៤៩. ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៦១-២. ពុទ្ធានុស្សតិ …បេ… មរណស្សតីតិ ឥមា ចតុរារក្ខា នាមាតិ សេសោ. អារកត្តាទិនាតិ អារកភាវោ អារកត្តំ, តំ អាទិ យស្ស ‘‘អរីនំ ហតត្តា’’តិអាទិកស្ស តំ អារកត្តាទិ. តេន តេន មគ្គេន សវាសនានំ អរានំ ហតត្តា អារកា សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោតិ អា-ការស្ស រស្សត្តំ, ក-ការស្ស ហ-ការំ សានុនាសិកំ កត្វា ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ‘‘អារកា’’តិ ច វុត្តេ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុប្បយោជិតព្ពត្តា ‘‘កិលេសេហី’’តិ លព្ភតិ.

សម្មាតិ អវិបរីតំ. សាមន្តិ សយមេវ, អបរនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិ ហិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ ‘‘សយ’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ពោធកោ ទដ្ឋព្ពោ. ពុទ្ធតោតិ ភាវប្បធានោយំ និទ្ទេសោ, ពុទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘អរហំ’’ ឥតិ វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’ ឥតិ វា ភគវតោ នវភេទេ គុណេ យា បុនប្បុនំ អនុស្សតិ, សា ពុទ្ធានុស្សតីតិ យោជនា. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥតី’’តិ វត្តព្ពេ អ-ការោ សន្ធិវសេន អាគតោ. ឥតិ-សទ្ទោ បនេត្ថ អាទិអត្ថោ, ឥច្ចាទីតិ អត្ថោ. នវភេទេតិ ‘‘អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថី’’តិ ឯកតោ គហេត្វា. ឯត្ថ បន ឧបចារោ ឧប្បជ្ជតិ, ន អប្បនា, តថា មរណស្សតិយំ. ឥតរេសុ បន ឧភយម្បិ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ពុទ្ធានុស្សតិ.

៤៦៣-៤. ‘‘សីមដ្ឋា’’តិអាទិនា មេត្តាភាវនំ ទស្សេតិ. សីមដ្ឋសង្ឃេតិ សីមាយំ តិដ្ឋតីតិ សីមដ្ឋោ, សោវ សង្ឃោ. គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរេ ជនេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ មានុសេ ឧបាទាយ សព្ពសត្តេសូតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ គាមេ. សុខិតា ហោន្តុ អវេរាតិ បទច្ឆេទោ. អាទិនាតិ ‘‘អព្យាបជ្ជា ហោន្តុ, អនីឃា ហោន្តុ, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ឥមិនា. បរិច្ឆិជ្ជ បរិច្ឆិជ្ជាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ សព្ពេ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ឯវម្បិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា. មេត្តាភាវនា.

៤៦៥-៦. ឥទានិ អសុភំ និទ្ទិសន្តោ សព្ពបឋមំ សាធេតព្ពំ សត្តវិធមុគ្គហកោសល្លំ ‘‘វណ្ណេ’’ច្ចាទិនា ទស្សេតិ. សត្តវិធញ្ហិ តំ នយតោ អាគតំ វាចាសជ្ឈាយមនសាសជ្ឈាយេហិ សទ្ធិំ. តត្ថ បឋមំ វាចាយ សជ្ឈាយន្តេន ចត្តារិ តចបញ្ចកាទីនិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមប្បដិលោមវសេន កាតព្ពំ. យថា បន វចសា, តថេវ មនសាបិ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយោ ហិ មនសា សជ្ឈាយស្ស បច្ចយោ. សោ បន លក្ខណប្បដិវេធស្ស បច្ចយោ. តត្ថ វណ្ណោ នាម កេសាទីនំ វណ្ណោ. សណ្ឋានំ តេសំយេវ សណ្ឋានំ. ឱកាសោ តេសំយេវ បតិដ្ឋោកាសោ. ទិសា នាភិតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមទិសា, អធោ ហេដ្ឋិមា. បរិច្ឆេទោ នាម ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយញ្ច ឥមិនា នាម បរិច្ឆិន្នោ’’តិ ឯវំ សភាគបរិច្ឆេទោ ចេវ ‘‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’’តិ ឯវំ អមិស្សកតាវសេន វិសភាគបរិច្ឆេទោ ច. កេសាទិកោដ្ឋាសេ វវត្ថបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. វវត្ថបេត្វាតិ វុត្តនយេន វវត្ថបេត្វា.

ឯវំ វវត្ថបេន្តេន យថាវុត្តំ សត្តវិធំ ឧគ្គហកោសល្លំ សម្បាទេត្វា អដ្ឋារសវិធំ មនសិការកោសល្លំ សម្បាទេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបុព្ពតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អប្បនាតោ តយោ ច សុត្តន្តាតិ ឥមេ ចត្តារោបិ នយតោវាគតេ នាតិសីឃាទីសុ បក្ខិបិត្វា ទសវិធតា វេទិតព្ពា. អនុបុព្ពតោតិ សជ្ឈាយករណតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិយា. នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ កត្វាតិ កិរិយាវិសេសនំ. វិក្ខេបំ បដិពាហយន្តិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបំ បដិពាហន្តោ. បណ្ណត្តិំ សមតិក្កម្មាតិ យាយំ ‘‘កេសា លោមា’’តិ បណ្ណត្តិ, តំ អតិក្កមិត្វា, ‘‘បដិក្កូល’’ន្តិ ចិត្តំ ឋបេត្វាតិ អធិប្បាយោ. អនុបុព្ពតោ មុញ្ចន្តស្សាតិ យោ យោ កោដ្ឋាសោ ន ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ អនុក្កមេន មុញ្ចតោ, តស្ស ‘‘ភាវនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

៤៦៧. ឯវំ ឧភយកោសល្លំ សម្បាទេត្វា សព្ពកោដ្ឋាសេ វណ្ណាទិវសេន វវត្ថបេត្វា វណ្ណាទិវសេនេវ បញ្ចធា បដិក្កូលតា វវត្ថបេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណ…បេ… ឱកាសេហិ កោដ្ឋាសេ បដិក្កូលាតិ ភាវនា អសុភន្តិ យោជនា. តត្រ កេសា តាវ បកតិវណ្ណេន កាឡកា អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា, សណ្ឋានតោ ទីឃវដ្ដតុលាទណ្ឌសណ្ឋានា, ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតា, ឱកាសតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កណ្ណចូឡិកាហិ, បុរតោ នឡាដន្តេន, បច្ឆតោ គឡវាដកេន បរិច្ឆិន្នា, សីសកដាហវេឋនអល្លចម្មំ កេសានំ ឱកាសោ. បរិច្ឆេទតោ កេសា សីសវេឋនចម្មេ វីហគ្គមត្តំ បវិសិត្វា បតិដ្ឋិតេន ហេដ្ឋា អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ កេសា ឯកតោ នត្ថីតិ អយំ សភាគបរិច្ឆេទោ. ‘‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’’តិ ឯវំ អវសេសឯកតិំ សកោដ្ឋាសេហិ អមិស្សីកតា កេសា នាម បាដិយេក្កោ ឯកោ កោដ្ឋាសោតិ អយំ វិសភាគបរិច្ឆេទោ. ឥទំ កេសានំ វណ្ណាទិតោ និច្ឆយនំ. ឥទំ បន នេសំ វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ និច្ឆយនំ – កេសា នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិក្កូលា អាសយតោបិ សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ ឱកាសតោបិ បដិក្កូលាតិ ឯវំ សេសកោដ្ឋាសានម្បិ យថាយោគំ វេទិតព្ពំ.

ឧទ្ធុមាតាទិវត្ថូសូតិ ឧទ្ធុមាតកវិនីលកវិបុព្ពកវិច្ឆិទ្ទកវិក្ខាយិតកវិក្ខិត្តកហតវិ- ក្ខិត្តកលោហិតកបុឡវកអដ្ឋិកសង្ខាតេសុ ទសេសុ អវិញ្ញាណកអសុភវត្ថូសុ អសុភាការំ គហេត្វា បវត្តា ភាវនា វា អសុភន្តិ សម្ពន្ធោ. អសុភភាវនា.

៤៦៨. ‘‘មរណំ មេ ភវិស្សតី’’តិ វា ‘‘ជីវិតំ មេ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ វា ‘‘មរណំ មរណ’’ន្តិ វា យោនិសោ ភាវយិត្វានាតិ យោជនា. ជីវិតន្តិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អរូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច. យោនិសោតិ ឧបាយេន. ឯវំ បវត្តយតោយេវ ហិ ឯកច្ចស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, មរណារម្មណា សតិ សណ្ឋាតិ, ឧបចារប្បត្តមេវ កម្មដ្ឋានំ ហោតិ.

៤៦៩-៤៧០. យស្ស បន ឯត្តាវតា ន ហោតិ, តេន វធកបច្ចូបដ្ឋានាទីហិ អដ្ឋហាការេហិ មរណំ អនុស្សរិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘វធកស្សេវា’’តិអាទិមាហ. វធកស្ស ឥវ ឧបដ្ឋានាតិ ‘‘ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អសិំ គហេត្វា គីវាយ សញ្ចារយមានស្ស វធកស្ស វិយ មរណស្ស ឧបដ្ឋានតោ. សម្បត្តីនំ វិបត្តិតោតិ ភោគសម្បត្តិយា ជីវិតសម្បត្តិយា ច វិនាសមរណសង្ខាតវិបត្តិតោ. ឧបសំហរតោតិ យសមហត្តតោ បុញ្ញមហត្តតោ ថាមមហត្តតោ ឥទ្ធិមហត្តតោ បញ្ញាមហត្តតោ បច្ចេកពុទ្ធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធតោតិ ឥមេហិ សត្តហាការេហិ អត្តនោ ឧបសំហរណតោ. កាយពហុសាធារណាតិ អសីតិយា កិមិកុលានំ, អនេកសតានំ រោគានំ, ពាហិរានញ្ច អហិវិច្ឆិកាទីនំ មរណស្ស បច្ចយានំ សាធារណតោ. អាយុទុព្ពលតោតិ អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធត្តឥរិយាបថូបនិពទ្ធត្តាទិនា អាយុនោ ទុព្ពលតោ. កាលវវត្ថានស្ស អភាវតោតិ ‘‘ឥមស្មិំយេវ កាលេ មរិតព្ពំ, ន អញ្ញស្មិ’’ន្តិ ឯវំ កាលវវត្ថានស្ស អភាវតោ. អទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទាតិ ‘‘មនុស្សានំ ជីវិតស្ស បរិច្ឆេទោ នាម ឯតរហិ បរិត្តោ, អទ្ធា យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ ជីវតី’’តិ ឯវំ អទ្ធានស្ស កាលស្ស បរិច្ឆេទតោ.

ឯត្ថ បន កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា វិបស្សនាយ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តុកាមេន ពុទ្ធបុត្តេន យំ កាតព្ពំ, តំ អាទិកម្មិកស្ស កុលបុត្តស្ស វសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបេនោបទិស្សាម. ចតុព្ពិធំ តាវ សីលំ សោធេតព្ពំ. តត្ថ តិវិធា វិសុជ្ឈនា អនាបជ្ជនំ, អាបន្នវុដ្ឋានំ, កិលេសេហិ ច អប្បដិបីឡនំ. ឯវំ វិសុទ្ធសីលស្ស ហិ ភាវនា សម្បជ្ជតិ. យម្បិទំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនំ វសេន អាភិសមាចារិកសីលំ វុច្ចតិ, តម្បិ សាធុកំ បរិបូរេតព្ពំ. តតោ –

‘‘អាវាសោ ច កុលំ លាភោ, គណោ កម្មញ្ច បញ្ចមំ;

អទ្ធានំ ញាតិ អាពាធោ, គន្ថោ ឥទ្ធីតិ តេ ទសា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) –

ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ បលិពោធេសុ យោ បលិពោធោ, យោ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. ឯវំ ឧបច្ឆិន្នបលិពោធេន –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចាដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧) –

ឯវំ វុត្តលក្ខណំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេតព្ពំ. តំ ទុវិធំ ហោតិ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានញ្ច បារិហារិយកម្មដ្ឋានញ្ច. តត្ថ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ នាម ភិក្ខុសង្ឃាទីសុ មេត្តា, មរណស្សតិ ច, ‘‘អសុភសញ្ញា’’តិបិ ឯកេ. ឯតំ បន តយំ សព្ពត្ថ អត្ថយិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ កត្វា, អធិប្បេតស្ស ច យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា ‘‘សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ បន យំ យស្ស ចរិតានុកូលំ, តំ តស្ស និច្ចំ បរិហរិតព្ពត្តា យថាវុត្តេនេវ នយេន ‘‘បារិហារិយកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តតោ –

‘‘មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

‘‘នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

‘‘អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ សប្បដិភយំ យថា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) –

វុត្តអដ្ឋារសសេនាសនទោសវជ្ជិតំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ. តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មវិនយធរា មាតិកាធរា. តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ ‘ឥទំ ភន្តេ កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ. តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១) វុត្តបញ្ចង្គសមន្នាគតំ សេនាសនំ ឧបគម្ម តត្ថ វសន្តេន ‘‘ទីឃានិ កេសលោមនខានិ ឆិន្ទិតព្ពានិ, ជិណ្ណចីវរេសុ អគ្គឡអនុវាតបរិភណ្ឌទានាទិនា ទឡ្ហីកម្មំ វា តន្តច្ឆេទាទីសុ តុន្នកម្មំ វា កាតព្ពំ, កិលិដ្ឋានិ រជិតព្ពានិ, សចេ បត្តេ មលំ ហោតិ, បត្តោ បចិតព្ពោ, មញ្ចបីឋាទីនិ សោធេតព្ពានី’’តិ ឯវំ វុត្តឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេន កតភត្តកិច្ចេន ភត្តសម្មទំ វិនោទេត្វា រតនត្តយគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ សម្បហំសេត្វា អាចរិយុគ្គហតោ ឯកបទម្បិ អសម្មុយ្ហន្តេន មនសិ កាតព្ពន្តិ.

ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.