៤៣. ឆន្ទទាននិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៩៩. កម្មប្បត្តេតិ ឧបោសថាទិនោ កម្មស្ស បត្តេ យុត្តេ អនុរូបេ. សង្ឃេ សមាគតេតិ ចតុវគ្គាទិកេ សង្ឃេ ឯកត្ថ សន្និបតិតេ. ឯត្ថ ច ឆន្ទហារកេនាបិ សទ្ធិំ ចតុវគ្គាទិកោ វេទិតព្ពោ.

៤០០. ឆន្ទទានាទិវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯក’’ន្តិអាទិមាហ. ឧបាគម្មាតិ សន្តិំ អាបត្តិំ បកាសេត្វា តតោ បច្ឆា ឧបគន្ត្វា. ឆន្ទំ ទទេតិ វក្ខមានេសុ តីសុ ឯកេនបិ ពហិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតោ ឆន្ទំ ទទេយ្យ, កេនចិ ករណីយេន សន្និបាតដ្ឋានំ គន្ត្វា កាយសាមគ្គិំ អទេន្តោ បន បារិសុទ្ធិំ ទេន្តោ ឆន្ទំ ទទេយ្យ.

៤០២. ឧភិន្នំ ទានេ កិំបយោជនន្តិ អាហ ‘‘បារិសុទ្ធី’’តិអាទិ. បារិសុទ្ធិប្បទានេន សង្ឃស្ស អត្តនោ ចាបិ ឧបោសថំ សម្បាទេតីតិ សម្ពន្ធោ. បរិសុទ្ធិ ឯវ បារិសុទ្ធិ, តស្ស បទានំ, តេន. ននុ ច បារិសុទ្ធិតាបទានមត្តមេវ ឧបោសថកម្មំ នាមាតិ បារិសុទ្ធិប្បទានំ អត្តនោ ឧបោសថំ សម្បាទេតុ, កថំ សង្ឃស្សាតិ? វុច្ចតេ – បារិសុទ្ធិទានស្ស ធម្មកម្មតាសម្បាទនេន សង្ឃស្សាបិ ឧបោសថំ សម្បាទេតីតិ.

ឯត្ថ បន ចតូសុ ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តីសុ វា ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា ទ្វេ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ ឧបោសថកម្មំ. ចត្តារោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តយោ វា ទ្វេ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អធម្មេន សមគ្គំ. ចតូសុ ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, តីសុ វា ឯកស្ស អាហរិត្វា ទ្វេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, ធម្មេន វគ្គំ. សចេ បន ចត្តារោ សន្និបតិត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ, ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, ធម្មេន សមគ្គំ. បវារណកម្មេសុបិ បញ្ចសុ ឯកស្ស បវារណំ អាហរិត្វា ចត្តារោ គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, ចតូសុ តីសុ វា ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ ទ្វេ វា សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ បវារណកម្មន្តិអាទិ វុត្តនយមេវ. សេសកម្មំ វិពាធតីតិ អវសេសសង្ឃកិច្ចំ វិពាធេតិ អលទ្ធាធិប្បាយត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៤០៣. ទ្វយន្តិ ឧបោសថករណញ្ចេវ អវសេសកិច្ចញ្ច. អត្តនោ ន សាធេតីតិ សម្ពន្ធនីយំ.

៤០៤. ហរេយ្យាតិ បុព្ពេ វុត្តំ សុទ្ធិកឆន្ទំ វា ឥមំ វា ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ហរេយ្យ. បរម្បរា ន ហារយេតិ បរម្បរា ន អាហរេយ្យ. កស្មាតិ អាហ ‘‘បរម្បរាហដា’’តិអាទិ. តេនាតិ បឋមតោ គហិតឆន្ទបារិសុទ្ធិកេន. បរម្បរាហដាតិ យថា ពិឡាលសង្ខលិកាយ បឋមំ វលយំ ទុតិយំ បាបុណាតិ, តតិយំ ន បាបុណាតិ, ឯវំ ទុតិយស្ស អាគច្ឆតិ, តតិយស្ស ន អាគច្ឆតិ. ‘‘បរិម្បរាហដា ឆន្ទ-បារិសុទ្ធិ ន គច្ឆតី’’តិ វា បាឋោ.

៤០៥. សព្ពូបចារន្តិ ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា’’ តិអាទិ សព្ពំ ឧបចារំ.

៤០៦. សោ អាគតោ អារោចេត្វា សង្ឃំ បវារេយ្យាតិ យោជនា. អថាតិ អនន្តរត្ថេ. អាគតោតិ បវារណំ គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខុ. អារោចេត្វាតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារោចេត្វា. ឯវន្តិ វក្ខមានក្កមេន.

៤០៧-៨. គហេត្វា ហារកោតិ សម្ពន្ធោ. នាហដាតិ អាហដាវ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ហារកោ សង្ឃំ បត្វា តថា ហេយ្យ, អាហដា ហោតីតិ យោជនា. តថា ហេយ្យាតិ វិព្ភន្តាទិកោ ភវេយ្យ.

៤០៩. សង្ឃំ បត្តោ បមត្តោ វា សុត្តោ វា នារោចយេយ្យ អនាបត្តិ ចាតិ សម្ពន្ធោ. ច-សទ្ទោ ឆន្ទបារិសុទ្ធិហរណំ សម្បិណ្ឌេតីតិ.

ឆន្ទទាននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៤. ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤១០. ទុវេ ឧបោសថាតិ សុលភប្បវត្តិវសេន វុត្តំ. តយោ បន ទិវសវសេនេវ ឧបោសថា ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ សាមគ្គិកោតិ. តត្ថ ហេមន្តគិម្ហវស្សានានំ តិណ្ណំ ឧតូនំ តតិយសត្តមបក្ខេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចាតុទ្ទសិកា, សេសា បន្នរសិកាតិ ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិឧបោសថា. ឥទំ តាវ លោកស្ស បកតិចារិត្តំ. ‘‘អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៧៨) បន តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៤១១. សុត្តុទ្ទេសោ សង្ឃស្សេវាតិ យោជនា. អធិដ្ឋានញ្ច តំ ឧបោសថោ ចាតិ កម្មធារយោ. សេសានន្តិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា. ‘‘ទុវេ’’តិអាទិនា ច ចាតុទ្ទសោ បន្នរសោ សាមគ្គីតិ ទិវសវសេន, សុត្តុទ្ទេសោ អធិដ្ឋានំ បារិសុទ្ធីតិ ករណប្បការេន, សង្ឃុបោសថោ គណុបោសថោ បុគ្គលុបោសថោតិ បុគ្គលវសេន ចាតិ នវ ឧបោសថា ទីបិតា ហោន្តិ.

៤១២. បុព្ពកិច្ចេតិ –

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឯវំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តេ បុព្ពករណានន្តរំ កត្តព្ពេ បុព្ពកិច្ចេ.

បុព្ពករណេតិ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឯវំ អដ្ឋកថាចរិយេហេវ វុត្តេ សព្ពបឋមំ កត្តព្ពេ បុព្ពករណេ. បត្តកល្លេតិ ឧបោសថាទីនំ ចតុន្នំ អង្គានំ សម្ភវេន បត្តោ កាលោ ឥមស្សាតិ បត្តកាលំ, បត្តកាលមេវ បត្តកល្លំ. កិំ តំ? ឧបោសថាទិកម្មំ. តំ បន ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតំ. យថាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

សមានិតេតិ សម្មា អានីតេ បវត្តិតេតិ អត្ថោ. សោតិ សុត្តុទ្ទេសោ. បញ្ចធាតិ និទានុទ្ទេសោ បារាជិកុទ្ទេសោ សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសោ អនិយតុទ្ទេសោ វិត្ថារុទ្ទេសោតិ ឯវំ បញ្ចធា.

៤១៣. វិនាន្តរាយន្តិ រាជន្តរាយោ ចោរន្តរាយោ អគ្យន្តរាយោ ឧទកន្តរាយោ មនុស្សន្តរាយោ អមនុស្សន្តរាយោ វាឡន្តរាយោ សរីសបន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោតិ (មហាវ. ១៥០) វុត្តេសុ ទសសុ យំ កិញ្ចិ អន្តរាយំ វិនា. សង្ខេបេនាតិ វិនា វិត្ថារំ. ‘‘ឯត្ថ ទ្វីសុ តីសុ វា ឧទ្ទេសេសុ វិសទេសុ ថេរោវ ឥស្សរោ’’តិ វុត្តត្តា អវត្តន្តេបិ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បញ្ចសុ ឧទ្ទេសេសុ. អវត្តន្តេតិ ថេរស្ស វិត្ថារេន អវត្តមានេ អប្បគុណេ. វដ្ដតីតិ សំខិត្តេន ឧទ្ទិសិតុម្បិ វដ្ដតិ. ឥមិនាវ យស្ស កស្សចិ ឧទ្ទេសកស្ស អវត្តន្តេបិ វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ. ទ្វីសុ វត្តមានេសុ ឥស្សរត្តេ អធិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តីសូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ថេរោវ ឥស្សរោ’’តិអាទិនា ឥទំ បរិទីបេតិ – ទ្វេ អខណ្ឌា សុវិសទា វាចុគ្គតា, ថេរាធេយ្យំ បាតិមោក្ខំ, សចេ បន ឯត្តកម្បិ វិសទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ព្យត្តស្ស ភិក្ខុនោ អាយត្តំ ហោតិ, តស្មា សយំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, អញ្ញា វា អជ្ឈេសិតព្ពោតិ.

៤១៤. ឧទ្ទិសន្តេ សមា វា អថ ថោកិកា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធនីយំ. ឧទ្ទិសន្តេ អាវាសិកេហិ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ. សមា វា ថោកិកា វាតិ អាវាសិកេហិ សមា វា ថោកិកា វា អាគន្តុកា ភិក្ខូ. អវសេសកំ សោតព្ពន្តិ ឥមិនា ឯត្តាវតាបិ ឧបោសថោ កតោយេវ នាមាតិ ទីបេតិ.

៤១៥. ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេតិ ឧទ្ទិដ្ឋំយេវ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ. មត្ត-សទ្ទោ អវធារណេ. សកលាយ ឯកច្ចាយ វា ឧដ្ឋិតាយ សមា វា ថោកិកា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ យោជនា. សកលាយាតិ សព្ពាយ បរិសាយ. ឯសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិំ ករេយ្យុន្តិ ឯសំ អាវាសិកានំ សមីបេ តេ អាគន្តុកា ភិក្ខូ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អថ ពហុកា ចេ, សព្ពវិកប្បេសុ បុព្ពកិច្ចំ កត្វាតិ យោជនីយំ. វិកប្បីយន្តិ បរិកប្បីយន្តីតិ វិកប្បា, អវសេសសវនបារិសុទ្ធិឧបោសថវិធានា សព្ពេ ច តេ វិកប្បា ចេតិ សព្ពវិកប្បា. តេសុ. បុនុទ្ទិសេតិ បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យ.

៤១៦. ឥតរានន្តិ អាគន្តុកានំ. ឥតរោតិ ចាតុទ្ទសោ. ឯត្ថ បន យេសំ បន្នរសោ, តេ អតីតំ ឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – តាទិសេ បច្ចយេ សតិ ចាតុទ្ទសិកស្ស កតត្តា តេសំ យថាវុត្តតតិយសត្តមបក្ខសង្ខាតចាតុទ្ទសិកេ សម្បត្តេ តេរសីចាតុទ្ទសីកត្តព្ពត្តា អនុបោសថត្តា បន តត្ថ ឧបោសថោ ន កតោតិ ចាតុទ្ទសោយេវ បន្នរសោ ជាតោ. សមានេតរេតិ សមា ឩនា ឥតរេតិ បទច្ឆេទោ. ឥតរេតិ អាគន្តុកា. បុរិមានំ អនុវត្តន្តូតិ អាវាសិកេហិ ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ កយិរមានេ បុរិមានំ អាវាសិកានំ អនុវត្តន្តូតិ អត្ថោ. សចេធិកាតិ យទិ អាគន្តុកា ពហុកា ហោន្តិ. បុរិមាតិ អាវាសិកា. តេសំ អនុវត្តន្តូតិ តេសំ អាគន្តុកានំ ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ កយិរមានេ អនុវត្តន្តុ. សេសេបីតិ អាគន្តុកានំ បន្នរសវារេបិ. អយំ នយោតិ ‘‘អាគន្តុកានំ បន្នរសោ ឥតរានំ សចេតរោ’’តិអាទិកោ អយមេវ នយោ. ឯត្ថ បន យេសំ បន្នរសោ, តេ តិរោរដ្ឋតោ វា អាគតា អតីតំ វា ឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ វេទិតព្ពោ.

៤១៧. អតីតុបោសថស្ស ចាតុទ្ទសិយំ កតត្តា ចាតុទ្ទសិយំ បន្នរសុបោសថោ កតោតិ បន្នរសី អាវាសិកានំ បាដិបទោ ជាតោតិ អាហ ‘‘អាវាសិកានំ បាដិបទោ’’តិ. ឥតរានន្តិ អាគន្តុកានំ. ឧបោសថោតិ បន្នរសោ ឧបោសថោ. សមថោកានន្តិ អត្តនា សមានំ វា ថោកានំ វា អាគន្តុកានំ. មូលដ្ឋាតិ អាវាសិកា. កាមតោ ទេន្តូតិ អត្តនោ ឥច្ឆាយ ទេន្តុ.

៤១៨. នោ ចេ ទេន្តីតិ យទិ អាវាសិកា កាយសាមគ្គិំ ន ទេន្តិ, តេសំ បន អាវាសិកានំ ហិយ្យោ ឧបោសថស្ស កតត្តា អជ្ជ ឧបោសថករណំ នត្ថិ. ពហូសុ អនិច្ឆាយ កាយសាមគ្គិំ ទទេយ្យាតិ យោជនា. ពហូសូតិ អាគន្តុកេសុ ពហុកេសុ. ពហិ វា វជេតិ អាវាសិកភិក្ខុបរិសា និស្សីមំ វា វជេយ្យាតិ អត្ថោ.

៤១៩. សាវេយ្យ សុត្តន្តិ បាតិមោក្ខសង្ខាតំ សុត្តំ វាយមិត្វា សាវេយ្យ.

៤២០. សម្មជ្ជិតុំ …បេ… ឧទកាសនំ បញ្ញបេតុញ្ច មហាថេរេន បេសិតោ កល្លោ ន ករេយ្យ តថាតិ សម្ពន្ធោ. កល្លោតិ អគិលានោ. តថាតិ ទុក្កដំ អតិទិសតិ. អាសនេសុ អសតិ អន្តមសោ សាខាភង្គម្បិ កប្បិយំ ការាបេត្វា បញ្ញបេតព្ពំ. តេលេ អសតិ កបល្លេ អគ្គិបិ ជាលេតព្ពោ.

៤២១-៣. បដ្ឋបេត្វា ទកាសនន្តិ បរិភោជនីយបានីយោទកញ្ច អាសនញ្ច សន្និហិតំ កត្វា. គណញត្តិន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ គណេន ឋបេតព្ពំ ញត្តិំ. តេតិ អញ្ញេ ទុវេ ភិក្ខូ. សមត្តបុព្ពារម្ភេនាតិ សមត្តោ និដ្ឋិតោ បុព្ពេសុ ឧត្តរាសង្គឯកំសករណាទីសុ អារម្ភោ យស្សាតិ តិបទពហុព្ពីហិ. នវេន តេ ឯវមីរិយាតិ សម្ពន្ធោ. តេតិ ឥតរេ ទ្វេ.

៤២៤. កត្តព្ពំ កត្វា បុព្ពកិច្ចាទិកំ សម្បាទេត្វា នវោ ឯវំ ឦរិយោតិ យោជនា.

៤២៧. យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ ឯកេកស្ស បារិសុទ្ធិំ ហរិត្វានាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកេកស្សាតិ ឯត្ថ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ. កិរិយាយ គុណេន ទព្ពេន វា ភិន្នេ អត្ថេ ព្យាបិតុំ ឥច្ឆា វិច្ឆា. ឯត្ថ បន ឆន្ទបារិសុទ្ធិហរណសង្ខាតាយ កិរិយាយ ចតូសុ ច តីសុ ច ទ្វីសុ ច ភិន្នមេកេកំ ព្យាបិតុំ សម្ពន្ធិតុំ ឥច្ឆាតិ វិច្ឆា. ឥតរីតរេតិ ឯត្ថាបិ ករណកិរិយាវសេន វេទិតព្ពំ. តយោ ទ្វេ ឯកោ វា តំ តំ សង្ឃុបោសថំ គណុបោសថំ បុគ្គលុបោសថំ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – ចតូសុ ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តីសុ វា ឯកស្ស អាហរិត្វា ទ្វេ សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ ឧបោសថកម្មំ. អថ បន ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, ឯកស្ស អាហរិត្វា ទ្វេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ នាម ហោតិ. យទិ បន ចត្តារោបិ សន្និបតិត្វា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តយោ វា ទ្វេ វា សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន សមគ្គំ នាម ហោតីតិ. តព្ពិបរិយាយេន ធម្មេន សមគ្គំ វេទិតព្ពំ.

៤២៨. វគ្គេ សមគ្គេ វា ‘‘វគ្គោ’’តិ សញ្ញិនោ វិមតិស្ស វា ករោតោ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. វគ្គេតិ វគ្គសង្ឃេ. វិមតិស្សាតិ ‘‘វគ្គោ នុ ខោ, សមគ្គោ’’តិ ឯវំ វេមតិកស្ស. ឥមិនាវ កុក្កុច្ចបកតវារោបិ ឧបលក្ខិតោ. ករោតោតិ ឧបោសថំ ករោន្តស្ស. ភេទាធិប្បាយេន ករោតោតិ យោជនា. ឯត្ថ បន បាបស្ស ពលវតាយ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. សញ្ញិនោតិ សញ្ញាសីសេន ចិត្តំ វុត្តំ, ចិត្តវតោតិ អត្ថោ.

៤២៩-៣០. ‘‘ឧក្ខិត្តស្សា’’តិអាទិនា វជ្ជនីយបុគ្គលេ ទស្សេតិ. ឧក្ខិត្តស្សាតិ កត្តុអត្ថេ សាមិវចនំ. និសិន្នសទ្ទស្ស កម្មសាធនត្តា ឧក្ខិត្តាទីហិ កត្តូហិ ភវិតព្ពន្តិ. ‘‘សេសាន’’ន្តិ វិសេសនស្ស ភិក្ខូនំ ព្យភិចារេន សាត្ថកតា. អភព្ពស្ស បណ្ឌកាទិឯកាទសវិធស្ស អភព្ពស្ស. និសិន្នបរិសាយញ្ច បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសេតិ សម្ពន្ធោ. សភាគាបត្តិកោ តថា ន ឧទ្ទិសេតិ យោជេតព្ពំ. វិកាលភោជនាទិវត្ថុតោ សមានោ ភាគោ កោដ្ឋាសោ ឯតិស្សាតិ សភាគា, សា អាបត្តិ អស្សាតិ ពហុព្ពីហិ.

ឆន្ទេន បរិវុត្ថេនាតិ ឯត្ថ ចតុព្ពិធំ បារិវាសិយំ បរិសបារិវាសិយំ រត្តិបារិវាសិយំ ឆន្ទបារិវាសិយំ អជ្ឈាសយបារិវាសិយន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតា ហោន្តិ, អថ មេឃុដ្ឋានាទិនា កេនចិទេវ ករណីយេន អនោកាសោ, អថ ‘‘អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជិត្វាវ ឧដ្ឋហន្តិ, ឥទំ បរិសបារិវាសិយំ នាម កិញ្ចាបិ បរិសបារិវាសិយំ, ឆន្ទស្ស បន អវិស្សដ្ឋត្តា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

‘‘យាវ បន សព្ពេ សន្និបតន្តិ, តាវ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ ឯកំ អជ្ឈេសន្តិ, តស្មិំ ធម្មកថំ កថេន្តេយេវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, សចេ ចាតុទ្ទសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បន្នរសោតិ កាតុំ វដ្ដតិ, សចេ បន្នរសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បាដិបទេ អនុបោសថេ ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អញ្ញំ បន សង្ឃកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ រត្តិបារិវាសិយំ នាម.

ឯវំ បន និសិន្នេ កោចិ នក្ខត្តបាឋកោ ភិក្ខុ ‘‘អជ្ជ នក្ខត្តំ ទារុណំ, ឥមំ កម្មំ មា ករោថា’’តិ វទតិ, តេ តស្ស វចនេន ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វា តត្ថេវ និសិន្នា ហោន្តិ, អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘នក្ខត្តំ បដិមានេន្តំ, អត្ថោ ពាលំ ឧបច្ចគា’’តិ (ជា. ១.១.៤៩) វត្វា ‘‘កិំ នក្ខត្តេន, ករោថា’’តិ វទតិ, ឥទំ ឆន្ទបារិវាសិយញ្ចេវ អជ្ឈាសយបារិវាសិយញ្ច. ឯកស្មិំ បារិវាសិយេ បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អានេត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៤៣១. អាបន្នញ្ច វេមតិកញ្ច អទេសយិត្វា វា នាវិកត្វា វា ឧបោសថំ កាតុំ ន ច កប្បតីតិ សម្ពន្ធោ. នាវិកត្វាតិ គរុកាបត្តិំ អនាវិកត្វា. ន ចាតិ នេវ.

៤៣២. អដ្ឋិតោបោសថាតិ អដ្ឋិតោ អវិស្សដ្ឋោ ឧបោសថោ យស្មិន្តិ ពហុព្ពីហិ. តទហូតិ តស្មិំ ឧបោសថទិវសេ. អន្តរាយំ វា សង្ឃំ វា វិនា អធិដ្ឋាតុំ សីមមេវ វា ន វជេតិ យោជនា. អធិដ្ឋាតុន្តិ ឥមិនា គណុបោសថម្បិ ឧបលក្ខេតិ. សីមន្តិ ឥមិនា នទិម្បិ.

ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៥. បវារណានិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៣៣. ‘‘អញ្ញមញ្ញប្បវារណា’’ត្យាទីនំ អញ្ញមញ្ញេហិ កាតព្ពា បវារណា. តត្ថ តិណ្ណំ ចតុន្នញ្ច គណញត្តិំ ឋបេត្វា អញ្ញមញ្ញប្បវារណា, ទ្វិន្នំ បន អដ្ឋបេត្វាវ. អធិដ្ឋានន្តិ អធិដ្ឋានប្បវារណា, យុបច្ចយន្តានំ ភាវេ និយតនបុំសកត្តា ‘‘អធិដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. សេសា បញ្ចាទីហិ កាតព្ពា អវសេសា សង្ឃប្បវារណា សង្ឃវសេន ញត្តិំ ឋបេត្វា កាតព្ពា. ឯតេន នវសុ សង្ឃប្បវារណាទយោ តិស្សោ ទស្សិតា. នវ ហិ បវារណា ចាតុទ្ទសី បន្នរសី សាមគ្គីតិ ទិវសវសេន, តេវាចី ទ្វេវាចី ឯកវាចីតិ កត្តព្ពាការវសេន, សង្ឃេ បវារណា, គណេ បវារណា, បុគ្គលេ បវារណាតិ ការកវសេន ច. តត្ថ បុរិមវស្សំវុត្ថានំ បុព្ពកត្តិកបុណ្ណមា វា តេសំយេវ សចេ ភណ្ឌនការកេហិ ឧបទ្ទុតា បវារណំ បច្ចុក្កឌ្ឍន្តិ, អថ កត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខចាតុទ្ទសោ វា បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា វា បច្ឆិមវស្សំវុត្ថានញ្ច បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ឯវ វា បវារណាទិវសា ហោន្តិ. ឥទំ បន បកតិចារិត្តំ. តថារូបប្បច្ចយេ សតិ ទ្វិន្នំ កត្តិកបុណ្ណមានំ បុរិមេសុ ចាតុទ្ទសេសុបិ បវារណំ កាតុំ វដ្ដតិ. ភិន្នស្ស បន សង្ឃស្ស សាមគ្គិយំ យោ កោចិ ទិវសោ បវារណាទិវសោ ហោតិ. ឥមា ទិវសវសេន តិស្សោ បវារណា. កត្តព្ពាការវសេន បន វក្ខមាននយេន វិញ្ញាតព្ពា.

៤៣៤. ‘‘បុព្ពកិច្ចេ’’តិអាទីសុ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

បវារណាយ ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឆន្ទប្បវារណា ឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

បវារណាយ ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘បវារណា យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តា បុព្ពកិច្ចាទយោ វេទិតព្ពា. ញត្តិន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ សាមញ្ញំ សង្ឃញត្តិំ. ឯវំ បន ញត្តិយា ឋបិតាយ ការណេ សតិ តេវាចិកទ្វេវាចិកឯកវាចិកសមានវស្សិកវសេនបិ បវារេតុំ វដ្ដតិ. អយមេវ បន ញត្តិ ‘‘សង្ឃោ បវារេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘សង្ឃោ តេវាចិកំ បវារេយ្យ, សង្ឃោ ទ្វេវាចិកំ បវារេយ្យ, សង្ឃោ ឯកវាចិកំ បវារេយ្យ, សង្ឃោ សមានវស្សិកំ បវារេយ្យា’’តិបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ចាតុទ្ទសិយំ បន សាមគ្គិយញ្ច ‘‘ចាតុទ្ទសី សាមគ្គី’’តិ វត្តព្ពំ.

៤៣៧. ថេរេសុ ឧក្កុដិកំ និសជ្ជ បវារេន្តេសុ នវោ យាវ សយំ បវារេតិ, តាវ ឧក្កុដិកោ ឯវ អច្ឆតូតិ យោជនា. អច្ឆតូតិ និសីទេយ្យ.

៤៤០-២. ធម្មសាកច្ឆា ច កលហោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. រត្តិយា ខេបិតភាវតោ តេវាចិកាយ ឱកាសេ អសតិ ទសវិធេ វា អន្តរាយេ សតិ ‘‘សុណាតុ មេ…បេ… សមានវស្សិកំ បវារេយ្យា’’តិ អនុរូបតោ ញត្តិំ វត្វា យថាឋបិតញត្តិយា អនុរូបេន បវារេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អនុរូបតោតិ ‘‘សុណាតុ មេ…បេ… ទានំ ទេន្តេហិ រត្តិ ខេបិតា, សចេ…បេ… រត្តិ វិភាយិស្សតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិអាទិនា តេន ខេបិតរត្តិយា អនុរូបេន. ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ រាជន្តរាយោ, សចេ សង្ឃោ តេវាចិកំ…បេ… សង្ឃោ ភវិស្សតិ, អថាយំ រាជន្តរាយោ ភវិស្សតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិអាទិនា រាជន្តរាយាទីនំ អនុរូបេន វាតិ អត្ថោ. ‘‘អថាយំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ បន បេយ្យាលវសេន អន្តេ វុត្តំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ គហេត្វា វុត្តំ. ‘‘ទ្វេវាចិក’’ន្តិអាទិកំ បន វិសុំ វិសុំ វត្តព្ពម្បិ លង្ឃនក្កមេន សម្បិណ្ឌេត្វា វុត្តំ. វចនសមយេ បន ‘‘ទ្វេវាចិកំ បវារេយ្យ’’ឥច្ចាទិនា វត្តព្ពំ. អាគច្ឆេយ្យុំ យទិ សមាអាទិកា ចាតិ ‘‘អាគច្ឆេយ្យុំ យទិ សមា’’ឥច្ចាទយោ ឧបោសថេ វុត្តា គាថាយោ ច. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ បវារណាយំ. អយមេវ ច អាហរណក្កមោ –

អាគច្ឆេយ្យុំ យទិ សមា, បវារេន្តេវ ថោកិកា;

បវារិតា តេ សុប្បវារិតា, អញ្ញេហិ ច បវារិយំ;

បវារិតេសុ សកលា-យេកច្ចាយុដ្ឋិតាយ វា.

បវារេយ្យុញ្ច តេ តេសំ, សន្តិកេ ពហុកា សចេ;

កត្វា សព្ពវិកប្បេសុ, បុព្ពកិច្ចំ បុនុទ្ទិសេតិ.

‘‘អាវាសិកានំ បន្នរសោ’’តិអាទិកា គាថាយោ បន ឯត្ថាបិ សមានា.

៤៤៣. ញត្តិំ វត្វាតិ វក្ខមានគណញត្តិំ វត្វា.

៤៤៤. សមុទីរិយាតិ អញ្ញេ ទ្វេ តយោ វា វក្ខមានក្កមេន វត្តព្ពា.

៤៤៦-៨. កត្តព្ពំ កត្វាតិ យោជេតព្ពំ. កត្តព្ពន្តិ បុព្ពកិច្ចាទិកំ. នវេនបិ ‘‘អហំ ភន្តេ…បេ… បដិករិស្សាមី’’តិ ថេរោ ឦរិយោតិ យោជេតព្ពំ. ឯវន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ បរាមសតិ.

៤៤៩. ‘‘យស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

៤៥០. គាថាយោតិ ‘‘វគ្គេ សមគ្គេ វគ្គោតិ, សញ្ញិនោ’’តិអាទិកា ហេដ្ឋា វុត្តគាថាយោ វា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – ករោតោតិ ឯត្ថ បវារណំ ករោតោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តតិយ គាថាយ ‘‘បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសេ’’តិ អបនេត្វា ‘‘នោ ករេយ្យ បវារណ’’ន្តិ បទំ បក្ខិបិតព្ពំ. ចតុត្ថគាថាយ ‘‘អនុបោសថេ’’តិអាទិគាថាពន្ធំ អបនេត្វា ‘‘នេវ បវារណេ កាតុំ, សា កប្បតិ បវារណា’’តិ បក្ខិបិតព្ពំ. បញ្ចមគាថាយ ‘‘អដ្ឋិតោបោសថាវាសា’’តិ អបនេត្វា ‘‘បវារណាឋិតាវាសា’’តិ បក្ខិបិតព្ពំ.

៤៥១. សង្ឃម្ហិ បវារិតេវាតិ បុរិមវស្សូបគតេ សង្ឃម្ហិ បវារិតេ ឯវ. បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យាតិ ន ឯកស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ទ្វេ ញត្តិយោ ឋបេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. បច្ឆិមិកាយ ឧបគន្ត្វា អបរិនិដ្ឋិតវស្សោ អវុត្ថោ. អនុបាគតោតិ វស្សំ អនុបាគតោ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគតា បញ្ច វា អតិរេកា វា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា តេហិ សមា វា ឩនតរា វា បុរិមិកាយ វា ឧបគតេហិ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ថោកតរា ចេវ ហោន្តិ, សង្ឃប្បវារណាយ គណំ បូរេន្តិ សង្ឃប្បវារណាវសេន ញត្តិំ ឋបេត្វា, អថ ច ឧភោបិ ឯកតោ ហុត្វា សង្ឃំ ន បូរេន្តិ, គណំ បន បូរេន្តិ, គណញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេតព្ពំ, បច្ឆា តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. យទិ បន បុរិមិកាយ ឯកោ, បច្ឆិមិកាយ ឯកោ, ឯកេន ឯកស្ស សន្តិកេ បវារេតព្ពំ, ឯកេន បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បុរិមេហិ វស្សូបគតេហិ បច្ឆា វស្សូបគតា ឯកេនបិ អធិកា សង្ឃំ បូរេន្តិ, បឋមំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា បច្ឆា តេសំ សន្តិកេ បវារេតព្ពន្តិ. គណេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមុបរិបិ យថាយោគំ ចិន្តនីយំ.

៤៥២. ចាតុមាសិនិយាតិ អបរកត្តិកបុណ្ណមាយំ. សង្ឃេនាតិ បឋមំ វស្សូបគតេន សង្ឃេន. វុត្ថា វស្សា យេហិ តេ វុត្ថវស្សា, បច្ឆិមវស្សូបគតា. សចេ អប្បតរា សិយុន្តិ ឥមិនា យទិ អធិកតរា វា សមសមា វា ហោន្តិ, បវារណាញត្តិំ ឋបេត្វា បច្ឆិមវស្សូបគតេហិ បឋមំ បវារិតេ បច្ឆា ឥតរេហិ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោតិ ទីបេតីតិ.

បវារណានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៦. សំវរនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៥៣. សំវរណំ ចក្ខុទ្វារាទីនំ សតិកវាដេន បិទហនំ សំវរោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ នត្ថិ, ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, នេវ ភវង្គសមយេ អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ, ជវនក្ខណេ បន ឧប្បជ្ជតីតិ តទា សំវរោ ហោតិ, ឯវំ ហោន្តេ បន សោ ចក្ខុទ្វារាទីនំ សំវរោតិ វុច្ចតិ. ចក្ខុសោតាទិភេទេហីតិ ចក្ខុ ច សោតញ្ច, តានិ អាទិ យេសំ, តេវ ភេទា ចាតិ សមាសោ, តេហិ ទ្វារេហិ. អភិជ្ឈាទិប្បវត្តិយា អច្ចន្តោបការកត្តា ករណត្ថេ ចេត្ថ តតិយា. ឯតេន ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនសង្ខាតានិ ទ្វារានិ វុត្តានិ. រូបសទ្ទាទិគោចរេតិ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មសង្ខាតេ វិសយេ. អភិជ្ឈាទោមនស្សាទិប្បវត្តិន្តិ ឯត្ថ បរសម្បត្តិំ អភិមុខំ ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា, ពលវតណ្ហា. អាទិ-សទ្ទេន មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អនេកេ អកុសលា ធម្មា សង្គហិតា.

៤៥៤. សកំ ចិត្តំ កិដ្ឋាទិំ ទុប្បសុំ វិយ និគ្គណ្ហេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. កិដ្ឋន្តិ កិដ្ឋដ្ឋានេ ឧប្បន្នំ សស្សំ គហិតំ. កិដ្ឋំ អទតីតិ កិដ្ឋាទិ, តំ. សម្បជានោតិ សាត្ថកសប្បាយគោចរអសម្មោហសង្ខាតេន ចតុសម្បជញ្ញេន សម្មា បជានោ. ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ កថិតំ.

សំវរនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៧. សុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៥៥. ទេសនា សំវរោ ឯដ្ឋិ បច្ចវេក្ខណន្តិ ភេទតោ សុទ្ធិ ចតុព្ពិធាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បច្ចវេក្ខណំ ភេទតោ’’តិ វត្តព្ពេ និគ្គហិតលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, ទេសនាសុទ្ធិ សំវរសុទ្ធិ បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធីតិ ចតុព្ពិធាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សុជ្ឈតីតិ សុទ្ធិ, យថាធម្មំ ទេសនាយ សុទ្ធិ ទេសនាសុទ្ធិ. វុដ្ឋានស្សាបិ ចេត្ថ ទេសនាយ ឯវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. មូលាបត្តីនំ បន អភិក្ខុតាបដិញ្ញាវ ទេសនាតិ ហេដ្ឋា វុត្តា, សាវស្ស បារាជិកាបន្នស្ស វិសុទ្ធិ នាម ហោតិ. អយញ្ហិ យស្មា បារាជិកំ អាបន្នោ, តស្មា ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អភព្ពោ ឈានាទីនិ អធិគន្តុំ. ភិក្ខុភាវោ ហិស្ស សគ្គន្តរាយោ ចេវ ហោតិ, មគ្គន្តរាយោ ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ, និរយាយូបកឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ៣១១);

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘សិថិលោ ហិ បរិព្ពជោ, ភិយ្យោ អាកិរតេ រជ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣១៣);

ឥច្ចស្ស ភិក្ខុភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ន ហោតិ. យស្មា បន គិហិអាទិកោ ហុត្វា ទានសរណសីលសំវរាទីហិ សគ្គមគ្គំ វា ឈានវិមោក្ខមគ្គំ វា អារាធេតុំ ភព្ពោ ហោតិ, តស្មាស្ស គិហិអាទិភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ហោតិ. អធិដ្ឋានវិសិដ្ឋេន សំវរេន វិសុទ្ធិ សំវរវិសុទ្ធិ. ធម្មេន សមេន បច្ចយានំ ឯដ្ឋិយា សុទ្ធិ ឯដ្ឋិសុទ្ធិ. ចតូសុ បច្ចយេសុ បច្ចវេក្ខណេន សុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ. ‘‘ចតុព្ពិធា បាតី’’តិអាទីសុ បាតិមោក្ខសំវរសម្មតន្តិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរោ’’តិ សម្មតំ សីលំ.

៤៥៦. ចិត្តាធិដ្ឋានសំវរា សុជ្ឈតីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ សំវរសុទ្ធីតិ វុត្តោតិ យោជនា.

៤៥៧. អនេសនំ បហាយ ធម្មេន ឧប្បាទេន្តស្ស ឯដ្ឋិយា សុទ្ធត្តា អាជីវនិស្សិតំ ឯដ្ឋិសុទ្ធីតិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧប្បាទេន្តស្សាតិ បច្ចយេ ឧប្បាទេន្តស្ស.

៤៥៨. បច្ចវេក្ខណសុជ្ឈនាតិ ហេតុម្ហិ បញ្ចមីតិ.

សុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៨. សន្តោសនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៥៩. បំសុកូលំ បិណ្ឌិយាលោបោ រុក្ខមូលំ បូតិមុត្តភេសជ្ជន្តិ ឥមេ ចត្តារោ បច្ចយា អប្បគ្ឃនកតាយ អប្បា ចេវ កស្សចិបិ អាលយាភាវេន អនវជ្ជា ច គតគតដ្ឋានេ លព្ភមានតាយ សុលភា ចាតិ វុច្ចន្តិ, តេនាហ ‘‘អប្បេនា’’តិអាទិ. មត្តញ្ញូតិ បរិយេសនប្បដិគ្គហណបរិភោគវិស្សជ្ជនេសុ ចតូសុ មត្តញ្ញុតាវសេន បមាណញ្ញូ.

៤៦០. កថំ សន្តុដ្ឋោតិ អាហ ‘‘អតីត’’ន្តិអាទិ. បច្ចុប្បន្នេន យាបេន្តោតិ យថាលាភយថាពលយថាសារុប្បវសេន បច្ចុប្បន្នេន យថាវុត្តចតុព្ពិធបច្ចយេន យាបេន្តោតិ.

សន្តោសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៩. ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៦១-២. ពុទ្ធានុស្សតិ …បេ… មរណស្សតីតិ ឥមា ចតុរារក្ខា នាមាតិ សេសោ. អារកត្តាទិនាតិ អារកភាវោ អារកត្តំ, តំ អាទិ យស្ស ‘‘អរីនំ ហតត្តា’’តិអាទិកស្ស តំ អារកត្តាទិ. តេន តេន មគ្គេន សវាសនានំ អរានំ ហតត្តា អារកា សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោតិ អា-ការស្ស រស្សត្តំ, ក-ការស្ស ហ-ការំ សានុនាសិកំ កត្វា ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ‘‘អារកា’’តិ ច វុត្តេ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស អនុប្បយោជិតព្ពត្តា ‘‘កិលេសេហី’’តិ លព្ភតិ.

សម្មាតិ អវិបរីតំ. សាមន្តិ សយមេវ, អបរនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិ ហិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ ‘‘សយ’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ពោធកោ ទដ្ឋព្ពោ. ពុទ្ធតោតិ ភាវប្បធានោយំ និទ្ទេសោ, ពុទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘អរហំ’’ ឥតិ វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’ ឥតិ វា ភគវតោ នវភេទេ គុណេ យា បុនប្បុនំ អនុស្សតិ, សា ពុទ្ធានុស្សតីតិ យោជនា. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥតី’’តិ វត្តព្ពេ អ-ការោ សន្ធិវសេន អាគតោ. ឥតិ-សទ្ទោ បនេត្ថ អាទិអត្ថោ, ឥច្ចាទីតិ អត្ថោ. នវភេទេតិ ‘‘អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថី’’តិ ឯកតោ គហេត្វា. ឯត្ថ បន ឧបចារោ ឧប្បជ្ជតិ, ន អប្បនា, តថា មរណស្សតិយំ. ឥតរេសុ បន ឧភយម្បិ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ពុទ្ធានុស្សតិ.

៤៦៣-៤. ‘‘សីមដ្ឋា’’តិអាទិនា មេត្តាភាវនំ ទស្សេតិ. សីមដ្ឋសង្ឃេតិ សីមាយំ តិដ្ឋតីតិ សីមដ្ឋោ, សោវ សង្ឃោ. គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរេ ជនេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ មានុសេ ឧបាទាយ សព្ពសត្តេសូតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ គាមេ. សុខិតា ហោន្តុ អវេរាតិ បទច្ឆេទោ. អាទិនាតិ ‘‘អព្យាបជ្ជា ហោន្តុ, អនីឃា ហោន្តុ, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ឥមិនា. បរិច្ឆិជ្ជ បរិច្ឆិជ្ជាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ សព្ពេ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ឯវម្បិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា. មេត្តាភាវនា.

៤៦៥-៦. ឥទានិ អសុភំ និទ្ទិសន្តោ សព្ពបឋមំ សាធេតព្ពំ សត្តវិធមុគ្គហកោសល្លំ ‘‘វណ្ណេ’’ច្ចាទិនា ទស្សេតិ. សត្តវិធញ្ហិ តំ នយតោ អាគតំ វាចាសជ្ឈាយមនសាសជ្ឈាយេហិ សទ្ធិំ. តត្ថ បឋមំ វាចាយ សជ្ឈាយន្តេន ចត្តារិ តចបញ្ចកាទីនិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមប្បដិលោមវសេន កាតព្ពំ. យថា បន វចសា, តថេវ មនសាបិ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយោ ហិ មនសា សជ្ឈាយស្ស បច្ចយោ. សោ បន លក្ខណប្បដិវេធស្ស បច្ចយោ. តត្ថ វណ្ណោ នាម កេសាទីនំ វណ្ណោ. សណ្ឋានំ តេសំយេវ សណ្ឋានំ. ឱកាសោ តេសំយេវ បតិដ្ឋោកាសោ. ទិសា នាភិតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមទិសា, អធោ ហេដ្ឋិមា. បរិច្ឆេទោ នាម ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយញ្ច ឥមិនា នាម បរិច្ឆិន្នោ’’តិ ឯវំ សភាគបរិច្ឆេទោ ចេវ ‘‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’’តិ ឯវំ អមិស្សកតាវសេន វិសភាគបរិច្ឆេទោ ច. កេសាទិកោដ្ឋាសេ វវត្ថបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. វវត្ថបេត្វាតិ វុត្តនយេន វវត្ថបេត្វា.

ឯវំ វវត្ថបេន្តេន យថាវុត្តំ សត្តវិធំ ឧគ្គហកោសល្លំ សម្បាទេត្វា អដ្ឋារសវិធំ មនសិការកោសល្លំ សម្បាទេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបុព្ពតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អប្បនាតោ តយោ ច សុត្តន្តាតិ ឥមេ ចត្តារោបិ នយតោវាគតេ នាតិសីឃាទីសុ បក្ខិបិត្វា ទសវិធតា វេទិតព្ពា. អនុបុព្ពតោតិ សជ្ឈាយករណតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិយា. នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ កត្វាតិ កិរិយាវិសេសនំ. វិក្ខេបំ បដិពាហយន្តិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបំ បដិពាហន្តោ. បណ្ណត្តិំ សមតិក្កម្មាតិ យាយំ ‘‘កេសា លោមា’’តិ បណ្ណត្តិ, តំ អតិក្កមិត្វា, ‘‘បដិក្កូល’’ន្តិ ចិត្តំ ឋបេត្វាតិ អធិប្បាយោ. អនុបុព្ពតោ មុញ្ចន្តស្សាតិ យោ យោ កោដ្ឋាសោ ន ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ អនុក្កមេន មុញ្ចតោ, តស្ស ‘‘ភាវនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

៤៦៧. ឯវំ ឧភយកោសល្លំ សម្បាទេត្វា សព្ពកោដ្ឋាសេ វណ្ណាទិវសេន វវត្ថបេត្វា វណ្ណាទិវសេនេវ បញ្ចធា បដិក្កូលតា វវត្ថបេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណ…បេ… ឱកាសេហិ កោដ្ឋាសេ បដិក្កូលាតិ ភាវនា អសុភន្តិ យោជនា. តត្រ កេសា តាវ បកតិវណ្ណេន កាឡកា អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា, សណ្ឋានតោ ទីឃវដ្ដតុលាទណ្ឌសណ្ឋានា, ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតា, ឱកាសតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កណ្ណចូឡិកាហិ, បុរតោ នឡាដន្តេន, បច្ឆតោ គឡវាដកេន បរិច្ឆិន្នា, សីសកដាហវេឋនអល្លចម្មំ កេសានំ ឱកាសោ. បរិច្ឆេទតោ កេសា សីសវេឋនចម្មេ វីហគ្គមត្តំ បវិសិត្វា បតិដ្ឋិតេន ហេដ្ឋា អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ កេសា ឯកតោ នត្ថីតិ អយំ សភាគបរិច្ឆេទោ. ‘‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’’តិ ឯវំ អវសេសឯកតិំ សកោដ្ឋាសេហិ អមិស្សីកតា កេសា នាម បាដិយេក្កោ ឯកោ កោដ្ឋាសោតិ អយំ វិសភាគបរិច្ឆេទោ. ឥទំ កេសានំ វណ្ណាទិតោ និច្ឆយនំ. ឥទំ បន នេសំ វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ និច្ឆយនំ – កេសា នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិក្កូលា អាសយតោបិ សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ ឱកាសតោបិ បដិក្កូលាតិ ឯវំ សេសកោដ្ឋាសានម្បិ យថាយោគំ វេទិតព្ពំ.

ឧទ្ធុមាតាទិវត្ថូសូតិ ឧទ្ធុមាតកវិនីលកវិបុព្ពកវិច្ឆិទ្ទកវិក្ខាយិតកវិក្ខិត្តកហតវិ- ក្ខិត្តកលោហិតកបុឡវកអដ្ឋិកសង្ខាតេសុ ទសេសុ អវិញ្ញាណកអសុភវត្ថូសុ អសុភាការំ គហេត្វា បវត្តា ភាវនា វា អសុភន្តិ សម្ពន្ធោ. អសុភភាវនា.

៤៦៨. ‘‘មរណំ មេ ភវិស្សតី’’តិ វា ‘‘ជីវិតំ មេ ឧបរុជ្ឈតី’’តិ វា ‘‘មរណំ មរណ’’ន្តិ វា យោនិសោ ភាវយិត្វានាតិ យោជនា. ជីវិតន្តិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អរូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច. យោនិសោតិ ឧបាយេន. ឯវំ បវត្តយតោយេវ ហិ ឯកច្ចស្ស នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, មរណារម្មណា សតិ សណ្ឋាតិ, ឧបចារប្បត្តមេវ កម្មដ្ឋានំ ហោតិ.

៤៦៩-៤៧០. យស្ស បន ឯត្តាវតា ន ហោតិ, តេន វធកបច្ចូបដ្ឋានាទីហិ អដ្ឋហាការេហិ មរណំ អនុស្សរិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘វធកស្សេវា’’តិអាទិមាហ. វធកស្ស ឥវ ឧបដ្ឋានាតិ ‘‘ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អសិំ គហេត្វា គីវាយ សញ្ចារយមានស្ស វធកស្ស វិយ មរណស្ស ឧបដ្ឋានតោ. សម្បត្តីនំ វិបត្តិតោតិ ភោគសម្បត្តិយា ជីវិតសម្បត្តិយា ច វិនាសមរណសង្ខាតវិបត្តិតោ. ឧបសំហរតោតិ យសមហត្តតោ បុញ្ញមហត្តតោ ថាមមហត្តតោ ឥទ្ធិមហត្តតោ បញ្ញាមហត្តតោ បច្ចេកពុទ្ធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធតោតិ ឥមេហិ សត្តហាការេហិ អត្តនោ ឧបសំហរណតោ. កាយពហុសាធារណាតិ អសីតិយា កិមិកុលានំ, អនេកសតានំ រោគានំ, ពាហិរានញ្ច អហិវិច្ឆិកាទីនំ មរណស្ស បច្ចយានំ សាធារណតោ. អាយុទុព្ពលតោតិ អស្សាសបស្សាសូបនិពទ្ធត្តឥរិយាបថូបនិពទ្ធត្តាទិនា អាយុនោ ទុព្ពលតោ. កាលវវត្ថានស្ស អភាវតោតិ ‘‘ឥមស្មិំយេវ កាលេ មរិតព្ពំ, ន អញ្ញស្មិ’’ន្តិ ឯវំ កាលវវត្ថានស្ស អភាវតោ. អទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទាតិ ‘‘មនុស្សានំ ជីវិតស្ស បរិច្ឆេទោ នាម ឯតរហិ បរិត្តោ, អទ្ធា យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ ជីវតី’’តិ ឯវំ អទ្ធានស្ស កាលស្ស បរិច្ឆេទតោ.

ឯត្ថ បន កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា វិបស្សនាយ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តុកាមេន ពុទ្ធបុត្តេន យំ កាតព្ពំ, តំ អាទិកម្មិកស្ស កុលបុត្តស្ស វសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបេនោបទិស្សាម. ចតុព្ពិធំ តាវ សីលំ សោធេតព្ពំ. តត្ថ តិវិធា វិសុជ្ឈនា អនាបជ្ជនំ, អាបន្នវុដ្ឋានំ, កិលេសេហិ ច អប្បដិបីឡនំ. ឯវំ វិសុទ្ធសីលស្ស ហិ ភាវនា សម្បជ្ជតិ. យម្បិទំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនំ វសេន អាភិសមាចារិកសីលំ វុច្ចតិ, តម្បិ សាធុកំ បរិបូរេតព្ពំ. តតោ –

‘‘អាវាសោ ច កុលំ លាភោ, គណោ កម្មញ្ច បញ្ចមំ;

អទ្ធានំ ញាតិ អាពាធោ, គន្ថោ ឥទ្ធីតិ តេ ទសា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) –

ឯវំ វុត្តេសុ ទសសុ បលិពោធេសុ យោ បលិពោធោ, យោ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. ឯវំ ឧបច្ឆិន្នបលិពោធេន –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចាដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧) –

ឯវំ វុត្តលក្ខណំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេតព្ពំ. តំ ទុវិធំ ហោតិ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានញ្ច បារិហារិយកម្មដ្ឋានញ្ច. តត្ថ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ នាម ភិក្ខុសង្ឃាទីសុ មេត្តា, មរណស្សតិ ច, ‘‘អសុភសញ្ញា’’តិបិ ឯកេ. ឯតំ បន តយំ សព្ពត្ថ អត្ថយិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ កត្វា, អធិប្បេតស្ស ច យោគានុយោគកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា ‘‘សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ បន យំ យស្ស ចរិតានុកូលំ, តំ តស្ស និច្ចំ បរិហរិតព្ពត្តា យថាវុត្តេនេវ នយេន ‘‘បារិហារិយកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តតោ –

‘‘មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

‘‘នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

‘‘អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ សប្បដិភយំ យថា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) –

វុត្តអដ្ឋារសសេនាសនទោសវជ្ជិតំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ. តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មវិនយធរា មាតិកាធរា. តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ ‘ឥទំ ភន្តេ កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ. តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១) វុត្តបញ្ចង្គសមន្នាគតំ សេនាសនំ ឧបគម្ម តត្ថ វសន្តេន ‘‘ទីឃានិ កេសលោមនខានិ ឆិន្ទិតព្ពានិ, ជិណ្ណចីវរេសុ អគ្គឡអនុវាតបរិភណ្ឌទានាទិនា ទឡ្ហីកម្មំ វា តន្តច្ឆេទាទីសុ តុន្នកម្មំ វា កាតព្ពំ, កិលិដ្ឋានិ រជិតព្ពានិ, សចេ បត្តេ មលំ ហោតិ, បត្តោ បចិតព្ពោ, មញ្ចបីឋាទីនិ សោធេតព្ពានី’’តិ ឯវំ វុត្តឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេន កតភត្តកិច្ចេន ភត្តសម្មទំ វិនោទេត្វា រតនត្តយគុណានុស្សរណេន ចិត្តំ សម្បហំសេត្វា អាចរិយុគ្គហតោ ឯកបទម្បិ អសម្មុយ្ហន្តេន មនសិ កាតព្ពន្តិ.

ចតុរារក្ខនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥០. វិបស្សនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៧១-២. នាមរូបន្តិ ចិត្តចេតសិកសង្ខាតំ នាមញ្ច អដ្ឋវីសតិវិធំ រូបញ្ច. ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, នាមរូបតោ ន អញ្ញោ អត្តាទិកោ កោចិ អត្ថី’’តិ ឯវំ ឈានលាភី ចេ, ឈានតោ វុដ្ឋាយ ឈានគតំ វា វិបស្សនាយានិកោ ចេ, បកិណ្ណកភូតំ នាមរូបំ បរិគ្គហេត្វា. បាតិមោក្ខសំវរាទិ សីលវិសុទ្ធិ, ចតុរារក្ខវសេន ទីបិតា សោបចារសមាធិសង្ខាតា ចិត្តវិសុទ្ធិ ច វុត្តាវ នាមាតិ ឥមិនា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កថិតា. តតោ តស្ស បច្ចយញ្ច បរិគ្គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស បច្ចយន្តិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ នាមរូបទ្វយមេវ អវិជ្ជាតណ្ហាឧបាទានកម្មេហិ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥស្សរាទិការណេនា’’តិអាទិនា តស្ស ការណំ, ឥមិនា កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ ទស្សិតា.

ហុត្វា អភាវតោ អនិច្ចាតិ សព្ពេបិ នាមរូបសង្ខារា ឧប្បជ្ជិត្វា អភាវាបជ្ជនតោ អនិច្ចា. ឧទយព្ពយបីឡនា ទុក្ខាតិ ឧប្បាទនិរោធវសេន បីឡនតោ ទុក្ខា. អវសវត្តិត្តា អនត្តាតិ អត្តនោ វសេ អវត្តនតោ អនត្តាតិ ឯវំ សង្ខារេហិ សទ្ធិំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា. បុនប្បុនំ សម្មសន្តោតិ យថាវុត្តនយេន សម្មសន្តោ សមថយានិកោ វិបស្សនាយានិកោ ច យោគាវចរោ. ឥមិនា មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ច ទស្សិតា. សង្ខារានមេវ ហិ ឧទយព្ពយាទិនានុបស្សនតោ ឧទយព្ពយភង្គភយអាទីនវនិព្ពិទាមុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានុបស្សនាស- ង្ខារុបេក្ខាញាណសង្ខាតស្ស អដ្ឋវិធស្ស ញាណស្ស វសេន សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម. អនុបុព្ពេន សព្ពសំយោជនក្ខយំ បាបុណេយ្យាតិ ឥមិនា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ទស្សិតា. សព្ពសំយោជនក្ខយន្តិ ឱរម្ភាគិយានំ បញ្ចន្នំ សំយោជនានំ ហេដ្ឋា មគ្គត្តយេន ខេបិតត្តា, ឥតរេសំ ឧទ្ធម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ ខេបិតត្តា ច សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយន្តេ ជាតំ អរហត្តមគ្គំ.

និគមនកថាវណ្ណនា

៤៧៣. យស្មា ការណា យា សិក្ខនា, អយំ ភិក្ខុកិច្ចំ, អតោ តស្មា ការណាតិ អត្ថោ.

៤៧៤. និច្ចសោ លោកវិចារិនោតិ និច្ចំ លោកេ វិចរតោ. មាលុតស្សេវ បរិស្សមោ ន សម្ភោតីតិ យោជនា. មាលុតស្សេវាតិ វាតស្ស ឥវ. ន សម្ភោតីតិ ន ហោតិ.

៤៧៥-៦. តម្ពបណ្ណិ ឯវ តម្ពបណ្ណិយោ, កេតុ វិយ កេតុ, តម្ពបណ្ណិយេ កេតូតិ តប្បុរិសោ. តេន រចិតា ធម្មវិនយញ្ញុបសំសិតា អយំ ខុទ្ទសិក្ខា បរិមាណតោ គាថានំ បញ្ចមត្តេហិ សតេហិ ឯត្តាវតា និដ្ឋានមុបាគតាតិ សម្ពន្ធោ.

និគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ការាបិតេតិរុចិរេ បវរេ វិហារេ;

មានាធិការិបុរិនា គរុនា គុណេន;

វស្សំ វសំ ទមិឡសោ វិធហំ អកាសិំ;

អាកង្ខដីក ជិនសាសនសម្បវុទ្ធិំ.

បុញ្ញេន សត្ថរចនាជនិតេន តេន;

សម្ពុទ្ធសាសនវរោទយការណេន;

លោកាមិសេសុ បន មេ សមយំ អលគ្គោ;

សម្ពុទ្ធសាសនវរោទយមាចរេយ្យំ.

អត្ថេសុ អក្ខរបទេសុ វិនិច្ឆយេសុ;

បុព្ពាបរេសុ លិខិតំ ខលិតំ យទត្ថិ;

ឱហាយ ខន្តុមរហន្តិ វទន្តុ សន្តា;

ទិដ្ឋាបរាធមថ វា កិមុលាលនេន.

យេនន្តតន្តរតនាករមន្ថនេន;

មន្ថាចលោល្លសិតញាណវរេន លទ្ធា;

សារាមតាតិសុខិតា សុខយន្តិ ចញ្ញេ;

តេ មេ ជយន្តិ គរវោ គរវោ គុណេហិ.

បរត្ថសម្បាទនតោ, បុញ្ញេនាធិគតេនហំ;

បរត្ថសម្បាទនកោ, ភវេយ្យំ ជាតិជាតិយំ.

សិស្សោ អាហ –

បរមប្បិច្ឆតានេកសន្តោសោបសមេសិនំ;

សុចិសល្លេខវុត្តីនំ, សទារញ្ញនិវាសិនំ.

សាសនុជ្ជោតការីនំ, អាចេរត្តមុបាគតំ;

ឧទុម្ពរគិរិខ្យាតយតីនំ យតិបុង្គវំ.