១. បារាជិកកណ្ឌអត្ថយោជនា

ឯវំ ភិក្ខុវិភង្គស្ស, កត្វាន យោជនានយំ;

ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស, ករិស្សំ យោជនានយំ.

យោតិ វិភង្គោ. វិភង្គស្សាតិ វិភង្គោ អស្ស. អស្សាតិ ហោតិ. តស្សាតិ ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស. យតោតិ យស្មា. អយំ បនេត្ថ យោជនា – ភិក្ខូនំ វិភង្គស្ស អនន្តរំ ភិក្ខុនីនំ យោ វិភង្គោ សង្គហិតោ អស្ស, តស្ស ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ បត្តោ យតោ, តតោ តស្ស ភិក្ខុនីនំ វិភង្គស្ស អបុព្ពបទវណ្ណនំ កាតុំ តាវ បារាជិកេ អយំ សំវណ្ណនា ហោតីតិ. អបុព្ពានំ បទានំ វណ្ណនា អបុព្ពបទវណ្ណនា, តំ.

១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ

៦៥៦. ‘‘តេន…បេ… សាឡ្ហោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឯត្ថា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ. ទព្ពគុណកិរិយាជាតិនាមសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ សទ្ទេសុ សាឡ្ហសទ្ទស្ស នាមសទ្ទភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សាឡ្ហោតិ តស្ស នាម’’ន្តិ. មិគារមាតុយាតិ វិសាខាយ. សា ហិ មិគារសេដ្ឋិនា មាតុដ្ឋានេ ឋបិតត្តា មិគារមាតា នាម. នវកម្មំ អធិដ្ឋាតីតិ នវកម្មិកន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នវកម្មាធិដ្ឋាយិក’’ន្តិ. ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា’’តិឥមិនា បណ្ឌា វុច្ចតិ បញ្ញា, សា សញ្ជាតា ឥមិស្សាតិ បណ្ឌិតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វេយ្យត្តិកេនាតិ វិសេសេន អញ្ជតិ បាកដំ គច្ឆតីតិ វិយត្តោ, បុគ្គលោ, តស្ស ឥទំ វេយ្យត្តិកំ, ញាណំ, តេន. ‘‘បណ្ឌា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ ‘‘មេធា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ វិសេសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បាឡិគហណេ’’តិអាទិ. ‘‘មេធា’’តិ ហិ វុត្តបញ្ញា ‘‘បណ្ឌា’’តិ វុត្តបញ្ញាយ វិសេសោ ហោតិ សតិសហាយត្តា. តត្រុបាយាយាតិ អលុត្តសមាសោ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តតា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. យេវាបនកវណ្ណនា) វិយ. ‘‘កម្មេសូ’’តិ ឥមិនា តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. កត្តព្ពកម្មុបបរិក្ខាយាតិ កត្តព្ពកម្មេសុ វិចារណាយ. ចសទ្ទេន ‘‘កតាកត’’ន្តិ បទស្ស ទ្វន្ទវាក្យំ ទស្សេតិ. បរិវេសនដ្ឋានេតិ បរិភុញ្ជិតុំ វិសន្តិ បវិសន្តិ ឯត្ថាតិ បរិវេសនំ, តមេវ ឋានំ បរិវេសនដ្ឋានំ, តស្មិំ. និកូដេតិ ឯត្ថ កូដសង្ខាតសិខរវិរហិតេ ឱកាសេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កោណសទិសំ កត្វា ទស្សិតេ គម្ភីរេ’’តិ. វិត្យូបសគ្គោ វិការវាចកោ, សរសទ្ទោ សទ្ទវាចកោតិ អាហ ‘‘វិប្បការសទ្ទោ’’តិ. ចរតិ អនេនាតិ ចរណំ បាទោ, តស្មិំ ឧដ្ឋិតោ គិលានោ ឯតិស្សាតិ ចរណគិលានាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាទរោគេន សមន្នាគតា’’តិ.

៦៥៧. ‘‘តិន្តា’’តិ ឥមិនា អវស្សុតសទ្ទោ ឥធ កិលិន្នត្ថេ ឯវ វត្តតិ, ន អញ្ញត្ថេតិ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ‘‘អវស្សុតា’’តិបទស្ស. បទភាជនេ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បទភាជនេ. វត្ថំ រង្គជាតេន រត្តំ វិយ, តថា កាយសំសគ្គរាគេន សុដ្ឋុ រត្តាតិ យោជនា. ‘‘អបេក្ខាយ សមន្នាគតា’’តិ ឥមិនា អបេក្ខា ឯតិស្សមត្ថីតិ អបេក្ខវតីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. បដិពទ្ធំ ចិត្តំ ឥមិស្សន្តិ បដិពទ្ធចិត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិពន្ធិត្វា ឋបិតចិត្តា វិយា’’តិ. ទុតិយបទវិភង្គេបីតិ ‘‘អវស្សុតោ’’តិ ទុតិយបទភាជនេបិ. បុគ្គលសទ្ទស្ស សត្តសាមញ្ញវាចកត្តា បុរិសសទ្ទេន វិសេសេតិ. អធោឧព្ភឥតិ និបាតានំ ឆដ្ឋិយា សមសិតព្ពភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អក្ខកានំ អធោ’’តិអាទិ. ននុ យថា ឥធ ‘‘អក្ខកានំ អធោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ បទភាជនេបិ វត្តព្ពំ, កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ’’តិអាទិ. បទបដិបាដិយាតិ ‘‘អធោ’’តិ ច ‘‘អក្ខក’’ន្តិ ច បទានំ អនុក្កមេន. ឯត្ថាតិ អធក្ខកឧព្ភជាណុមណ្ឌលេសុ. សាធារណបារាជិកេហីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ សាធារណេហិ បារាជិកេហិ. នាមមត្តន្តិ នាមមេវ.

៦៥៩. ឯវន្តិ ឥមាយ បាឡិយា វិភជិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិអាទិវចនេ. ‘‘ឧភតោអវស្សុតេ’’តិ បាឋោ មូលបាឋោយេវ, នាញ្ញោតិ ទស្សេន្តេន វិសេសមកត្វា ‘‘ឧភតោអវស្សុតេតិ ឧភតោ អវស្សុតេ’’តិ វុត្តំ. ឧភតោតិ ឯត្ថ ឧភសរូបញ្ច តោសទ្ទស្ស ឆដ្ឋ្យត្ថេ បវត្តិញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ចេវ បុរិសស្ស ចា’’តិ. តត្ថ ភិក្ខុនីបុរិសសទ្ទេហិ ឧភសរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘យា’’តិ ច ‘‘ស’’ឥតិ ច ទ្វីហិ សទ្ទេហិ តោបច្ចយស្ស ឆដ្ឋ្យត្ថំ, ឧភិន្នំ អវស្សុតភាវេ សតីតិ អត្ថោ. ភាវបច្ចយេន វិនា ភាវត្ថោ ញាតព្ពោតិ អាហ ‘‘អវស្សុតភាវេ’’តិ. យថាបរិច្ឆិន្នេនាតិ ‘‘អធក្ខកំ, ឧព្ភជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ យេន យេន បរិច្ឆិន្នេន. អត្តនោតិ ភិក្ខុនិយា. តស្ស វាតិ បុរិសស្ស វា. ឥធាបីតិ កាយបដិពទ្ធេន កាយាមសនេបិ.

តត្រាតិ តេសុ ភិក្ខុភិក្ខុនីសុ. ន ការេតព្ពោ ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ អវុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. អចោបយមានាបីតិ អចាលយមានាបិ, បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, តេន ចោបយមានា បគេវាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ បន សតីតិ ចិត្តេនេវ អធិវាសយមានាយ សតិ បន. កិរិយសមុដ្ឋានតាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស កិរិយសមុដ្ឋានភាវោ. តព្ពហុលនយេនាតិ ‘‘វនចរកោ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២០១; ៣.១៣៣), សង្គាមាវចរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១០៨) វិយ តស្សំ កិរិយាយំ ពហុលតោ សមុដ្ឋាននយេន. សាតិ កិរិយសមុដ្ឋានតា.

៦៦០. ឯត្ថាតិ ឧព្ភក្ខកអធោជាណុមណ្ឌលេសុ.

៦៦២. ‘‘ឯកតោ អវស្សុតេ’’តិ ឯត្ថាបិ តោបច្ចយោ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ហោតិ. សាមញ្ញវចនស្សាបិ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុបយោជិតព្ពតោ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា ឯវា’’តិ. តត្រាតិ ‘‘ឯកតោ អវស្សុតេ’’តិអាទិវចនេ. ‘‘តថេវា’’តិឥមិនា កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតោតិ អត្ថំ អតិទិសតិ. ចតូសូតិ មេថុនរាគ កាយសំសគ្គរាគគេហសិតបេម សុទ្ធចិត្តសង្ខាតេសុ ចតូសុ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ.

៦៦៣. អយំ បុរិសោ ឥតិ វា ឥត្ថី ឥតិ វា អជានន្តិយា វាតិ យោជនាតិ. បឋមំ.

២. ទុតិយបារាជិកសិក្ខាបទំ

៦៦៤. ទុតិយេ កច្ចិ នោ សាតិ ឯត្ថ នោសទ្ទោ នុសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘កច្ចិ នុ សា’’តិ. បរិវារវិបត្តីតិ បរិជនស្ស វិនាសនំ. ‘‘អកិត្តី’’តិ ឯត្ថ សម្មុខា និន្ទំ គហេត្វា ‘‘អយសោ’’តិឥមិនា បរម្មុខា និន្ទា គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បរម្មុខគរហា វា’’តិ.

៦៦៦. ‘‘យា បារាជិកំ អាបន្នា’’តិឥមិនា ‘‘សា វា’’តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ចតុន្នន្តិ និទ្ធារណត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ, ចតូសូតិ អត្ថោ. បច្ឆាតិ សព្ពបារាជិកានំ បច្ឆា. ឥមស្មិំ ឱកាសេតិ បឋមតតិយបារាជិកានមន្តរេ ឋានេ. ឋបិតន្តិ សង្គីតិការេហិ និក្ខិត្តំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. តត្រាតិ ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទេតិ. ទុតិយំ.

៣. តតិយបារាជិកសិក្ខាបទំ

៦៦៩. តតិយេ អស្សាតិ ‘‘ធម្មេន វិនយេនា’’តិ បទស្ស. បទភាជនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុសាវនសម្បទា ច សត្ថុសាសនំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិ…បេ… សម្បទាយ ចា’’តិ. សត្ថុសាសនេនាតិ ច សត្ថុ អាណាយ. កម្មន្តិ ឧក្ខេបនីយកម្មំ. តត្ថាតិ សង្ឃេ. ‘‘វចនំ នាទិយតី’’តិអាទីសុ វិយ សង្ឃំ វា នាទិយតីតិ ឯត្ថ នាទិយនំ នាម នានុវត្តនមេវាតិ អាហ ‘‘នានុវត្តតី’’តិ. តត្ថាតិ សង្ឃាទីសុ. អយំ តាវ សំវាសោតិ សហ ភិក្ខូ វសន្តិ ឯត្ថាតិ សំវាសោតិ អត្ថេន អយំ ឯកកម្មាទិ សំវាសោ នាម. ‘‘សហ អយនភាវេនា’’តិឥមិនា សហ អយន្តិ បវត្តន្តីតិ សហាយាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តេតិ ភិក្ខូ. យេហិ ចាតិ ភិក្ខូហិ ច. តស្សាតិ ឧក្ខិត្តកស្ស. តេនាតិ ឧក្ខិត្តកេន. អត្តនោតិ ឧក្ខិត្តកស្សាតិ. តតិយំ.

៤. ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទំ

៦៧៥. ចតុត្ថេ មេថុនរាគេន អវស្សុតា នាធិប្បេតា, កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតាវាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេន អវស្សុតា’’តិ. ‘‘បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិបទំ ន ហត្ថសទ្ទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ, គហណសទ្ទេនេវ សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យំ បុរិសបុគ្គលេនា’’តិអាទិ. តន្តិ គហណំ, ‘‘ហត្ថគ្គហណ’’ន្តិ វុត្តវចនំ ឧបលក្ខណមត្តមេវាតិ អាហ ‘‘អញ្ញម្បី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អញ្ញម្បី’’តិ ហត្ថគហណតោ ឥតរម្បិ. អបារាជិកក្ខេត្តេតិ ឧព្ភក្ខកេ អធោជាណុមណ្ឌលេ. អស្សាតិ ‘‘ហត្ថគ្គហណ’’ន្តិបទស្ស. ឯត្ថាតិ ‘‘អសទ្ធម្មស្ស បដិសេវនត្ថាយា’’តិបទេ. កាយសំសគ្គោតិ កាយសំសគ្គោ ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន មេថុនធម្មោ’’តិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯត្ថាតិ កាយសំសគ្គគហណេ. សាធកន្តិ ញាបកំ.

តិស្សិត្ថិយោតិ ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. តីសុ ឥត្ថីសូតិ ហិ អត្ថោ, តិស្សោ ឥត្ថិយោ ឧបគន្ត្វាតិ វា យោជេតព្ពោ. ឯសេវ នយោ បរតោបិ. យំ មេថុនំ អត្ថិ, តំ ន សេវេតិ យោជនា. ន សេវេតិ ច ន សេវតិ. តិការស្ស ហិ ឯការោ. តយោ បុរិសេតិ តីសុ បុរិសេសុ, តេ វា ឧបគន្ត្វា. តយោ ច អនរិយបណ្ឌកេតិ តីសុ អនរិយសង្ខាតេសុ ឧភតោព្យញ្ជនកេសុ ច បណ្ឌកេសុ ច, តេ វា ឧបគន្ត្វាតិ យោជនា. ន ចាចរេ មេថុនំ ព្យញ្ជនស្មិន្តិ អត្តនោ និមិត្តស្មិំ មេថុនំ ន ច អាចរតិ. ឥទំ អនុលោមបារាជិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆេជ្ជំ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយាតិ មេថុនធម្មការណា ឆេជ្ជំ សិយា, បារាជិកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. កុសលេហីតិ បញ្ហាវិសជ្ជនេ ឆេកេហិ, ឆេកកាមេហិ វា. អយំ បញ្ហោ អដ្ឋវត្ថុកំ សន្ធាយ វុត្តោ.

បញ្ហាវិសជ្ជនត្ថាយ ចិន្តេន្តានំ សេទមោចនការណត្តា ‘‘សេទមោចនគាថា’’តិ វុត្តា. វិរុជ្ឈតីតិ ‘‘ន មេថុនធម្មោ’’តិ វចនេន ‘‘ឆេជ្ជំ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈតិ, ន សមេតីតិ អត្ថោ. ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ន វិរុជ្ឈតិ. កស្មា? មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តាតិ យោជនា. ឥមិនា មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគភូតោ កាយសំសគ្គោវ ឧបចារេន តត្ថ មេថុនធម្មសទ្ទេន វុត្តោ, ន ទ្វយំទ្វយសមាបត្តីតិ ទីបេតិ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. បរិវារេយេវ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. វណ្ណាវណ្ណោតិ សុក្កវិសដ្ឋិ. ធនមនុប្បាទានន្តិ សញ្ចរិត្តំ. ‘‘ឥមិនា បរិយាយេនា’’តិ ឥមិនា លេសេន សមីបូបចារេនាតិ អត្ថោ. ឯតេនុបាយេនាតិ ‘‘ហត្ថគ្គហណំ សាទិយេយ្យា’’តិបទេ វុត្តឧបាយេន. សព្ពបទេសូតិ សព្ពេសុ ‘‘សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ សាទិយេយ្យា’’តិអាទីសុ បទេសុ. អបិ ចាតិ ឯកំសេន, វិសេសំ វក្ខាមីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវំនាមកំ ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឥត្ថំនាមំ ឥមស្ស ឋានស្សា’’តិ វចនត្ថំ ទីបេតិ.

៦៧៦. ឯកន្តរិកាយ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទេន ទ្វន្តរិកាទីនិបិ សង្គយ្ហន្តិ. យេន តេនាតិ យេន វា តេន វា. ទ្វិតិចតុប្បញ្ចឆវត្ថូនិ បេយ្យាលវសេន វា វាសទ្ទេន វា គហេតព្ពានិ. អបិ ចាតិ កិញ្ច ភិយ្យោ, វត្តព្ពវិសេសំ វក្ខាមីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អាបត្តិយោ ទេសេត្វា’’តិ វចនេ. ហីតិ សច្ចំ. វុត្តន្តិ បរិវារេ វុត្តំ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. ទេសិតា អាបត្តិ គណនូបិកាតិ យោជនា. ឯកំ វត្ថុំ អាបន្នា យា ភិក្ខុនីតិ យោជនា. ធុរនិក្ខេបំ កត្វាតិ ‘‘ឥមញ្ច វត្ថុំ, អញ្ញម្បិ ច វត្ថុំ នាបជ្ជិស្សាមី’’តិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា. យា បន សឧស្សាហាវ ទេសេតីតិ យោជនាតិ. ចតុត្ថំ.

សាធារណាតិ ភិក្ខុនីហិ សាធារណា. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អយ្យាយោ’’តិអាទិវចនេ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

ភិក្ខុនិវិភង្គេ បារាជិកកណ្ឌវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.