិ ឯត្ថ អាភុសោ ឋិយតេ អាធានន្តិ វចនត្ថេន អាធានសទ្ទោ ទឡ្ហបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហគ្គាហី’’តិ. ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ ទឡ្ហគ្គាហី.

២៧៣. អនុវាទមូលនិទ្ទេសោ កិញ្ចាបិ សមានោតិ យោជនា. អថ ខោតិ តថា សមានោបិ, អយមេត្ថ វិសេសោតិ សម្ពន្ធោ. វិវទន្តានំ បុគ្គលានន្តិ យោជនា. តថា វិវទន្តាតិ តេនាការេន វិវទន្តា, អនុវទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អសុកំ នាម វិបត្តិំ អាបន្នោ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ អាបត្តិយា សល្លក្ខេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោសី’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ អនុវាទមូលេ. វិសេសោតិ វិវាទមូលតោ វិសេសោ. វិវទន្តានំ កោធូបនាហាទីនិ វិវាទមូលានិ, អនុវទន្តានំ អនុវាទមូលានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២៧៤. មេត្តំ កាយកម្មំ នាមាតិ ឯត្ថ មេត្តា ឯតស្សត្ថីតិ មេត្តំ, កាយកម្មំ, មេត្តចិត្តសហគតំ កាយកម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មេត្តចិត្តេន កតំ កាយកម្ម’’ន្តិ. សម្មុខបរម្មុខានំ វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ សម្មុខបរម្មុខេសុ. កាយកម្មំ នាមាតិ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ថេរានំ ទានឥតិ សម្ពន្ធោ. ឧភយេហិបីតិ នវកត្ថេរេហិបិ. តេសូតិ នវកត្ថេរេសុ. អវមញ្ញន្តិ អវមានំ. អត្តនោ ទុន្និក្ខិត្តានំ បដិសាមនំ វិយ បដិសាមនន្តិ យោជនា. ‘‘មេត្តាកាយកម្មសង្ខាតោ’’តិ ឥមិនា អយម្បិ ធម្មោតិ ឯត្ថ ធម្មសរូបំ ទស្សេតិ. បិសទ្ទោ ឧបរិ វក្ខមានេ ធម្មេ អបេក្ខតិ. ‘‘សរិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា អនីយសទ្ទោ កម្មវាចកោតិ ទស្សេតិ. សតិជនកោតិ សព្រហ្មចារីនំ សតិជនកោ. តស្ស បទស្ស អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ ន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ យោតិ បុគ្គលោ. នន្តិ មេត្តំ កាយកម្មំ. តំ បុគ្គលំ អនុស្សរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យេសន្តិ សព្រហ្មចារីនំ. តេតិ សព្រហ្មចារិនោ. បសន្នចិត្តា ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បិយំ ករោតី’’តិ ឥមិនា បិយករណោតិ បទស្ស បិយំ ករោតីតិ បិយករណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោ គរុករណោតិ ឯត្ថាបិ. ‘‘សង្គហេតព្ពភាវាយា’’តិ ឥមិនា សង្គហាយាតិ បទស្ស ភាវប្បធានកម្មនិទ្ទេសភាវំ ទស្សេតិ. សង្គហេតព្ពោតិ សង្គហោ, តទត្ថាយ. តេហីតិ សព្រហ្មចារីហិ. ‘‘សមគ្គភាវាយា’’តិ ឥមិនា សមគ្គស្ស ភាវោ សាមគ្គីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

បគ្គយ្ហ វចនន្តិ បគ្គហេត្វា វចនំ. វិហារេតិ អាធារេ ភុម្មំ, ថេរេ អសន្តេតិ យោជនា. តន្តិ ថេរំ កទា អាគមិស្សតិ នុខោតិ យោជនា. មមាយនវចនន្តិ មមាយនាការេន បវត្តំ វចនំ. មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានីតិ មេត្តាសង្ខាតេន សិនេហេន សិនេហិតានិ. នយនានីតិ ចក្ខូនិ. ‘‘អប្បាពាធោ’’តិ ឥមិនា អរោគោតិ បទស្សេវ អត្ថំ ទស្សេតិ. និច្ចាពាធេន វា អរោគោ, អាគន្តុកាពាធេន អប្បាពាធោ, អជ្ឈត្តាពាធេន វា អរោគោ, ពហិទ្ធាពាធេន អប្បាពាធោ, កាយាពាធេន វា អរោគោ, ចិត្តាពាធេន អប្បាពាធោ. សមន្នាហរណន្តិ បុនប្បុនំ មនសិករណំ.

ន បុគ្គលំ បដិវិភជិត្វា ភុញ្ជតីតិ យោជនា. តទត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យោតិ បុគ្គលោ, ភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្តកំ…បេ… ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ឥមិនា អាមិសបដិវិភត្តភោគិភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯត្តកំ វា អសុកស្ស ច…បេ… ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ឥមិនា បុគ្គលបដិវិភត្តភោគិភាវំ ទស្សេតិ. អយន្តិ បុគ្គលោ. អាភតន្តិ គាមាទិតោ អានីតំ. អទាតុម្បីតិ បិសទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ទានញ្ហិ នាម ន កស្សចិ វារិតំ. សព្ពេសន្តិ ទុស្សីលសីលវន្តានំ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤៩២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៦.១១) វុត្តំ. វិចេយ្យាតិ វិចិនិត្វា. ទាតុម្បីតិ បិសទ្ទេន អវិចិនិត្វា សាមញ្ញតោ ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. ននុ ឯវំ សតិ បុគ្គលវិភាគោ កតោ នាម ហោតិ, កស្មា វិចេយ្យ ទាតុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. ឯតេតិ គិលានាទយោ. ឥទំ បទំ វិចិនិត្វាតិ បទេ កម្មំ, ‘‘ទេន្តេនា’’តិ បទេ សម្បទានំ. ហីតិ សច្ចំ. ឥតិ អយន្តិ ឥតិ មនសិកត្វា អយំ សារណីយធម្មបូរកោ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ បឋមំ តាវ ខណ្ឌឆិទ្ទសពលកម្មាសានិ ទស្សេត្វា តេសំ បដិបក្ខវសេន អខណ្ឌាទីនិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សាតិ ភិក្ខុស្ស, សិក្ខាបទំ ភិន្នន្តិ សម្ពន្ធោ. សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសូតិ អាធារេ ភុម្មំ, សិក្ខាបទន្តិ សម្ពន្ធោ. អាបត្តិញ្ហិ បដិច្ច សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា អាបត្តិ តស្ស វិសយោ ហោតិ. អាទិម្ហិ វា អន្តេ វាតិ សិក្ខាបទានំ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា. វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ. សិក្ខាបទេ ភិន្នេ អាបត្តិសម្ភវតោ វុត្តំ ‘‘សិក្ខាបទំ ភិន្ន’’ន្តិ. ខណ្ឌំ នាមាតិ ឆិន្នំ នាម. វេមជ្ឈេតិ សិក្ខាបទានំ វេមជ្ឈេ. ភិន្នន្តិ សិក្ខាបទំ ភិន្នំ. ឆិទ្ទំ នាមាតិ វិវរំ នាម. ទ្វេ តីណិ សិក្ខាបទានីតិ សម្ពន្ធោ. សពលំ នាមាតិ ចិត្រំ នាម. ភិន្នានីតិ សិក្ខាបទានិ ភិន្នានិ. កម្មាសំ នាមាតិ វិចិត្រំ នាម. ឯត្ថ ច ឯកស្មិំ ឋានេ ឯកេន វិសភាគវណ្ណេន ចិត្រំ សពលំ នាម, នានាឋានេ នានាវណ្ណេន វិចិត្រំ កម្មាសំ នាមាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ខណ្ឌាទីនំ វិបរិវត្តនវសេន អខណ្ឌាទីនិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. អភិន្នានិសីលានីតិ អភិន្នានិ សិក្ខាបទសីលានិ. តានិ បនាតិ សីលានិ បន. ‘‘ឯតានី’’តិ បទំ បទាលង្ការមត្តំ. ភុជិស្សភាវករណតោតិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សករណភាវតោ. ឥមិនា ‘‘ភុជិស្សភាវករណានី’’តិ វត្តព្ពេ ឧត្តរបទលោបវសេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ភុជិស្សានីតិ វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វិញ្ញូហីតិ ពុទ្ធាទីហិ សប្បុរិសេហិ. ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិំ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ឧបចារសមាធិញ្ច អប្បនាសមាធិំ ចាតិ ហិ អត្ថោ. ‘‘សំវត្តយន្តី’’តិ ឥមិនា សមាធិសំវត្តនិកានីតិ ឯត្ថ អនីយសទ្ទោ ពហុលំ កត្តុវាចកោតិ ទស្សេតិ. សីលសាមញ្ញគតោតិ ឯត្ថ សមានស្ស ភាវោ សាមញ្ញំ, តំ គតោតិ សាមញ្ញគតោ, សីលេន សាមញ្ញគតោ សីលសាមញ្ញគតោ, ហុត្វា វិហរតីតិ យោជនា. តេន វុត្តំ ‘‘សមានភាវូបគតសីលោ វិហរតី’’តិ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ ឯត្ថ ‘‘ទិដ្ឋី’’តិ សាមញ្ញគតស្សាបិ សទ្ទស្ស ‘‘អរិយា’’តិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន វិសេសវិសយត្តា សម្មាទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋី’’តិ. ‘‘មគ្គសម្បយុត្តា’’តិ ឥមិនា លោកិយសម្មាទិដ្ឋិំ បដិក្ខិបតិ. និទ្ទោសាតិ វិសុទ្ធត្តា, ឧត្តមត្តា វា និទ្ទោសា. ឥមិនា អរិយសទ្ទោ និទ្ទោសត្ថវាចកោ អនិប្ផន្នបាដិបទិកោតិ ទស្សេតិ. និយ្យាតីតិ និព្ពានំ យាតិ. ឥមិនា អនីយសទ្ទោ ពហុលំ កត្តុវាចកោតិ ទស្សេតិ. យោ តថាការី ហោតិ, តក្ករស្សាតិ យោជនា. តថាការីតិ តាយ មគ្គសម្បយុត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា ការី ហោតិ. ឥមិនា តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា ករោតីតិ តក្ករោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ទុក្ខក្ខយាយាតិ ឯត្ថ ខីយនំ ខយោ, ទុក្ខស្ស ខយោ ទុក្ខក្ខយោ, តទត្ថាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពទុក្ខស្ស ខយត្ថ’’ន្តិ. សេសន្តិ វុត្តវចនតោ សេសំ វចនំ.

ឥតិ កតិបុច្ឆាវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ខន្ធកបុច្ឆាវារោ

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាវណ្ណនា

៣២០. ឧបសម្បទក្ខន្ធកន្តិ មហាខន្ធកំ. ‘‘និទានេន ច និទ្ទេសេន ច សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា សហ និទានេនាតិ សនិទានំ, សហ និទ្ទេសេនាតិ សនិទ្ទេសន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ និទានេនាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិទេសសង្ខាតេន និទានេន. និទ្ទេសេនាតិ បុគ្គលាទិនិទ្ទេសេន. តត្ថាតិ ឧបសម្បទក្ខន្ធកេ. សមុក្កដ្ឋបទានន្តិ ឯត្ថ សមុក្កដ្ឋសទ្ទោ ឧត្តមបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមានី’’តិ. បទានីតិ ‘‘ន ភិក្ខវេ ឩនវីសតិវស្សោ បុគ្គលោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ (បាចិ. ៤០២-៤០៣; មហាវ. ១២៤) អាទិនា នយេន វុត្តានិ បទានិ. ឥមេហិ បទេហិ ‘‘សមុក្កដ្ឋានិ បទានិ សមុក្កដ្ឋបទានី’’តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឥតីតិ អយមត្ថោ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘សមុក្កដ្ឋបទានំ កតិ អាបត្តិយោ’’តិ បទានមេវ សាមិវសេន និទ្ទេសោ កតោ, ននុ អាបត្តិយោ នាម បុគ្គលានញ្ញេវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘យេន យេន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. យេន យេន បទេន បញ្ញត្តាតិ សម្ពន្ធោ. សា សាតិ អាបត្តិ. ទ្វេ អាបត្តិយោតិ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ អាបត្តីនំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាចិត្តិយំ, ទុក្កដ’’ន្តិ.

នស្សន្តេតេតិ នស្សន្តុ ឯតេ. វិនស្សន្តេតេតិ វិនស្សន្តុ ឯតេ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. តេហីតិ ភិក្ខូហិ. វទតោតិ វទន្តានំ. សេសេសុ ឧបោសថករណេសូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទុក្កដាបត្តិយេវា’’តិ ឥមិនា ឯកា អាបត្តីតិ ឯត្ថ អត្ថបករណាទិវសេន ទុក្កដាបត្តិយេវាតិ ទស្សេតិ.

បវារណក្ខន្ធកេបីតិ បិសទ្ទោ ឧបោសថក្ខន្ធកំ អបេក្ខតិ.

ចម្មសំយុត្តេបីតិ ចម្មេន សំយុត្តំ កត្វា ទេសិតេ ខន្ធកេបិ, ចម្មក្ខន្ធកេបីតិ អត្ថោ. បិសទ្ទោ បវារណក្ខន្ធកំ អបេក្ខតិ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេបីតិ បិសទ្ទោ ចម្មក្ខន្ធកំ អបេក្ខតិ. សមន្តាតិ អង្គជាតស្ស សមន្តតោ.

តត្ថាតិ កថិនក្ខន្ធកេ. ចីវរសំយុត្តេតិ ចីវរក្ខន្ធកេ.

ចម្បេយ្យកេតិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ. សមុច្ចយក្ខន្ធកេសុបីតិ បិសទ្ទោ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកំ អបេក្ខតិ.

សមថក្ខន្ធកេ ឥមា ទ្វេ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. ខុទ្ទកវត្ថុកេតិ ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ. គរុភណ្ឌវិស្សជ្ជនេតិ គរុភណ្ឌស្ស វិស្សជ្ជនេ.

សង្ឃភេទេតិ សង្ឃភេទក្ខន្ធកេ. ‘‘សមាចារំ បុច្ឆិស្សន្តិ វុត្តេ វត្តក្ខន្ធកេ’’តិ ឥមិនា សមាចារសទ្ទេន វត្តក្ខន្ធកំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សាតិ ទុក្កដាបត្តិ. ‘‘តថា’’តិ បទេន ‘‘ឯកា ទុក្កដាបត្តិយេវា’’តិ បទំ អតិទិសតិ. ‘‘បាតិមោក្ខដ្ឋបនេ’’តិ ឥមិនា បាឡិយំ ឋបនំ បុច្ឆិស្សន្តិ ឯត្ថ ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិអាទិបទស្ស លោបំ ទស្សេតិ. បញ្ចសតិកសត្តសតិកេសូតិ បញ្ចសតិកក្ខន្ធកសត្តសតិកក្ខន្ធកេសុ. អារោបិតោតិ ឯត្ថ រុបធាតុយា ទ្វិកម្មិកត្តា, ន្យាទិគណត្តា ច ‘‘ធម្មោ’’តិ បធានកម្មមេវ វុត្តំ, ន ‘‘សង្គហ’’ន្តិ អបធានកម្មំ. តេន វុត្តំ ‘‘ធម្មោ សង្គហ’’ន្តិ. តត្ថាតិ បញ្ចសតិកសត្តសតិកេសុ.

ឥតិ ខន្ធកបុច្ឆាវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកុត្តរិកនយោ ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. ឯវំ ខន្ធកបុច្ឆាយ វណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ ឯកុត្តរិកនយស្ស តំ ករោន្តោ អាហ ‘‘អាបត្តិ…បេ… នយេ’’តិ. តត្ថ ឯកុត្តរិកនយេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានី’’តិ ឥមិនា សមុដ្ឋានានិ អាបត្តិំ ករោន្តីតិ អត្ថេន អាបត្តិករា នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯតេសន្តិ ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ. ហីតិ យស្មា, អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. សិក្ខាបទេ ចាតិ មាតិកាសិក្ខាបទេ ច. លហុកា អាបត្តីតិ ឯត្ថ អប្បសាវជ្ជត្តា ន លហុកា នាម ហោតិ, លហុកេន បន វិនយកម្មេនាតិ អាហ ‘‘លហុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ’’តិ. បញ្ចវិធាតិ ថុល្លច្ចយាទិវសេន បញ្ចបការា. កេនចីតិ លហុកេន វា គរុកេន វា កេនចិ អាការេន. សំវិជ្ជតិ គិហិភាវតោ អវសេសោ សមណភាវោ ឯតិស្សាតិ សាវសេសា, បដិបក្ខវសេន អនវសេសា. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធាតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា.

‘‘ករោន្តី’’តិ ឥមិនា អន្តរាយិកាតិ ឯត្ថ ណិកបច្ចយស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. អន្តរាយិកា អាបត្តិយោ សព្ពថា អន្តរាយិកា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អន្តរាយិកំ អាបន្នស្សាបី’’តិអាទិ. ទេសេត្វា សុទ្ធិបត្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. លោកវជ្ជាតិ លោកេហិ វជ្ជេតព្ពា. បណ្ណត្តិវជ្ជាតិ ភគវតោ បណ្ណត្តិយា វជ្ជេតព្ពា. យន្តិ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ករោន្តោតិ កិរិយមានតោ. ឯត្ថ ហិ មានសទ្ទស្ស អន្តាទេសោ. ឥមិនា ករណំ កិរិយន្តិ ភាវត្ថំ ទស្សេតិ. អាបជ្ជតីតិ បុគ្គលោ អាបជ្ជតិ. សា អាបត្តិ កិរិយតោ សមុដ្ឋិតា នាមាតិ យោជនា. កា អាបត្តិ វិយាតិ អាហ ‘‘បារាជិកាបត្តិ វិយា’’តិ. ឯសេវ នយោ អនន្តរវាក្យេសុបិ.

បុព្ពាបត្តីតិ ឯត្ថ បុព្ពសទ្ទោ បឋមត្ថោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អាបន្នាបត្តី’’តិ. ‘‘អាបន្នា’’តិ បទេន មជ្ឈេលោបំ ទស្សេតិ. បច្ឆា អាបន្នាបត្តីតិ វត្តភេទទុក្កដាបត្តិ. មូលវិសុទ្ធិយាតិ មូលេ កាយចិ អាបត្តិយា អមិស្សត្តា វិសុទ្ធិយា អាបត្តិយា. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥទម្បីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តវចនម្បិ. បិសទ្ទេន បុរិមំ មហាអដ្ឋកថាវចនំ អបេក្ខតិ. ឯកេន បរិយាយេនាតិ ឯកេន ការណេន.

យាតិ អាបត្តិ, ទេសិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អយំ ទេសិតា គណនូបិកា នាមាតិ យោជនា. យា ទេសិតា ហោតិ, អយំ អគណនូបិកា នាមាតិ យោជនា. សឧស្សាហេនេវាតិ បុនបិ អាបជ្ជិស្សាមីតិ សហ ឧស្សាហេនេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ‘‘គណនំ ន ឧបេតី’’តិ ឥមិនា គណនំ ន ឧបគច្ឆតីតិ អគណនូបិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ បូរណេតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ បាឡិយំ អដ្ឋវត្ថុកបូរណវសេន ភិក្ខុនីនំ អាគតត្តា ភិក្ខុនិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ភិក្ខូនម្បិ ទុតិយបារាជិកដ្ឋានេ លព្ភតិយេវ.

ថុល្លវជ្ជាតិ ឯត្ថ ថុល្លំ វជ្ជំ ឯតិស្សាតិ ថុល្លវជ្ជាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថុល្លទោសេ បញ្ញត្តា’’តិ. យា ច ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ អាបត្តិ អត្ថិ, សា ច គិហិបដិសំយុត្តាតិ យោជនា. បញ្ចានន្តរិយកម្មាបត្តីតិ បញ្ចហិ អានន្តរិយកម្មេហិ អាបន្នា បារាជិកាបត្តិ. សុទិន្នត្ថេរាទីតិ អាទិសទ្ទេន ធនិយត្ថេរាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អាទិកម្មិកោតិ អាទិកម្មំ ករោន្តោ, តស្មិំ និយុត្តោ វា. មក្កដិសមណាទីតិ អាទិសទ្ទេន វជ្ជិបុត្តកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យោ កទាចិ ករហចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សោ អធិច្ចាបត្តិកោ នាមាតិ យោជនា. បរតោបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ចោទេតី’’តិ ឥមិនា ចោទេតីតិ ចោទកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ចោទិតោ’’តិ ឥមិនា ចោទិតព្ពោតិ ចុទិតោ, សោយេវ ចុទិតកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បញ្ចទសសូតិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ វុត្តេសុ បញ្ចទសធម្មេសុ. តេនាតិ អធម្មចោទកេន, ចោទិតោតិ សម្ពន្ធោ. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤០១) វុត្តេ សច្ចេ ច អកុប្បេ ច អតិដ្ឋន្តោបិ អធម្មចុទិតកោយេវ នាម, សោ បន ធម្មចោទកេន ចោទិតេយេវ កុប្បន្តោ អធម្មចុទិតកោ នាម, អធម្មចោទកេន ចោទិតេ បន កុប្បន្តោបិ អធម្មចុទិតកោ នាម ន ហោតិ, តស្មា ឥធ ន វុត្តោ. ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ ឥមិនា និយតា ឯតស្ស សន្តីតិ និយតោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

អាបជ្ជិតុំ ភព្ពាតិ ភព្ពាបត្តិកា. កេនចិ កម្មេន អកតោបិ អនុក្ខិត្តកោយេវ នាម, សោ បន ឧក្ខិត្តកោតិ សង្កាភាវតោ ឥធ ន វុត្តោ. អយន្តិ តជ្ជនីយាទិកម្មកតោ ភិក្ខុ. ហីតិ យស្មា, ន កោបេតីតិ សម្ពន្ធោ. លិង្គទណ្ឌកម្មសំវាសនាសនាហីតិ លិង្គនាសនេន ច ទណ្ឌកម្មនាសនេន ច សំវាសនាសនេន ច. យេនាតិ ភិក្ខុនា. សោតិ នានាសំវាសកោ. ទ្វិន្នំ នានាសំវាសកានំ វិសេសោ ហេដ្ឋា (បាចិ. អដ្ឋ. ៤២៨) វុត្តោយេវ. ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ ឯត្ថ កិំ ឋបនំ នាមាតិ អាហ ‘‘បាតិមោក្ខដ្ឋបន’’ន្តិ.

ឥតិ ឯកកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ អចិត្តកា អាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ភូតារោចនាបត្តីតិ បាចិត្តិយាបត្តិ. អភូតារោចនាបត្តីតិ បារាជិកថុល្លច្ចយាបត្តិ. បទសោធម្មាទិកាតិអាទិសទ្ទេន ឧត្តរិឆបញ្ចវាចា សង្គហិតា. មញ្ចបីឋាទីនន្តិអាទិសទ្ទេន ភិសិអាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អនាបុច្ឆាគមនាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន អនុទ្ធរិត្វា គមនំ សង្គណ្ហាតិ. សបុគ្គលោតិ សោ អត្តសង្ខាតោ បុគ្គលោ សបុគ្គលោ. បរបុគ្គលោតិ បរោ បុគ្គលោ បរបុគ្គលោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. លហុកន្តិ បាចិត្តិយំ. បុន គរុកន្តិ បារាជិកំ. បុន លហុកន្តិ បាចិត្តិយមេវ.

អង្គុលិមត្តម្បីតិ បិសទ្ទេន កេសគ្គមត្តម្បីតិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. តន្តិ មញ្ចបីឋំ. គមិយោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘អាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាមា’’តិអាទិនា អត្ថាបត្តិ អាទិយន្តោ អាបជ្ជតីតិ បាឡិយំ អាទិយន្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនានយំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘អាបជ្ជតី’’តិ អាខ្យាតបទំ ‘‘អត្ថី’’តិ កិរិយន្តរំ អបេក្ខិត្វា កត្តា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា អាទិយន្តោ បុគ្គលោ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សា អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ. មូគព្ពតាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន គោវតកុក្កុរវតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. បារិវាសិកាទយោ អាបជ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តជ្ជនីយាទិកម្មកតា វា បុគ្គលាតិ យោជនា. អសមាទិយន្តា អាបជ្ជន្តីតិ អសមាទិយន្តា ហុត្វា អាបជ្ជន្តិ. តេតិ បុគ្គលេ. ករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ ករោន្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ នាមាតិ យោជនា. ឯវំ ទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាមាតិអាទីសុបិ.

ឯករត្តឆារត្តសត្តាហទសាហមាសាតិក្កមេសូតិ ‘‘ឯករត្តម្បិ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៧៥-៤៧៦) ច ‘‘ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦៥៣) ច ‘‘សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦២២-៦២៣) ច ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៦២-៤៦៣) ច ‘‘មាសបរមំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៩៩-៥០០) ច វុត្តកាលាតិក្កមេសុ.

ឥមំ បន អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

យស្មិំ បក្ខេ និសិន្នោតិ យស្មិំ បក្ខេ សយំ និសិន្នោ. តេសន្តិ អត្តនោ បក្ខេ និសិន្នានំ, នានាសំវាសកន្តិ សម្ពន្ធោ. យេសន្តិ សកបក្ខេ និសិន្នានំ. កម្មំ កោបេតីតិ នានាសំវាសកត្តា កម្មំ កោបេតិ. ឥតរេសន្តិ បរបក្ខេ និសិន្នានំ. ហត្ថបាសំ អនាគតត្តា កម្មំ កោបេតីតិ យោជនា. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តវចនំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យេសំ ហី’’តិអាទិ. យេសន្តិ សកបក្ខេ វា បរបក្ខេ វា និសិន្នានំ យេសំ ភិក្ខូនំ. សោតិ ភិក្ខុ. អាបជ្ជិតព្ពតោតិ អាបជ្ជិតព្ពភាវតោ. ឥមិនា បុគ្គលេន ឆហិ សមុដ្ឋានេហិ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អាបត្តិយោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កម្មេន វា សលាកគ្គាហេន វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសោ កម្មេ លក្ខណហារនយេន សង្គហំ គច្ឆតិ, វោហារានុស្សាវនា សលាកគ្គាហេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសោ ចេវ…បេ… ឯក’’ន្តិ. បុព្ពភាគាតិ សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តា. បមាណន្តិ សង្ឃភេទស្ស ការណំ.

អទ្ធានហីនោ នាមាតិ ឯត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ កាលបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ’’តិ. ថេយ្យសំវាសកាទយោតិអាទិសទ្ទេន តិត្ថិយបក្កន្តកភិក្ខុនីទូសកបញ្ចានន្តរិយា សង្គហេតព្ពា. អដ្ឋ អភព្ពបុគ្គលា ករណទុក្កដកា នាម ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថ កត្តព្ពន្តិ ករណំ, កម្មំ, ទុដ្ឋុ កត្តព្ពន្តិ ទុក្កដំ, កម្មមេវ. ករណំ ទុក្កដមេតស្សាតិ ករណទុក្កដកោ. វិសេសនបរនិបាតោ ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិអាទីសុ វិយ. តទេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្កដកិរិយា’’តិអាទិ. នោ ច យាចតីតិ ឯត្ថ យាចធាតុយា បធានកម្មំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបសម្បទ’’ន្តិ, ‘‘សង្ឃ’’ន្តិ អបធានកម្មមានេតព្ពំ. តេបិដកោតិ តិបិដកំ វាចុគ្គតវសេន ធារកោ. អាណាយបីតិ បិសទ្ទោ ‘‘មតេនបី’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. យាចន្តស្សេវាតិ និស្សយំ អាចរិយំ យាចន្តស្សេវ. យំ វត្ថុំ អជ្ឈាចរន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តំ វត្ថុ សាតិសារំ នាមាតិ យោជនា.

ឧបឃាតិកាតិ ឯត្ថ ឧបហនន្តីតិ ឧបឃាតា, តេយេវ ឧបឃាតិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបឃាតា’’តិ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ ឧបឃាតិកេសុ. ទ្វេ វេនយិកាតិ ឯត្ថ វិនយេន សិទ្ធា វេនយិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយសិទ្ធា’’តិ. ‘‘ទ្វេ អត្ថា’’តិ ឥមិនា ណិកសទ្ទស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បញ្ញត្តានុលោមំ នាម ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បច្ចយឃាតោតិ បច្ចយស្ស ឃាតោ. ឥមិនា សេតុឃាតោតិ ឯត្ថ សេតុសទ្ទោ បច្ចយវាចកោតិ ទស្សេតិ. ចិត្តស្សាបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ កាយវាចានន្តិ ទស្សេតិ. ឥតិបីតិ បិសទ្ទោ ទុតិយត្ថសម្បិណ្ឌនោ. ‘‘បមាណេនា’’តិ ឥមិនា មត្តការិតាតិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទោ បមាណត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ករណ’’ន្តិ ឥមិនា ការិតាតិ តទ្ធិតភាវំ កិតភាវេន ទស្សេតិ សភាគត្តា. កាយទ្វារិកន្តិ កាយទ្វារេ បវត្តំ អាបត្តិំ. ឥមិនា អាបជ្ជតីតិ បទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ. កាយេនេវ វុដ្ឋាតីតិ កាយសាមគ្គិយា ទានត្តា កាយេនេវ វុដ្ឋាតិ. សីសមក្ខនាទីតិ អាទិសទ្ទេន បាទមក្ខនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

តន្តិ ភារំ. ‘‘និត្ថរិតុំ វីរិយំ អារភតី’’តិ ឥមិនា វហនាការំ ទស្សេតិ. ថេរោ សមានោតិ យោជនា. នវហនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុជានាមី’’តិអាទិ. ‘‘កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតី’’តិ ឥមិនា កុក្កុច្ចសទ្ទស្ស នាមធាតុំ ទស្សេតិ. ‘‘ទិវា ច រត្តោ ចា’’តិ ឥមិនា អភិណ្ហំ អាសវវឌ្ឍនំ ទស្សេតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តេសុ វិភង្គក្ខន្ធកេសុ.

ឥតិ ទុកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ ភគវតិ តិដ្ឋន្តេ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សា អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បទេសុ. វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តិកេសុ, វិត្ថារោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. លោហិតុប្បាទាបត្តីតិ អនុលោមបារាជិកាបត្តិ. ‘‘អាវុសោវាទេនា’’តិ ‘‘អាវុសោ’’តិ វោហារេន. វោតិ តុម្ហេហិ.

កាលេតិ បុរេភត្តកាលេ. វិកាលេតិ បច្ឆាភត្តកាលេ. អវសេសំ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ទសវស្សោម្ហីតិ អហំ ទសវស្សោ អម្ហិ. នវោតិ បញ្ចវស្សអបរិបុណ្ណោ. មជ្ឈិមោតិ បញ្ចវស្សតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសវស្សអបរិបុណ្ណោ. កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតីតិ កុសលចិត្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ. អព្យាកតចិត្តោតិ សុបន្តស្ស ភវង្គចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យន្តិ អាបត្តិំ. សព្ពន្តិ អាបត្តិំ, អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុក្ខវេទនាសមង្គី ហុត្វា អាបជ្ជតីតិ យោជនា. យន្តិ អាបត្តិំ.

តយោ បដិក្ខេបាតិ ឯត្ថ បដិក្ខេបស្ស សាមិកំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ’’តិ. កិលេសសល្លេខនកបដិបត្តិយាតិ កិលេសំ សល្លិខតិ តនុំ ករោតីតិ កិលេសសល្លេខនកា, សាយេវ បដិបត្តិ កិលេសសល្លេខនកបដិបត្តិ, តាយ.

បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ពាលោតិ សម្ពន្ធោ. បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ បណ្ឌិតោ ចាតិ សម្ពន្ធោ. អវសេសំ អាបត្តិន្តិ យោជនា. កាឡេតិ កាឡបក្ខេ. ជុណ្ហេតិ ជុណ្ហបក្ខេ.

កត្តិកបុណ្ណមាសិយាតិ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមាសិយា. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សុវុត្តការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចាតុមាស’’ន្តិអាទិ. ហីតិ យស្មា, បរិយេសន្តោ ច និវាសេន្តោ ច ភិក្ខូតិ យោជនា.

វត្ថុន្តិ មេថុនធម្មាទិវត្ថុំ.

បដិច្ឆាទេតិ ឯតាយាតិ បដិច្ឆាទីតិ ករណត្ថោបិ យុជ្ជតិ. វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វារំ បិទហិត្វា’’តិអាទិ. ឯតទេវាតិ បរិកម្មមេវ. ឧភយត្ថាតិ ឧភយេសុ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិឧទកបដិច្ឆាទីសុ. សព្ពន្តិ អខិលំ បរិកម្មាទិំ. និយ្យន្តីតិ និលីយិត្វា យន្តិ. ឥមិនា វហន្តីតិ ឯត្ថ វហធាតុ គត្យត្ថោតិ ទស្សេតិ. អព្ភមហិកាធូមរជរាហុវិមុត្តន្តិ អព្ភេន ច មហិកាយ ច ធូមេន ច រជេន ច រាហុនា ច វិមុត្តំ. តេសូតិ អព្ភាទីសុ. តថាតិ យថា ចន្ទមណ្ឌលំ វិរោចតិ, តថា សូរិយមណ្ឌលំ.

ករណីយេន ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

កប្បេន្តោតិ ករោន្តោ. អាគន្តុកោ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. អនជ្ឈិដ្ឋោតិ អនជ្ឈេសិតោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តិណវត្ថារកសមថេ កាយេន វុដ្ឋាតិ កាយសាមគ្គិយា ទានត្តា.

អាគាឡ្ហាយ ចេតេយ្យាតិ អាគាឡ្ហសទ្ទោ ទឡ្ហបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហភាវាយា’’តិ. អា ភុសោ គាហិយតេ អាគាឡ្ហោ, គាឡ្ហោ ពាឡ្ហោ ទឡ្ហោតិ អត្ថតោ ឯកំ. ចេតេយ្យាតិ បកប្បេយ្យ. ន បូរយតោតិ ន បូរយន្តស្ស. អលជ្ជី ច ហោតិ ពាលោ ច អបកតត្តោ ចាតិ ឯត្ថ ពាលមត្តអបកតត្តមត្តេន កម្មំ ន កាតព្ពំ, អាបត្តិវសេនេវ បន កាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពាលោ’’តិអាទិ. តត្ថ ពាលោ ន ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. អយន្តិ ពាលោ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន អជាននមត្តេន. ពាលភាវមូលកំ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសវសេន ទ្វេ អាបត្តិរាសយោ. តេសន្តិ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ, កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

កាយិកោ ទវោ នាមាតិ កាយិកោ បរិហាសោ នាម. មុខាលម្ពរករណាទិភេទោតិ មុខេន អាលម្ពរនាមកតូរិយកិច្ចស្ស ករណាទិភេទោ. ទ្វីហិបិ ទ្វារេហីតិ កាយវចីវសេន ទ្វីហិបិ ទ្វារេហិ. កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោតិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស កាយសំសគ្គាទិសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ. វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោតិ វចីទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាទិសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ. កាយិកេន ឧបឃាតិកេនាតិ ឯត្ថ ឧបឃាតិកំ នាម អសិក្ខនន្តិ អាហ ‘‘អសិក្ខនេនា’’តិ. កស្មា អសិក្ខនំ ឧបឃាតំ នាមាតិ អាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យោតិ បុគ្គលោ. តន្តិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ. នន្តិ ឯវមេវ. ហិ យស្មា ឧបឃាតេតីតិ សម្ពន្ធោ. វេជ្ជកម្មេន សមន្នាគតោតិ សម្ពន្ធោ. សាសនឧគ្គហណអារោចនាទិនា វាចសិកេន មិច្ឆាជីវេនាតិ យោជនា.

‘‘មា ភណ្ឌនំ ករី’’តិ ឥមិនា ‘‘មា’’តិ បដិសេធស្ស ‘‘ករី’’តិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ. ន វោហរិតព្ពន្តិ ឯត្ថ វិបុព្ពអវបុព្ព-ហរធាតុ កថនត្ថោតិ អាហ ‘‘ន កិញ្ចិ វត្តព្ព’’ន្តិ. ហីតិ សច្ចំ. ពីជនគ្គាហាទិកេតិ អាទិសទ្ទេន ធម្មជ្ឈេសនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឱកាសកម្មំ ការេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ឱកាស’’ន្តិ ច ‘‘ឱកាសកម្ម’’ន្តិ ច សទិសន្តិ អាហ ‘‘ឱកាសំ ការេន្តស្សា’’តិ. ន អាទាតព្ពន្តិ ន គណ្ហិតព្ពំ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថ គហេត្វា’’តិអាទិ.

យន្តិ វិនយំ. សោតិ ភិក្ខុ. សោតិ វិនយោ. តស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. ឥទន្តិ កម្មំ. អញ្ញំ បុច្ឆាតិ មយា អញ្ញំ ភិក្ខុំ បុច្ឆាហីតិ យោជនា. ឥតីតិ ឯវំ. សោតិ តីហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ. អស្សាតិ តីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស. ន សាកច្ឆិតព្ពោតិ ន សហ កថេតព្ពោ.

‘‘លទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា ឥទមប្បហាយាតិ ឯត្ថ ឥទំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ‘‘អវិជហិត្វា’’តិ ឥមិនា ហាធាតុ ត្វាបច្ចយោតិ ទស្សេតិ. សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិន្តិ ឯត្ថ សព្ពថា កិលេសសុទ្ធោ ខីណាសវោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ខីណាសវំ ភិក្ខុ’’ន្តិ. ‘‘បាតព្យភាវ’’ន្តិ ឥមិនា បាតព្យតន្តិ ឯត្ថ តាបច្ចយោ ភាវត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បដិសេវន’’ន្តិ ឥមិនា បាតព្យសទ្ទោ យថាកាមបរិភុញ្ជនត្ថោតិ ទស្សេតិ. គតិវិសោធនន្តិ ទុគ្គតិតោ សុគតិយា វិសុជ្ឈនំ. ‘‘អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ចា’’តិ ឥមិនា អកុសលសទ្ទស្ស ច មូលសទ្ទស្ស ច តុល្យាធិករណភាវំ ទស្សេតិ. តស្មា អកុសលសង្ខាតានិ មូលានិ អកុសលមូលានីតិ តុល្យាធិករណសមាសោ កាតព្ពោ. ទុច្ចរិតានីតិ ឯត្ថ ទុសទ្ទស្ស ទុដ្ឋុវិរូបត្ថភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុដ្ឋុ ចរិតានិ, វិរូបានិ វា ចរិតានី’’តិ. វិរូបានីតិ វិការសភាវានិ. ‘‘ករណភូតេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘កត្តុភូតេនា’’តិ អត្ថំ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ខន្ធកេ.

ឥតិ តិកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានន្តិ តិណវត្ថារកសមថេន អធិករណវូបសមិតដ្ឋានំ. បរស្ស កម្មវាចាយាតិ បរស្ស ករណភូតាយ កម្មវាចាយ. តតោតិ ចតុក្កតោ. បរេសូតិ អញ្ញេសុ ចតុក្កេសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តមេវាតិ កាយទ្វារិកមេវ. បុន តមេវាតិ វចីទ្វារិកមេវ. អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិញ្ច សហាគារសេយ្យាបត្តិញ្ចាតិ យោជនា. ជគ្គន្តោតិ ជាគរន្តោ.

អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ ‘‘អចិត្តកោ ភិក្ខុ អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ វា ‘‘អចិត្តកោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ វា យោជនា កាតព្ពា. សភាគន្តិ វត្ថុសភាគំ. តញ្ចាតិ អញ្ញតរំ តញ្ច អាបត្តិំ. ឥតីតិ ឯវំ.

កម្មេនាតិ សមនុភាសនកម្មេន. កម្មេន វុដ្ឋាតីតិ កម្មេន ឯវ វុដ្ឋាតិ.

សោតិ គិហិបរិក្ខារោ, អាហដោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អវាបុរណន្តិ កុញ្ចិកំ. អន្តោតិ ភណ្ឌាគារស្ស អន្តោ.

សម្មុខា វុដ្ឋាតីតិ សម្មុខា ឯវ វុដ្ឋាតិ.

សយិតាយ ឯវ ភិក្ខុនិយាតិ យោជនា. ឥទន្តិ សហាគារសេយ្យាបត្តិំ, បដិច្ចាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ‘‘លិង្គបាតុភាវេនា’’តិ វចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភិន្នម្បីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនម្បិ. លិង្គបដិលាភេនាតិ ឥត្ថិលិង្គបដិលាភេន. បឋមន្តិ អាទិកប្បកាលេ. ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នវសេនា’’តិ ឥមិនា បុរេ ឧប្បន្នំ បុរិមន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សេដ្ឋភាវេនា’’តិ ឥមិនា បុរភាវេន សេដ្ឋភាវេន ឧប្បន្នំ បុរិមន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘បុរិសលិង្គ’’ន្តិ ឥមិនា ឥមបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បុរិសកុត្តបុរិសាការាទីតិ អាទិសទ្ទេន បុរិសនិមិត្តាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យានិ ឆចត្តាលីស សិក្ខាបទានីតិ យោជនា. ឥមិនា វុត្តនយានុសារេន ទុតិយចតុក្កេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេហីតិ តិំសាធិកេហិ សតសិក្ខាបទេហិ.

មហាបទេសាតិ វិនយេ (មហាវ. ៣០៥) អាគតា មហាបទេសា. កស្មា មហាបទេសា ‘‘សាមុក្កំសា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ តេតិ ចត្តារោ មហាបទេសា, វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សយ’’ន្តិ ឥមិនា សាមុក្កំសាតិ ឯត្ថ សំសទ្ទស្ស សយមត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧក្ខិបិត្វា’’តិ ឥមិនា ឧក្កំសសទ្ទោ ឧក្ខិបនត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឋបិតត្តា’’តិ ឥមិនា សយំ ឧក្កំសិត្វា ឋបិតា សាមុក្កំសាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អជ្ឈោហរណីយបរិភោគា’’តិ ឥមិនា ពាហិរបរិភោគំ និវត្តេតិ. ឧទកំ បនាតិ កេនចិ អសំសគ្គំ បសន្នោទកំ បន. កាលេតិ សប្បទដ្ឋកាលេ. ‘‘បញ្ច វា ទស វា សីលានី’’តិ ឥមិនា បញ្ច វា ទស វា សីលានិ ឧបាសកសីលន្តិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ចាតិ វិហារេ ច. ឧភោបីតិ អាគន្តុកាវាសិកវសេន ឧភោបិ. អសាធារណន្តិ ទ្វីហិ អសាធារណំ. អាបត្តិន្តិ ភិក្ខុនីហិយេវ សាធារណំ អាបត្តិំ. គមិយចតុក្កេបីតិ បិសទ្ទោ អាគន្តុកចតុក្កំ អបេក្ខតិ. វត្ថុនានត្តតាវាតិ មេថុនាទិវត្ថុនានត្តតា ឯវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សាតិ អាបត្តិ. តថាតិ យថា កាយសំសគ្គេ, តថា លសុណខាទនេតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. ចត្តារិ បារាជិកានីតិ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ អាគតានិ. វិសុំ អាបជ្ជន្តេសុបិ ឯសេវ នយោតិ សម្ពន្ធោ.

បុរិមចតុក្កេតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. យោ បឋមោ បញ្ហោតិ យោជនា. ឥធាតិ វត្ថុសភាគតាទិចតុក្កេ. យោ ចាតិ យោ ច បញ្ហោ. តត្ថាតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. តតិយចតុត្ថេសុ បញ្ហេសូតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘សទ្ធិវិហារិកស្សា’’តិ បទំ ‘‘កត្តព្ព’’ឥតិ បទេ សម្បទានំ.

គរុកន្តិ បារាជិកំ. លហុកន្តិ ថុល្លច្ចយំ វា ទុក្កដំ វា.

អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ បដិបាដិយា និសីទិតព្ពតោ វុត្តំ ‘‘នវមភិក្ខុនិតោ’’តិ. បច្ចុដ្ឋានារហាតិ បដិមុខំ ឧបដ្ឋាតុំ អរហា. អវិសេសេន ចាតិ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុនី’’តិ វា វិសេស, មកត្វា សាមញ្ញេន ច. ‘‘អាសនារហចតុក្កស្សា’’តិ បទំ ‘‘បឋមបទ’’ន្តិ បទេ អវយវិសម្ពន្ធោ.

អសាធារណន្តិ ភិក្ខូហិ អសាធារណំ. វិកាលេ កប្បតីតិ តទហុវិកាលេ កប្បតិ. កាលាតីតន្តិ កាលយាមសត្តហាតីតំ. យាវកាលិកាទិត្តយញ្ច អកប្បិយមំសញ្ច ឧគ្គហិតកញ្ច អបដិគ្គហិតកញ្ចាតិ យោជនា.

គុណង្គុណូបាហនញ្ច ធុវន្ហានញ្ច ចម្មត្ថរណញ្ច គុណង្គុណូបាហនធុវន្ហានចម្មត្ថរណានិ. ឥមានិ ចត្តារីតិ បញ្ចវគ្គេន គណេន ឧបសម្បទទានាទីនិ. ឥធាតិ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ. ឥធាតិ មជ្ឈិមេសុ. ឥទន្តិ ចតុព្ពិធំ វត្ថុ. ទីបេតុម្បីតិ ទីបនម្បិ. តុំបច្ចយោ ហិ កត្វត្ថជោតកោ. ឯសេវ នយោ ទីបេតុំ បនាតិ ឯត្ថាបិ. សេសំ អនុញ្ញាតកន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភយត្ថបីតិ បច្ចន្តិមមជ្ឈិមវសេន ឧភយត្ថាបិ.

ឆន្ទបារិសុទ្ធិអក្ខានំ ឯកំ កត្វា ‘‘ចត្តារោ’’តិ វុត្តំ. ចត្តារោ បុព្ពកិច្ចាតិ លិង្គវិបល្លាសោ, ‘‘ចត្តារិ បុព្ពកិច្ចានី’’តិ ហិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តានិ ឥមានិ ចត្តារីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ អាគតា សម្មុតិយោតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ចតុក្កេសុ.

ឥតិ ចតុក្កវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ ‘‘បញ្ច បុគ្គលា និយតា’’តិ ឯតំ អានន្តរិយានមេវ គហណន្តិ យោជនា. បញ្ច ឆេទន កា អាបត្តិយោ នាម វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យា វិកប្បនា វុត្តាតិ យោជនា. ឧស្សង្កិតោតិ ឧដ្ឋហិត្វា សង្កិតោ. បរិសង្កិតោតិ បុនប្បុនំ សង្កិតោ. អកុប្បោ អរហត្តផលសង្ខាតោ ធម្មោ ឥមស្សាតិ អកុប្បធម្មោ, ខីណាសវោ. ខីណាសវោ សមានោបិ ឧស្សង្កិតោ ចេវ បរិសង្កិតោ ចាតិ យោជនា. បរិហរិតព្ពាតិ អបនេតព្ពា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតេសូតិ អគោចរេសុ. ថូបចីវរន្តិ ឯត្ថ ថូបំ បរិក្ខិបិត្វា កតំ ចីវរំ ថូបចីវរន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វម្មិក’’ន្តិអាទិ. វម្មិកោ ហិ ថូបយតិ ឧទ្ធំ អារោហតីតិ ថូបោតិ វុច្ចតិ. ន្ហានដ្ឋានេតិ សព្ពេសំ ន្ហានដ្ឋានេ. តញ្ហិ ឧទកេន កាយំ អភិសិញ្ចតិ ឯត្ថាតិ អភិសេកន្តិ វុច្ចតិ. អភិសេកេ ឆឌ្ឌិតំ អាភិសេកិកំ, ចីវរំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆឌ្ឌិតចីវរ’’ន្តិ. ភតបដិយាភតន្តិ ឯត្ថ ភរធាតុយា បោសនត្ថំ បដិក្ខិបិត្វា ធារណត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុសានំ នេត្វា បុន អានីតក’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘សុសាន’’ន្តិ ឥមិនា កម្មំ ទស្សេតិ, ‘‘បុនា’’តិ ឥមិនា បដិសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឥមេហិ បទេហិ សុសានំ ភតំ ហុត្វា គេហំ បដិអាភរិតព្ពន្តិ ភតបដិយាភតន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ, យការោ បទសន្ធិករោ. បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច បោត្ថកេសុ ‘‘គតបដិយាគត’’ន្តិ កណ្ឋជតតិយក្ខរេន បាឋោ អត្ថិ, សោ អសុន្ទរោ.

កាយោ បឋមំ, វាចា ទុតិយំ, កាយវាចា តតិយំ, ឥទំ សន្ធាយ ‘‘តតិយេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថេវាតិ អន្តរបេយ្យាលេ ឯវ.

អទិន្នន្តិ ឯត្ថ អការស្ស នការិយភាវញ្ច តបច្ចយស្ស កម្មវាចកភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញេន ន ទិន្ន’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អញ្ញេនា’’តិ ឥមិនា តបច្ចយស្ស កម្មវាចកភាវំ ទស្សេតិ, នការេន អការស្ស ការិយំ ទស្សេតិ. កេន ការណេន អវិទិតន្តិ អាហ ‘‘បដិគ្គណ្ហាមីតិ ចេតនាយ អភាវេនា’’តិ. អវិទិតន្តិ អបាកដំ. នដសមជ្ជាទិទានន្តិ នដសមជ្ជាទីនំ សព្ពេសំ ទានំ. ឧសភវិស្សជ្ជនន្តិ ឧសភស្ស វិស្សជ្ជនំ. ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ. សព្ពាសម្បិ បន មនុស្សាមនុស្សានំ ឥត្ថីនំ មេថុនរតិវសេន បុរិសានំ ទានម្បិ គហេតព្ពំ. ឥត្ថិទានន្តិ ឯត្ថាបិ យាសំ កាសញ្ចិ ឥត្ថីនំ យេសំ កេសញ្ចិ បុរិសានំ ទានំ គហេតព្ពំ. បដិភានចិត្តកម្មទានន្តិ មេថុនសេវនបដិភានចិត្តកម្មទានំ. លោកស្សាតិ លោកេន. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកាមតា. ‘‘ន សុប្បដិវិនោទយា’’តិ ឥមិនា ទុក្ខេន បដិវិនោទេតព្ពាតិ ទុប្បដិវិនោទយា, បដិវិនោទេតុំ ន សុករាតិ ទស្សេតិ. ឧបាយេនាតិ យុត្តិយា.

ផុស្សទេវត្ថេរោ អដ្ឋាសិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកំសន្តិ ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ឯកស្មិំ អំសេតិ ហិ អត្ថោ. ពុទ្ធារម្មណន្តិ ពុទ្ធគុណារម្មណំ. មារោតិ ទេវបុត្តមារោ, គតោតិ សម្ពន្ធោ. គោមយន្តិ គោមីឡ្ហំ. ជរគ្គវោតិ ជរគោណោ. តាទិសមេវាតិ គោមយវិប្បកិរណសភាវមេវ. វិប្បការន្តិ វិសេសបការេន ករណំ. វង្កបាទន្តិ កុដិលបាទំ. បរិកសន្តោតិ បរិច្ឆេទំ កត្វា វិលេខន្តោ. វិគច្ឆបុរិសោតិ វិការំ, វិរូបំ វា គតបុរិសោ. ‘‘វិភច្ឆបុរិសោ’’តិបិ បាឋោ, វិសេសេន សោភណំ ភក្ខបុរិសោតិ អត្ថោ. អយមេវ បាឋោ អភិធានាទីសុ (អភិធានប្បទីបិកាយំ ១០២ គាថាយំ) ទិស្សតិ. សមន្តាតិ កដអន្ធការវិហារស្ស សមន្តតោ. មារោ សិយា នុ ខោតិ យោជនា. ន អសក្ខិំ ឥតិ អាហាតិ យោជនា. ទិដ្ឋបុព្ពោតិ បុព្ពេ ទិដ្ឋោ. មហានុភាវោតិ ទេវិទ្ធិយា មហានុភាវោ. ឥង្ឃាតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ, ឧយ្យោជេមីតិ អត្ថោ. អត្តភាវន្តិ តវ អត្តភាវំ. តាទិសំ រូបន្តិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តភាវសទិសំ រូបំ. តំសរិក្ខកន្តិ តេន រូបេន សទិសំ. បតិរូបមេវ សទិសដ្ឋេន បតិរូបកំ, ន ឯកំសសទិសំ រូបំ កិញ្ចិ សទិសរូបន្តិ អត្ថោ. សកត្តភាវន្តិ សស្ស ឯសោ សកោ, សោយេវ អត្តភាវោ សកត្តភាវោ, តំ. អយន្តិ មារោ. កថន្តិ កេន ការណេន ភគវា ន សោភតិ នុ ខោ, សោភតិយេវាតិ អត្ថោ. តទេវ សមត្ថេតុំ វុត្តំ ‘‘សព្ពសោ វីតរាគទោសមោហោ’’តិ. វញ្ចិតោម្ហីតិ អហំ វញ្ចិតោ អម្ហិ. កិំ អត្ថីតិ កិំ នាម អត្ថិ, មម វញ្ចនចិត្តំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ទហរភិក្ខុ បដិលភតីតិអាទិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ទហរភិក្ខុ អដ្ឋាសីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ការឆឌ្ឌនិំ បច្ឆិន្តិ សម្ពន្ធោ. សង្ការំ ឆឌ្ឌេតិ ឥមាយាតិ សង្ការឆឌ្ឌនី. តិស្សទត្តត្ថេរោ នាម បុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. នាវាតោតិ បោតតោ. បញ្ហាសហស្សន្តិ សមថវិបស្សនាកម្មដ្ឋានេសុ បុច្ឆាសហស្សំ. បុច្ឆីតិ ទហរំ បុច្ឆិ. បរិច្ឆិន្ទីតិ តស្មិំ ទិវសេ កាតព្ពវត្តំ និដ្ឋបេសីតិ អត្ថោ. យោនកវិសយតោតិ យោនកលោកតោ. អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរីតិ ចេតិយង្គណំ ទិស្វា ចិត្តស្ស បសីទនតោ បុព្ពេនិវាសញាណេន អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរិ.

ឯកោ ភិក្ខុ គតោតិ សម្ពន្ធោ. ទេវតា បុប្ផហត្ថា អដ្ឋំសូតិ មនុស្សវេសំ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘កតរគាមវាសិកាត្ថា’’តិ. តុម្ហេ កតរស្មិំ គាមេ វសនសីលា អត្ថ ភវថាតិ យោជនា. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ. ឋិតាម្ហាតិ មយំ ឋិតា អម្ហាតិ យោជនា.

អយំ កថាតិ អយំ វក្ខមានកថា. កិំ អមច្ចបុត្តោ បាសាទិកោ នុ ខោតិ យោជនា. នេតិ អមច្ចបុត្តអភយត្ថេរេ. ញាតកា អគមំសូតិ សម្ពន្ធោ. ថេរមាតាបិ បហិណីតិ សម្ពន្ធោ. បិសទ្ទេន ញាតកេ អបេក្ខតិ. បហិណាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុត្តោ មេ’’តិអាទិ. អមច្ចបុត្តោ អារូឡ្ហោតិ សម្ពន្ធោ. អភយត្ថេរោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អមច្ចបុត្តេន. យុគគ្គាហន្តិ យុគស្ស គាហំ. ‘‘មហល្លកត្ថេរស្ស សម្មដ្ឋដ្ឋានេ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា’’តិ វចនំ អាវិ ករោន្តោ អាហ ‘‘អតីតត្តភាវេ កិរា’’តិអាទិ. អមច្ចបុត្តោ ឆឌ្ឌេសីតិ សម្ពន្ធោ.

តន្តិ សម្មជ្ជនវត្តំ. តត្រាតិ ‘‘សត្ថុសាសនំ កតំ ហោតី’’តិវចនេ. អាយស្មា សារិបុត្តោ និសីទិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ភគវា បច្ចាគញ្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. បាទានីតិ បាទស្ស អក្កមនដ្ឋានានិ, បាទចេតិយានីតិ អត្ថោ. ថេរោ និសីទីតិ សម្ពន្ធោ. ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋាយ ‘‘បាទចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បាឋសេសោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ. មេ និសិន្នភាវំ មេ សត្ថា អញ្ញាសិ វតាតិ យោជនា. មេសទ្ទោ ហិ បុព្ពបរាបេក្ខោ. ចោទនន្តិ ទោសារោបនំ. ការេស្សាមីតិ ទសពលំ ការេស្សាមិ. ភគវា អាហាតិ សម្ពន្ធោ. គតោសីតិ ត្វំ គតោ អសិ, វិចរន្តស្ស តុយ្ហំ ន បតិរូបន្តិ យោជនា. តតោតិ ចោទនកាលតោ.

ឯត្តកោ វិនិច្ឆយោ ឧបលព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ភាសបរិយន្តន្តិ វចនបរិច្ឆេទំ. អយន្តិ កថា. ឯត្តកំ វចនន្តិ សម្ពន្ធោ. គយ្ហូបគន្តិ គហេតព្ពភាវំ ឧបគមនំ, គណ្ហិតុំ ខមនីយន្តិ អត្ថោ. តានីតិ ទ្វេ មូលានិ. បុន តានីតិ សមុទយភូតានិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ. វត្ថុន្តិ មេថុនាទិវត្ថុំ. ឥតិបីតិ បិសទ្ទោ បឋមនយំ អបេក្ខតិ. ឯត្ថ បឋមនយេ មូលេន សមុទយស្ស បាយតោ អភេទោ ហោតិ, បច្ឆិមនយេ បន សព្ពថា ភេទោ ហោតិ. តស្មា បច្ឆិមនយោយេវ យុត្តតរោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វូបសម្មតី’’តិ ឥមិនា ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ បទស្ស សមុច្ឆេទនិរោធំ ទស្សេតិ. វុដ្ឋានេនាតិ បរិវាសាទិវិនយកម្មេន.

តេត្តិំសមូលានំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិវាទាធិករណស្ស ទ្វាទស មូលានី’’តិអាទិ. ឯកំ មូលន្តិ សម្ពន្ធោ. តានីតិ តេត្តិំស មូលានិ. បរតោតិ បរស្មិំ. ‘‘អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនី’’តិអាទិនា អធិករណានំ សមុដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ចត្តារិ សង្ឃកិច្ចានិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. ឥទន្តិ វត្ថុ. សត្តន្នំ និទានន្តិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតំ និទានំ. ឯត្ថាតិ ឋានេ. បញ្ញត្តិំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ ‘‘អនុបញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ វក្ខមានត្តា បឋមបញ្ញត្តិ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘បឋមបញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ. អនុបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ នឧបច្ឆិន្នត្ថោតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ បញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ. បច្ឆាត្ថោបិ យុជ្ជតេវ បឋមបញ្ញត្តិតោ បច្ឆា បញ្ញត្តត្តា. អនុសន្ធិវចនបថន្តិ ឯត្ថ អនុសន្ធីនំ វសេន វចនបថន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កថានុសន្ធិវិនិច្ឆយានុសន្ធិវសេន វត្ថុ’’ន្តិ. ញត្តិកិច្ចន្តិ ញត្តិយា កិច្ចំ. ឥមិនា ញត្តិយាតិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ សាមិវចនំ. ករធាតុសម្ពន្ធេ ករណវចនម្បិ យុជ្ជតេវ. ករណន្តិ ឯត្ថ ច យុបច្ចយស្ស កម្មត្ថភាវញ្ច ទស្សេតិ. ន កេវលំ ញត្តិកម្មេ ឯវ ញត្តិកិច្ចំ ន ជានាតិ, អថ ខោ ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មេសុបិ ន ជានាតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មេសូ’’តិអាទិ. បុព្ពេ ឋបេតព្ពាតិ ញត្តិ នាម កម្មវាចាយ បុព្ពេ ឋបេតព្ពាតិ ន ជានាតិ. ឥមិនា នបុព្ពកុសលភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘បច្ឆា’’តិ ឥមិនា នអបរកុសលភាវំ ទស្សេតិ. បិសទ្ទេន បឋមនយំ អបេក្ខតិ. ‘‘កាលំ ន ជានាតី’’តិ ឥមិនា អកាលញ្ញូតិ បទស្ស វិគ្គហវាក្យំ ទស្សេតិ. កាលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនជ្ឈិដ្ឋោ’’តិអាទិ.

‘‘ធុតង្គេ អានិសំសំ អជានិត្វា’’តិ ឥមិនា មន្ទមោមូហានំ ផលំ ទស្សេតិ. បាបិច្ឆោតិ ឯត្ថ បាបិច្ឆោ នាម បច្ចយលាភស្ស បត្ថនាតិ អាហ ‘‘បច្ចយលាភំ បត្ថយមានោ’’តិ. កាយវិវេកោ ច ចិត្តវិវេកោ ច ឧបធិវិវេកោ ច កាយចិត្តឧបធិវិវេកំ, សមាហារទ្វន្ទោ, បុព្ពបទេសុ ឧត្តរបទលោបោ. ឯតស្សាតិ អារញ្ញិកស្ស. ឥមិនា ឥមាយ អត្ថោ ឥទមត្ថោ, សោ ឯតស្សត្ថីតិ ឥទមត្ថីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អប្បិច្ឆញ្ញេវាតិអាទីសុ ឯវសទ្ទានំ ឆឌ្ឌេតព្ពត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន អញ្ញំ កិញ្ចិ លោកាមិស’’ន្តិ.

នវវិធន្តិ ទិវសវសេន តិវិធំ, តថា កត្តព្ពាការវសេន, តថា ការកវសេនាតិ នវវិធំ ឧបោសថំ.

កាយទុច្ចរិតាទិ យស្មា ន បសាទំ សំវត្តេតិ, ន បសាទាយ វា សំវត្តតិ, តស្មា អបាសាទិកន្តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អបាសាទិកន្តិ កាយទុច្ចរិតាទិ អកុសល’’ន្តិ. វេលំ អតិក្កម្មាតិ ភោជនាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា. ឥមិនា អតិវេលន្តិ ឯត្ថ អតិសទ្ទស្ស អតិក្កមនត្ថញ្ច ‘‘អតិវេល’’ន្តិ បទស្ស ‘‘វិហរតោ’’តិ បទេ កិរិយវិសេសនភាវញ្ច ទស្សេតិ. អប្បំ កាលន្តិ យោជនា. អវតរណំ ឱតារោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱតរណ’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បញ្ចកេសុ.