៥. ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកំ

ខុទ្ទកវត្ថុកថា

២៤៣. ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ មុដ្ឋិកមល្លាតិ មុដ្ឋិកេន មថន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ហិំសន្តីតិ មុដ្ឋិកមល្លា. ឥមិនា បាឡិយំ បទស្ស ហេដ្ឋុបរិយំ ទស្សេតិ. គាមមុទវាតិ ឯត្ថ ឆវិរាគមណ្ឌនានុយុត្តេន មុទោ មោទនំ ឯតេសមត្ថីតិ មុទវា, គាមេ វសន្តា មុទវា គាមមុទវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆវិរាគមណ្ឌនានុយុត្តា នាគរិកមនុស្សា’’តិ. ‘‘វណ្ណវា អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១៩៣; បាចិ. ៦៧) វិយ វចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ថម្ភេតិ ឯត្ថ ន យត្ថ កត្ថចិ ថម្ភោ ហោតិ, អថ ខោ ន្ហានតិត្ថេ និខណិត្វា ឋបិតថម្ភោយេវាតិ អាហ ‘‘ន្ហានតិត្ថេ និខណិត្វា ឋបិតត្ថម្ភេ’’តិ.

ឥដ្ឋកាសិលាទារុកុដ្ដានន្តិ ឥដ្ឋកាកុដ្ដសិលាកុដ្ដទារុកុដ្ដានំ. អដ្ឋបទាការេនាតិ អដ្ឋបទផលកាការេន. រាជិយោតិ លេខាយោ. តត្ថាតិ អដ្ដានេ, អាកិរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. គន្ធព្ពហត្ថកោតិ គន្ធព្ពានំ វីណាហត្ថោ វិយាតិ គន្ធព្ពហត្ថកោ. ទារូហិ កតត្តា វុត្តំ ‘‘ទារុមយហត្ថេនា’’តិ. តេនាតិ គន្ធព្ពហត្ថេន, គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កុរុវិន្ទកបាសាណចុណ្ណានីតិ ឯវំនាមកស្ស បាសាណស្ស ចុណ្ណានិ. តន្តិ កតគុឡិកកលាបកំ, គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. វិគ្គយ្ហាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស សរីរេ ទឡ្ហំ គហេត្វាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ សរីរេន សរីរ’’ន្តិ. មករទន្តកេតិ មករនាមកស្ស មច្ឆស្ស ទន្តសទិសេ ទន្តេ. មល្លកមូលសណ្ឋានេនាតិ ខេឡបដិគ្គហបាទសណ្ឋានេន. គិលានស្សាបីតិ បិសទ្ទោ អគិលានស្ស បគេវាតិ ទស្សេតិ.

២៤៤. ទន្តេតិ មករទន្តេ. អកតំ មល្លកំ អកតមល្លកំ. កបាលខណ្ឌំ វាតិ វាសទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. កាសផុល្លវិរហិតត្តា វត្ថវដ្ដិ ឧក្កាសិកា នាម. នត្ថិ កាសំ ផុល្លមេតិស្សាតិ ឧក្កាសា, សា ឯវ ឧក្កាសិកា. យស្ស កស្សចីតិ គិលានាគិលានស្ស វា ជរាទុព្ពលតរុណពលវស្ស វា. បិដ្ឋិន្តិ បិដ្ឋិយំ, អយមេវ វា បាឋោ. បាណិតលស្ស បុថុដ្ឋានំ បុថុបាណិ, តេន កតំ បុថុបាណិកំ, ហត្ថបរិកម្មំ, តេន វុត្តំ ‘‘ហត្ថបរិកម្មំ វុច្ចតី’’តិ. សព្ពេសន្តិ ន្ហាយន្តានំ វា អន្ហាយន្តានំ វា សព្ពេសំ.

២៤៥. កណ្ណតោតិ កណ្ណច្ឆិទ្ទតោ. មុត្តោលម្ពកាទិវល្លិសទិសត្តា វល្លិកា នាម. បលម្ពកសុត្តន្តិ បរិមុញ្ចិត្វា លម្ពិយតិ អនេនាតិ បលម្ពកំ, តមេវ សុត្តំ បលម្ពកសុត្តំ. វលយន្តិ និយុរំ.

២៤៦. ទ្វីហិ មាសេហិ និយុត្តំ ទុមាសិកំ. ទ្វេ អង្គុលានិ ឯតស្សាតិ ទុវង្គុលំ, កេសោ. ឧភយេនបីតិ ទុមាសិកទុវង្គុលសង្ខាតេន ឧភយេនបិ. អយម្បិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោវ វុត្តោតិ យោជនា. តតោតិ ទុមាសិកទុវង្គុលតោ.

ឱសណ្ឋេន្តីតិ ឯត្ថ ឱលិខិត្វា សមំ បតិដ្ឋាបេន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱលិខិត្វា សន្និសីទាបេន្តី’’តិ. ទន្តមយាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន អដ្ឋិមយាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ហត្ថផណេនាតិ ហត្ថសង្ខាតេន ផណេន. ចិក្ខល្លេនាតិ ចិក្ខល្លសទិសេន និយ្យាសេន. ឧទកតេលេនាតិ ឯត្ថ ឧទកញ្ច តេលញ្ចាតិ ច ឧទកសង្ខាតេន តេលេនាតិ ច អត្ថំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘ឧទកមិស្សកេន តេលេនា’’តិ. ឥមិនា ឧទកេន មិស្សកំ តេលំ ឧទកតេលន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឧដ្ឋលោមេតិ ឧដ្ឋិតលោមេ. ហត្ថំ តេមេត្វាតិ ហត្ថំ ឧទកតេលេន តេមេត្វា. ឧណ្ហាភិតត្តរជោកិណ្ណសិរានម្បីតិ ឧណ្ហេន អភិតត្តោ ច រជេហិ ឱកិណ្ណសិរោ ច ឧណ្ហាភិតត្តរជោកិណ្ណសិរា, អថ វា ឧណ្ហេន អភិតត្តោ សិរោ ឯតេសន្តិ ឧណ្ហាភិតត្តសិរា, រជេហិ ឱកិណ្ណោ សិរោ ឯតេសន្តិ រជោកិណ្ណសិរា, ឧណ្ហាភិតត្តសិរា ច រជោកិណ្ណសិរា ច ឧណ្ហាភិតត្តរជោកិណ្ណសិរា, បុព្ពបទេ ឧត្តរបទលោបោ, តេសម្បិ. អល្លហត្ថេនាតិ អទ្ទហត្ថេន, អយមេវ វា បាឋោ.

២៤៧. យេសុ កំសបត្តាទីសុ មុខនិមិត្តំ បញ្ញាយតិ, សព្ពានិ តានិ កំសបត្តាទីនិបីតិ យោជនា. យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កស្មិំចិ អាទាសេ វា ឧទកបត្តេ វាតិ សម្ពន្ធោ. សញ្ឆវិ នុ ខោតិ សញ្ជាតា ឆវិ នុ ខោ, អហំ ជិណ្ណោ អម្ហិ នុ ខោ, នោតិ យោជនា.

មុខំ អាលិម្បន្តីតិ ឯត្ថ កេហិ អាលិម្បន្តីតិ អាហ ‘‘វិប្បសន្នឆវិរាគករេហិ មុខលេបនេហី’’តិ. ‘‘មនោសិលាយា’’តិ ឥមិនា មនោសិលា ឯវ មនោសិលិកាតិ ទស្សេតិ. តានីតិ លញ្ឆនានិ. ហរិតាលាទីហិបីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ មនោសិលិកាយ ឯវ, អថ ខោ ហរិតាលាទីហិបីតិ ទស្សេតិ.

២៤៨. ន ភិក្ខវេ នច្ចំ វាតិអាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. និច្ចាបេន្តស្ស វាតិ បរេហិ នច្ចាបេន្តស្ស វា. សាធុគីតន្តិ សុន្ទរំ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តំ គីតំ, សជ្ជនានំ វា. ទន្តគីតម្បិ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ គីតំ. បុព្ពភាគេតិ គាយនតោ បុព្ពភាគេ. គាយាបេន្តស្សាបីតិ បរេហិ វា គាយាបេន្តស្សាបិ. យំ បនាតិ កិរិយាបរាមសនំ. យំ បហរតិ, តត្ថ បហរណេ អនាបត្តីតិ យោជនា. សព្ពន្តិ អខិលំ នច្ចគីតវាទិតំ. បស្សតោតិ បស្សន្តស្ស ច សុណន្តស្ស ច. សវនម្បិ ហិ ឯកសេសេន វា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា បស្សនេនេវ សង្គហិតំ. វិហារតោតិ អនច្ចអគីតអវាទិតដ្ឋានវិហារតោ. វិហារន្តិ នច្ចគីតវាទិតដ្ឋានវិហារំ. អសនសាលាយាតិ គាមេ ឋិតាយ អសនសាលាយ.

២៤៩. សរកិរិយន្តិ សរស្ស កិរិយំ. ឥមិនា សរកុត្តិន្តិ ឯត្ថ សរស្ស ករណំ សរកុត្តីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អលទ្ធំ សមាធិន្តិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមា ជនតាតិ ឯត្ថ សមូហិំ អវយវំ វិនា សមូហស្ស អវយវិនោ អភាវា តាបច្ចយោ ស្វត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមោ ជនោ’’តិ. តំ តំ វត្តន្តិ សុត្តន្តវត្តាទិំ តំ តំ វត្តំ. អក្ខរានិ វិនាសេត្វាតិ អញ្ញថា វត្តព្ពានិ អក្ខរានិ អញ្ញថា វទនេន ច ទីឃាទីនិ រស្សាទិវទនេន ច វិនាសេត្វា. ធម្មេ បនាតិ ឯត្ថ សទ្ទោ បន វិសេសជោតកោ. គីតតោ វិសេសោវ វេទិតព្ពោតិ ហិ អត្ថោ. សុត្តន្តវត្តន្តិ សុត្តន្តស្ស ឧច្ចារណំ វត្តំ. ឯសេវ នយោ ‘‘ជាតកវត្តំ គាថាវត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. តន្តិ វត្តំ. យទិ បន តំ វិនាសេត្វា អតិទីឃំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ សតិ យថា សុត្តន្តវត្តាទីនិ ហោន្តិ, តថា កថំ ទស្សេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘ចតុរស្សេន វត្តេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ចតុរស្សេន វត្តេនាតិ បរិបុណ្ណេន ឧច្ចារណវត្តេន. បរិមណ្ឌលានីតិ សមន្តតោ មណ្ឌលានិ ពិម្ពានិ បុណ្ណានីតិ អត្ថោ. ‘‘សរេន ភណិត’’ន្តិ ឥមិនា សរភញ្ញន្តិ ឯត្ថ សរេន ភណិតព្ពន្តិ សរភញ្ញន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សរភញ្ញេ កិរ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. តរង្គវត្ថាទីនំ ឧច្ចារណវិធានានិ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ២៤៩; សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៤៩; វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៤៨-៩) ឯតរហិ នត្ថិ. ទ្វត្តិំសវត្តានីតិ ច សង្ខ្យាមត្តមេវ អត្ថិ, ន សង្ខ្យេយ្យំ. តស្មា ដីកាសុ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៤៩; វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ. ២៤៩) ‘‘តរង្គវត្តាទីនំ ឧច្ចារណវិធានានិ នដ្ឋបយោគានី’’តិ វុត្តំ. អត្ថីតិ សំវិជ្ជន្តិ. អយញ្ហិ អត្ថិសទ្ទោ និបាតោ. តេសូតិ ទ្វត្តិំសវត្តេសុ. យន្តិ វត្តំ. ឧច្ចារណវិធានានិ នដ្ឋបយោគានិបិ តេសំ សព្ពេសំ សាមញ្ញលក្ខណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ សព្ពេសន្តិ ទ្វត្តិំសវត្តានំ, លក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អវិនាសេត្វា’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘វិការំ អកត្វា’’តិ. តត្ថ វិការករណំ នាម យត្តកាហិ មត្តាហិ អក្ខរំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តតោ អធិកមត្តាយុត្តំ កត្វា កថនំ, តថា អកត្វា សមណសារុប្បេន ចតុរស្សេន នយេន បវត្តនំយេវ លក្ខណន្តិ អត្ថោ.

ពាហិរលោមិំ ឧណ្ណិន្តិ ឯត្ថ ‘‘ពាហិរលោមិ’’ន្តិ បទំ ភាវនបុំសកន្តិ អាហ ‘‘ឧណ្ណលោមានិ ពហិ កត្វា’’តិ. ‘‘ឧណ្ណបាវារ’’ន្តិ ឥមិនា ឧណ្ណីតិ ឯត្ថ ឧត្តរបទលោបំ ទស្សេតិ. អថ វា បាវារបទេន ឧណ្ណា ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧណ្ណីតិ កត្វា តទ្ធិតបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘តថា ធារេន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វចនស្ស អត្ថាបត្តិនយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លោមានិ អន្តោ កត្វា បារុបិតុំ វដ្ដតី’’តិ.

២៥១. អង្គជាតំ ឆិន្ទន្តស្សេវាតិ អង្គជាតមេវ ឆិន្ទន្តស្សាតិ យោជនា. អថ វា អង្គជាតំ ឆិន្ទន្តស្ស ថុល្លច្ចយមេវាតិ យោជនា. អហិកីដទដ្ឋាទីសុ និមិត្តភូតេសុ ឆិន្ទន្តស្សាតិ យោជនា.

២៥២. ឧប្បន្នា ហោតីតិ បដិលាភវសេន ឧប្បន្នា ហោតិ. ឧប្បន្នភាវំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ. តត្ថ សោតិ រាជគហកោ សេដ្ឋិ, កីឡតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ សេដ្ឋិស្ស. ឥទំ បទំ ‘‘ជាលេ’’តិ បទេ សាម្យត្ថឆដ្ឋី, ‘‘ឧប្បន្នា ហោតី’’តិ បទេ សម្បទានំ. តន្តិ ចន្ទនគណ្ឋិំ. អស្សាតិ សេដ្ឋិស្ស. ឥទំ បទំ ‘‘បុរិសា’’តិ បទេ សាម្យត្ថឆដ្ឋី, ‘‘អទំសូ’’តិ បទេ សម្បទានំ. វិកុព្ពនិទ្ធីតិ វិវិធំ, វិការំ វា កុព្ពនវសេន បវត្តា ឥទ្ធិ (បដិ. ម. ៣.១២-១៦; វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៩-៣៧៣). អធិដ្ឋានិទ្ធីតិ អធិដ្ឋានវសេន បវត្តា ឥទ្ធិ (បដិ. ម. ៣.១២-១៦; វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៩-៣៧៣).

គិហី ឧបនាមេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ព្យញ្ជនំ កត្វាតិ ព្យញ្ជនំ បក្ខិបនំ កត្វា. តន្តិ សុវណ្ណតដ្ដិកាទិំ. អាមសិតុម្បីតិ បិសទ្ទោ បគេវ បដិគ្គណ្ហិតុន្តិ ទស្សេតិ. សង្ឃិកបរិភោគេន វាតិ វាសទ្ទោ បនសទ្ទត្ថោ. សង្ឃិកបរិភោគេន បនាតិ ហិ អត្ថោ. គិហិវិកដានិ វាតិ វាសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. គិហិវិកដានិ ភាជនានិបិ វដ្ដន្តីតិ ហិ អត្ថោ. កំសលោហវដ្ដលោហានំ សភាគត្តា វុត្តំ ‘‘កំស…បេ… សង្គហិតោ’’តិ.

២៥៣. ‘‘លិខិតុ’’ន្តិ ឯតំ វុត្តន្តិ យោជនា. បកតិមណ្ឌលន្តិ ឯត្ថ កិំ មករទន្តមត្តម្បិ អច្ឆិន្នមណ្ឌលន្តិ អាហ ‘‘មករទន្តច្ឆិន្នកមណ្ឌលមេវា’’តិ.

២៥៤. បហរិត្វាតិ អាវដ្ដនតោ អញ្ញមញ្ញំ បហរិត្វា. តយោ បត្តេ ឧបរុបរិ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ភូមិអាធារកោ នាម ភូមិយា អាសន្នោ ទន្តាទីហិ កតោ វលយាធារកោ. ទារុអាធារកោ នាម ឯកទារុនា កតោ អាធារកោ. ទណ្ឌាធារកោ នាម ចតុទណ្ឌតោ បដ្ឋាយ ពហូហិ ទណ្ឌេហិ កតោ អាធារកោ. តត្ថាតិ ភមកោដិសទិសទារុ អាធារកតិទណ្ឌកាធារេសុ. គហេត្វា ឯវាតិ បត្តំ គហេត្វា ឯវ, ឯកមេវ ឋបេតព្ពំ ឥតិ វុត្តន្តិ យោជនា.

តត្ថេវាតិ មិឌ្ឍន្តេយេវ. វិត្ថិណ្ណាយាតិ វិត្ថារាយ. ពាហិរបស្សេតិ កុដ្ដស្ស ពាហិរបស្សេ. កតាយាតិ កុដ្ដស្ស ថិរភាវត្ថំ កតាយ. ឯត្ថាតិ បរិភណ្ឌន្តេ.

យំ វត្ថំ បត្ថរិត្វា បត្តោ ឋបិយតីតិ វត្ថំ ចោឡកំ នាមាតិ យោជនា. តស្មិំ បនាតិ ចោឡកេ បន. យត្ថាតិ យស្សំ វាលិកាយំ. ន ទុស្សតីតិ បត្តោ ន ទុស្សតិ. បត្តមាឡកន្តិ បត្តស្ស ឋបនត្ថាយ កតំ អដ្ដំ. ភណ្ឌកុក្ខឡិកាតិ បត្តាទិភណ្ឌកានំ បក្ខិបនា ឧក្ខឡិកា. យត្ថ កត្ថចីតិ ភិត្តិខីលាទិកេ យស្មិំ កស្មិំចិ. លគ្គេន្តស្សាតិ បត្តំ ថវិកាយ លគ្គេន្តស្ស. និសីទនសយនត្ថំ វា កតំ ហោតូតិ យោជនា. អញ្ញេនាតិ បត្តតោ អញ្ញេន. អដ្ដកឆន្នេនាតិ អដ្ដបតិរូបេន, អដ្ដកសទិសេនាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ អដ្ដកឆន្នេន ឋបិតេ មញ្ចបីឋេ. អំសេ ពទ្ធិយតិ អនេនាតិ អំសពទ្ធោ, សោយេវ អំសពទ្ធកោ, តេន លគ្គេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឆត្តេ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ភត្តេន បូរោ ភត្តបូរោ, បត្តោ. ពន្ធិត្វា ឋបិតេ ឆត្តេ វា អដ្ដកំ កត្វា ឋបិតេ ឆត្តេ វាតិ យោជនា. យោ កោចិ ភត្តបូរោបិ តុច្ឆបត្តោបីតិ សម្ពន្ធោ.

២៥៥. យស្សាតិ ភិក្ខុនោ. ហត្ថេ បត្តោ អត្ថិ, សោ ឯវ ភិក្ខុ បត្តហត្ថោ ន ហោតិ, អបិច ខោ បន ហត្ថេ វា បិដ្ឋិបាទេ វា យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេ បត្តស្មិំ សតីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ អនន្តរវាក្យេបិ. ឥមេហិ វាក្យេហិ ‘‘បត្តហត្ថោ’’តិ ច ‘‘កវាដំ បណាមេតុ’’ន្តិ ច ឧបលក្ខណមត្តមេវាតិ ទស្សេតិ. សូចិំ វា អវាបុរិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. កុញ្ចិកាយ វាតិ វាសទ្ទោ ‘‘សរីរាវយវេនា’’តិ បទំ អបេក្ខតិ.

លាពុកដាហន្តិ លម្ពតីតិ លាពុ, លាពុយា កដាហំ លាពុកដាហំ. ‘‘តាវកាលិក’’ន្តិ ឥមិនា ឯកវារមេវ តេន អាមិសំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឃដិកបាលន្តិ ភាជនកបាលំ. អភុំ មេតិ អវឌ្ឍិ មយ្ហំ, ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ អត្ថោ. ‘‘អភុ មេ’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.១៤៩; ម. និ. ដី. ២.១៤៩) វត្តព្ពេ និគ្គហិតាគមវសេន ឯវំ វុត្តំ. ឧត្រាសវចនន្តិ ឧត្រាសេន វចនការណំ បទំ. ទិន្នកមេវាតិ បរេហិ ទិន្នកមេវ អាមិសន្តិ សម្ពន្ធោ.

ចម្ពេត្វាតិ មុខេន ចម្ពេត្វា. អបវិទ្ធាមិសានីតិ ឆឌ្ឌិតានិ អាមិសានិ. ឯតេសូតិ ចលកាទីសុ. អនុច្ឆិដ្ឋំ សុទ្ធបត្តន្តិ នត្ថិ ឧច្ឆិដ្ឋោ ឯត្ថាតិ អនុច្ឆិដ្ឋោ, សុទ្ធបត្តោ, តំ. ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថេនាតិ ឧច្ឆិដ្ឋោ ឯត្ថ អត្ថីតិ ឧច្ឆិដ្ឋោ, សោយេវ ហត្ថោ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថោ, តេន. វាមហត្ថេន អាសិញ្ចិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សុទ្ធបត្តេ. ឯត្តាវតាបីតិ ឯត្តកេន ឯកឧទកគេណ្ឌុសគហណមត្តេនាបិ. សោតិ សុទ្ធបត្តោ. ហត្ថំ បនាតិ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថម្បិ. បនសទ្ទោ ហេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. យំ អដ្ឋិំ វា យំ ចលកំ វាតិ យោជនា. តត្ថាតិ មច្ឆមំសផលាទីសុ. តន្តិ អដ្ឋិចលកំ. យំ បនាតិ អដ្ឋិចលកាទិំ បន, បដិខាទិតុកាមោតិ សម្ពន្ធោ, បុន ខាទិតុកាមោតិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ បត្តេ ឯវ. កត្វាតិ ឋបនំ កត្វា. យំ កិញ្ចិ អដ្ឋិកណ្ដកាទិន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៥៦. សត្ថកវេឋនកន្តិ សត្ថកស្ស វេឋនករណំ. បិប្ផលិកំ វា ទណ្ឌសត្ថកំ នាមាតិ យោជនា. បិប្ផាលេតិ ឯតាយាតិ បិប្ផលិ, សាយេវ បិប្ផលិកំ. អញ្ញម្បីតិ បិប្ផលិកតោ អញ្ញម្បិ. យំកិញ្ចិ ទណ្ឌំ យោជេត្វា កតសត្ថកំ វា ទណ្ឌសត្ថកំ នាមាតិ យោជនា. ឥមិនា ទណ្ឌេន យោជិតំ សត្ថកំ ទណ្ឌសត្ថកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

មលគ្គហិតាតិ អយមលគ្គហិតា. កិណ្ណេនាតិ មទិរាទិពីជេន កិណ្ណេន. តេនាតិ បាសាណចុណ្ណសង្ខាតេន សរិតកេន. មក្ខេតុន្តិ សូចិំ មក្ខេតុំ. មក្ខិតមធុសិត្ថកំ តំ សរិតកំ បរិភិជ្ជតីតិ យោជនា. មធុសិត្ថកបិលោតិកន្តិ មធុសិត្ថកេន មក្ខិតំ បិលោតិកំ. តត្ថាតិ និស្សេណិយំ. យាយ រជ្ជុយា កថិនេ ពន្ធន្តិ, សា រជ្ជុ កថិនរជ្ជុ នាមាតិ យោជនា. តត្ថាតិ ទីឃស្ស ភិក្ខុនោ បមាណេន កតេ កថិនេ. ទណ្ឌកេតិ កថិនទណ្ឌកម្ហិ. តស្សាតិ ទីឃស្ស ភិក្ខុនោ បមាណេន កតស្ស កថិនស្ស. ឥតរស្ស ភិក្ខុនោតិ ទីឃភិក្ខុតោ ឥតរស្ស រស្សភិក្ខុនោ.

ទណ្ឌកថិនបមាណេន កតស្ស កដសារកស្សាតិ យោជនា. ‘‘ទុគុណករណ’’ន្តិ ឥមិនា បិទលកន្តិ ទុគុណករណសង្ខាតស្ស កិរិយាវិសេសស្ស នាមន្តិ ទស្សេតិ. វិនន្ធនរជ្ជុន្តិ វិសេសេន នហិយតិ ពន្ធិយតិ ឯតាយាតិ វិនន្ធនា, សាយេវ រជ្ជុ វិនន្ធនរជ្ជុ, តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘វិនន្ធិតុំ រជ្ជុ’’ន្តិ. វិនន្ធនសុត្តកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេន សុត្តកេនាតិ វិនន្ធនសុត្តកេន. តត្ថាតិ ខុទ្ទកនិស្សេណិយំ កាចិ សុត្តន្តរិកាយោតិ សម្ពន្ធោ. បមាណសញ្ញាករណន្តិ សុត្តន្តរិកបមាណស្ស សញ្ញាករណំ. កាឡសុត្តេន សញ្ញាករណំ វិយ ហលិទ្ទិសុត្តេន សញ្ញាករណន្តិ យោជនា. អង្គុលិយា បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘បដិគ្គណ្ហន្តី’’តិ បទស្ស ‘‘អង្គុលិយា’’តិ ករណស្សេវ វុត្តត្តា កម្មស្ស អវុត្តត្តា តស្ស កម្មំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សូចិមុខ’’ន្តិ. អង្គុលិកោសកន្តិ អង្គុលិកញ្ចុកំ.

២៥៧. បាតិចង្កោដកាទិន្តិ ឯត្ថ បាតិ នាម បដិគ្គហសណ្ឋានេន កតោ សូចិអាទិភណ្ឌដ្ឋបនោ ភាជនវិសេសោ. អាកិរិត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. ឱធុនិត្វាតិ បប្ផោដេត្វា. ឃនទណ្ឌកន្តិ និរន្តរទណ្ឌកំ. អន្តោកត្វាតិ កថិនស្ស អន្តោកត្វា.

២៥៨. វិនន្ធិត្វាតិ ចោឡកេន វិនន្ធិត្វា.

២៥៩. អបរិស្សាវនកស្សេវ ភិក្ខុនោតិ យោជនា. យោ បន យាចតីតិ សម្ពន្ធោ. មជ្ឈេទណ្ឌកេតិ ទណ្ឌកស្ស មជ្ឈេ. ឧទកន្តិ អកប្បិយឧទកំ. តន្តិ ឧទកំ. យន្តិ បរិស្សាវនំ. ឧទកំ បរិសុទ្ធំ ហុត្វា សវតិ គច្ឆតិ បវត្តតិ អនេនាតិ បរិស្សាវនំ. យំ ឧទកេ ឱត្ថរិត្វា ឃដេន ឧទកំ គណ្ហន្តិ, តំ ឱត្ថរកំ នាមាតិ យោជនា. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តំ ហី’’តិអាទិ. តន្តិ បរិស្សាវនំ, ពន្ធិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ ចតូសុ ខាណុកេសុ. សព្ពបរិយន្តេតិ សព្ពបរិស្សាវនស្ស បរិយន្តេ មោចេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឱត្ថរិត្វាតិ ឱគាហេត្វា. ចីវរកុដិកាតិ ចីវរេន កតា កុដិកា, សា មកសានំ បរិត្តាណត្ថំ កតត្តា មកសកុដិកាតិ វុច្ចតិ.

២៦០. សេម្ហាទិទោសុស្សន្នកាយាតិ សេម្ហាទិទោសេហិ ឧស្សន្នកាយា. អគ្គឡត្ថម្ភោតិ កវាដត្ថម្ភោ. យត្ថាតិ អគ្គឡត្ថម្ភេ. តត្ថាតិ ទ្វារពាហាយ. តត្ថាតិ អគ្គឡបាសកេ. ធូមោ និក្ខមតិ ឯតេនាតិ ធូមនេត្តោ, ឆិទ្ទោ. តេន វុត្តំ ‘‘ធូមនិក្ខមនឆិទ្ទ’’ន្តិ. ‘‘គន្ធេហី’’តិ ឥមិនា ‘‘វាសេតុ’’ន្តិ បទស្ស ករណំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧទកដ្ឋបនដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា ឧទកដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ឧទកស្ស ឋបនំ ឋានំ ឧទកដ្ឋានន្តិ មជ្ឈេបទលោបសមាសំ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ ឧទកដ្ឋានេ. កោដ្ឋកោតិ ឯត្ថ ន យត្ថ កត្ថចិ, យស្ស កស្សចិ វា កោដ្ឋកោ ហោតិ, អបិ ច ខោ បន ទ្វារេ ឯវ, ទ្វារស្សេវ វា កោដ្ឋកោតិ អាហ ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកោ’’តិ.

២៦១. បរិកម្មន្តិ បិដ្ឋិអាទិបរិកម្មំ. បដិច្ឆាទិយតិ ឥមាយាតិ បដិច្ឆាទិ, វត្ថមេវ បដិច្ឆាទិ វត្ថបដិច្ឆាទិ. ឧទកំ ន ហោតីតិ ឯត្ថ បានោទកំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘ន្ហានោទកំ ន ហោតី’’តិ.

២៦២. បណ្ណិកានំ តុលំ វិយ ឧទកឧព្ពាហនកតុលន្តិ យោជនា. ទីឃវរត្តាទីហីតិអាទិសទ្ទេន រជ្ជុ អាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អរហត្ថឃដិយន្តំ នាម ចក្កសណ្ឋានំ អនេការំ អរេ អរេ ឃដានិ ពន្ធិត្វា ឯកេន វា ទ្វីហិ វា បរិព្ភមិយមានំ យន្តំ. អរសង្ខាតេសុ ហត្ថេសុ ឃដា ពន្ធិតព្ពា ឯត្ថាតិ អរហត្ថឃដិ, តមេវ យន្តំ អរហត្ថឃដិយន្តំ. ចម្មភាជនន្តិ ចម្មមយំ ភាជនំ. អបរិក្ខិត្តា ហោតីតិ ចន្ទនិកា អបាការា ហោតិ. ឧទកបុញ្ជនំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិន្តិ ឧទកបុញ្ជនេ. ‘‘ឧទកបុញ្ជនី’’តិបិ បាឋោ. ឯវំ សតិ តាយ ឧទកបុញ្ជនិយាតិ អត្ថោ. បច្ចុទ្ធរិតុន្តិ អបនេតុំ.

២៦៣. អា សមន្តតោ វិទ្ធំ បក្ខបាសកមេត្ថាតិ អាវិទ្ធបក្ខបាសកំ. មណ្ឌលេតិ កណ្ណិកមណ្ឌលម្ហិ. កតំ កូដញ្ច ឆទនញ្ច ឯត្ថាតិ កតកូដច្ឆទនំ, ជន្តាឃរំ, តស្ស. ឯតន្តិ ‘‘និល្លេខជន្តាឃរ’’ន្តិ ឯតំ នាមំ. ‘‘ចត្តារោ មាសេ’’តិ ឥមិនា ‘‘ចតុមាស’’ន្តិ ទិគុសមាសស្ស វាក្យំ ទស្សេតិ.

២៦៤. នមតកន្តិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនមតកតោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៦) វិសេសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯឡកលោមេហី’’តិអាទិ. អវាយិមន្តិ វាយិត្វា ន កតំ. ចម្មខណ្ឌបរិហារេនាតិ ចម្មខណ្ឌំ វិយ អធិដ្ឋានវិកប្បនអបនយនេន, បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. បេឡាយាតិ អដ្ឋំសាទិអាការេន កតាយ មញ្ជូសាយ. ឯតន្តិ ‘‘អាសិត្តកូបធាន’’ន្តិ ឯតំ នាមំ. ទារុមយាបីតិ បិសទ្ទោ ន តម្ពលោហរជតមយា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថេវាតិ មឡោរិកាយមេវ. អាធារកសង្ខេបគមនតោតិ អាធារកេ សង្ខេបំ គមនតោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បុព្ពេ បត្តរក្ខនត្ថំ អាធារកោ អនុញ្ញាតោ, ឥទានិ ភុញ្ជនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកោ ភិក្ខុ គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសកន្តិ គហេតព្ពផលបូវេហិ សេសកំ. តស្មិំ ខណេតិ តស្មិំ ភុញ្ជនក្ខណេ.

២៦៥. ឯកេកេនបិ អង្គេនាតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, តតោ បន អធិកេហិ អង្គេហិ បគេវាតិ ហិ អត្ថោ. សមន្នាគតស្ស ឧបាសកស្ស និក្កុជ្ជិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ឧបាសកស្ស. ន គហេតព្ពោតិ សង្ឃេន ន គហេតព្ពោ. អសុកស្ស ឧបាសកស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឧក្កុជ្ជនកាលេតិ បត្តស្ស ឧក្កុជ្ជនកាលេ. យាចាបេត្វាតិ បត្តនិកុជ្ជិតេន ឧបាសកេន យាចាបេត្វា. ហត្ថបាសន្តិ សង្ឃស្ស ហត្ថបាសំ.

២៦៨. បុរក្ខត្វាតិ ឯត្ថ បុរសទ្ទស្ស អគ្គត្ថភាវញ្ច ករសទ្ទស្ស ខាទេសភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អគ្គតោ កត្វា’’តិ. សោតិ ពោធិរាជកុមារោ, សន្ថរីតិ សម្ពន្ធោ. លច្ឆាមីតិ លភិស្សាមិ, ឯស ពោធិរាជកុមារោ បុត្តលាភាយ អភព្ពោតិ យោជនា. អក្កមនេ ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យទី’’តិអាទិ. បច្ឆាតិ អក្កមនតោ បច្ឆា. អយន្តិ ភគវា. ឥទន្តិ ការណំ. តាវាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ, សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា វា បឋមំ. បរិភវតោតិ គិហីនំ បរិភវតោ.

មង្គលត្ថាយាតិ អរោគាទិកស្ស មង្គលស្ស អត្ថាយ. ធោតបាទកន្តិ ឯត្ថ ធោតេហិ បាទេហិ អក្កមនដ្ឋានេ អត្ថរិតំ ធោតបាទកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ធោតបាទកំ នាមា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘បច្ចត្ថរណំ អត្ថត’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ធោតបាទក’’ន្តិ ឯត្ថ ណិកបច្ចយស្ស អត្ថរិតត្ថេ បវត្តភាវំ ទស្សេតិ.

២៦៩. បទុមកណ្ណិកាការន្តិ បទុមកណ្ណិកសណ្ឋានំ. កតំ បាទឃំសនំ កតកំ នាមាតិ យោជនា. តន្តិ កតកំ, បដិក្ខិត្តមេវាតិ សម្ពន្ធោ. បោត្ថកេសុ តំសទ្ទោ គលិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ពាហុល្លិកានុយោគត្តាតិ បច្ចយពហុលភាវាយ អនុយោគត្តា. បាសាណផេណកោបីតិ បាសាណអព្ពុទម្បិ. ពីជនីតិ ចតុរស្សពីជនី. តន្តិ វិធូបនំ, កតំ ហោតូតិ សម្ពន្ធោ. ឥធាបិ តំសទ្ទោ គលិតោ. វេឡុទន្តវិលីវេហិ វា មោរបិញ្ឆេហិ វា ចម្មវិកតីហិ វា កតំ ហោតូតិ យោជនា. សព្ពំ វិធូបនន្តិ សម្ពន្ធោ. បាឡិយំ តាលវណ្ដន្តិ សហ វណ្ដេន កតំ តាលំ តាលវណ្ដំ, តាលសទ្ទេន តំមយា មណ្ឌលពីជនី គហេតព្ពា វិការីវិការភាវេន សម្ពន្ធត្តា. មកសពីជនីតិ មកសានំ បលាយនកពីជនី, ទន្តមយវិសាណមយទណ្ឌកាបិ មកសពីជនី វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘វាកមយពីជនិយា’’តិ បទំ ‘‘សង្គហិតា’’តិ បទេ អាធារោ, ករណំ វា.

២៧០. យស្សាតិ ភិក្ខុស្ស ចក្ខុំ វា ទុព្ពលំ ហោតីតិ យោជនា. អញ្ញោតិ កាយឌាហាទីហិ អាពាធេហិ អញ្ញោ, កោចិ អាពាធោ វា ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. ‘‘វស្សេ បនា’’តិ បទំ ‘‘ចីវរគុត្តត្ថ’’ន្តិ បទេ ឯវ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ចីវរគុត្តត្ថន្តិ ចីវរស្ស វស្សតេមនតោ គុត្តត្ថំ, វាឡមិគចោរភយេសុ សន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. តាលបណ្ណាទិនា ឯកេន បណ្ណេន កតំ ឆត្តំ ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពេសុ ឯវ គាមារញ្ញេសុ.

‘‘អសិ អស្សា’’តិ ឥមិនា អសិស្សាតិ បទស្ស អនវកាសវិធិំ ទស្សេតិ. អសីតិ ខគ្គោ. អស្សាតិ ចោរស្ស, អសីតិ សម្ពន្ធោ. វិជ្ជោតលតីតិ ឯត្ថ អលបច្ចយោ រូបសិទ្ធិមត្តោវាតិ អាហ ‘‘វិជ្ជោតតី’’តិ. ‘‘ចតុហត្ថោយេវា’’តិ ឥមិនា បមាណយុត្តោតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. តតោតិ ចតុហត្ថតោ. សព្ពេសន្តិ គិលានាគិលានានំ. ‘‘សក្កា បនា’’តិ បទំ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បទេ កត្តា, ‘‘ទាតព្ពា’’តិ បទេ កម្មំ. សម្មន្និត្វាវ ទាតព្ពា, ន វិនា សម្មុតិយាតិ អធិប្បាយោ.

២៧៣. អាគតន្តិ ឧទរិយតោ និក្ខមិត្វា អាគតំ. ឧគ្គារន្តិ គលតោ ឧគ្គារំ ភោជនន្តិ សម្ពន្ធោ. សន្ធារេត្វាតិ បតិដ្ឋាបេត្វា. អសន្ធារិតមេវ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

យន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ, បតិតន្តិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ, គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥទន្តិ វចនំ.

២៧៤. កុព្ពំ ករិស្សាមីតិ ឯត្ថ ករិយតិ ឧច្ចារិយតីតិ កុព្ពន្តិ វុត្តេ សទ្ទោតិ អាហ ‘‘សទ្ទំ ករិស្សាមី’’តិ. សទ្ទន្តិ ‘‘អយំ មំ ភិក្ខុ វិប្បករោតី’’តិ ឧច្ចាសទ្ទំ. នខាទីហីតិអាទិសទ្ទេន មុខកុដ្ដេ សង្គណ្ហាតិ. អនុរក្ខនត្ថន្តិ អនុទយេន បាលនត្ថំ. នខច្ឆេទនន្តិ នខំ ឆិន្ទតិ អនេនាតិ នខច្ឆេទនំ, សត្ថកាទិ. វីសតិមដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វីសតិយា នខានំ មដ្ឋំ វីសតិមដ្ឋន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វីសតិបិ នខេ’’តិអាទិ. លិខិតមដ្ឋេតិ លិខិតេ ហុត្វា មដ្ឋេ. ការាបេន្តីតិ នហាបិតេ ការាបេន្តិ. នខតោតិ នខតោ វា នខន្តរតោ វា. អបកឌ្ឍិតុន្តិ កឌ្ឍិត្វា អបនេតុំ.

២៧៥. ខុរកោសកន្តិ ខុរស្ស ឋបនកំ. កត្តរិយាតិ កន្តិយតិ ឆិន្ទិយតិ ឥមាយាតិ កត្តរិ, អយោមយោ ឯកោ ឧបករណវិសេសោ, តាយ. ‘‘ឆេទាបេន្តី’’តិ ឥមិនា កប្បាបេន្តីតិ ឯត្ថ កប្បសទ្ទស្ស វិធ្យត្ថំ អធិប្បាយេន ទស្សេតិ. មស្សុំ វឌ្ឍាបេន្តីតិ ឯត្ថ មស្សុំ វឌ្ឍេត្វា រុហាបេន្តីតិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘មស្សុំ ទីឃំ ការាបេន្តី’’តិ. ឯឡកមស្សូតិ ឯឡកស្ស វិយ មស្សូតិ ឯឡកមស្សុ. ‘‘គោលោមិក’’ន្តិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ចតុកោណ’’ន្តិ ឥមិនា ចតុរស្សន្តិ ឯត្ថ អំសសទ្ទោ កោណត្ថោតិ ទស្សេតិ. ចតុរស្សន្តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ចតុរំស’’ន្តិ វត្តព្ពេ និគ្គហិតស្ស លោបំ កត្វា បរស្ស សការស្ស ទ្វេភាវំ កត្វា ‘‘ចតុរស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. លោមសំហរណន្តិ លោមានំ អបនយនំ. លោមរាជិដ្ឋបនន្តិ លោមលេខាឋបនំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ, មស្សុកប្បនាទីសូតិ សម្ពន្ធោ. គណ្ឌវណរុធិអាពាធបច្ចយាតិ គណ្ឌោ ច វណោ ច រុធិ ច គណ្ឌវណរុធយោ, តេយេវ អាពាធា គណ្ឌវណរុធិអាពាធា, តេសំ បច្ចយា. វណោតិ មហន្តោ វណោ. រុធីតិ ខុទ្ទកោ វណោ. សក្ខរាទីហីតិ សក្ខរមធុសិត្ថកេហិ. សណ្ឌាសោតិ សុដ្ឋុ លោមំ ឌំសតីតិ សណ្ឌាសោ. យន្តិ លោមំ, ឋិតន្តិ សម្ពន្ធោ. កត្ថ ឋិតន្តិ អាហ ‘‘ភមុកាយ វា’’តិអាទិ. កិំ ហុត្វា ឋិតន្តិ អាហ – ‘‘ឧគ្គន្ត្វា វិភច្ឆំ ឋិត’’ន្តិ, វិភច្ឆំ ហុត្វា ឋិតន្តិ យោជនា. វិសេសេន សោភណំ ភក្ខតីតិ វិភច្ឆោ, អសោភណោ. ‘‘វិគច្ឆ’’ន្តិបិ បាឋោ, វិរូបំ គច្ឆតិ, គមយតីតិ វា វិគច្ឆោ. តត្ថ បុរិមបាឋោយេវ មូលបាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោតិ. បលិតំ វា អបលិតំ វា តាទិសំ លោមន្តិ យោជនា.

២៧៧. កំសបត្ថរិកាតិ ឯត្ថ កំសអាបណេ បត្ថរន្តិ បសារេន្តីតិ កំសបត្ថរិកាតិ វុត្តេ កំសភណ្ឌវាណិជា គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘កំសភណ្ឌវាណិជា’’តិ. វាសិទណ្ឌាទីនំ អបាតនត្ថំ ពន្ធតិ អនេន លោហេនាតិ ពន្ធនំ, តមេវ មត្តំ អប្បន្តិ ពន្ធនមត្តំ.

២៧៨. និក្ខមន្តេនាតិ អារាមតោ និក្ខមន្តេន. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ‘‘សរិត្វា’’តិ ឥមិនា អសរិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ពហុរជ្ជុកន្តិ ពហូ រជ្ជុយោ ឯតស្សាតិ ពហុរជ្ជុកំ. ឥមិនា កលាបេន ពហុរជ្ជូនំ សមូហេន កត្តព្ពន្តិ កលាបុកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ, ឥការស្សុការោ. ទេឌ្ឌុភកន្តិ ឯត្ថ ទេឌ្ឌុភសទ្ទេន តស្ស សីសំ គហេតព្ពំ ឯកទេសូបចារេន, ទេឌ្ឌុភំ វិយាតិ ទេឌ្ឌុភកំ, សទិសត្ថេ កបច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧទកសប្បសីសសទិស’’ន្តិ. ‘‘មុរជវដ្ដិសណ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា មុរជសទ្ទេន មុរជវដ្ដិ គហេតព្ពា តស្ស វិការត្តា, តេន សទិសំ មុរជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វេឋេត្វាតិ ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ វេឋេត្វា. មទ្ទវីណសទ្ទោ បាមង្គបរិយាយោ. មទ្ទវីណំ វិយាតិ មទ្ទវីណំ. តេន វុត្តំ ‘‘បាមង្គសណ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘បគេវ ពហូនី’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯកម្បី’’តិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស សម្ភាវនត្ថំ ទស្សេតិ. មច្ឆកណ្ដកវាយិមាតិ មច្ឆកណ្ដកំ វិយ ទស្សេត្វា វាយិមា. កុញ្ជរច្ឆិកាទិភេទាតិ វារណអច្ឆិកាទិភេទា. វារណោ ហិ កុំ ភូមិំ ជរាបេតីតិ កុញ្ជរោតិ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣១; អ. និ. ដី. ១.១.២) ច កុញ្ជេ និកុញ្ជេ រមតីតិ កុញ្ជរោតិ ច វុច្ចតិ. តស្ស អច្ឆិ វិយាតិ កុញ្ជរច្ឆិកំ, តំ អាទិ យេសំ តានីតិ កុញ្ជរច្ឆិកាទីនិ, តេសំ ភេទាតិ កុញ្ជរច្ឆិកាទិភេទា. អាទិសទ្ទេន គោណច្ឆិកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘កុញ្ចិកាកោសកសណ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា សូករស្ស អន្តំ វិយ សូករន្តកន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. សូករស្ស ហិ អន្តំ កុញ្ចិកាកោសកំ វិយ មជ្ឈេ សុសិរោ ហោតិ. សូករន្តកំ អនុលោមេតីតិ សូករន្តកេន អនុលោមេតិ. ទសាសុយេវាតិ កាយពន្ធនស្ស អន្តេសុយេវ. ឯត្ថាតិ ទសាសុ. ‘‘ចតុន្នំ ឧបរិ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា មុរជទសា តតោ ឧបរិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. វេឋេត្វាតិ រជ្ជុំ វត្ថេន វេឋេត្វា. មុទ្ទិកសណ្ឋានេនាតិ វរកសីសសណ្ឋានេន. ឯវំ សិព្ពិតាតិ ឯវំ សិព្ពិយមានា. ហីតិ ផលជោតកោ. បាសន្តោតិ បាសកោដិ.

២៨០. ឱលម្ពកំ កត្វា និវត្ថំ ហត្ថិសោណ្ឌកំ នាមាតិ យោជនា. ចោឡិកឥត្ថីនន្តិ ចោឡរដ្ឋេ និវាសីនំ ឥត្ថីនំ. ហត្ថិយា សោណ្ឌោ វិយ ហត្ថិសោណ្ឌកំ និវត្ថំ. មច្ឆវាលំ វិយាតិ មច្ឆវាលកំ. ចត្តារោ កណ្ណា ឯតស្ស និវត្ថស្សាតិ ចតុកណ្ណកំ. តាលវណ្ដំ វិយាតិ តាលវណ្ដកំ. សតំ វលិនោ ឯតស្ស និវត្ថស្សាតិ សតវលិកំ. ‘‘អនេកក្ខត្តុ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘សតវលិក’’ន្តិ ឯត្ថ សតសទ្ទស្ស អនេកត្ថវាចកតំ ទស្សេតិ. ‘‘វាមទក្ខិណបស្សេសុ វា’’តិ ឥមិនា បុរិមនិវត្ថំ កដិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា និវត្ថំ នាមាតិ ទស្សេតិ.

សំវល្លិត្វា និវត្ថំ សំវល្លិយំ. មល្លោ ច កម្មការោ ច មល្លកម្មការា, តេ អាទយោ យេសំ តេតិ មល្លកម្មការាទយោ. អាទិសទ្ទេន ធុត្តាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យម្បិ និវត្ថំ និវាសេន្តិ, សព្ពំ តំ និវត្ថំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯកំ វា កោណន្តិ សម្ពន្ធោ. កោណេតិ អន្តរវាសកស្ស កោណេ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯកំ វា ទ្វេ វា កោណេ ឧក្ខិបិត្វា អន្តរវាសកស្ស ឧបរិ លគ្គេន្តី’’តិ អត្ថំ អតិទិសតិ. អន្តោកាសាវស្ស ទស្សេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ និវាសេន្តេន អគិលានេនាតិ យោជនា. សគុណន្តិ អន្តោកាសាវេន ពហិកាសាវំ សមានគុណំ កត្វា. ឥតីតិអាទិ និគមនំ. យញ្ចាតិ យំ និវត្ថញ្ច. ឥធាតិ ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ. យញ្ច សេខិយវណ្ណនាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៧៦ អាទយោ) បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពំ តំ និវត្ថន្តិ យោជនា. និព្ពិការំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឧភោ កណ្ណេតិ ហេដ្ឋា ឋិតេ ឧភោ កណ្ណេ ឧបរិ ច ឋិតេ ឧភោ កណ្ណេ. តន្តិ បរិមណ្ឌលបារុបនំ.

តត្ថាតិ ‘‘គិហិបារុត’’ន្តិ វចនេ យំកិញ្ចិ អញ្ញថាបារុតំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា គិហិបារុតំ នាម, តស្មា, បរិមណ្ឌលំ បារុបិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យថា បារុបន្តិ, យថា ច ឋបេន្តី’’តិអាទិនា យោជនា កាតព្ពា. តស្សេវាតិ ទីឃសាដកស្សេវ. តស្សេវាតិ សាដកស្សេវ. បាឡិការកោតិ បាឡិំ គណ្ហន្តំ វា វាចេន្តំ វា ការកោ. តថាតិ យថា បារុបន្តិ, តថា.

២៨១. កុហិញ្ចិ ឋានំ គច្ឆតោ រញ្ញោតិ យោជនា. ‘‘បរិក្ខារភណ្ឌវហនមនុស្សា’’តិ ឥមិនា តេ មនុស្សា មុណ្ឌំ សីសំ ចោឡកេន វេឋេន្តីតិ មុណ្ឌវេឋិនោ នាមាតិ ទស្សេតិ. អធិប្បាយោតិ ឧជ្ឈាយន្តានំ មនុស្សានមធិប្បាយោ. អន្តរាកាជន្តិ ឯត្ថ អន្តរាសទ្ទោ មជ្ឈត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘មជ្ឈេ’’តិ. ‘‘លគ្គេត្វា’’តិអាទិនា កាជស្ស អន្តរេ លគ្គេត្វា វហិតព្ពំ អន្តរាកាជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

២៨២. ‘‘ចក្ខូនំ ហិត’’ន្តិ ឥមិនា អចក្ខុស្សន្តិ ឯត្ថ ស្សបច្ចយោ ចក្ខុសទ្ទតោ ហិតត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. បមាណង្គុលេនាតិ វឌ្ឍកីនំ បមាណយុត្តេន អង្គុលេន.

២៨៣. ‘‘តិណវនាទីសូ’’តិ ឥមិនា ទាយំ អាលិម្បេន្តីតិ ឯត្ថ ទាយសទ្ទោ វនវាចកោតិ ទស្សេតិ. ‘‘អគ្គិំ ទេន្តី’’តិ ឥមិនា អាបុព្ពោ លិបិធាតុ ឧបសគ្គវសេន អគ្គិទានត្ថោតិ ទស្សេតិ. បរិត្តន្តិ ឯត្ថ សមន្តតោ តាយតិ អនេនាតិ បរិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បហរិតករណេន វា បរិខាខណេន វា បរិត្តាណ’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ បរិត្តករណេ. ទាតុំ លព្ភតីតិ សយំ ទាតុំ លព្ភតិ. ហរិតុន្តិ អបនេតុំ. បត្តំ វា អបត្តំ វា អគ្គិន្តិ សម្ពន្ធោ. តថាតិ អគ្គិទានាទិនា អាការេន. ឧទកេន និព្ពាបេន្តេន ភិក្ខុនាតិ សម្ពន្ធោ.

២៨៤. សតិ ករណីយេតិ ឯត្ថ ករណីយសទ្ទោ កិច្ចបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សុក្ខកដ្ឋាទិគ្គហណកិច្ចេ’’តិ. ‘‘សុក្ខកដ្ឋាទិគ្គហណ’’ ឥតិ បទេន កិច្ចសរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘បុរិសប្បមាណ’’ន្តិ ឥមិនា បោរិសិយន្តិ ឯត្ថ ណិយបច្ចយោ បមាណត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. បុរិសប្បមាណំ នាម ឧបរិ ពាហុទ្វយតតស្ស បុរិសស្ស បមាណំ. ទិស្វា វា ហុត្វា វា ទិស្វាតិ យោជនា. អតិឧច្ចម្បីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ. នីចំ បន រុក្ខំ បគេវាតិ ហិ អត្ថោ.

២៨៥. កល្យាណវាក្ករណាតិ ឯត្ថ ករិយតិ ឧច្ចារិយតីតិ ករណោ, សទ្ទោ, វាចាយេវ ករណោ វាក្ករណោ, កល្យាណោ វាក្ករណោ ឯតេសន្តិ កល្យាណវាក្ករណាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មធុរសទ្ទា’’តិ. វេទំ វិយាតិ សុតិំ វិយ. វាចនាមគ្គន្តិ វាចនាយ ឧបាយំ. សកាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធសង្ខាតស្ស សស្ស អត្តនោ ឯសា សកា. តេន វុត្តំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ មាគធនិរុត្តិយា ឯវ ធម្មោ ភាសិតោ, តស្មា សា មាគធនិរុត្តិ សកា នាមាតិ វុច្ចតិ. និរុត្តីតិ អត្ថំ នីហរិត្វា វុច្ចតេ ឥមាយ សទ្ទបញ្ញត្តិយាតិ និរុត្តិ, វចធាតុស្ស វការស្ស ឧការោ, សព្ពវោហារោ លព្ភតិ. ឥធ បន ‘‘សកាយា’’តិ វុត្តត្តា មាគធវោហារោ ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘មាគធវោហារោ’’តិ. ‘‘សភាវនិរុត្តី’’តិបិ បាឋោ. ឯវញ្ហិ សតិ សព្ពសត្តានំ សភាវេន បវត្តា មូលភាសាភូតា មាគធនិរុត្តិយេវ.

២៨៦. លោកាយតំ នាម តិត្ថិយសត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនាវ ការណេនាតិ ‘‘សេតោ កាកោ, កស្មា? អដ្ឋីនំ សេតត្តា. រត្តោ ពកោ, កស្មា? លោហិតស្ស រត្តត្តា’’ ឥតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១០៨០; អ. និ. ១០.៦៩-៧០) ឥមិនា ឯវ ការណេន.

២៨៨. អន្តរា អហោសីតិ ឯត្ថ អន្តរសទ្ទោ ព្យវធានត្ថោតិ អាហ ‘‘អន្តរិតា អហោសិ បដិច្ឆន្នា’’តិ. តេន សទ្ទេន ធម្មកថា ព្យវធានា អហោសីតិ អត្ថោ.

២៨៩. អាពាធប្បច្ចយាតិ ឯត្ថ អាពាធស្ស ភេសជ្ជសង្ខាតោ បច្ចយោ អាពាធបច្ចយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. ឥមិនា អាពាធោយេវ បច្ចយោ អាពាធបច្ចយោតិ អត្ថំ បដិក្ខិបតិ.

២៩៣. ទុក្កដវត្ថុ នាម អកប្បិយវោហារាទិនា មាលាវច្ឆរោបនាទិ, បាចិត្តិយវត្ថុ នាម មាលាវច្ឆរោបនាទិអត្ថាយ បថវីខណនាទិ. បហរណីតិ បហរតិ ឥមាយាតិ បហរណី. ឯតន្តិ ‘‘បហរណី’’តិ ឯតំ នាមំ. យស្ស កស្សចិ អាវុធសង្ខាតស្ស លោហភណ្ឌស្សាតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ អាវុធសង្ខាតំ លោហភណ្ឌំ. វុត្តមេវាតិ ‘‘កតកំ នាម បទុមកណ្ណិកាការ’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៦៩) វុត្តមេវ. ធនិយស្សេវាតិ ធនិយស្ស ឯវ. អញ្ញេសញ្ហិ កតាយ សព្ពមត្តិកាមយកុដិយា អបាកដត្តា វុត្តំ ‘‘ធនិយស្សេវា’’តិ. អថ វា ធនិយស្ស សព្ពមត្តិកាមយកុដិ ឥវាតិ យោជនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកេ.

ឥតិ ខុទ្ទកវត្ថុក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.