១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ

៦៥៦. ‘‘តេន…បេ… សាឡ្ហោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឯត្ថា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ. ទព្ពគុណកិរិយាជាតិនាមសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ សទ្ទេសុ សាឡ្ហសទ្ទស្ស នាមសទ្ទភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សាឡ្ហោតិ តស្ស នាម’’ន្តិ. មិគារមាតុយាតិ វិសាខាយ. សា ហិ មិគារសេដ្ឋិនា មាតុដ្ឋានេ ឋបិតត្តា មិគារមាតា នាម. នវកម្មំ អធិដ្ឋាតីតិ នវកម្មិកន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នវកម្មាធិដ្ឋាយិក’’ន្តិ. ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា’’តិឥមិនា បណ្ឌា វុច្ចតិ បញ្ញា, សា សញ្ជាតា ឥមិស្សាតិ បណ្ឌិតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វេយ្យត្តិកេនាតិ វិសេសេន អញ្ជតិ បាកដំ គច្ឆតីតិ វិយត្តោ, បុគ្គលោ, តស្ស ឥទំ វេយ្យត្តិកំ, ញាណំ, តេន. ‘‘បណ្ឌា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ ‘‘មេធា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ វិសេសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បាឡិគហណេ’’តិអាទិ. ‘‘មេធា’’តិ ហិ វុត្តបញ្ញា ‘‘បណ្ឌា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ វិសេសោ ហោតិ សតិសហាយត្តា. តត្រុបាយាយាតិ អលុត្តសមាសោ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តតា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. យេវាបនកវណ្ណនា) វិយ. ‘‘កម្មេសូ’’តិ ឥមិនា តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. កត្តព្ពកម្មុបបរិក្ខាយាតិ កត្តព្ពកម្មេសុ វិចារណាយ. ចសទ្ទេន ‘‘កតាកត’’ន្តិ បទស្ស ទ្វន្ទវាក្យំ ទស្សេតិ. បរិវេសនដ្ឋានេតិ បរិភុញ្ជិតុំ វិសន្តិ បវិសន្តិ ឯត្ថាតិ បរិវេសនំ, តមេវ ឋានំ បរិវេសនដ្ឋានំ, តស្មិំ. និកូដេតិ ឯត្ថ កូដសង្ខាតសិខរវិរហិតេ ឱកាសេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កោណសទិសំ កត្វា ទស្សិតេ គម្ភីរេ’’តិ. វិត្យូបសគ្គោ វិការវាចកោ, សរសទ្ទោ សទ្ទវាចកោតិ អាហ ‘‘វិប្បការសទ្ទោ’’តិ. ចរតិ អនេនាតិ ចរណំ បាទោ, តស្មិំ ឧដ្ឋិតោ គិលានោ ឯតិស្សាតិ ចរណគិលានាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាទរោគេន សមន្នាគតា’’តិ.

៦៥៧. ‘‘តិន្តា’’តិ ឥមិនា អវស្សុតសទ្ទោ ឥធ កិលិន្នត្ថេ ឯវ វត្តតិ, ន អញ្ញត្ថេតិ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ‘‘អវស្សុតា’’តិបទស្ស. បទភាជនេ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បទភាជនេ. វត្ថំ រង្គជាតេន រត្តំ វិយ, តថា កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តាតិ យោជនា. ‘‘អបេក្ខាយ សមន្នាគតា’’តិ ឥមិនា អបេក្ខា ឯតិស្សមត្ថីតិ អបេក្ខវតីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. បដិពទ្ធំ ចិត្តំ ឥមិស្សន្តិ បដិពទ្ធចិត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិពន្ធិត្វា ឋបិតចិត្តា វិយា’’តិ. ទុតិយបទវិភង្គេបីតិ ‘‘អវស្សុតោ’’តិ ទុតិយបទភាជនេបិ. បុគ្គលសទ្ទស្ស សត្តសាមញ្ញវាចកត្តា បុរិសសទ្ទេន វិសេសេតិ. អធោឧព្ភឥតិ និបាតានំ ឆដ្ឋិយា សមសិតព្ពភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អក្ខកានំ អធោ’’តិអាទិ. ននុ យថា ឥធ ‘‘អក្ខកានំ អធោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ បទភាជនេបិ វត្តព្ពំ, កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ’’តិអាទិ. បទបដិបាដិយាតិ ‘‘អធោ’’តិ ច ‘‘អក្ខក’’ន្តិ ច បទានំ អនុក្កមេន. ឯត្ថាតិ អធក្ខកឧព្ភជាណុមណ្ឌលេសុ. សាធារណបារាជិកេហីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ សាធារណេហិ បារាជិកេហិ. នាមមត្តន្តិ នាមមេវ.

៦៥៩. ឯវន្តិ ឥមាយ បាឡិយា វិភជិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិអាទិវចនេ. ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិ បាឋោ មូលបាឋោយេវ, នាញ្ញោតិ ទស្សេន្តេន វិសេសមកត្វា ‘‘ឧភតោអវស្សុតេតិ ឧភតោ អវស្សុតេ’’តិ វុត្តំ. ឧភតោតិ ឯត្ថ ឧភសរូបញ្ច តោសទ្ទស្ស ឆដ្ឋ្យត្ថេ បវត្តិញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ចេវ បុរិសស្ស ចា’’តិ. តត្ថ ភិក្ខុនីបុរិសសទ្ទេហិ ឧភសរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘យា’’តិ ច ‘‘ស’’ឥតិ ច ទ្វីហិ សទ្ទេហិ តោបច្ចយស្ស ឆដ្ឋ្យត្ថំ, ឧភិន្នំ អវស្សុតភាវេ សតីតិ អត្ថោ. ភាវបច្ចយេន វិនា ភាវត្ថោ ញាតព្ពោតិ អាហ ‘‘អវស្សុតភាវេ’’តិ. យថាបរិច្ឆិន្នេនាតិ ‘‘អធក្ខកំ, ឧព្ភជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ យេន យេន បរិច្ឆិន្នេន. អត្តនោតិ ភិក្ខុនិយា. តស្ស វាតិ បុរិសស្ស វា. ឥធាបីតិ កាយបដិពទ្ធេន កាយាមសនេបិ.

តត្រាតិ តេសុ ភិក្ខុភិក្ខុនីសុ. ន ការេតព្ពោ ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ អវុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. អចោបយមានាបីតិ អចាលយមានាបិ, បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, តេន ចោបយមានា បគេវាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ បន សតីតិ ចិត្តេនេវ អធិវាសយមានាយ សតិ បន. កិរិយសមុដ្ឋានតាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស កិរិយសមុដ្ឋានភាវោ. តព្ពហុលនយេនាតិ ‘‘វនចរកោ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២០១; ៣.១៣៣), សង្គាមាវចរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១០៨) វិយ តស្សំ កិរិយាយំ ពហុលតោ សមុដ្ឋាននយេន. សាតិ កិរិយសមុដ្ឋានតា.

៦៦០. ឯត្ថាតិ ឧព្ភក្ខកអធោជាណុមណ្ឌលេសុ.

៦៦២. ‘‘ឯកតោ អវស្សុតេ’’តិ ឯត្ថាបិ តោបច្ចយោ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ហោតិ. សាមញ្ញវចនស្សាបិ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុបយោជិតព្ពតោ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា ឯវា’’តិ. តត្រាតិ ‘‘ឯកតោ អវស្សុតេ’’តិអាទិវចនេ. ‘‘តថេវា’’តិឥមិនា កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតោតិ អត្ថំ អតិទិសតិ. ចតូសូតិ មេថុនរាគ កាយសំសគ្គរាគគេហសិតបេម សុទ្ធចិត្តសង្ខាតេសុ ចតូសុ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ.

៦៦៣. អយំ បុរិសោ ឥតិ វា ឥត្ថី ឥតិ វា អជានន្តិយា វាតិ យោជនាតិ. បឋមំ.