៤. សមថក្ខន្ធកំ

១. សម្មុខាវិនយកថា

១៨៦-៧. សមថក្ខន្ធកេ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឆ មាតិកាបទានីតិ វាក្យម្បិ សមាសោបិ យុត្តោយេវ. តត្ថ សមាសោ បន អសមាហារទិគុយេវ. ‘‘និក្ខិបិត្វា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ បុព្ពកាលកិរិយាវិសេសនំ, តុល្យត្ថោ វា. វិត្ថារោតិ វិភង្គោ. តត្ថាតិ វិភង្គេ. សញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ សញ្ញំ កត្វា ជានាបេតីតិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘បរិតោសេត្វា ជានាបេតី’’តិ. ឥមិនា សំបុព្ពោ ញាធាតុ បរិតោសនត្ថំ អន្តោកត្វា អវពោធនត្ថោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ការណបតិរូបកានីតិ ការណស្ស បដិភាគានិ. និជ្ឈាបេតីតិ ឯត្ថ ឈេធាតុ ឱលោកនត្ថោតិ អាហ ‘‘ឱលោកេតី’’តិ. យថាតិ យេនាការេន, ករិយមានេតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ ធម្មវាទី. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥមិនា អនុបេក្ខតីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ ន ឧបច្ឆិន្នត្ថោតិ ទស្សេតិ. បេក្ខតិ អនុបេក្ខតីតិ ឯត្ថ ឥក្ខធាតុ ‘‘ទស្សេតិ អនុទស្សេតី’’តិ ឯត្ថ ទិសធាតុយា សទិសត្ថោតិ អាហ ‘‘ទស្សេតិ…បេ… បរិយាយវចនានី’’តិ. តេសញ្ញេវាតិ ‘‘បេក្ខតិ អនុបេក្ខតី’’តិ បទានញ្ញេវ. បរិយាយវចនានីតិ វេវចនសទ្ទា អត្ថេ បរិព្យត្តិំ អយន្តិ គច្ឆន្តិ ឥមេហីតិ បរិយាយានិ, តានិយេវ វចនានិ បរិយាយវចនានិ. សោតិ អធម្មវាទី. មោហេត្វាតិ ធម្មវាទីបុគ្គលាទិំ មោហាបេត្វា.

១៨៨. ធម្មវាទី បុគ្គលោ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. អមោហេត្វាតិ អធម្មវាទីបុគ្គលាទិំ អមោហាបេត្វា, អវិបរីតំ ជានាបេត្វាតិ អត្ថោ.

២. សតិវិនយកថា

១៩៥. បរម្មុខំ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, បរម្មុខំ វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ, វិនយកម្មំ. សង្ឃធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខានំ ទាតព្ពោ វិនយោ សម្មុខាវិនយោ. បញ្ចិមានីតិ ឯត្ថ បញ្ចន្នំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុទ្ធស្សា’’តិអាទិ. អនុវទិតស្ស ទានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតានីតិ បញ្ច អង្គានិ. ‘‘ឯកេកអង្គវសេន ន លព្ភន្តី’’តិ ឥមិនា សមុទាយវាក្យនិព្ពត្តិភាវតោ បញ្ចង្គវសេនេវ លព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. ទេសនាមត្តមេវេតន្តិ ‘‘បញ្ចិមានី’’តិ ឯតំ វចនំ ទេសនាមត្តមេវ, ន អវយវវាក្យនិព្ពត្តិវចនន្តិ អធិប្បាយោ. ធម្មន្តិ ភូតំ. ឯត្ថាតិ ‘‘បញ្ចិមានិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនេ. តត្ថ ចាតិ ‘‘បញ្ចិមានិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនេ ច. អនុវទន្តីតិ ឯត្ថ អនុទ្ធំសនេន វទន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចោទេន្តី’’តិ. អយំ បន សតិវិនយោ ទាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អនាគាមិនោបីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនេ, សកទាគាមិអាទិកេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. សោ ច ខោតិ សតិវិនយោ ច. ចោទិយមានេយេវាតិ ចោទិយមានស្សេវ, អយមេវ វា បាឋោ. តស្មិន្តិ សតិវិនយស្មិំ ទិន្នេតិ សម្ពន្ធោ. អចោទិតត្តា កថា ន រូហតីតិ អាហ ‘‘ចោទេន្តោបី’’តិអាទិ. អាបជ្ជតីតិ ចោទកោ អាបជ្ជតិ. ចោទនាទិអសារុប្បេ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ, វិនយកម្មំ. សតិវេបុល្លបត្តស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ សតិវិនយោ.

៣. អមូឡ្ហវិនយកថា

១៩៦. ភាសិតបរិកន្តន្តិ ឯត្ថ ភាសិតបរិកន្តសទ្ទានំ ករណាបេក្ខត្តា វិសុំ ករណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វាចាយ ភាសិតំ, កាយេន បរិកន្ត’’ន្តិ. ‘‘បរិក្កមេត្វា កត’’ន្តិ ឥមិនា បរិកមតីតិ បរិកន្តំ, បរិកន្តំ ហុត្វា កតំ បរិកន្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បរិក្កមេត្វាតិ អតិក្កមិត្វា. សរតាយស្មាតិ ឯត្ថ ឧការលោបសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សរតុ អាយស្មា’’តិ. ‘‘ឯវរូបិយា អាបត្តិយា’’តិ ឥមិនា អាបជ្ជិតាតិ ឯត្ថ តុបច្ចយយោគភាវតោ កម្មត្ថឆដ្ឋិយាបិ សម្ភវភាវំ ទស្សេតិ. តុបច្ចយយោគេ កម្មត្ថឆដ្ឋី អនិច្ចំ ហោតិ, តស្មា បាឡិយំ ‘‘ឯវរូបិយា អាបត្តិយា’’តិ កម្មត្ថឆដ្ឋីភាវេន អវត្វា ‘‘ឯវរូបិំ អាបត្តិ’’ន្តិ កម្មត្ថទុតិយាភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាតិ ‘‘អាបជ្ជិត្វា’’តិ បាឋស្ស. ‘‘បឋមំ បច្ឆា’’តិ បទេហិ អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. ចោទកស្ស កថំ វិនេតិ វិនាសេតីតិ វិនយោ, ចោទកស្ស កថំ វិនេតិ វិនាសេតិ អនេនាតិ វា វិនយោ. បឋមំ មូឡ្ហភាវំ ឧបគន្ត្វា បច្ឆា អមូឡ្ហស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ.

៤. បដិញ្ញាតករណកថា

២០០. បដិជានិយតេ, បដិជាននំ វា បដិញ្ញា, តាយ ការេតព្ពំ.

៥. យេភុយ្យសិកាកថា

២០២. យេភុយ្យសិកាតិ ឯត្ថ យេភុយ្យេន បវត្តា យេភុយ្យសិកា, ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាសម្បាទិកា កិរិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា កិរិយាយា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សា កិរិយាយាតិ យស្សា យេភុយ្យតាសម្បាទិកាយ កិរិយាយ. ឯសាតិ យេភុយ្យតាសម្បាទិកា កិរិយា.

២០៤. ឱរមត្តកន្តិ ឯត្ថ ឱរសទ្ទោ ច មត្តសទ្ទោ ច សមូហំ កត្វា បរិត្តវាចកោ អប្បមត្តវាចកោតិ អាហ ‘‘បរិត្តំ អប្បមត្តក’’ន្តិ. ‘‘ភណ្ឌនមត្តមេវា’’តិ ឥមិនា ន មហន្តំ វិវាទាធិករណំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ន ច គតិគតន្តិ ឯត្ថ ចិរកាលភាវំ ន ច គតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វេ តយោ…បេ… អវិនិច្ឆិត’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថេវាតិ តស្មិំ តស្មិំ វិវាទាធិករណជាតអាវាសេ ឯវ, ន ច សរិតសារិតបទានំ សុទ្ធការិតកិរិយភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សយំ សរិតំ វា អញ្ញេហិ សារិតំ វា ន ហោតី’’តិ. តេហិ ភិក្ខូហីតិ វិវាទការកេហិ ភិក្ខូហិ. ‘‘សលាកំ គាហេន្តោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ជានាតី’’តិ បទស្ស កត្តារំ ទស្សេតិ. ឥមិនា នីហារេនាតិ ឥមិនា ការណេន. អបិ នាមាតិ ឥមិនា អប្បេវនាមសទ្ទោ អបិនាមបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. អស្សូតិ ភវេយ្យុំ. ឥមិនា ‘‘បាឡិយំ អធម្មវាទី ពហុតរា ភវេយ្យុំ, អប្បេវ នាម សាធូ’’តិ យោជនានយំ ទស្សេតិ. ‘‘អយមស្ស អជ្ឈាសយោ ហោតី’’តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ សលាកគាហស្ស. ទ្វីសុបីតិ ‘‘ជានាតិ សង្ឃោ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ច ‘‘អប្បេវ នាម សង្ឃោ ភិជ្ជេយ្យា’’តិ ច ទ្វីសុបិ បទេសុ.

‘‘អធម្មេន គណ្ហន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘គណ្ហន្តី’’តិ កិរិយាបទស្ស អធម្មវាទិនោ ឯវ កត្តា នាមាតិ អាហ ‘‘អធម្មវាទិនោ’’តិ. ‘‘ទ្វេ ធម្មវាទិនោ’’តិ ឥមិនា ‘‘វគ្គា គណ្ហន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘គណ្ហន្តី’’តិ កិរិយាបទស្ស ធម្មវាទិនោ ឯវ កត្តា នាមាតិ ទស្សេតិ. ន ច យថាទិដ្ឋិយា គណ្ហន្តីតិ ឯត្ថ ធម្មវាទិនោ ហុត្វា ធម្មវាទិសលាកំ អគ្គហេត្វា អធម្មវាទិសលាកស្ស គហណំ ន ច យថាទិដ្ឋិយា គណ្ហន្តិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ធម្មវាទិនោ ហុត្វា’’តិអាទិ. បដិវត្តេត្វាតិ ឥមមេវត្ថំ បដិសេធេត្វា. ‘‘បរិវត្តេត្វា’’តិបិ បាឋោ, ហេដ្ឋុបរិយាយំ កត្វាតិ អត្ថោ. តេតិ ធម្មវាទិនោ. ឯត្ថាតិ សមថក្ខន្ធកេ.

៦. តស្សបាបិយសិកាកថា

២០៧. អសុចីតិ ឯត្ថ នត្ថិ សុចីនិ កាយវចីកម្មានិ ឯតស្សាតិ អសុចីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសុចីហិ កាយវចីកម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ. ឯសេវ នយោ អលជ្ជីតិ ឯត្ថាបិ. សានុវាទោតិ ឯត្ថ អនុវាទឧបវាទសទ្ទានំ បរិយាយត្តា វុត្តំ ‘‘សឧបវាទោ’’តិ. ឥតិ បញ្ចាតិ ឥមានិ បញ្ច អង្គានិ. ឯត្ថាតិ តស្សបាបិយសិកកម្មេ. ឥទន្តិ កម្មំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ វិត្ថារោ. យោ បុគ្គលោ បាបិយោតិ យោជនា. បាបុស្សន្នតាយាតិ លាមកុស្សន្នតាយ. ឥមិនា អយញ្ច បាបោ អយញ្ច បាបោ, អយមិមេសំ វិសេសេន បាបោតិ បាបិយោតិ ច បាបានំ អតិសយេន បាបោតិ បាបិយោតិ ច វចនត្ថោ ទស្សិតោ. តស្សាតិ បុគ្គលស្ស. ឥមិនា តស្ស បាបិយស្ស កត្តព្ពំ តស្សបាបិយសិកំ, តមេវ កម្មំ តស្សបាបិយសិកកម្មន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ យការេ ទ្វេភាវោ អត្ថិ, សោ អយុត្តោយេវ. ‘‘យេភុយ្យសិកា’’តិ ឯត្ថ យការេ ទ្វេភាវស្ស ទស្សនតោ ឯត្ថាបិ ទ្វេភាវោ យុត្តោ ភវេយ្យាតិ លិខន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧. តិណវត្ថារកាទិកថា

២១២. កក្ខឡតាយ វាឡតាយាតិ ឯត្ថ កក្ខឡស្ស ភាវោ កក្ខឡតា, វាឡស្ស ភាវោ វាឡតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កក្ខឡភាវាយ ចេវ វាឡភាវាយ ចា’’តិ. ឥមិនា តាបច្ចយស្ស សមូហត្ថញ្ច ស្វត្ថញ្ច បដិក្ខិបតិ. ‘‘កក្ខឡតាយ វាឡតាយា’’តិ ព្យញ្ជនតោយេវ នានំ, ន អត្ថតោ. ភេទាយាតិ ឯត្ថ អញ្ញស្ស ភេទំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘សង្ឃភេទាយា’’តិ. គិលានេបីតិ បិសទ្ទោ អញ្ញេ បន កា កថាតិ ទស្សេតិ. តត្ថេវាតិ អធិករណវូបសមដ្ឋានេយេវ. ‘‘ឯកតោ’’តិ ឥមិនា ឯកជ្ឈន្តិ បទស្ស ‘‘ឯកតោ’’តិ បទេន សមានតំ ទស្សេតិ, ឯកសទ្ទតោ ជ្ឈបច្ចយោ ច តោបច្ចយោ ច វិសេសោ, ‘‘តិណវត្ថារកសទិសត្តា’’តិ ឥមិនា សទិសូបចារំ ទស្សេតិ. តិណេហិ អវត្ថរិតព្ពន្តិ តិណវត្ថារំ, គូថមុត្តំ, តិណវត្ថារមិវ តិណវត្ថារកំ. ឯត្ថ អធិករណមេវ មុខ្យតោ លព្ភតិ, សមថោ បន ផលូបចារតោ, សទិសត្ថេ កបច្ចយោ. តមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. ឃដ្ដិយមានំ គូថំ វា មុត្តំ វាតិ យោជនា. ‘‘ឃដ្ដិយមាន’’ន្តិ បទំ ហេតុអន្តោគធវិសេសនំ, ‘‘ពាធតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សុប្បដិច្ឆាទិតស្ស បន អស្ស គូថមុត្តស្សាតិ យោជនា. ‘‘សុប្បដិច្ឆាទិតស្សា’’តិ បទម្បិ ហេតុអន្តោគធវិសេសនមេវ, ‘‘ន ពាធតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យំ អធិករណំ សំវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. មូលានុមូលន្តិ មូលញ្ច អនុមូលញ្ច មូលានុមូលំ. តន្តិ អធិករណំ. ឥមិនា កម្មេនាតិ តិណវត្ថារកកម្មេន. គូថំ តិណេហិ បដិច្ឆន្នំ សុវូបសន្តំ ហោតិ វិយ តិណវត្ថារកេន បដិច្ឆន្នំ សុវូបសន្តំ ហោតីតិ យោជនា. ឥតីតិ តស្មា.

២១៣. ថុល្លវជ្ជន្តិ ឯត្ថ ថុល្លច្ចយស្សាបិ ថុល្លវជ្ជត្តា ឥធ បារាជិកសង្ឃាទិសេសមេវាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បារាជិកញ្ចេវ សង្ឃាទិសេសញ្ចា’’តិ. គិហិបដិសំយុត្តន្តិ ឯត្ថ គិហីនំ បដិសំយុត្តំ គិហិបដិសំយុត្តន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គិហីន’’ន្តិអាទិ. ‘‘ហីនេនា’’តិ បទំ ‘‘ខុំសនវម្ភន’’ ឥតិ បទេនេវ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ធម្មិកបដិស្សវេសូតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ.

២១៤. កម្មវាចាបរិយោសានេ វុដ្ឋិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អធិករណវូបសមដ្ឋានេ. អញ្ញាវិហិតាបីតិ អធិករណវិនិច្ឆយតោ អញ្ញស្មិំ ឋានេ ចិត្តំ អាវិហិតាបិ ឋបិតាបិ. ឧបសម្បទមណ្ឌលតោតិ ឧបសម្បទសីមពិម្ពតោ, យេ បនាតិ ភិក្ខូ បន, ទិដ្ឋាវិកម្មំ ករោន្តីតិ វា អនាគតាតិ វា និសិន្នាតិ វា សម្ពន្ធោ. តេហិ វាតិ អធិករណំ វិនិច្ឆិនន្តេហិ ភិក្ខូហិ វា. តត្ថាតិ អធិករណវិនិច្ឆិតដ្ឋានំ. ឆន្ទំ ទត្វាតិ ឆន្ទំ សង្ឃស្ស ទត្វា. បរិវេណាទីសូតិអាទិសទ្ទេន អាវាសាទយោ សង្គណ្ហាតិ. តេតិ ភិក្ខូ.

៨. អធិករណកថា

២១៥. វិបច្ចតាយាតិ ឯត្ថ វិការភាវេន បតតិ បវត្តតីតិ វិបច្ចំ, ចិត្តទុក្ខំ, តទេវ វិបច្ចតា, តទត្ថាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តទុក្ខត្ថ’’ន្តិ. ‘‘ផរុសវចន’’ន្តិ ឥមិនា វោហារ សទ្ទោ វចនបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. យោ តត្ថាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ អនុវទន្តេសូ’’តិ. យោ ឧបវាទោតិ យោជនា. ‘‘អនុវទនា’’តិ ឯតំ បទន្តិ យោជនា. អាការទស្សនន្តិ អនុវទនស្ស អាការទស្សនំ, ទស្សនហេតុ វា. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥមិនា អនុសម្បវង្កតាតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទស្ស ន ឧបច្ឆិន្នត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថេវាតិ អនុវទនេ ឯវ. សម្បវង្កតាតិ សម្មា បការេន និន្នបោនបព្ភារតា. អព្ភុស្សហនតាតិ ឯត្ថ អតិរេកំ ឧស្សាហនតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. អនុពលប្បទានន្តិ ឯត្ថ បុនប្បុនំ ពលស្ស បទានន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុរិមវចនស្សា’’តិអាទិ.

កិច្ចយតាតិ ឯត្ថ ‘‘មា បណ្ឌិច្ចយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១) វិយ ព្យញ្ជនវឌ្ឍនវសេន យការាគមោតិ អាហ ‘‘កិច្ចមេវ កិច្ចយ’’ន្តិ. ‘‘ឧភយំបេតំ សង្ឃស្សេវ អធិវចន’’ន្តិ ឥមិនា កិច្ចករណីយសទ្ទោ កត្តុវាចកោតិ ទស្សេតិ, សង្ឃោ ហិ ករោតីតិ វចនត្ថេន កិច្ចោតិ ច ករណីយោតិ ច វុច្ចតិ. តស្ស ភាវោ, កិច្ចយតា ករណីយតាតិ វុត្តេ សង្ឃកម្មំយេវ លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយំបេតំ សង្ឃកម្មស្សេវ អធិវចន’’ន្តិ. យទិ កម្មវាចកោ ភវេយ្យ, ‘‘កត្តព្ពន្តិ កិច្ចំ, ករណីយ’’ន្តិ វុត្តេយេវ សង្ឃកម្មស្ស លភនតោ តាបច្ចយោ ស្វត្ថោ ភវេយ្យ. ឯវញ្ហិ សតិ កិច្ចយស្ស ភាវោ កិច្ចយតា ករណីយស្ស ភាវោ ករណីយតាតិ វចនត្ថោ ន កត្តព្ពោ ភវេយ្យ, កតោ ច, តស្មា ន កម្មវាចកោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សេវាតិ សង្ឃកម្មស្សេវ. តត្ថាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ. សីមដ្ឋកសង្ឃន្តិ ‘‘ឧបចារសីមាទីសុ ឋិតំ សង្ឃំ. សោធេត្វាតិ ឯត្ថ សោធនំ នាម សីមដ្ឋកសង្ឃស្ស ហត្ថបាសនយនំ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អាហរណំ, សីមតោ ពហិករណំ. តមេវត្ថំ ឯកទេសតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា’’តិ. អបលោកេតិ អាបុច្ឆតិ អនេនាតិ អបលោកនំ, តំយេវ កម្មំ អបលោកនកម្មំ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ. ‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទិនា សង្ឃគណបុគ្គលេ ញាបេតិ ឯតាយាតិ ញត្តិ, សាយេវ កម្មំ ញត្តិកម្មំ, ញត្តិយេវ ទុតិយំ ញត្តិទុតិយំ, តមេវ កម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ញត្តិ បឋមំ ឋបិតា, កម្មវាចាយេវ ទុតិយា ហោតិ, ‘‘ផស្សបញ្ចមា’’តិអាទីសុ (ធាតុ. ៣១៦) វិយ បន បដិលោមវសេន វោហារំ កត្វា ‘‘ញត្តិទុតិយា’’តិ វុត្តំ. ផស្សបញ្ចមាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ១ អាទយោ) ‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ, ចេតនា ហោតិ, ចិត្តំ ហោតី’’តិ ផស្សំ បឋមំ វុត្តំ, បដិលោមវសេន បន វោហារំ កត្វា ‘‘ផស្សបញ្ចមា’’តិ ធាតុកថាយំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ ញត្តិ ចតុត្ថកម្មេបិ. ឯកាយ ច អនុសាវនាយាតិ ញត្តិតោ អនុបច្ឆា សាវេតព្ពាតិ អនុសាវនា, តាយ, តីហិ ច អនុសាវនាហីតិ ញត្តិតោអនុ បច្ឆា, បុនប្បុនំ វា តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពាតិ អនុសាវនា, តាហិ. តត្ថាតិ ចតូសុ កម្មេសុ.

អបលោកេត្វាវាតិ ឯត្ថ ឯវផលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិកម្មាទិវសេន ន កាតព្ព’’ន្តិ. ញត្តិកម្មម្បីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ អបលោកនកម្មមេវ, អថ ខោ ញត្តិកម្មម្បីតិ ទស្សេតិ. ញត្តិទុតិយកម្មំ បនាតិ ឯត្ថ បនសទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ, បក្ខន្តរជោតកោ វា. តត្ថាតិ ទ្វីសុ កម្មេសុ. គរុកានីតិ អលហុកានិ. អវសេសានីតិ ឆហិ កម្មេហិ អវសេសានិ, ឯវរូបានិ លហុកកម្មានីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អវសេសា’’តិបិ បាឋោ, សម្មុតិយោតិ សម្ពន្ធោ. អបលោកេត្វាបីតិ បិសទ្ទោ ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាបីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. អញ្ញត្ថាបោហនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិកម្មញត្តិចតុត្ថកម្មវសេន បន ន កាតព្ពមេវា’’តិ. ញត្តិចតុត្ថកម្មំ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សមថក្ខន្ធកេ.

វិត្ថារតោ បន អាគតោយេវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេសន្តិ ចតុន្នំ កម្មានំ. យំ បន អត្ថជាតំ អនុត្តានន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ចតូសុ កម្មេសុ. តន្តិ អត្ថជាតំ. ឯវន្តិ ឯវំ កម្មវគ្គេយេវ វណ្ណយមានេ. ហីតិ លទ្ធគុណជោតកោ. សុវិញ្ញេយ្យាតិ សុខេន វិញ្ញាតព្ពា.

២១៦. បាឡិវសេនេវាតិ ន អដ្ឋកថាវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

២២០. យេនាតិ ចិត្តុប្បាទេន. ឥមិនា វិវទន្តិ អនេនាតិ វិវាទោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សមថេហិ ចាតិ ចសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ វិវាទោយេវ, អថ ខោ អធិករណញ្ចាតិ សម្បិណ្ឌេតិ, អថ វា សមថេហិ ចាតិ សមថេហិ ឯវ. ឥមិនា សមថេហិ អធិករីយតិ វូបសមីយតីតិ អធិករណន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វិវាទោយេវ អធិករណំ វិវាទាធិករណំ. ឯវមាទិនា នយេនាតិ អាទិសទ្ទេន អនុទ្ធំសនេន វទន្តិ អនេន ចិត្តុប្បាទេនាតិ អនុវាទោតិអាទយោ វចនត្ថេ សង្គណ្ហាតិ.

២២២. សន្ធាយភាសិតវសេនាតិ លោកវជ្ជំ សន្ធាយ ភាសិតស្ស វចនស្ស វសេន. សន្ធាយភាសិតត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ បថវិខណនាទិកេ យស្មិំ អាបត្តាធិករណេតិ យោជនា. តស្មិន្តិ កុសលចិត្តង្គេ អាបត្តាធិករណេ. តស្មាតិ យស្មា ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា. ឥទន្តិ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ វចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សន្ធាយ អវុត្តំ ទស្សេត្វា សន្ធាយ វុត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ បន សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ ឥទំ បនាតិ ការណំ បន សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. យំ អាបត្តាធិករណន្តិ យោជនា. ‘‘លោកវជ្ជ’’ន្តិ បទេ តុល្យាធិករណំ. លោកស្មិំ, លោកេហិ វា វជ្ជេតព្ពន្តិ លោកវជ្ជំ. តន្តិ អាបត្តាធិករណំ. តត្ថាតិ អាបត្តាធិករណេ. វិកប្បោតិ វិវិធា កប្បនំ, វិវិធតក្កោ វា. យំ បនាតិ អាបត្តាធិករណំ បន. ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជ’’ន្តិ បទេ តុល្យាធិករណំ. ភគវតោ បញ្ញត្តិយា ហេតុភូតាយ វជ្ជេតព្ពន្តិ បណ្ណត្តិវជ្ជំ. តន្តិ អាបត្តាធិករណំ, អកុសលំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ចីតិ អប្បមត្តកំ, អាបត្តានាបត្តិំ អជានន្តស្ស អាបជ្ជនតោតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា អព្យាកតំ ហោតិ, តស្មា. តត្ថាតិ បណ្ណត្តិវជ្ជភូតេ អាបត្តាធិករណេ. ‘‘អាបត្តាធិករណំ…បេ… កុសល’’ន្តិ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ យោជនា.

យទិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ, អថ ននុ អាបត្តាធិករណំ កុលលន្តិ វត្តព្ពោ ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. យន្តិ អាបត្តាធិករណំ. ‘‘ឥទំ វុច្ចតិ…បេ… កុសល’’ន្តិ វទេយ្យ សចេតិ យោជនា. ឯឡកលោមញ្ច បទសោធម្មញ្ច ឯឡកលោមបទសោធម្មានិ, តានិ អាទីនិ យេសំ តានីតិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទីនិ, តានិ សមុដ្ឋានានិ យាសន្តិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានា, តាសំ អាបត្តីនម្បីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានាសុ អាបត្តីសុ. អាបត្តិយា អង្គន្តិ អាបត្តិយា ការណំ. ឯវំ អាបត្តិយា អនង្គំ ទស្សេត្វា តស្សាយេវ អង្គំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ចលិតប្បវត្តានន្តិ ចលិតេន ហេតុភូតេន បវត្តានំ. អថ វា ចលិតោ ច កាយោ, បវត្តា ច វាចាតិ ចលិតប្បវត្តា, តាសំ ចលិតប្បវត្តានំ កាយវាចានំ. តញ្ចាតិ កាយវាចានំ អញ្ញតរញ្ច. អព្យាកតន្តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ.

អយមត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តេនាតិ ចិត្តេន. ‘‘ឥទំ…បេ… សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា សញ្ជានន្តោតិ ឯត្ថ សំសទ្ទស្ស សុន្ទរត្ថំ សហ អាការេន ទស្សេតិ. ‘‘វីតិក្កម…បេ… កប្បេត្វា’’តិ ឥមិនា ចេច្ចាតិ បទស្ស អត្ថំ សហ វិសេសនេន ទស្សេតិ. ‘‘ឧបក្កមវសេន…បេ… បេសេត្វា’’តិ ឥមិនា អភិវិតរិត្វាតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បាឡិយំ យំសទ្ទោវីតិក្កមវិសយោតិ អាហ ‘‘យំ អាបត្តាធិករណំ វីតិក្កម’’ន្តិ. ‘‘អាបជ្ជតី’’តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. ឯវំ វីតិក្កមតោ តស្ស ភិក្ខុនោតិ យោជនា.

អព្យាកតវារេបីតិ បិសទ្ទោ អកុសលវារំ អបេក្ខតិ. តស្សាតិ ចិត្តស្ស. អជានន្តោតិអាទីនំ បទានមត្ថោ អកុសលវារេ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពោ. យំ អាបត្តាធិករណន្តិអាទីនំ បទានមត្ថោ អកុសលវារេន សទិសោយេវ.

២២៤. អយំ វិវាទោ នោ អធិករណន្តិអាទីសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.

៩. អធិករណវូបសមនសមថកថា

២២៨. ចតុវគ្គករណេ កម្មេតិ សីមសម្មុតិអាទិកម្មេ. បញ្ចវគ្គករណេតិ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ ឧបសម្បទាទិកម្មេ. ទសវគ្គករណេតិ មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ ឧបសម្បទកម្មេ. វីសតិវគ្គករណេតិ អព្ភានកម្មេ. កម្មប្បត្តាតិ កម្មស្ស បត្តា យុត្តា អនុរូបា.

២៣០. សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ បដិគ្គណ្ហិតព្ពំ. សម្បដិច្ឆិត្វា ច បន អតិក្កាមេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ភណ្ឌកន្តិ ចីវរាទិភណ្ឌកំ. មាននិគ្គហត្ថាយាតិ ភណ្ឌនជាតានំ មានស្ស និគ្គហត្ថាយ. កតិបាហន្តិ កតិបយាហំ, ទ្វីហតីហន្តិ អត្ថោ.

២៣១. អនន្តានិ ចេវ ភស្សានីតិ ឯត្ថ អនន្តសទ្ទោ អបរិមាណសទ្ទេន អត្ថតោ ឯកោតិ អាហ ‘‘អបរិមាណានី’’តិ. ‘‘វចនានី’’តិ ឥមិនា ភស្សសទ្ទោ វចនបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ឧព្ពាហិកាយ សម្មនិតព្ពោតិ កេន សម្មនិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អបលោកេត្វា វា’’តិអាទិ. ឥមិនា អបលោកនកម្មេន វា ញត្តិទុតិយកម្មេន វា សម្មនិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. អនន្តានិ ភស្សានិ ធម្មកថិកំ ឧទ្ធរិត្វា ពាហតិ បដិសេធេតិ ឥមាយ សម្មុតិយាតិ ឧព្ពាហិកា, តាយ. ឯវំ សម្មតេហិ បន ភិក្ខូហិ វិនិច្ឆិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. វិសុំ និសីទិត្វា តស្សាយេវ បរិសាយ និសីទិត្វា វាតិ យោជនា. អញ្ញេហីតិ សម្មតភិក្ខូហិ អញ្ញេហិ.

២៣៣. តត្រស្សាតិ ឯត្ថ តត្រ អស្សាតិ បទវិភាគំ កត្វា តសទ្ទោ បរិសវិសយោ បសិទ្ធវិសយោ, អស្សសទ្ទោ អាខ្យាតិកោតិ អាហ ‘‘តស្សំ បរិសតិ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘នេវ សុត្តំ អាគត’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ‘‘នោ សុត្តវិភង្គោ’’តិ វក្ខមានត្តា មាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ន មាតិកា អាគតា’’តិ. វិនយោបីតិ ខន្ធកវិនយោបិ. បិសទ្ទេន សុត្តវិភង្គំ អបេក្ខតិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយាតិ ឯត្ថ ឆាយាសទ្ទោ បដិពិម្ពេ ច បភាយ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនមត្តមេវា’’តិ, ព្យញ្ជនបដិពិម្ពិកព្យញ្ជនបភាវន្តភូតំ អត្ថំ អគ្គហេត្វា ព្យញ្ជនបដិពិម្ពព្យញ្ជនបភាមត្តមេវ គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិសេធេតី’’តិ ឥមិនា បដិពាហសទ្ទោ បដិសេធត្ថោយេវ, ន មទ្ទនត្ថោតិ ទស្សេតិ. បដិពាហនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ជាតរូបរជតខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណាទីសូ’’តិអាទិ. កិន្តិ កេន ការណេន, កស្មា ការណា វា. ឥមេតិ ជាតរូបាទិបដិគ្គាហកេ ភិក្ខូ. ការេថាតិ តុម្ហេ ការេយ្យាថ. ឯយ្យាថស្ស ហិ ឯថាទេសោ. បុច្ឆាយំ សត្តមីវិភត្តិ ហោតិ. សុត្តេតិ សុត្តន្តបិដកេ. អបរោ ធម្មកថិកោ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមេសន្តិ ឱលម្ពេត្វា និវាសេន្តានំ. ឯត្ថាតិ ឱលម្ពេត្វា និវាសនេ.

២៣៤. ពហុតរា ភិក្ខូតិ ឯត្ថ ទ្វិគុណតិគុណាទិនា អធិកា ឯវ ពហុតរា នាមាតិ អាហ ‘‘ឯកេនបិ អធិកា ពហុតរាវា’’តិ. ‘‘កោ បន វាទោ’’តិអាទិនា ‘‘ឯកេនបី’’តិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស គរហត្ថំ ទស្សេតិ.

តិវិធសលាកគ្គាហកថា

២៣៥. សញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថ សញ្ញាបនំ សញ្ញត្តិ, តទត្ថាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សញ្ញាបនត្ថាយា’’តិ. គូហិតព្ពោតិ គូឡ្ហោ, សោយេវ គូឡ្ហកោ, សលាកគ្គាហោ កាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. វិវរិតព្ពោតិ វិវដោ, សោយេវ វិវដកោ. សស្ស អត្តនោ កណ្ណសមីបេ ជប្បីយតិ កថីយតីតិ សកណ្ណជប្បោ, សោយេវ សកណ្ណជប្បកោ. ‘‘និមិត្តសញ្ញំ អារោបេត្វា’’តិ ឥមិនា វណ្ណាវណ្ណាយោ កត្វាតិ ឯត្ថ វណ្ណសទ្ទោ សណ្ឋានវាចកោតិ ទស្សេតិ. សុសណ្ឋានទុសណ្ឋានា សលាកាយោ កត្វាតិ អត្ថោ. តតោតិ វិសភាគករណតោ បរំ គហេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពាបិ តា សលាកាយោតិ យោជនា. កត្វាតិ បក្ខិបនំ កត្វា. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អលជ្ជុស្សន្នាយា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ‘‘យាវតតិយ’’ន្តិ ឥមិនា បច្ចុក្កឌ្ឍិតព្ពន្តិ ឯត្ថ បុនប្បុនំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍិតព្ពន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. អតិរេកជាតេតិ អធម្មវាទីហិ អតិរេកតោ ជាតេ សតីតិ សម្ពន្ធោ. យាវតតិយម្បីតិ បិសទ្ទោ តតោ ឩនេ ឯកទ្វេវារេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ.

សកណ្ណជប្បកេ បន ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សចេ សង្ឃត្ថេរោ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ សង្ឃត្ថេរោ. វយោអនុប្បត្តាតិ បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តា. ឯតន្តិ អធម្មវាទិសលាកំ. អស្សាតិ សង្ឃត្ថេរស្ស. ឥតរា សលាកាតិ អធម្មវាទិសលាកាហិ អញ្ញា ធម្មវាទិសលាកា. សោតិ សង្ឃត្ថេរោ. តន្តិ ធម្មវាទិសលាកំ. តតោតិ នេវ អវពុជ្ឈនការណា. វុត្តនយមេវាតិ គូឡ្ហកេ វុត្តនយមេវ. វិវដោ អត្ថោ ឥមស្សាតិ វិវដត្ថោ.

តស្សបាបិយសិកាវិនយកថា

២៣៨. បារាជិកសាមន្តំ នាមាតិ បារាជិកស្ស អាសន្នំ នាម. អទិន្នាទានាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន មនុស្សវិគ្គហ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបារាជិកេ សង្គណ្ហាតិ. និព្ពេឋយមានន្តិ វេឋនរហិតំ, តមេនំ ភិក្ខុន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា និព្ពេឋេន្តន្តិ ឯត្ថ អន្តសទ្ទោ មានសទ្ទបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. អតិវេឋេតីតិ ឯត្ថ កេហិ អតិវេឋេតីតិ អាហ ‘‘ឥង្ឃាយស្មាតិអាទិវចនេហី’’តិ. តេនាតិ ចោទកេន. មន្តិ មមំ. អាហាតិ ចុទិតកោ អាហ. ឯតស្សាតិ អវជាននបដិជាននាទិការកស្ស បាបិយស្ស បុគ្គលស្ស. សីលវា ភវិស្សតីតិ បាបិយោ បុគ្គលោ សចេ សីលវា ភវិស្សតិ. បដិប្បស្សទ្ធិន្តិ បាបិយភាវតោ បដិប្បស្សម្ភនំ. នោ ចេតិ សីលវា នោ ភវិស្សតិ ចេ. តថា នាសិតោតិ តេន តស្ស បាបិយសិកកម្មករណេន នាសំ គតោ ភវិស្សតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ សមថក្ខន្ធកេ.

ឥតិ សមថក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.