ខុទ្ទសិក្ខា-អភិនវដីកា

គន្ថារម្ភកថា

តិលោកតិលកំ វន្ទេ, សទ្ធម្មាមតនិម្មិតំ;

សំសុដ្ឋុកតសម្ភត្តិំ, ជិនំ ជនមនោរមំ.

សារិបុត្តំ មហាសាមិំ, នេកសត្ថវិសារទំ;

មហាគុណំ មហាបញ្ញំ, នមោ មេ សិរសា គរុំ.

ខុទ្ទសិក្ខាយ ដីកា យា, បុរាតនា សមីរិតា;

ន តាយ សក្កា សក្កច្ចំ, អត្ថោ សព្ពត្ថ ញាតវេ.

តតោនេកគុណានំ យោ, មញ្ជូសា រតនានវ;

សុមង្គលសនាមេន, តេន បញ្ញវតា សតា.

អជ្ឈេសិតោ យតិន្ទេន, សទារញ្ញនិវាសិនា;

សវិនិច្ឆយមេតិស្សា, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនំ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

(ក) ឯត្ថាហ – កិមត្ថមាទិតោវាយំ គាថា និក្ខិត្តា, ននុ យថាធិប្បេតមេវ បករណមារភនីយន្តិ? វុច្ចតេ – សប្បយោជនត្តា. សប្បយោជនញ្ហិ តំទស្សនំ តាយ រតនត្តយប្បណាមាភិធេយ្យករណប្បការប្បយោជនាភិធានសន្ទស្សនតោ. តានិ ច បន សប្បយោជនានិ អនន្តរាយេន គន្ថបរិសមាបនាទិប្បយោជនានមភិនិប្ផាទនតោ. តថា ហិ សោតូនមត្តនោ ច យថាធិប្បេតត្ថនិប្ផាទនំ រតនត្តយប្បណាមករណប្បយោជនំ. វិទិតាភិធេយ្យស្ស គន្ថស្ស វិញ្ញូនមាទរណីយតា អភិធេយ្យកថនប្បយោជនំ. សោតុជនសមុស្សាហជននំ ករណប្បការប្បយោជនកថនប្បយោជនំ. វោហារសុខតា បន អភិធានកថនប្បយោជនំ.

តត្ថ វន្ទិត្វា រតនត្តយន្តិ ឥមិនា រតនត្តយប្បណាមោ ទស្សិតោ, ខុទ្ទសិក្ខន្តិ ឥមិនា ខុទ្ទភូតានំ សិក្ខានំ ឥធ បដិបាទេតព្ពតាទីបនេន អភិធេយ្យំ, អភិធេយ្យោ ច នាមេស សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោតិ. អភិធានញ្ច បន ឥមិនាវ ទស្សិតំ តេន អត្ថានុគតសមញ្ញាបរិទីបនតោ. សមាតិកន្តិ ឥមិនា ករណប្បការោ, ខុទ្ទសិក្ខន្តិ ឥមិនា ច, តេន ខុទ្ទភូតានំ សិក្ខានំ ឥធ ទស្សេតព្ពភាវប្បកាសនតោ. អាទិតោ ឧបសម្បន្ន សិក្ខិតព្ពន្តិ ឥមិនា បយោជនបយោជនំ បន ឥមិនាវ សាមត្ថិយតោ ទស្សិតមេវ, តាសំ សិក្ខិតព្ពប្បកាសនេន ហិ សិក្ខនេ សតិ តម្មូលិកាយ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថនិប្ផត្តិយា សំសិជ្ឈនតោ. បករណប្បយោជនានំ សាធនសាធិយលក្ខណោ សម្ពន្ធោ តន្និស្សយទស្សនេនេវ ទស្សិតោយេវាតិ អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ.

អយំ បនេត្ថាវយវត្ថោ – រតនត្តយំ វន្ទិត្វា ខុទ្ទសិក្ខំ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ. រតិជននដ្ឋេន រតនានិ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃានមេតំ អធិវចនំ. អថ វា ចិត្តីកតាទិនា ការណេន រតនានិ, ពុទ្ធាទយោវ រតនានិ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; ឧទា. អដ្ឋ. ៤៥; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០);

តយោ អវយវា អស្សាតិ តយំ, សមុទាយាបេក្ខំ ឯកវចនំ, អវយវវិនិមុត្តស្ស បន សមុទាយស្ស អភាវតោ តីណិ ឯវ រតនានិ វុច្ចន្តិ. រតនានំ តយំ រតនត្តយំ. វន្ទិត្វាតិ តីហិ ទ្វារេហិ នមស្សិត្វា. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វន្ទនា កាយេន វន្ទតិ, វចសា វន្ទតិ, មនសា វន្ទតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៥៥) ហិ វុត្តំ. តត្ថ វិញ្ញត្តិំ អនុប្បាទេត្វា កេវលំ រតនត្តយគុណានុស្សរណវសេន មនោទ្វារេ ពហុលប្បវត្តា កុសលចេតនា មនោទ្វារវន្ទនា. តំ តំ វិញ្ញត្តិំ ឧប្បាទេត្វា បន បវត្តា កាយវចីទ្វារវន្ទនា. សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា, អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាវសេន តិស្សោ សិក្ខា. សិក្ខនញ្ចេត្ថ យថាក្កមំ សីលាទិធម្មានំ សំវរណវសេន, ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមាធានវសេន, អារម្មណជាននលក្ខណប្បដិវេធមគ្គបាតុភាវបាបនវសេន ច អាសេវនំ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញត្ថ ពហុវិធា សិក្ខា, ឥធ តុ សង្ខេបនយត្តា អប្បកាទិអនេកត្ថសម្ភវេបិ ខុទ្ទ-សទ្ទស្ស អប្បកត្ថោវេត្ថ យុត្តតរោតិ ខុទ្ទា អប្បកា សិក្ខាតិ ខុទ្ទសិក្ខា. ឥធ បន ខុទ្ទសិក្ខាប្បកាសកោ គន្ថោ តព្ពោហារូបចារតោ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘ខុទ្ទសិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘វរុណានគរ’’ន្តិ. តំ ខុទ្ទសិក្ខំ. បវក្ខាមីតិ កថេស្សាមិ.

កីទិសន្តិ អាហ ‘‘អាទិតោ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ព’’ន្តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទោយមត្ថិ អវយវវចនោ យថា ‘‘សព្ពាទីនិ សព្ពនាមានី’’តិ. អត្ថិ អបាទានវចនោ យថា ‘‘បព្ពតាទីនិ ខេត្តានី’’តិ. តត្ថាវយវវាចី កម្មសាធនោ ‘‘អាទិយតីត្យាទី’’តិ. ឥតរោ អបាទានសាធនោ ‘‘អាទិយតិ ឯតស្មាត្យាទី’’តិ. តត្ថ យោ អវយវវចនោ, តស្សេទំ គហណំ, តស្មា ឧបសម្បន្នក្ខណម្បិ អន្តោ កត្វា អាទិភូតា ឧបសម្បន្នក្ខណតោយេវ បដ្ឋាយាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវ-សទ្ទោ បនេត្ថ សព្ពវាក្យានំ អវធារណផលត្តា លព្ភតិ. តោ-បច្ចយោ អវធិម្ហិយេវ, ន អាធារេ. តត្ថ ហិ តោបច្ចយេ អាធារេ វត្តមានេ អាទិម្ហិយេវ មជ្ឈអន្តានំ អវយវភូតេ ឧបសម្បន្នក្ខណេយេវាតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, តថា សតិ អវធារណនិច្ឆយោ និយមោតិ អត្ថន្តរត្តា អាទិក្ខណនិយមេន មជ្ឈាទយោ និវត្តិយេយ្យុំ. អបាទានវចនស្សាបិ គហណេ អវធិភូតោ ឧបសម្បន្នក្ខណោ និវត្តិយេយ្យ ‘‘បព្ពតាទីនិ ខេត្តានី’’តិ ឯត្ថ អាទិភូតបព្ពតបរិច្ចាគេន ខេត្តគ្គហណំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ដីកាយំ បន អាធារត្ថោបិ វុត្តោ, សោ យថាវុត្តទោសំ នាតិគច្ឆតិ. សព្ពត្ថ ‘‘ដីកាយ’’ន្តិ ច វុត្តេ ឯត្ថេវ បុរាណដីកាយន្តិ គហេតព្ពំ. អាទិតោតិ ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – អតិទុល្លភំ ខណសមវាយំ លភិត្វា អាលសិយទោសេន អប្បដិបជ្ជន្តេហិ ច អញ្ញាណទោសេន អញ្ញថា បដិបជ្ជន្តេហិ ច អហុត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ និរន្តរមេវ តីសុ សិក្ខាសុ សម្មាបដិបជ្ជនវសេន អាទរោ ជនេតព្ពោតិ.

ឧបសម្បន្នេន ឧបសម្បន្នាយ ច សិក្ខិតព្ពំ អាសេវិតព្ពន្តិ ឧបសម្បន្នសិក្ខិតព្ពំ, ឯកសេសនយេន ឧបសម្បន្នតាសាមញ្ញេន វា ឧបសម្បន្នាយបិ ឯត្ថេវាវិរោធោតិ ឧបសម្បន្នេន សិក្ខិតព្ពន្តិ សមាសោ. ននុ អធិសីលាទយោវ សិក្ខិតព្ពា, ឯវំ សតិ កថំ បករណំ សិក្ខិតព្ពត្តេន វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ, សិក្ខាយ សិក្ខិតព្ពត្តេ សតិ តទ្ទីបកគន្ថស្សាបិ អាសេវិតព្ពតា អាបជ្ជតីតិ. សុខគ្គហណត្ថំ វត្តព្ពវិនិច្ឆយំ សកលម្បិ សង្គហេត្វា មាតិកាយ ឋបនតោ សហ មាតិកាយាតិ សមាតិកំ. តគ្គុណសំវិញ្ញាណោយំ ពហុព្ពីហិ តស្ស ខុទ្ទសិក្ខាសង្ខាតស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស យោ គុណោ មាតិកាសង្ខាតំ វិសេសនំ, តស្ស ឥធ វិញ្ញាយមានត្តា. សុខេនេវ ហិ គហណំ សិយា មាតិកានុសារេន តំ តំ វិនិច្ឆយំ ឱលោកេន្តានំ សំសយាបគមតោ.

មាតិកាវណ្ណនា

(ខ-ជ) ឥទានិ ‘‘សមាតិក’’ន្តិ វុត្តត្តា មាតិកាបទានិ តាវ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាហ – តីសុ សិក្ខាសុ អធិសីលសិក្ខាវ កស្មា បឋមំ វុត្តាតិ? សព្ពសិក្ខានំ មូលភូតត្តា. ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) ហិ វុត្តំ. តត្រាបិ មហាសាវជ្ជត្តា មូលច្ឆេជ្ជវសេន បវត្តនតោ សព្ពបឋមំ ជានិតព្ពាតិ បារាជិកាវ បឋមំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. មាតិកាបទានំ បន អត្ថោ តស្ស តស្ស មាតិកាបទស្ស និទ្ទេសវសេនេវ វិញ្ញាយតីតិ ន ឥធ វិសុំ ទស្សយិស្សាម. អវិញ្ញាយមានំ បន តត្ថ តត្ថេវ បកាសយិស្សាម.

ឥទានិ ឧទ្ទិដ្ឋបទានុក្កមេន និទ្ទេសំ អារភន្តោ ‘‘បារាជិកា ច ចត្តារោ’’តិ បឋមំ មាតិកាបទំ ឧទ្ធរិ. ឯវមុបរិបិ. ឥទានិ បារាជិកាយោ ឧទ្ទិសិត្វា ឧទ្ទិដ្ឋបទានុក្កមេន និទ្ទេសំ អារភន្តោ ‘‘គរុកា នវា’’តិ ទុតិយំ បទំ ឧទ្ធរីតិអាទិនា យថាយោគំ វត្តព្ពំ. តត្ថ សិក្ខាបទំ អតិក្កមិត្វា អាបត្តិំ អាបន្នា បុគ្គលា តាយ បរាជយន្តីតិ បរាជិយា. តេយេវ បារាជិកា ឧបសគ្គស្ស វុទ្ធិំ កត្វា យ-ការស្ស ក-ការករណេន. តេ បន គណនបរិច្ឆេទវសេន ចត្តារោតិ អត្ថោ.

១. បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១-២. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គត្តយេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯវមុបរិបិ យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ មគ្គត្តយេតិ ឯត្ថ មគ្គា ច នាម តិំស មគ្គា. មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតវសេន ហិ តិស្សោ ឥត្ថិយោ. តត្ថ តិរច្ឆានគតាយ អយំ បរិច្ឆេទោ –

‘‘អបទានំ អហី មច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៥);

តាសំ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គវសេន តយោ តយោ កត្វា នវ មគ្គា, តថា ឧភតោព្យញ្ជនកានំ, បុរិសានំ បន វច្ចមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ, តថា បណ្ឌកានន្តិ តិំស. តេសំ តយេ. កីទិសេតិ អាហ ‘‘សន្ថតសន្ថតេ’’តិ. សន្ថតេ អសន្ថតេតិ បទច្ឆេទោ. ន សន្ថតំ អសន្ថតំ. តស្មិំ អសន្ថតេ. ន-ការោ ឯត្ថ ‘‘អព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ វិយ បយិរុទាសេ, តំ កិរិយាយុត្តស្ស តាទិសស្ស អញ្ញស្ស វត្ថុនោ វិធានេន សន្ថតស្ស វត្ថុនោ បយិរុទាសនំ បរិច្ចជនំ បយិរុទាសោតិ. ន បសជ្ជប្បដិសេធេ, សន្ថតំ បសជ្ជ បត្វា តស្ស ‘‘ព្រាហ្មណោ ន ភវិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ ន និសេធោតិ. វា-សទ្ទោ បនេត្ថ វចនយុត្តិពលេនេវ លព្ភតិ, តស្ស បលិវេឋេត្វា, អន្តោ វា បវេសេត្វា វត្ថាទិនា កេនចិ បដិច្ឆន្នេ វា អប្បដិច្ឆន្នេ វាតិ អត្ថោ. តថាភូតេ អល្លោកាសេ បកតិវាតេន អសម្ផុដ្ឋេ តិន្តប្បទេសេ. និមិត្តន្តិ អង្គជាតំ. សន្តិអាទិ តព្ពិសេសនំ. សន្តិ អត្តនិយំ. សំ-សទ្ទោ ហិ អត្តនិ អត្តនិយេ ច វត្តតិ. សន្ថតំ អសន្ថតន្តិ យថាវុត្តនយេន បដិច្ឆន្នំ វា អប្បដិច្ឆន្នំ វា. ឧបាទិណ្ណន្តិ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ. កិត្តកន្តិ អាហ ‘‘តិលមត្តម្បី’’តិ. តិលស្ស មត្តំ សាកល្លំ យស្ស តំ តិលមត្តំ. ‘‘មត្តំ សាកល្លំ និច្ឆយេ’’តិ ហិ និឃណ្ឌុ. ឯត្ថាបិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ, តិលពីជប្បមាណម្បីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ តំ? និមិត្តំ, បវេសនំ វា. អបិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, ‘‘តិលពីជមត្តម្បី’’តិ សម្ភាវីយតិ, អធិកេ កា នាម កថាតិ ឥទមេត្ថ សម្ភាវនំ, ឯវំភូតំ សំ អង្គជាតំ យថាវុត្តេ មគ្គត្តយេ តិលមត្តម្បិ បវេសន្តោ ភិក្ខុ ចុតោ បរិភដ្ឋោ, បារាជិកោ នាម ហោតិ សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគំ បតិ កាមាចារត្តា. កីទិសោតិ អាហ ‘‘អនិក្ខិត្តសិក្ខោ’’តិ. និក្ខិត្តសិក្ខោ បន អភិក្ខុកត្តា បរិច្ចត្តោ. តត្ថ និក្ខិត្តា ឱហិតា បរិច្ចត្តា បច្ចក្ខាតា សិក្ខា ឯតេនាតិ វិគ្គហោ. យថាលក្ខណំ ន និក្ខិត្តសិក្ខោ អនិក្ខិត្តសិក្ខោ. តត្ថ ចិត្តខេត្តកាលប្បយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អបច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តំ ចិត្តំ នាម. ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទីនិ ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោតិ មំ ធារេហី’’តិ ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេនា’’តិអាទីនិ ឆ ខេត្តបទានិ ខេត្តំ នាម. ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា វុត្តោ វត្តមានកាលោយេវ កាលោ នាម. យាយ កាយចិ ភាសាយ វសេន វាចសិកប្បយោគោវ បយោគោ នាម. អនុម្មត្តាទិកោ បច្ចក្ខាតោ ច មនុស្សជាតិកោ សោវ បុគ្គលោ នាម. បច្ចក្ខាតកស្ស វចនសមនន្តរមេវ ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា សោតុនោ ជាននំ វិជាននំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ នដ្ឋកាយប្បសាទំ បន បិឡកំ វា ចម្មខិលំ វា លោមំ វា បវេសន្តស្ស ទុក្កដំ. អក្ខិនាសកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ, សត្ថកាទីហិ កតវណេ វា មេថុនរាគេន និមិត្តំ បវេសន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ. អវសេសសរីរេសុ ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដំ. តិរច្ឆានគតានំ ហត្ថិអស្សគោគទ្រភឱដ្ឋមហិំសាទីនំ នាសាយ ថុល្លច្ចយំ, វត្ថិកោសេ ថុល្លច្ចយមេវ. សព្ពេសម្បិ តិរច្ឆានគតានំ អក្ខិកណ្ណវណេសុ ទុក្កដំ. តថា អវសេសសរីរេ កាយសំសគ្គរាគេន, មេថុនរាគេន វា ជីវមានកបុរិសស្ស វត្ថិកោសំ អប្បវេសន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ទុក្កដំ. ពហិ និក្ខន្តទន្តេសុ វាយមន្តស្ស បន ថុល្លច្ចយន្តិ អយមេត្ថ សវិនិច្ឆយោ អត្ថវណ្ណនក្កមោ.

ឥទានិ បវេសនំ នាម ន កេវលំ អត្តុបក្កមេនេវ, បរូបក្កមេនាបិ ហោតិ, តត្រាបិ សាទិយន្តោវ ចុតោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អថ វាតិ អយំ និបាតោ, និបាតសមុទាយោ វា បក្ខន្តរារម្ភេ. បវេសនញ្ច ឋិតញ្ច ឧទ្ធារោ ច បវិដ្ឋញ្ច បវេសន…បេ… បវិដ្ឋានិ, ឥតរីតរយោគទ្វន្ទោ. ឥតរីតរយោគោ នាម អញ្ញមញ្ញត្ថោបាទានតាតិ បវេសនាទីនិ ឋិតាទិអត្ថានិបិ ហោន្តីតិ បវិដ្ឋ-សទ្ទោបិ បវេសនាទិអត្ថោ ហោតិ, តតោយេវេត្ថ តស្មា ពហុវចនសម្ភវោ. អញ្ញថា ទ្វន្ទេ អវយវត្ថបធានត្តា ឯកត្ថវាចកាបិ បវិដ្ឋ-សទ្ទា កថំ ពហុវចនប្បសង្គោ. សមាហារេ វា ទ្វន្ទោ. ខណោតិ កាលវិសេសោ. សោ ច យោគវន្តានំ ខណន្តរវិនិមុត្តោ នត្ថីតិ បវេសន…បេ…បវិដ្ឋានិយេវ ខណោតិ កម្មធារយោ, អភេទេ ភេទបរិកប្បនាយ វា បវេសន…បេ… បវិដ្ឋានំ ខណោតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ. តស្ស សាទកោ, តស្មិំ វា សាទកោ បវេសន…បេ… សាទកោ. ខណ-សទ្ទោ បនេត្ថ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ទ្វន្ទសមាសត្តា, បវេសនកាលំ ឋិតកាលំ ឧទ្ធារកាលំ បវិដ្ឋកាលំ, តស្មិំ វា សាទិយន្តោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សេវនចិត្តបច្ចុបដ្ឋានេន សាទកោ ភិក្ខុ ចុតោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ យថាវុត្តប្បទេសស្ស អន្តោករណំ បវេសនំ នាម. យាវ ឧទ្ធរណារម្ភា និវត្តំ ឋិតំ នាម. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៨) បន មាតុគាមស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិំ បត្វា សព្ពថា វាយមតោ ឱរមិត្វា ឋិតកាលំ សន្ធាយ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ’’តិ វុត្តំ. យាវ អគ្គា នីហរណំ ឧទ្ធារោ នាម. យាវ បវេសនារហដ្ឋានា អន្តោកតំ បវិដ្ឋំ នាម.

បឋមំ.

៣-៤. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទិន្នំ ថេយ្យចិត្តេន អាទិយេយ្យ…បេ… សង្កេតំ វីតិនាមយេ, បារាជិកោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. អទិន្នន្តិ មនុស្សសាមិកេហិ កាយវាចាហិ ន ទិន្នំ. ថេយ្យចិត្តេនាតិ ថេនោតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ ន-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ទ្វិត្តេន. ភវន្តិ ឯតស្មា អភិធានពុទ្ធីតិ ភាវោ, សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ ជាតិគុណាទិ. ឥធ បន អវហរណចិត្តសង្ខាតំ ទព្ពំ ថេយ្យំ. ថេយ្យញ្ច តំ ចិត្តញ្ចាតិ ថេយ្យចិត្តំ, តេន. អាទិយេយ្យាតិ អារាមាទិំ អភិយុញ្ជិត្វា គណ្ហេយ្យ. ហរេយ្យាតិ ហរន្តោ គណ្ហេយ្យ. អវហរេយ្យាតិ ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘ន មយា គហិត’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ គណ្ហេយ្យ. ឥរិយាបថំ កោបេយ្យាតិ ភណ្ឌហារកស្ស គមនាទិឥរិយាបថំ វិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហេយ្យ. កោបំ កត្វា គណ្ហាតីតិ ហិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘កោបី’’តិ នាមធាតុ. ឋានា ចាវេយ្យាតិ ឋបិតដ្ឋានតោ ចាវេយ្យ. សង្កេតំ វីតិនាមយេតិ បរិកប្បិតដ្ឋានំ វា សុង្កឃាតំ វា អតិក្កាមេយ្យ.

ឯត្ថ ច អារាមាទិអភិយុញ្ជនេ, សាមិកស្ស វិមតុប្បាទនធុរនិក្ខេបេ, ភណ្ឌហារកស្ស សីសភារាមសនផន្ទាបនខន្ធោរោបនេ, ឧបនិក្ខិត្តេ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ ចោទិយមានស្ស ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណនវិមតុប្បាទនធុរនិក្ខេបេ, ថលដ្ឋស្ស ថេយ្យចិត្តេនាមសនផន្ទាបនឋានាចាវនេ ចាតិ ចតូសុ បច្ចេកំ យថាក្កមំ ទុក្កដថុល្លច្ចយបារាជិកាយោ វេទិតព្ពា. ‘‘សហភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមទុតិយបាទសង្កាមនេ, បរិកប្បិតសុង្កឃាតដ្ឋានតោ បឋមទុតិយបាទាតិក្កាមេ ចាតិ ទ្វីសុ បច្ចេកំ កមេន ថុល្លច្ចយបារាជិកាយោ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកមិស្សកត្តា នានាភណ្ឌវសេន យោជនា. ឯកភណ្ឌវសេន បន សស្សាមិកស្ស ទាសស្ស វា តិរច្ឆានគតស្ស វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយនហរណាទិវសេន យោជនា ទដ្ឋព្ពា.

អបិច ឥមានិ ឆ បទានិ វណ្ណយន្តេន នានាភណ្ឌឯកភណ្ឌសាហត្ថិកបុព្ពប្បយោគថេយ្យាវហារសង្ខាតេ បញ្ចបញ្ចកេ សមោធានេត្វា បញ្ចវីសតិ អវហារា ទស្សេតព្ពា ឆប្បទន្តោគធត្តា សព្ពេសម្បិ អវហារានំ. តេ បន អវហារា យេន កេនចិ អភិយោគាទិអាការនានត្តមត្តេន ភិន្នាតិ តំវសេន បញ្ចបញ្ចកំ នាម ជាតំ. ឯវំ សំវណ្ណិតញ្ហិ ឥទំ អទិន្នាទានបារាជិកំ សុវណ្ណិតំ នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ បញ្ចកានិ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ បទានំ វសេន លព្ភន្តិ. យំ បនេតំ ‘‘សង្កេតំ វីតិនាមយេ’’តិ ឆដ្ឋំ បទំ, តំ តតិយបញ្ចមេសុ បញ្ចកេសុ និស្សគ្គិយបរិកប្បាវហារវសេន យោជេតព្ពំ.

តត្ថ សាហត្ថិក-សទ្ទេន ឧបចារតោ តំសហចរិតបញ្ចកំ គហេត្វា ‘‘សាហត្ថិកញ្ច តំ បញ្ចកញ្ចា’’តិ វា ‘‘សាហត្ថិកាទិ បញ្ចក’’ន្តិ មជ្ឈេបទលោបវសេន វា សាហត្ថិកបញ្ចកំ. ឯវមុបរិបិ. តំ បន សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ អត្ថសាធកោ ធុរនិក្ខេបោ ចាតិ. តត្ថ សកោ ហត្ថោ សហត្ថោ, សហត្ថេន និព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ. ឯវំ អាណត្តិកោ. សុង្កឃាតបរិកប្បិតោកាសានំ អន្តោ ឋត្វា ពហិ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ, សោ ឯវ និស្សគ្គិយោ. កាលំ អនិយមេត្វា អាណត្តស្ស ភណ្ឌគ្គហណតោ ច បរស្ស តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកំ តេលំ អវស្សំ បិវនកានំ ឧបាហនាទីនំ និក្ខិត្តានំ តេលបាតនតោ ច បុរេតរមេវ បារាជិកសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតីតិ អត្ថសាធកោ. សោ បន អាណាបនប្បយោគោ, ឧបាហនាទីនំ និក្ខេបប្បយោគោ ច. អារាមាភិយោគេ ច ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌេ ច តាវកាលិកភណ្ឌទេយ្យានមទានេ ច ធុរស្ស និក្ខេបោ ធុរនិក្ខេបោ.

បុព្ពប្បយោគបញ្ចកំ នាម បុព្ពប្បយោគោ សហប្បយោគោ សំវិធាវហារោ សង្កេតកម្មំ និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណាបនំ ភណ្ឌគ្គហណតោ បុព្ពត្តា បុព្ពប្បយោគោ នាម. ឋានាចាវនខិលសង្កាមនប្បយោគេន សហ វត្តមានោ សហប្បយោគោ. សំវិធាយ សម្មន្តយិត្វា គតេសុ ឯកេនាបិ ភណ្ឌេ ឋានា ចាវិតេ សព្ពេសំ អវហារោ សំវិធាវហារោ. សង្កេតកម្មន្តិ បុព្ពណ្ហាទិកាលបរិច្ឆេទវសេន សញ្ជាននករណំ. និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ អក្ខិនិខណនាទិករណំ.

ថេយ្យាវហារបញ្ចកំ បន សយមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ននុ ច ឆប្បទន្តោគធត្តា ‘‘សព្ពេសម្បិ អវហារាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘អថ វា’’តិ បក្ខន្តរវសេន វិសុំ វិយ ឥទំ បញ្ចកំ កស្មា វុត្តន្តិ? ននុ អវោចុម្ហា ‘‘យេន កេនចិ អភិយោគាទិអាការនានត្តមត្តេន ភិន្នា’’តិ, ឯតាទិសស្ស ភេទស្ស សម្ភវតោ បក្ខន្តរវសេនាបិ យុជ្ជតីតិ ឯវំ វុត្តំ. ឥមស្ស បញ្ចកស្ស វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា វចនំ បន បសិទ្ធិវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, កុស-សទ្ទេន កុសសង្កាមនមធិប្បេតំ អភេទោបចារេន. ថេយ្យញ្ច ពលញ្ច កុសោ ច ឆន្នញ្ច បរិកប្បោ ច ថេយ្យា…បេ… បរិកប្បំ, ទីឃោ សន្ធិវសេន. តេន អវហារកោ បារាជិកោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. យោ បន បដិច្ឆន្នេន អវហារកោ, សោ អត្ថតោ បដិច្ឆន្នស្ស អវហារកោ ហោតីតិ ទ្វន្ទសមាសន្តោគធត្តេបិចស្ស វិរោធាភាវោភាវសាធនោ ចាយំ ឆន្ន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ សន្ធិច្ឆេទនាទីនិ កត្វា វា តុលាកូដមានកូដកហាបណកូដាទីហិ វញ្ចេត្វា វា គណ្ហន្តោ ថេយ្យាវហារកោ. ពលក្ការេន បរសន្តកំ គណ្ហន្តោ ពលាវហារកោ. កុសំ សង្កាមេត្វា គណ្ហន្តោ កុសាវហារកោ. តិណបណ្ណាទីហិ យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទេត្វា បច្ឆា កស្ស បដិច្ឆន្នស្ស អវហារកោ បដិច្ឆន្នាវហារកោ. សាដកាទិភណ្ឌវសេន, គព្ភទ្វារាទិឱកាសវសេន វា បរិកប្បេត្វា គណ្ហន្តោ បរិកប្បាវហារកោ. ឯត្ថ បន បរិកប្បិតភណ្ឌគ្គហណេ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទាតិក្កមេ ច បារាជិកំ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ បនេត្ថ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភណ្ឌកាលគ្ឃទេសេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ អទិន្នាទានេ ភណ្ឌញ្ច កាលោ ច អគ្ឃោ ច ទេសោ ច តេហិ ច បរិភោគេន ច វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ អវហដភណ្ឌស្ស សស្សាមិកស្សាមិកភាវំ សស្សាមិកេបិ សាមិកានំ សាលយនិរាលយភាវញ្ច ឧបបរិក្ខិត្វា សាលយកាលេ ចេ អវហដំ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ ភណ្ឌេន វិនិច្ឆយោ. និរាលយកាលេ ចេ អវហដំ, បារាជិកំ នត្ថិ, សាមិកេសុ បុន អាហរាបេន្តេសុ ទាតព្ពំ. តទេវ ហិ ភណ្ឌំ កទាចិ មហគ្ឃំ, កទាចិ អប្បគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ កាលេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ កាលេ យោ តស្ស អគ្ឃោ, តេន កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ កាលេន វិនិច្ឆយោ. នវភណ្ឌស្ស យោ អគ្ឃោ, សោ បច្ឆា បរិហាយតិ, តស្មា សព្ពទា បកតិអគ្ឃវសេន អកត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ អគ្ឃេន វិនិច្ឆយោ. ភណ្ឌុដ្ឋានទេសេ ភណ្ឌំ អប្បគ្ឃំ ហោតិ, អញ្ញត្ថ មហគ្ឃំ, តស្មា យស្មិំ ទេសេ ភណ្ឌំ អវហដំ, តស្មិំយេវ ទេសេ អគ្ឃេន កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ ទេសេន វិនិច្ឆយោ. បរិភោគេន សាដកាទិនោ ភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ បរិហាយតិ, តស្មា តស្ស បរិភោគវសេន បរិហីនាបរិហីនភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា កាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ បរិភោគេន វិនិច្ឆយោ.

ទុតិយំ.

៥-៧. ឥទានិ តតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនុស្សវិគ្គហំ កលលតោ បដ្ឋាយ ជីវមានកមនុស្សជាតិកានំ សរីរំ. ចិច្ច បាណោតិ សញ្ញាយ សទ្ធិំយេវ ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ វធកចេតនាយ ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. ជីវិតា វា វិយោជយេតិ យោ ភិក្ខុ ជាតិឧណ្ណំសុនា សមុទ្ធដតេលពិន្ទុមត្តំ កលលរូបកាលេ តាបនាទីហិ វា តតោ វា ឧទ្ធមបិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន រូបជីវិតិន្ទ្រិយោបក្កមេ សតិ តទាយត្តវុត្តិនោ អរូបជីវិតស្សាបិ វោរោបនសម្ភវតោ ឧភយជីវិតា វោរោបេយ្យ. វា-សទ្ទោ វិកប្បេ. មរណចេតនោតិ មរណេ ចេតនា យស្ស សោ មរណាធិប្បាយោ. សត្ថហារកន្តិ ជីវិតំ ហរតីតិ ហារកំ, សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ, តំ. អស្ស មនុស្សវិគ្គហស្ស. ឧបនិក្ខិបេតិ សមីបេ និក្ខិបេយ្យ វា. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ. គាហេយ្យ មរណូបាយន្តិ ‘‘សត្ថំ វា អាហរ, វិសំ វា ខាទា’’តិអាទិនា នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហាបេយ្យ វា. ឯតេន អាណត្តិប្បយោគោ ទស្សិតោ. វទេយ្យ មរណេ គុណន្តិ កាយវាចាទូតលេខាហិ ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណេ គុណំ បកាសេយ្យ វា. ឧភយត្ថ អធិការវសេន វា-សទ្ទោ អាហរិតព្ពោ. សោ ភិក្ខុ ចុតោតិ សម្ពន្ធោ, សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ.

ឥទានិ បនស្ស ឆព្ពិធេ បយោគេទស្សេតុំ ‘‘បយោគា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាហត្ថិ…បេ… ឥទ្ធិវិជ្ជាមយា បយោគាតិ ឥមេ ឆ បយោគាតិ សម្ពន្ធោ. ក-ការលោបេន បនេត្ថ ‘‘សាហត្ថី’’តិ វុត្តំ. អថ វា អនេកត្ថេ អនេកតទ្ធិតសម្ភវេន សហត្ថស្សាយំ បយោគោ សាហត្ថីតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. សាហត្ថិ ច និស្សគ្គោ ច អាណត្តិ ច ថាវរោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. ឥទ្ធិ ច វិជ្ជា ច, តាសមិមេតិ ឥទ្ធិវិជ្ជាមយា, ឥទ្ធិមយោ វិជ្ជាមយោតិ វុត្តំ ហោតិ. បយោគាតិ ឥមេ ឆប្បយោគា នាម ហោន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ សាហត្ថិកោ បយោគោ. ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយាទីហិ ឧសុសត្តិអាទីនំ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ. ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិអាទិនា អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ អាណត្តិ, ឱបាតខណនំ អបស្សេនសំវិធានំ អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនាទិ ថាវរោ. មារណត្ថំ កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ ឥទ្ធិមយោ. កម្មវិបាកជិទ្ធិ ច នាមេសា រាជាទីនំ រាជិទ្ធិអាទយោ. តត្ថ បិតុរញ្ញោ សីហឡិន្ទស្ស ទាឋាកោដនេន ចូឡសុមនកុដុម្ពិយមារណេ រាជិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា, តទត្ថមេវ អថព្ពណាទិវិជ្ជាយ បរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ.

ឯវំ ឆប្បយោគេ ទស្សេត្វា តេសុ អាណត្តិប្បយោគស្ស និយាមកេ ទស្សេតុំ ‘‘កាលា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថាវុត្តំ អាណត្តិំ និយមេន្តិ សង្កេតវិសង្កេតតាវសេន បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ អាណត្តិនិយាមកា. តេ បន កាលោ ច វត្ថុ ច អាវុធញ្ច ឥរិយាបថោ ចាតិ ចត្តារោ, តថា កិរិយាវិសេសោ ឱកាសោតិ គណនបរិច្ឆេទវសេន ឆ ហោន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ កាលោ បុព្ពណ្ហាទិ យោព្ពនាទិ ច. វត្ថុ មារេតព្ពោ សត្តោ. អាវុធំ អសិអាទិ. ឥរិយាបថោ មារេតព្ពស្ស គមនាទិ. កិរិយាវិសេសោ វិជ្ឈនាទិ. ឱកាសោ គាមាទិ. យោ ហិ ‘‘អជ្ជ, ស្វេ’’តិ អនិយមេត្វា ‘‘បុព្ពណ្ហេ មារេហី’’តិ វុត្តោ យទា កទាចិ បុព្ពណ្ហេ មារេតិ, នត្ថិ វិសង្កេតោ. យោ បន ‘‘បុព្ពណ្ហេ’’តិ វុត្តោ មជ្ឈន្ហាទីសុ មារេតិ, វិសង្កេតោ ហោតិ, អាណាបកស្ស អនាបត្តិ. ឯវំ កាលស្ស សង្កេតវិសង្កេតតាវសេន និយាមកតា វេទិតព្ពា. ឥមិនាវ នយេន វត្ថុអាទីសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

តតិយំ.

៨-៩. ឥទានិ ចតុត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនិ នោសន្តំ អត្តុបនាយិកញ្ច បច្ចុប្បន្នភវស្សិតញ្ច អញ្ញាបទេសរហិតញ្ច ឈានាទិភេទំ កោដ្ឋាសំ កត្វា វា ឯកេកំ កត្វា វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញត្តិបថេ ទីបេន្តោ នាធិមានិកោ ញាតេ ចុតោ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អត្តនិ សកសន្តានេ នោសន្តំ អនុប្បន្នត្តាយេវ អវិជ្ជមានំ, ឯត្ថ នោសន្តោតិ អត្ថេ តប្បុរិសោ. ឈានាទិភេទន្តិ ឈានំ អាទិ យស្ស ‘‘វិមោក្ខសមាធិ សមាបត្តិ ញាណទស្សន មគ្គភាវនា ផលសច្ឆិ កិរិយាកិលេសប្បហានវិនីវរណតាចិត្តស្ស សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) វុត្តស្ស សោ ឈានាទិ, សោវ ភេទោ វិសេសោតិ សមាសោ. តំ ឈានាទិភេទំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. អត្តុបនាយិកន្តិ ‘‘អយំ មយិ អត្ថី’’តិ អារោចនវសេន អត្តនិ ឧបនីយតិ, ‘‘អហំ វា ឯត្ថ សន្ទិស្សាមី’’តិ អត្តា ឧបនីយតិ ឯត្ថ ធម្មេតិ វា អត្តុបនាយិកោ, ឈានាទិភេទោ, តំ. បច្ចុប្បន្នភវស្សិតន្តិ បច្ចុប្បន្នភវោ នាម ឥទានិ វត្តមានោ អត្តភាវោ, តន្និស្សិតោតិ សមាសោ, សោ ច ឈានាទិភេទោយេវ, តំ.

អញ្ញាបទេសរហិតន្តិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) នយេន អញ្ញស្ស អបទេសោ, តេន រហិតោ ចត្តោតិ តប្បុរិសសមាសោ, សោ រហិតោ តេនាតិ វា ពហុព្ពីហិ, ឈានាទិភេទោវ, តំ. កោដ្ឋាសំ កត្វា វាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, បឋមំ ឈានំ តតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន កោដ្ឋាសំ កត្វា វា. ឯកេកំ កត្វា វាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឯកេកំ កត្វា វា. ឯត្ថ ច ឯកន្តិ ឋិតេ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ. ឯត្ថ បន កត្វាតិ ករណកិរិយាយ ឯកេកវសេន ភិន្នស្ស ឈានាទិនោ អត្ថស្ស សម្ពន្ធនិច្ឆា វិច្ឆាតិ វេទិតព្ពា. ដីកាយំ បន ‘‘កោដ្ឋាសំ វាតិ ឯត្ថ ‘ឈានលាភី, វិមោក្ខលាភី, សមាធិលាភី, សមាបត្តិលាភីម្ហី’តិ ឯវមាទិនា នយេន កោដ្ឋាសតោ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច ‘‘ឯកេកំ វាតិ ‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ទុតិយស្ស ឈានស្ស លាភីម្ហី’តិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេកំ វាតិ អត្ថោ’’តិ ច វុត្តំ. សោ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច អវុត្តក្កមោតិ វេទិតព្ពោ. កាយេន វាតិ ហត្ថមុទ្ទាទិវសេន កាយេន វា. វាចាតិ ឯត្ថ យ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘អលជ្ជិតា’’តិអាទីសុ វិយ. វិញ្ញត្តិបថេតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ គហណយោគ្យេ បទេសេ ឋត្វាតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ទីបេន្តោតិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន អយំ ធម្មោ មយិ អត្ថី’’តិ បកាសេន្តោ. នាធិមានិកោតិ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតាសង្ខាតោ អធិកោ មានោ, សោ នត្ថិ ឯតស្សាតិ នាធិមានិកោ, ភិក្ខុ. ញាតេតិ វិញ្ញុនា មនុស្សជាតិកេន សិក្ខាបច្ចក្ខានេ វុត្តនយេន វិញ្ញាតេ សតិ ចុតោ ភវេ សាសនតោតិ វិញ្ញាយតិ. អញ្ញាបទេសេន ទីបយតោ បន ថុល្លច្ចយំ. ឯត្ថ ច –

ទុក្កដំ បឋមស្សេវ, សាមន្តមិតិ វណ្ណិតំ;

សេសានំ បន តិណ្ណម្បិ, ថុល្លច្ចយមុទីរិតន្តិ.

ចតុត្ថំ.

១០. ឥទានិ ចតុន្នម្បិ ចេតេសមសំវាសតំ អភព្ពតញ្ច ទីបេតុំ ‘‘បារាជិកេតេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯតេ ចត្តារោ បារាជិកា បុគ្គលា យថា បុរេ បុព្ពេ គិហិកាលេ, អនុបសម្បន្នកាលេ ច វិយ អសំវាសាតិ សម្ពន្ធោ. សហ វសន្តិ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតីតិ ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតាតិ ឥមេ តយោ សំវាសា នាម. តត្ថ អបលោកនាទិកំ ចតុព្ពិធម្បិ សង្ឃកម្មំ សីមាបរិច្ឆិន្នេហិ បកតត្តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ កត្តព្ពតា ឯកកម្មំ នាម. តថា បញ្ចវិធោបិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ឯកតោ ឧទ្ទិសិតព្ពត្តា ឯកុទ្ទេសោ នាម. បញ្ញត្តំ បន សិក្ខាបទំ សព្ពេហិបិ លជ្ជីបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខតា នាម. នត្ថិ តេ សំវាសា ឯតេសន្តិ អសំវាសា. ‘‘អភព្ពា’’តិអាទីសុ ភិក្ខុភាវាយាតិ តុមត្ថេ សម្បទានវចនំ, តស្មា យថា សីសច្ឆិន្នោ ជីវិតុំ អភព្ពោ, ឯវំ ចត្តារោមេ បុគ្គលា ភិក្ខុភាវាយ ភិក្ខូ ភវិតុំ អភព្ពាតិ អត្ថោ.

១១. ឥទានិ បរិយាយាណត្តីហិ សម្ភវន្តេ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាយោ ចា’’តិអាទិមាហ. បរិយាយោ ច អាណត្តិ ច តតិយេ មនុស្សវិគ្គហេ លព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កាយាទីហិ យថាវុត្តេហិ ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិ ឯវមាទិវិញ្ញាបកោ ព្យញ្ជនភូតោ កាយវចីបយោគោ បរិយាយោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ – យថា អទិន្នាទានេ ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិ (បារា. ៩២) វុត្តត្តា បារិយាយកថាយ មុច្ចតិ, ន ឥធ ឯវំ. ‘‘សំវណ្ណេយ្យា’’តិ (បារា. ១៧២) បរិយាយកយាយបិ ន មុច្ចតីតិ. ‘‘ទុតិយេ បនា’’តិអាទីសុ អត្ថោ បាកដោយេវ. ឯវមុបរិបិ បាកដមុបេក្ខិស្សាម.

១២. ឥទានិ មេថុនធម្មាទីនំ អង្គានិ ទស្សេតុំ ‘‘សេវេតូ’’តិអាទិមាហ. សេវេតុកាមតាចិត្តន្តិ មេថុនំ សេវេតុំ កាមេតីតិ សេវេតុកាមោ, តស្ស ភាវោ នាម តណ្ហា, តាយ សេវេតុកាមតាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តន្តិ តប្បុរិសោ. មេថុនធម្មស្សាតិ មិថុនានំ ឥត្ថិបុរិសានំ ឥទន្តិ មេថុនំ, តមេវ ធម្មោតិ មេថុនធម្មោ. ឥធ បន ឧបចារវសេន បារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មោ នាម. អថ វា មេថុនេន ជាតោ ធម្មោ បារាជិកាបត្តិ មេថុនធម្មោ, តស្ស មេថុនធម្មស្ស មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា. អង្គទ្វយន្តិ អង្គានំ ការណានំ ទ្វយំ. ពុធាតិ វិនយធរា វិញ្ញុនោ.

១៣. មនុស្សសន្តិ មនុស្សានំ សំ មនុស្សសំ, តទាយត្តវត្ថុកា ច. ឯតេន បេតតិរច្ឆានគតាយត្តំ និវត្តេតិ. តថាសញ្ញីតិ តថា តាទិសា សញ្ញា តថាសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ តថាសញ្ញី. បរាយត្តសញ្ញិតា ចាតិ អត្ថោ. ភាវប្បធានា ឥមេ និទ្ទេសា, ភាវបច្ចយលោបោ វា ‘‘ពុទ្ធេ រតន’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.៣) វិយ. ឯវមុបរិបិ ឦទិសេសុ. ថេយ្យចិត្តន្តិ ថេនភាវសង្ខាតំ ចិត្តញ្ច. វត្ថុនោ គរុតាតិ ភណ្ឌស្ស បាទអតិរេកបាទារហភាវេន គរុតា ច. ឩនបញ្ចមាសកេ វា អតិរេកមាសកេ វា ថុល្លច្ចយំ. មាសកេ វា ឩនមាសកេ វា ទុក្កដំ. អវហារោតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ អញ្ញតរេន អវហរណញ្ចាតិ ឥមេ បញ្ច អទិន្នាទានហេតុយោ អទិន្នាទានបារាជិកាបត្តិយា អង្គានិ.

១៤. បាណោ មានុស្សកោតិ មនុស្សជាតិសម្ពន្ធោ បាណោ ច, បាណោតិ ហិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ បន ជីវិតិន្ទ្រិយំ វុច្ចតិ. បាណសញ្ញិតាតិ បាណោតិ សញ្ញិតា ច, ឃាតនំ ឃាតោ, សោ ឯវ ចេតនា ឃាតចេតនា, ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា សា ច, តំសមុដ្ឋិតោ សាហត្ថិកាទីនំ ឆន្នមញ្ញតរោ បយោគោ ច, តេន បយោគេន មរណញ្ចាតិ ឯតេ យថាវុត្តា បញ្ច វធហេតុយោ បាណឃាតាបជ្ជិតព្ពអាបត្តិយា អង្គានីតិ អត្ថោ.

១៥. អត្តនិ អសន្តតាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស សន្តានេ អវិជ្ជមានតា ច. បាបមិច្ឆតាយារោចនាតិ យា សា ‘‘ឥធេកច្ចោ ទុស្សីលោ សមានោ ‘សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៥១) នយេន វុត្តា បាបឥច្ឆតាយ សមន្នាគតា, តាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចនា ច. តស្សាតិ យស្ស អារោចេតិ, តស្ស. មនុស្សជាតិតាតិ មនុស្សានំ ជាតិ យស្ស, តស្ស ភាវោ មនុស្សជាតិតា, សា ច, នញ្ញាបទេសោតិ ន អញ្ញាបទេសោ អញ្ញាបទេសាភាវោ ច, តទេវ ជាននន្តិ តង្ខណំយេវ វិជាននញ្ចាតិ ឥមានិ បញ្ច ឯត្ថ អសន្តទីបនេ អស្មិំ សន្តានេ អវិជ្ជមានឧត្តរិមនុស្សធម្មប្បកាសននិមិត្តេ បារាជិកេ អង្គានិ ហេតុយោតិ អត្ថោ.

១៦. ឯវំ តេសមសំវាសតាភព្ពតាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ ន តេ ចត្តារោវ, អថ ខោ សន្តញ្ញេបីតិ តេ សព្ពេបិ សមោធានេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អសាធារណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អសាធារណាតិ បារាជិកា ធម្មា អធិប្បេតា. តេនេវ ចេត្ថ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. តស្មា ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណា បារាជិកា ធម្មា ចត្តារោ ចាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបចារវសេន តុ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាទិកា បារាជិកាបន្នា បរិគ្គយ្ហន្តិ. តាសុ យា អវស្សុតា អវស្សុតស្ស មនុស្សបុរិសស្ស អក្ខកានំ អធោ ជាណុមណ្ឌលានំ កប្បរានញ្ច ឧបរិ កាយសំសគ្គំ សាទិយតិ, អយំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា. យា បន អញ្ញិស្សា ភិក្ខុនិយា បារាជិកំ បដិច្ឆាទេតិ, សា វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា. យា ឧក្ខិត្តកំ ភិក្ខុំ តស្សា ទិដ្ឋិយា គហណវសេន អនុវត្តតិ, សា ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា. កាយសំសគ្គរាគេន តិន្តស្ស ហត្ថគ្គហណំ សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណំ កាយសំសគ្គត្ថាយ បុរិសស្ស ហត្ថបាសេ ឋានំ ឋត្វា សល្លបនំ សង្កេតគមនំ បុរិសស្សាគមនសាទិយនំ បដិច្ឆន្នោកាសវវិសនំ ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយោបសំហរណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ វត្ថូនិ យស្សា អវស្សុតាយ, សា អដ្ឋវត្ថុកា នាម.

អភព្ពកា ឯកាទស ចាតិ ឯត្ថ បណ្ឌកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ ភិក្ខុនិទូសកោ សង្ឃភេទកោ លោហិតុប្បាទកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ អភព្ពា ឯកាទស ច. តេសុ បណ្ឌកោតិ ឱបក្កមិកនបុំសកបណ្ឌកា ច បណ្ឌកភាវបក្ខេ បក្ខបណ្ឌកោ ច ឥធ អធិប្បេតា. អាសិត្តឧសូយបណ្ឌកានំ បន បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ន វារិតា. ថេយ្យសំវាសកោ បន លិង្គត្ថេនកាទិវសេន តិវិធោ. តត្ថ សយំ បព្ពជិតត្តា លិង្គមត្តំ ថេនេតីតិ លិង្គត្ថេនកោ. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកំ សំវាសំ ថេនេតីតិ សំវាសត្ថេនកោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ. យថាវុត្តមុភយំ ថេនេតីតិ ឧភយត្ថេនកោ. ឋបេត្វា បន ឥមំ តិវិធំ –

រាជទុព្ភិក្ខកន្តារ-រោគវេរិភយេន វា;

ចីវរាហរណត្ថំ វា, លិង្គំ អាទិយតីធ យោ.

សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោ;

ថេយ្យសំវាសកោ នាម, តាវ ឯស ន វុច្ចតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០; កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា);

តិត្ថិយបក្កន្តកាទយោ តុ តំតំវចនត្ថានុសារេន វេទិតព្ពា. តិរច្ឆានគតោ បន ឋបេត្វា មនុស្សជាតិកំ អវសេសោ សព្ពោ វេទិតព្ពោ. ឥមេ ឯកាទស បុគ្គលា ភិក្ខុភាវាយ អភព្ពត្តា បារាជិកាបន្នសទិសតាយ ‘‘បារាជិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិព្ភន្តា ភិក្ខុនីតិ គិហិនិវាសននិវត្ថា ភិក្ខុនី ច. សា ហិ ឯត្តាវតា បារាជិកា. មុទុកា បិដ្ឋិ យស្ស, សោ ច. សោ ហិ អនភិរតិយា បីឡិតោ យទា អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ វច្ចមុខមគ្គេសុ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ.

១៧-១៨. លម្ពមានមង្គជាតមេតស្សាតិ លម្ពី. សោ យថាវុត្តេសុ បវេសិតោ បារាជិកោ. មុខេន គណ្ហន្តោ អង្គជាតំ បរស្ស ចាតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា មតស្ស វា អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ, សោ បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហន្តោ ច. តត្ថេវាភិនិសីទន្តោតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ តត្ថេវ បរស្ស អង្គជាតេ វច្ចមគ្គេន អភិនិសីទតិ, សោ ចាតិ ឯតេ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយា អភាវេបិ មគ្គេ មគ្គប្បវេសនហេតុ មេថុនស្ស អនុលោមិកា ចត្តារោ ច. ឥធាគតា ចត្តារោតិ ឥធ ខុទ្ទសិក្ខាយំ យថាវុត្តា មេថុនធម្មា បារាជិកាទយោ ចត្តារោ ចាតិ សមោធានា បិណ្ឌីករណវសេន ចតុវីសតិ បារាជិកា ភវន្តីតិ សេសោ. ឯត្ថ ច គាថាពន្ធវសេន រស្សំ កត្វា ‘‘បរាជិកា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកាទយោ តតិយំ បារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ, មុទុបិដ្ឋិកាទយោ ចត្តារោ ច បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កុតោ ចតុវីសតីតិ? វុច្ចតេ – មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា. មុទុបិដ្ឋិកាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ.

បារាជិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩. វុដ្ឋានស្ស គរុកត្តា គរុកាតិ សង្ឃាទិសេសា វុច្ចន្តិ. នវាតិ តេសំ គណនបរិច្ឆេទោ. ននុ ‘‘នវា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ‘‘តេរសា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? នាយំ ទោសោ, ចិរេនាបជ្ជិតព្ពេ ចត្តារោ យាវតតិយកេ ឋបេត្វា វីតិក្កមក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពា បឋមាបត្តិកា វុច្ចន្តីតិ. ឥទានិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘មោចេតុកាមតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សុក្កស្សាតិ អាសយធាតុនានត្តតោ នីលាទិវសេន ទសវិធេ សុក្កេ យស្ស កស្សចិ សុក្កស្ស. មោចេតុកាមតាតិ មោចេតុកាមតាយ, យ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ឥមិនា បន វចនេន មោចនស្សាទ មុច្ចនស្សាទ មុត្តស្សាទមេថុនស្សាទ ផស្សស្សាទ កណ្ឌុវនស្សាទ ទស្សនស្សាទ និសជ្ជនស្សាទ វាចស្សាទ គេហសិតបេម វនភង្គិយ សង្ខាតេសុ ឯកាទសស្សាទេសុ ឯកំយេវ មោចនស្សាទំ ទស្សេតិ.

តត្ថ មោចនាយ អស្សាទោ សុខវេទនា មោចនស្សាទោ. មុច្ចនេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចនេ អស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ. ឯវំ សព្ពត្ថ សត្តមីតប្បុរិសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេហិ បន នវហិ បទេហិ សម្បយុត្តអស្សាទសីសេន រាគោ វុត្តោ. គេហនិស្សិតេសុ មាតាទីសុ បេមំ គេហេ សិតំ បេមន្តិ គេហសិតបេមំ, ឥមិនា សរូបេនេវ រាគោ វុត្តោ. សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតបុប្ផាទិ វនភង្គិយំ, ឥមិនា ច វត្ថុវសេន រាគោ វុត្តោ. មេថុនស្សាទោបិ ឥត្ថិយា គហណប្បយោគេន វេទិតព្ពោ. សព្ពត្ថេវ ច បន ចេតនានិមិត្តុបក្កមមោចនេ សតិ វិសង្កេតាភាវោ វេទិតព្ពោ. ឧបក្កម្ម ហត្ថាទិនា និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វា. អញ្ញត្រ សុបិនន្តេនាតិ សុបិនោយេវ សុបិនន្តោ ‘‘កម្មមេវ កម្មន្តោ’’តិអាទីសុ វិយ អន្ត-សទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិត្តា. តំ សុបិនន្តំ វិនា វិមោចយំ សុក្កំ វិមោចេន្តោ សមណោ យោ កោចិ ភិក្ខុ គរុកំ គរុកាបត្តិសង្ខាតំ សង្ឃាទិសេសំ ផុសេ ផុសេយ្យ, អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច អជ្ឈត្តរូបពហិទ្ធារូបឧភយរូបអាកាសេកដិកម្បនសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឧបាយេសុ សតិ រាគូបត្ថម្ភាទីសុ ច កាលេសុ យេន កេនចិ អង្គជាតេ កម្មញ្ញតំ បត្តេ ‘‘អារោគ្យត្ថាយា’’តិអាទីសុ យេន កេនចិ អធិប្បាយេន អធិប្បាយវត្ថុភូតំ យំ កិញ្ចិ សុក្កំ មោចនស្សាទចេតនាយ ឯវ និមិត្តេ ឧបក្កម្ម មោចេន្តោ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតីតិ សព្ពថា អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ.

បឋមោ.

២០. កាយសំសគ្គរាគវាតិ កាយេ សំសគ្គោ, តស្មិំ រាគោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ វន្តុ, កាយសំសគ្គរាគសមង្គីតិ អត្ថោ. សមណោ ឥត្ថិសញ្ញីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបក្កម្មាតិ កាយេន វាយមិត្វា. មនុស្សិត្ថិំ សម្ផុសន្តោតិ អន្តមសោ លោមេនបិ បរាមសន្តោ គរុកំ ផុសេតិ យោជនា. មនុស្សភូតា អមតា ឥត្ថី មនុស្សិត្ថី. តត្ថ ‘‘កាយសំសគ្គរាគវា’’តិ ឥមិនា មាតុបេមាទិំ, ឥត្ថិយា គហិតមោក្ខាធិប្បាយញ្ច បដិក្ខិបតិ. ឥត្ថិយា វេមតិកស្ស, បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្ស ច ថុល្លច្ចយំ. ឥត្ថិយា បន កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាមសនេ, កាយប្បដិពទ្ធេន កាយាមសនេ ច យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ កាយេន កាយាមសនេ ច បុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ កាយេន កាយាមសនេបិ ទុក្កដំ, តថាយក្ខីអាទីនំ កាយេន កាយប្បដិពទ្ធាទីសុ ច. មតិត្ថិយា បន ថុល្លច្ចយំ. ឥត្ថិយា បន ផុសិយមានោ សេវនាធិប្បាយោបិ សចេ កាយេន ន វាយមតិ, អនាបត្តិ.

ទុតិយោ.

២១. តថាតិ ឥត្ថិសញ្ញី. សុណន្តិន្តិ វិញ្ញត្តិបថេ ឋត្វា អត្តនោ វចនំ សុណន្តិញ្ច. វិញ្ញុញ្ចាតិ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លសល្លក្ខណសមត្ថញ្ច មនុស្សិត្ថិំ. មគ្គំ វាតិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ វសេន មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ សម្ពន្ធោ. ទុដ្ឋុល្លវាចារាគេនាតិ ទុដ្ឋា ច សា អសទ្ធម្មប្បដិសំយុត្តតាយ ថូលា ច លាមកជនសាធារណតាយាតិ ទុដ្ឋុល្លា. សាវ បុន វាចា ទុដ្ឋុល្លវាចា. តស្សំ អស្សាទសម្បយុត្តោ រាគោតិ សមាសោ, តេន. ឱភាសិត្វាតិ វណ្ណាវណ្ណយាចនាទិវសេន អសទ្ធម្មវចនំ វត្វា. អសុណន្តិយា បន ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចិតេ អនាបត្តិ. តត្ថ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វសេន វណ្ណាវណ្ណេហិ, មេថុនយាចនាទីហិ វា ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ ឥមេសុ តីសុ អញ្ញតរេន អក្កោសវចនេន វា ឱភាសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, អធក្ខកឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខីបេតីបណ្ឌកានំ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ មេថុនយាចនាទីសុបិ. តេសំ បន អធក្ខកាទិកេ ទុក្កដំ, តថា មនុស្សិត្ថីនំ ឧព្ភក្ខកេ អធោជាណុមណ្ឌលេ កាយប្បដិពទ្ធេ ច.

តតិយោ.

២២. អត្តកាមុបដ្ឋានន្តិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន ឧបដ្ឋានំ កាមុបដ្ឋានំ. អត្តនោ អត្ថាយ កាមុបដ្ឋានំ អត្តកាមុបដ្ឋានំ. អថ វា កាមីយតីតិ កាមំ, អត្តនោ កាមំ អត្តកាមំ, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតន្តិ អត្ថោ. អត្តកាមញ្ច តំ ឧបដ្ឋានញ្ចាតិ អត្តកាមុបដ្ឋានំ. តស្ស វណ្ណោ គុណោ, តំ. វត្វាតិ ‘‘យទិទំ កាមុបដ្ឋានំ នាម, ឯតទគ្គំ ឧបដ្ឋានាន’’ន្តិ កាមុបដ្ឋានេ វណ្ណំ អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបិ ឥត្ថីតិ សញ្ញី បកាសេត្វាតិ អត្ថោ. វាចាតិ វាចាយ យការលោបវសេន. មេថុនយុត្តេនាតិ មេថុនយុត្តាយ, លិង្គវិបល្លាសវសេន តាយ ‘‘អរហសិ ត្វំ មយ្ហំ មេថុនំ ធម្មំ ទាតុ’’ន្តិអាទិកាយ មេថុនធម្មប្បដិសំយុត្តាយ វាចាយ មេថុនយាចនេ មេថុនរាគិនោតិ សម្ពន្ធោ. មេថុនេរាគោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ មេថុនរាគី, តស្ស. គរុ ហោតីតិ គរុកាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. ឯត្ថ បន បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិនោ ថុល្លច្ចយំ, តស្មិំយេវ ឥត្ថិសញ្ញិនោ ទុក្កដំ.

ចតុត្ថោ.

២៣. ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា សន្ទេសំ បដិគ្គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥត្ថិយា វាតិ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា’’តិអាទិនា (បារា. ៣០៣) ច ‘‘ទស ភរិយាយោ ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី’’តិអាទិនា (បារា. ៣០៣) ច វុត្តាយ វីសតិវិធាយ ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តំសម្ពន្ធវសេន តេសំ មាតាទីនំ វា. សន្ទេសន្តិ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា ឧភិន្នំ មាតាទីហិ វា ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯវំ ភណាហី’’តិ វុត្តំ ជាយម្បតិភាវសន្និស្សិតំ សន្ទេសវចនំ. បដិគ្គហេត្វាតិ ‘‘សាធូ’’តិ កាយេន វា វាចាយ វា សម្បដិច្ឆិត្វា. វីមំសិត្វាតិ យត្ថ បេសិតោ, តេសំ អធិប្បាយំ ឧបបរិក្ខិត្វា វា ឧបបរិក្ខាបេត្វា វា. ហរំ បច្ចាតិ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា, មា វា, យេហិ បេសិតោ, តេសំ បច្ចាហរន្តោ វា ហរាបេន្តោ វា, ជាយម្បតិភាវោ ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. ឥមាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សង្ឃាទិសេសោ ច, ទ្វីហិ អង្គេហិ បណ្ឌកេ ច អង្គត្តយេនាបិ ថុល្លច្ចយំ, ឯកេន ទុក្កដំ. កេចិ បន ‘‘ហរំ បច្ឆា’’តិ វិបាឋំ បរិកប្បេត្វា ‘‘បច្ឆា ហរ’’ន្តិ យោជេន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ បច្ចាតិ ឧបសគ្គត្តា. បទស្ស ឧបរិ អត្ថេ សជ្ជេន្តោ បកាសេន្តោ គច្ឆតីតិ ហិ ឧបសគ្គោ នាម, តស្មា ‘‘បតិ អា’’តិ ឧបសគ្គានំ ‘‘ហរ’’ន្តិមស្ស បទស្ស ឧបរិ ភវិតព្ពន្តិ.

បញ្ចមោ.

២៤. សំយាចិតបរិក្ខារន្តិ សំ អត្តនា យាចិតោ វាសិអាទិកោ បរិក្ខារោ យស្សា, តំ. អទេសិតវត្ថុកន្តិ ឧត្តិទុតិយកម្មេន អទេសិតំ វត្ថុ កុដិករណប្បទេសោ យស្សាតិ វិគ្គហោ, តំ. បមាណាតិក្កន្តន្តិ ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិ នាម, តាយ ‘‘ទីឃសោ ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតស្ស វិទត្ថិយា តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ឯវំ វុត្តប្បមាណំ ឯកតោភាគេនាបិ អតិក្កន្តា បមាណាតិក្កន្តាតិ តំ តិរិយំ ចតុហត្ថសង្ខាតហេដ្ឋិមប្បមាណេ សតិ ទីឃតោ វុត្តប្បមាណតោ កេសគ្គមត្តម្បិ វឌ្ឍេតុំ ន វដ្ដតិ. តតោ ឩនកេ, ទីឃតោ ច វឌ្ឍិតេ អយំ កុដិសង្ខំ ន គច្ឆតីតិ. ‘‘មយ្ហំ វាសាគារំ ឯត’’ន្តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា. កុដិន្តិ ឧល្លិត្តាទិកំ កុដិំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧល្លិត្តា នាម អន្តោ ឧទ្ធំមុខំ លិត្តា. អវលិត្តា នាម ពហិ អធោមុខំ លិត្តា. ឧភយថា ឧល្លិត្តាវលិត្តា. កត្វាតិ អន្តោភូតការិតត្ថវសេន ការាបេត្វា វា.

តត្ថាយំ វត្ថុទេសនក្កមោ – តេន កុដិការកេន ភិក្ខុនា កុដិវត្ថុំ សោធេត្វា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បណាមេត្វា បទភាជនេ (បារា. ៣៤៩) វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា សព្ពេ វា សង្ឃបរិយាបន្នា, សង្ឃេន វា សម្មតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ តត្ថ នេតព្ពា. តេហិ ច កិបិល្លិកាទីហិ សោឡសហិ ឧបទ្ទវេហិ វិរហិតត្តា អនារម្ភំ អនុបទ្ទវំ ទ្វីហិ ចតូហិ វា ពលិពទ្ទេហិ យុត្តេន សកដេន ឯកចក្កំ និព្ពោទកបតនដ្ឋានេ ឯកំ ពហិ កត្វា អាវិញ្ឆិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ ‘‘សបរិក្កមន’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា សចេបិ សង្ឃប្បហោនកា ហោន្តិ, តត្ថេវ, នោ ចេ, សង្ឃមជ្ឈំ គន្ត្វា តេន ភិក្ខុនា យាចិតេហិ បទភាជនេ (បារា. ៥០, ៥១) វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ វត្ថុ ទេសេតព្ពន្តិ. អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ កុដិំ ករិស្សាមីតិ សព្ពប្បយោគេ ទុក្កដំ, ឥទានិ ទ្វីហិ បិណ្ឌេហិ និដ្ឋានំ គមិស្សតីតិ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយទានេន លេបេ សង្ឃដិតេ សចេ អទេសិតវត្ថុកា ឯវ វា ហោតិ, បមាណាតិក្កន្តា ឯវ វា, ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ, សារម្ភអបរិក្កមនតាយ ទ្វេ ច ទុក្កដានីតិ សចេ ឧភយវិបន្នា, ទ្វេ ច សង្ឃាទិសេសា ទ្វេ ច ទុក្កដានីតិ សព្ពំ ញេយ្យំ.

ឆដ្ឋោ.

២៥. មហល្លកន្តិ សស្សាមិកភាវេន សំយាចិតកុដិតោ មហន្តភាវេន, វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតព្ពភាវេន ច មហន្តតាយ មហត្តំ លាតិ អាទទាតីតិ មហល្លកោ. មហត្តលក ឥតិ ឋិតេ ត្តស្ស លោបោ លស្ស ច ទ្វិត្តំ, តំ. វសនំ អត្ថោ បយោជនំ វសនត្ថោ, តាយ. ឯត្ថ បន អទេសិតវត្ថុភាវេ ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ. សេសំ អនន្តរសទិសមេវ. ឥធ ច តត្ថ ច លេណគុហាតិណកុដិបណ្ណច្ឆទនគេហេសុ អញ្ញតរំ ការេន្តស្ស ច កុដិម្បិ អញ្ញស្ស វាសត្ថាយ វាសាគារំ វា ឋបេត្វា ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរត្ថាយ ករោន្តស្ស ច អនាបត្តិ.

សត្តមោ.

២៦. អមូលកេន អន្តិមេន វត្ថុនាតិ សម្ពន្ធោ. អមូលកេនាតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស, សវនសង្ខាតស្ស, ទិដ្ឋសុតមុតវសេន បវត្តបរិសង្កាសង្ខាតស្ស ច មូលស្ស អភាវេន នត្ថិ មូលមេតស្សាតិ អមូលកំ, តេន. តំ បន សោ អាបន្នោ វា ហោតុ, នោ វា, ឯតំ ឥធ អប្បមាណំ. តត្ថ ភិក្ខុញ្ច មាតុគាមញ្ច តថារូបេ ឋានេ ទិស្វា បរិសង្កតិ, អយំ ទិដ្ឋបរិសង្កា. អន្ធការេ វា បដិច្ឆន្នេ វា ភិក្ខុស្ស ច មាតុគាមស្ស ច វចនំ សុត្វា អញ្ញស្ស អត្ថិភាវំ អជានន្តោ បរិសង្កតិ, អយំ សុតបរិសង្កា. ធុត្តានំ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ បច្ចន្តវិហារេសុ បុប្ផគន្ធសុរាទីហិ អនុភវិត្វា គតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ វីមំសន្តោ តត្ថ កេនចិ ភិក្ខុនា គន្ធាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ អរិដ្ឋំ វា បីតំ, សោ តស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ សោ ភវិស្សតី’’តិ បរិសង្កតិ. អយំ មុតបរិសង្កា នាម. អន្តិមេន ចាតិ តតោ បរំ វជ្ជាភាវេន អន្តេ ភវត្តា អន្តិមេនេវ. វត្ថុនាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ ធម្មេសុ អញ្ញតរេន បារាជិកេន ធម្មេន. ច-ការោ បនេត្ថ អវធារណេ, តេន សង្ឃាទិសេសាទិំ និវត្តេតិ. អថ វា ច-ការោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ.

ចោទេន្តោ វា ចោទាបេន្តោវាចាតិ យោជេតព្ពោ. ចាវេតុន្តិ ព្រហ្មចរិយា ចាវនត្ថាយ. ឯតេន ឯកំ ចាវនាធិប្បាយំ គហេត្វា អវសេសេ អក្កោសាធិប្បាយវុដ្ឋាបនាធិប្បាយាទិកេ សត្តាធិប្បាយេ បដិក្ខិបតិ. សុណមានន្តិ ឥទំ ‘‘ចោទេន្តោ’’តិអាទីនំ កម្មបទំ, ឥមិនា បរម្មុខា ចោទនំ បដិក្ខិបតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. ចោទេន្តោតិ ‘‘វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសប្បដិក្ខេបោ សាមីចិប្បដិក្ខេបោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) សង្ខេបតោ វុត្តានំ ចតុន្នំ ចោទនានំ វសេន សយំ ចោទេន្តោ វា. ចោទាបេន្តោ វាតិ បរេន យេន កេនចិ ចោទាបេន្តោ វា. តស្មា យោ ភិក្ខុស្ស សមីបេ ឋត្វា ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ សេវិ, អស្សមណោសី’’តិអាទិនា វត្ថុសន្ទស្សនវសេន វា ‘‘ត្វំ មេថុនធម្មាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិអាទិនា អាបត្តិសន្ទស្សនវសេន វា ‘‘អស្សមណោសិ, នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា, អស្សមណោសី’’តិអាទិនា សំវាសប្បដិក្ខេបវសេន វា អភិវាទនាទិសំវាសេ បដិក្ខិត្តេ អស្សមណោតិ កស្មាតិ បុដ្ឋស្ស ‘‘អស្សមណោសី’’តិអាទិវចនេហិ សាមីចិប្បដិក្ខេបវសេន វា អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវ វាបិ ឯតមត្ថំ ទីបយតោ ‘‘ករោតុ មេ អាយស្មា ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសេ អការិតេ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ ចេវ ទុក្កដញ្ច, ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេន្តស្ស បន សង្ឃាទិសេសោវ ទដ្ឋព្ពោ.

អដ្ឋមោ.

២៧. អញ្ញស្សាតិ ខត្តិយាទិជាតិកស្ស បរស្ស. កិរិយន្តិ មេថុនវីតិក្កមសង្ខាតំ កិរិយំ. តេនាតិ អញ្ញស្ស វីតិក្កមសង្ខាតស្ស មេថុនវីតិក្កមសន្ទស្សនេន ករណភូតេន. លេសេនាតិ យស្ស ជាតិអាទយោ តតោ អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារំ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវាតិ ជាតិអាទយោវ ‘‘លេសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេន ជាតិលេសនាមលេសាទិនា លេសេន. អញ្ញន្តិ យោ វីតិក្កមន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ អបរម្បិ ភិក្ខុំ ចាវេតុំ អន្តិមេន វត្ថុនា ចោទយន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ? កោចិ ខត្តិយជាតិយោ វីតិក្កមន្តោ ទិដ្ឋោ, តតោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយំ ជាតិលេសំ គហេត្វា ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ វីតិក្កមន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ ចោទេតិ ចោទាបេតិ វា. ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា. សេសា វិនិច្ឆយកថា អដ្ឋមេ វុត្តសទិសាយេវ.

នវមោ.

២៨. ឯត្តាវតា ‘‘គរុកា នវា’’តិ ឧទ្ទិដ្ឋេ វិត្ថារតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អាបន្នេសុ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆាទេតិ ជានមាបន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្តនា អាបន្នំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ អាបត្តិវសេន វា វត្ថុវសេន វា ជានំ ជានន្តោ យាវតា យត្តកានិ អហានិ ឆាទេតិ បដិច្ឆាទេតិ, តាវតា តត្តកានិ អហានិ តស្ស បរិវាសោ ហោតីតិ ឯវំ បទសន្ធិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ សមោធានបរិវាសោតិ តិវិធោ បរិវាសោ. តេសំ បន អតិសង្ខេបនយេន មុខមត្តេបិ ទស្សិតេ វិត្ថារវិនិច្ឆយបវេសោបាយសម្ភវោ សិយាតិ មុខមត្តំ ទស្សយិស្សាម.

តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ នាម យថាបដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពោ, តស្មា បដិច្ឆន្នទិវសេ ច អាបត្តិយោ ច សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៩៨-៩៩) អាគតនយេន យាចាបេត្វា ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា ខន្ធកេ អាគតនយេនេវ កម្មវាចំ វត្វា បរិវាសោ ទាតព្ពោ. ឯកំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វិនយកម្មំ ករោន្តស្សាបិ វុដ្ឋាតីតិ ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វុត្តំ. នានាវត្ថុកាសុបិ ឯសេវ នយោ. អថ ទ្វីហាទិប្បដិច្ឆន្នា ហោន្តិ, បក្ខអតិរេកបក្ខមាសអតិរេកមាសសំវច្ឆរអតិរេកសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្នា វា, ‘‘ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នាយោ វា’’តិអាទិនា វត្វា យោ យោ អាបន្នោ ហោតិ, តស្ស តស្ស នាមញ្ច គហេត្វា យោជនា កាតព្ពា.

កម្មវាចាបរិយោសានេ ច សចេ អប្បភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, សក្កា រត្តិច្ឆេទំ អនាបជ្ជន្តេន វសិតុំ, តត្ថេវ ‘‘បរិវាសំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’តិ វត្តំ សមាទាយ តត្ថេវ សង្ឃស្ស ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិអាទិនា អារោចេត្វា បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេន បកតត្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ សហវាសោ, តេន ច វិនាវាសោ, អាគន្តុកាទីនំ ឧបចារគតានំ អនារោចនាតិ ឯតេសុ ឯកេនាបិ រត្តិច្ឆេទញ្ច វត្តភេទញ្ច អកត្វា បរិវត្ថព្ពំ.

សចេ ន សក្កា ហោតិ បរិវាសំ សោធេតុំ, និក្ខិត្តវត្តេន វសិតុកាមោ ហោតិ, តត្ថេវ សង្ឃមជ្ឈេ វា ឯកស្ស បុគ្គលស្ស វា សន្តិកេ ‘‘បរិវាសំ និក្ខិបាមិ, វត្តំ និក្ខិបាមី’’តិ បរិវាសោ និក្ខិបិតព្ពោ. និក្ខិត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បកតត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. អថានេន បច្ចូសសមយេ ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា មហាមគ្គតោ ឱក្កម្ម បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និសីទិត្វា អន្តោអរុណេយេវ វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេតព្ពំ. សចេ ពហិ ឋិតានម្បិ សទ្ទំ សុណាតិ, បស្សតិ វា, ទូរំ គន្ត្វាបិ អារោចេតព្ពំ, អនារោចេន្តេ រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទទុក្កដញ្ច. សចេ អជានន្តស្សេវ ឧបចារសីមំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តិ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទោ. អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស សន្តិកេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ គន្តព្ពំ. ឯវំ យាវ រត្តិយោ បូរេន្តិ, តាវ បរិវត្ថព្ពំ. អយំ តាវ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ.

សុទ្ធន្តោ ទុវិធោ ចូឡសុទ្ធន្តោ មហាសុទ្ធន្តោតិ. តត្ថ យោ ‘‘ឧបសម្បទតោ បដ្ឋាយ យត្តកំ នាម កាលំ អហំ សុទ្ធោ’’តិ ជានាតិ, តត្តកំ អបនេត្វា តតោ អវសេសេ រត្តិបរិច្ឆេទេ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ ចូឡសុទ្ធន្តោ. យោ បន សព្ពសោ រត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតិ នស្សរតិ, តត្ថ ច វេមតិកោ, តស្ស ទាតព្ពោ មហាសុទ្ធន្តោ. អាបត្តិបរិយន្តំ ជានាតុ វា, មា វា, អការណមេតំ.

សមោធានបរិវាសោ នាម តិវិធោ ឱធានសមោធានោ អគ្ឃសមោធានោ មិស្សកសមោធានោតិ. តត្ថ យោ និដ្ឋិតបរិវាសោបិ វា និដ្ឋិតមានត្តោបិ វា អនិក្ខិត្តវត្តោ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បុរិមាបត្តិយា សមា វា ឩនតរា វា រត្តិយោ បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស មូលាយ បដិកស្សនេន តេ បរិវុត្ថទិវសេ ច មានត្តចិណ្ណទិវសេ ច ឱធុនិត្វា មក្ខេត្វា បុរិមាយ អាបត្តិយា មូលទិវសបរិច្ឆេទេ បច្ឆា អាបន្នំ អាបត្តិំ សមោទហិត្វា បុន អាទិតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពបរិវាសោ ឱធានសមោធានោ នាម. សចេ កស្សចិ ឯកាបត្តិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា, ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នា, ឯវំ យាវ ទសាហប្បដិច្ឆន្នា, តាសំ អគ្ឃេន សមោធាយ តាសំ ទសាហប្បដិច្ឆន្នវសេន អវសេសានំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាទីនម្បិ ទាតព្ពបរិវាសោ អគ្ឃសមោធានោ នាម. យោ បន នានាវត្ថុកា អាបត្តិយោ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ មិស្សកសមោធានោ នាម. ទានវិធិ បន សព្ពត្ថ ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៣៤ អាទយោ) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ បរិវុត្ថបរិវាសោ ភិក្ខុ មានត្តំ ភិក្ខូនំ មាននភាវំ ឆ រត្តិយោ អខណ្ឌំ កត្វា ចរេយ្យ ករេយ្យ, សម្បាទេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សង្ឃេន គណេន បុគ្គលេន កតំ តេន ភិក្ខុនា សង្ឃមជ្ឈេ វត្តំ សមាទាបេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា ខន្ធកេ វុត្តនយេន យាចាបេត្វា តត្ថេវ វុត្តនយេន មានត្តទានាទយោបិ វេទិតព្ពា. ឥមិនាបិ វត្តំ និក្ខិបិតុកាមេន ចេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា ចតូហិ បញ្ចហិ សទ្ធិំ បរិវាសេ វុត្តប្បការំ បទេសំ គន្ត្វា បុរិមនយេនេវ ហេដ្ឋា វុត្តំ សហវាសាទិំ អន្តមសោ ចតូហិ ឩនត្តា ឩនេ គណេ ចរណទោសញ្ច វជ្ជេត្វា បដិបជ្ជិតព្ពំ. អប្បដិច្ឆន្នាបត្តិកស្ស បន បរិវាសំ អទត្វា មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. ឯវំ ចិណ្ណំ កតំ បរិនិដ្ឋាបិតំ មានត្តំ យេន, តំ ភិក្ខុំ. វីសតិ សង្ឃោ គណោ អស្សាតិ វីសតីគណោ ទីឃំ កត្វា, សោ សង្ឃោ អព្ភេយ្យ សម្បដិច្ឆេយ្យ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ, អវ្ហេយ្យាតិ វា អត្ថោ. ឯត្ថាបិ សមាទានអារោចនយាចនានិ, កម្មវាចា ច ខន្ធកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

២៩. ឯវំ តេសុ បដិបជ្ជិតព្ពាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឆាទនស្ស អង្គានិ ទស្សេតុំ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន ឧក្ខិត្តោ អនុក្ខិត្តោ, នត្ថិ អន្តរាយោ អស្សាតិ អនន្តរាយោ. សកត្ថេ ត្តបច្ចយវសេន វា, បហុនោ ភាវោ បហុត្តំ, តំ អស្សត្ថីតិ សទ្ធាទិវសេន វា បហុត្តោ. អនុក្ខិត្តោ ច អនន្តរាយោ ច បហុត្តោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេសំ ភាវោ អនុក្ខិត្តាទិគុណោ អនុក្ខិត្ត…បេ… បហុត្តតា. អាបត្តិ ច អនុក្ខិត្ត…បេ… បហុត្តតា ច អាបត្តិ…បេ… បហុត្តតាយោ. ម-ការោ បទសន្ធិជោ. តថា តេន បការេន អាបត្តិអាទីសុ ចតូសុ អាបត្តាទិបការេន សញ្ញី តថសញ្ញី រស្សវសេន. តស្ស ភាវោ តថសញ្ញិតា, យថាវុត្តអាបត្តាទិសញ្ញិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ច-ការោ វុត្តសមុច្ចយត្ថោ. កមនំ បត្ថនំ កាមោ, ឆាទេតុំ កាមោ ឆាទេតុកាមោ. ឥតិ យថាវុត្តា នវ, អថ ឆាទនា ចាតិ ឯវំ ទស ច តានិ អង្គានិ ចាតិ, តេហិ. អរុណុគ្គមម្ហិ អរុណសង្ខាតស្ស បឋមពាលសូរិយរំសិនោ ឧគ្គមនេ សតិ ឆន្នា ហោតិ, អាបត្តីតិ សេសោ.

តត្ថាយមធិប្បាយោ – យោ ភិក្ខុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សអមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយានំ ទសន្នមេកស្សាបិ នត្ថិតាយ អនន្តរាយិកោ សមានោ អនន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្តុញ្ចេវ អារោចេតុញ្ច សក្កុណេយ្យតាយ បហុ សមានោ បហុសញ្ញី ហុត្វា តិវិធឧក្ខេបនីយកម្មាករណេន អនុក្ខិត្តោ សមានោ អនុក្ខិត្តសញ្ញី ហុត្វា គរុកាបត្តីតិ សញ្ញី គរុកំយេវ អាបត្តិំ ឆាទេតុកាមោ ហុត្វា ឆាទេតិ, តស្សាយំ អាបត្តិ ច ឆន្នា ហោតីតិ. សចេ បនេត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា ហោតិ អញ្ញាបត្តិក្ខន្ធសញ្ញី វា វេមតិកោ វា, អច្ឆន្នា ហោន្តិ. អារោចេន្តេន បន ‘‘មម ឯកាបត្តិំ អាបន្នភាវំ ជានាហី’’តិអាទិនា នយេន អារោចេតព្ពំ. សចេ បន វត្ថុសភាគាបត្តិកស្ស អារោចេតិ, តាវ តប្បច្ចយា ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សង្ឃាទិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣០. ‘‘ខោមញ្ច កោសេយ្យញ្ចា’’តិអាទិនា នបុំសកវិគ្គហេន ទ្វន្ទេ កតេ ខោម…បេ… ភង្គានិ. តត្ថ ខោមន្តិ គច្ឆជាតិ. ឧបចារតោ បន ខោមេន ខោមសុត្តេន វាយិតន្តិ តទ្ធិតេន ឧបចារេន វា ខោមំ ខោមបដចីវរំ, តថា អវសេសានិ. សាណំ សាណវាកសុត្តេហិ វាយិតំ ចីវរំ. ភង្គំ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ ឯកច្ចានិ វា វោមិស្សេត្វា វាយិតចីវរំ. វាកមយមេវ វាតិ កេចិ. កម្ពលន្តិ មនុស្សលោមំ វាឡលោមញ្ច ឋបេត្វា សេសលោមេហិ វាយិតំ. ឯតានីតិ ខោមាទីនិ យថាវុត្តានិ. សហ អនុលោមេហីតិ សានុលោមានិ. ជាតិតោ កប្បិយានិ ឆ ចីវរានិ ភវន្តិ.

៣១. ឥទានិ ‘‘ទុកូល’’ន្តិអាទិនា តេសំ អនុលោមានិ ទស្សេតិ. តត្ថ ទុកូលន្តិ ទុកូលសង្ខាតេន កេនចិ វាកវិសេសេន វាយិតំ ចីវរំ. ចេវាតិ សមុច្ចយេ, សោ ឧបរិ អាកឌ្ឍិតព្ពោ. បដ្ដុណ្ណន្តិ បដ្ដុណ្ណេសុ ជាតំ បដ្ដុណ្ណំ. ទេសវាចិនោ ពហុវចនន្តាតិ ពហុវចនេន វិគ្គហោ. តថា សោមារា ច ចីនា ច, តេសុ ជាតំ សោមារចីនជំ. ឥមានិ តីណិ បាណកេហិ កតសុត្តមយានិ. ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា ជាតំ ឥទ្ធិជំ, តំ បន ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ. ទេវទិន្នន្តិ ទេវេហិ ទិន្នំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ចីវរំ. តទេតំ ទុកូលាទិ តស្ស តស្ស យថាវុត្តស្ស ខោមាទិនោ អនុលោមិកំ ហោតិ. តត្ថ លោមានិ អនុគតំ អនុលោមំ, យថា សេសលោមានិ អនុគតំ លោមំ តទនុកូលត្តា ‘‘អនុលោម’’ន្តិ វុច្ចតិ, តថា តំជាតិយកំ យេសំ កេសញ្ចិ អនុកូលំ សព្ពម្បិ រុឡ្ហីវសេន ‘‘អនុលោម’’ន្តិ វុច្ចតិ. តមេវ អនុលោមិកំ, អនុកូលន្តិ អត្ថោ. កថំ? ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ, បដ្ដុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ, ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នញ្ច ខោមាទីនមនុលោមន្តិ.

៣២-៣. ឯវំ សានុលោមានិ ចីវរានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ អធិដ្ឋានាទិកំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អវុត្តេបិ អវស្សំ វត្តព្ពតាយ សព្ពត្ថ ច-សទ្ទោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ, តិចីវរញ្ច…បេ… កណ្ឌុច្ឆាទិញ្ច អធិដ្ឋេយ្យ ន វិកប្បេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ តិណ្ណំ ចីវរានំ សមាហារោ តិចីវរំ. បរិក្ខារញ្ច តំ ចោឡញ្ចាតិ បរិក្ខារចោឡំ. វស្សស្ស យោគ្គា វស្សិកា, សាវ សាដិកា វស្សិកសាដិកា. បុញ្ឆតិ អនេនាតិ បុញ្ឆនំ, មុខស្ស បុញ្ឆនំ មុខបុញ្ឆនំ. និសីទន្តិ ឯត្ថាតិ និសីទនំ, មុខបុញ្ឆនញ្ច និសីទនញ្ច មុខបុញ្ឆននិសីទនំ. សយនសុខាទិំ បដិច្ច អត្ថរីយតីតិ បច្ចត្ថរណំ, តទេវ បច្ចត្ថរណកំ. កណ្ឌុំ ឆាទេតីតិ កណ្ឌុច្ឆាទិ. អធិដ្ឋហេតិ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នវន្នំ នាមំ គហេត្វា អធិដ្ឋេយ្យ. ន វិកប្បេយ្យាតិ តស្ស តស្ស នាមំ គហេត្វា ន វិកប្បេយ្យ, តស្ស តស្ស បន នាមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ នវសុ ចីវរេសុ. តិចីវរន្តិ តិចីវរនាមេន អធិដ្ឋិតំ. តថា ហិ អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ វិសុំ តិចីវរំ នាម នត្ថិ សង្ឃាដិអាទិប្បហោនកស្ស បច្ចត្ថរណាទិវសេនាបិ អធិដ្ឋាតុំ អនុញ្ញាតត្តា. តំ វិនា ឯកាហំ ឯកទិវសម្បិ. ន វសេយ្យាតិ អលទ្ធសម្មុតិកោ ភិក្ខុ អវិប្បវាសសីមតោ អញ្ញត្ថ វាសំ ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯវំ សតិ តិចីវរញ្ច និស្សជ្ជិតព្ពំ ហោតិ, បាចិត្តិយញ្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ទីបេតិ. និសីទនំ វិនា ចាតុមាសំ ន វសេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ចតុន្នំ មាសានំ សមាហារោ ចតុមាសំ, តមេវ ចាតុមាសំ. តំ អច្ចន្តសំយោគវសេន.

៣៤. ឥទានិ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិនា ‘‘អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ វុត្តមធិដ្ឋានំ ទស្សេតិ. សង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋហេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អធិដ្ឋហេតិ ហត្ថបាសេ ឋិតំ ឯវំ អធិដ្ឋេយ្យ. អហត្ថបាសន្តិ ហត្ថស្ស បាសោ សមីបោ ហត្ថបាសោ, អឌ្ឍតេយ្យហត្ថព្ភន្តរោ. ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរោតិបិ វទន្តិ. នត្ថិ ហត្ថបាសោ ឯតិស្សាតិ អហត្ថបាសា, តំ ឯតន្តិ អធិដ្ឋហេតិ សម្ពន្ធោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អន្តោគព្ភេ វា ឧបរិបាសាទេ វា តទហេវ គន្ត្វា និវត្តនយោគ្គេ បទេសេ វា ឋិតំ ចីវរំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិបិ វទន្តិ. សេសេសុបីតិ ឧត្តរាសង្គាទិកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិបរិយន្តេសុបិ អវសេសចីវរេសុ. អយំ នយោតិ អយមេវ នយោ. យថា សង្ឃាដិយា, ឯវំ ‘‘ឥមំ ឧត្តរាសង្គំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិ វុត្តនយោវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អធិដ្ឋហន្តេន បន ហត្ថេន គហេត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពំ, វចីភេទមត្តំ កត្វា វាចាយ វា. បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខន្តិ តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ.

៣៥. ឥទានិ ឯវំ អធិដ្ឋហតោ អញ្ញំ លទ្ធា អធិដ្ឋាតុកាមេន បច្ចុទ្ធរិត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋហន្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ឃាដិ បភុតិ អាទិ យស្ស តំ សង្ឃាដិប្បភុតិ. ឯតំ ‘‘អធិដ្ឋហន្តោ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ ឯត្ថាបិ កម្មបទំ, ‘‘បុព្ពចីវរ’’ន្តិ ឯត្ថ បន វិសេសនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ បរិច្ចជិត្វា. បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ឥមំ បរិក្ខារចោឡំ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. បត្តាធិដ្ឋហនេតិ បត្តស្ស អធិដ្ឋានេ. តថាតិ ច យថា ចីវរេ, តថា បត្តេបិ អធិដ្ឋានាទិកំ សព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន ‘‘ឥមំ បត្តំ, ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា វិសេសោ.

៣៦. ឥទានិ បច្ចុទ្ធារវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមំ វ ឥតិ វា-សទ្ទោ រស្សំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋោ, សោ ឥតិ-សទ្ទតោ បរំ យោជេតព្ពោ, តស្មា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ វា សំសេតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សំសេតិ វទេយ្យ. ឯវន្តិ យថា នាមេន សង្ឃាដិ បច្ចុទ្ធរិតព្ពា, តថា ឧត្តរាសង្គាទីនីតិ អត្ថោ. វិទូតិ បច្ចុទ្ធរេតិមស្ស កត្តុបទំ, បញ្ញវាតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថាបិ ទូរាសន្នតាទី វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

៣៧-៨. ឥទានិ សង្ឃាដិអាទីនំ ឆន្នំ បមាណបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ ‘‘សង្ឃាដី’’តិអាទិនា. បច្ឆិមោ អន្តោ បច្ឆិមន្តោ, តេន, បច្ឆិមកោដិយាតិ អត្ថោ. ទីឃសោតិ ទីឃតោ. មុដ្ឋិយា សហិតំ បញ្ចកំ យស្សា សា មុដ្ឋិបញ្ចកា, លិង្គវិបល្លាសវសេន បន មុដ្ឋិបញ្ចកោ. មុដ្ឋិ-សទ្ទេនេត្ថ ឧបចារវសេន កតមុដ្ឋិកោ ហត្ថោវ វុត្តោ. សុគតស្ស ចីវរតោ ឩនាតិ សមាសោ. អបីតិ វុត្តសមុច្ចយេ, តេន យថាវុត្តបច្ឆិមប្បមាណា ច អយញ្ច ឧត្តមប្បមាណាតិ អត្ថោ. ‘‘បច្ឆិមន្តេនា’’តិ ឥទំ មុដ្ឋិត្តិកញ្ច តិរិយន្តិ ឯត្ថាបិ អនុវត្តេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ច-សទ្ទោ ‘‘ឧត្តមន្តេន សុគតចីវរូនាបិ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ សមុច្ចិនោតិ. តត្ថ ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ ឯកា សុគតវិទត្ថិ, តាយ វិទត្ថិយា នវ វិទត្ថិយោ ទីឃតោ សុគតចីវរប្បមាណំ, តិរិយំ ឆ វិទត្ថិយោ, តំ បន វឌ្ឍកិហត្ថេន ទីឃតោ តេរស ហត្ថា ឯកា ច វិទត្ថិ, តិរិយតោ នវ ហត្ថា ហោន្តិ. តំវសេន ឧភយត្ថ ឩនតា វិញ្ញាតព្ពា.

ឧត្តរាសង្គោបិ តត្តកោវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯកំសិកស្សបី’’តិ អាហ. ឯកោ អំសោ ឯកំសោ, តត្ថ កាតព្ពន្តិ តទ្ធិតេ ឯកំសិកំ. ‘‘អន្តរវាសកោ’’ច្ចាទិនា និវាសនំ ទស្សេតិ. តត្ថ អន្តរំ មជ្ឈបទេសោ, អន្តរេ មជ្ឈេ កដិប្បទេសេ វាសោ វត្ថំ អន្តរវាសោ, សោយេវ អន្តរវាសកោ. ចាបីតិ សមុទាយោ, ឯកោ វា សមុច្ចយោ. អឌ្ឍេន តតិយោ ភាគោ អឌ្ឍតេយ្យោ. ឯត្ថ ទ្វិន្នំ ហត្ថកោដ្ឋាសានំ សម្បុណ្ណានំ តតិយកោដ្ឋាសសំសិជ្ឈនេ ករណភូតា អឌ្ឍ-សទ្ទនិទ្ទិដ្ឋា យា វិទត្ថិ, សាវ តតិយោតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ ឧបឌ្ឍហត្ថសង្ខាតោ តតិយោ ភាគោ អឌ្ឍតេយ្យោ. សោ ច នានន្តរេន ទ្វិហត្ថតតិយតា លព្ភតីតិ ទ្វេ ហត្ថា, ឯកា ច វិទត្ថិ អឌ្ឍតេយ្យោ. តំសន្និយោគេន បនេត្ថ អន្តរវាសកោវ អឌ្ឍតេយ្យោតិ វេទិតព្ពោ. ទ្វេ ហត្ថា យស្សាតិ ពាហិរត្ថសមាសោ. បារុបនេនាបិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុន្តិ ‘‘ទ្វិហត្ថោ’’តិ វុត្តំ. វា-សទ្ទោ អឌ្ឍតេយ្យំ វិកប្បេតិ. តិរិយស្ស អន្តោតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ, តិរិយមេវ អន្តោតិ វា កម្មធារយោ ‘‘គាមន្តោ’’តិអាទីសុ វិយ.

៣៩. ‘‘និសីទនស្សា’’តិអាទិនា និសីទនចីវរំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ និសីទនំ នាម សមេ ភូមិភាគេ ឯឡកលោមានិ ឧបរូបរិ សន្ថរិត្វា កញ្ជិកាទីហិ សិញ្ចិត្វា កតោ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលិតត្តា តីហិ ទសាហិ យុត្តោ បរិក្ខារវិសេសោ. វិទត្ថី ទ្វេតិ ទ្វេ វិទត្ថី. វិសាលតោ បុថុលតោ.

៤០. ‘‘កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទី’’តិអាទិនា កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ ទស្សេតិ. តត្ថ កណ្ឌូតិ ហិ ន អត្ថតោ នានំ, តគ្គហណេន បនេត្ថ បិឡកស្សាវថុល្លកច្ឆាពាធំ គយ្ហតិ. កណ្ឌុំ យថាវុត្តំ បិឡកាទិំ បដិច្ឆាទេតីតិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ. បដិច្ឆទនំ វា បដិច្ឆាទោ, យថាវុត្តកណ្ឌុយា បដិច្ឆាទោ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទី, តស្ស. តិរិយន្តិ តិរិយតោ.

៤១. ‘‘វស្សិកា’’តិអាទិនា វស្សិកសាដិកំ ទស្សេតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

៤២. ឯវំ បមាណវន្តានំ បមាណំ ទស្សេត្វា វុត្តប្បមាណាតិក្កមេ ទោសំ, កេសញ្ចិ បមាណាភាវគណនាភាវញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯត្ថាតិ វុត្តប្បមាណវន្តេសុ ចីវរេសុ. តទុត្តរិ តតោ វុត្តប្បមាណតោ ឧត្តរិ និបាតេន ឧត្តរិ-សទ្ទេន តប្បុរិសោ. ករោន្តស្ស សម្បាទេន្តស្ស. ឆេទនបាចិត្តីតិ ឆេទនេន សហិតា បាចិត្តិ, អតិរេកំ ឆិន្ទិត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. យេន មុខំ បុញ្ឆន្តិ, តំ មុខសម្ពន្ធីតិ មុខស្ស ចោឡន្តិ សមាសេ ទ្វន្ទោ. អាកង្ខិតំ ឥច្ឆិតំ បមាណន្តិ កម្មធារយោ. តមេតេសមត្ថីតិ អាកង្ខិតប្បមាណិកា. ឯត្ថ ច តិចីវរាទីសុ អវុត្តេបិ គណនវិភាគេ បច្ចត្ថរណមុខបុញ្ឆនបរិក្ខារចោឡេ ឋបេត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ ឆក្កមេកេកមេវ វដ្ដតិ. មុខបុញ្ឆនចោឡានិ បច្ចត្ថរណានិ ច ពហូនិបីតិ វិញ្ញាតព្ពំ.

៤៣. គណនាតិ ឯត្ថ នបុំសកស្ស ឥត្ថិវចនេន យោគាភាវា ‘‘ន ទីបិតា’’តិ លិង្គំ វិបរិណាមេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, អដ្ឋកថាយំ ន បកាសិតាតិ អត្ថោ. តិណ្ណំ បនេតេសំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេនេវ វុត្តំ, វិកប្បនូបគបច្ឆិមេន បច្ឆិមប្បមាណំ អត្ថិយេវ. ឥទានិ យស្មា តត្ថ តំ សព្ពំ ន ទីបិតំ, តស្មា វិកប្បនូបគថវិកាទិ សព្ពំ ឯកំ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ, ពហូនិ ឯកតោ កត្វា ‘‘បរិក្ខារចោឡានី’’តិបិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា បរិក្ខារចោឡំ នាម បាដេក្កំ និធានមុខន្តិ ទស្សេតិ. ថវិកាទិំ ថវិកា អាទិ យស្ស បរិស្សាវនាទិនោតិ សមាសោ. វិកប្បស្ស ឧបគំ វិកប្បិយំ, តញ្ច ឧបរិ វក្ខតិ.

៤៤. ឥទានិ តិណ្ណំ ចីវរានំ បដិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘អហតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អហតេន នវេន អធោតេន កប្បំ សទិសំ អហតកប្បំ, ឯកវារធោតំ. អហតញ្ច អហតកប្បញ្ច អហតាហតកប្បានិ, វត្ថានិ, តេសំ. ទ្វេ គុណា បដលានិ យស្ស សាតិ ទុគុណា. ‘‘គុណោ បដលរាសីសូ’’តិ ហិ អភិធានប្បទីបិកា. ទុគុណា ទុបដ្ដា, ឧត្តរស្មិំ ទេហភាគេ អាសញ្ជីយតីតិ ឧក្ករាសង្គោ. ឯកច្ចំ ឯកបដ្ដំ អស្ស អត្ថីតិ ឯកច្ចី, ឯកបដ្ដោតិ អត្ថោ. និបាតោ វា ឯកច្ចីតិ. តថាតិ សមុច្ចយេ, អន្តរវាសកោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបមាយំ វា, យថា ឧត្តរាសង្គោ ឯកច្ចិយោ, ឯវំ អន្តរវាសកោតិ អត្ថោ.

៤៥. ‘‘ឧតូ’’តិ អនេកឧតុ គហិតាតិ ឧតុតោ ទីឃកាលតោ ឧទ្ធដា ឧតុទ្ធដា, តេសំ បិលោតិកានន្តិ អត្ថោ. សេសាតិ ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកា. បំសុ វិយ កុច្ឆិតំ ឧលតិ បវត្តតីតិ បំសុកូលំ, រថិកាសុសានសង្ការកូដាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ ចោឡខណ្ឌំ, តស្មិំ. យា យា រុចីតិ អព្យយីភាវេ យថារុចិ, យាវទត្ថំ សតបដ្ដម្បិ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ.

៤៦. ឥទានិ តីសុ ឆិន្ទិត្វា កាតុំ អប្បហោន្តេសុ កាតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តីសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តិចីវរសមុទាយតោ ឯកទេសភូតានំ ទ្វិន្នមេកស្ស ច សង្ខាគុណេន និទ្ធារិយមានត្តា តីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ឯកវចនស្ស ពហ្វត្ថេន យោគាភាវតោ ទ្វិចីវរសង្ខាតពហ្វត្ថវសេន វចនំ វិបរិណាមេត្វា យានិ បហោន្តិ, តានិ ទ្វេ វាបិ ឆិន្ទិតព្ពានិ, យំ បហោតិ, តំ ឯកំ វា ឆិន្ទិតព្ពន្តិ យោជេតព្ពំ. បហោន្តីតិ បច្ឆិមចីវរប្បមាណឆិន្នកានិ បហោន្តិ. អបីតិ សម្ភាវនេ, តីសុ កា កថាតិ អត្ថោ. អន្វាធិន្តិ អាគន្តុកបត្តំ. អនុ បច្ឆា អាធីយតីតិ អន្វាធិ, យំ ចីវរស្សោបរិ សង្ឃាដិអាការេន អារោបេតព្ពំ. អនាទិណ្ណន្តិ អនារោបិតំ អន្វាធិកំ. ន ធារេយ្យាតិ ឥមិនា យទិ ធារេយ្យ, ទុក្កដន្តិ ទីបេតិ.

៤៧-៨. ឥទានិ ‘‘តិចីវរំ ន វសេយ្យ វិនេកាហ’’ន្តិ វុត្តានំ តិណ្ណំ អវិប្បវាសលក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘គាមេ’’តិអាទិនា ឧទោសិតសិក្ខាបទេ (បារា. ៤៧១ អាទយោ) វុត្តបរិហារមាហ. តត្ថ គាមេ វា…បេ… វិហារេ វា តិចីវរំ និក្ខិបិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ‘‘បដោ ទឌ្ឍោ’’តិអាទីសុ វិយ អវយវេបិ សមុទាយវោហារវសេន តីសុ ឯកម្បិ ‘‘តិចីវរ’’ន្តិ វុត្តំ. ភិក្ខុសម្មុតិយញ្ញត្រាតិ សង្ឃេន គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ទីយមានំ ចីវរេន វិប្បវាសសម្មុតិំ វិនា. វិប្បវត្ថុន្តិ ឯកូបចារនានូបចារគាមាទិតោ ពហិ, អថ វា និវេសនាទីនំ, តត្ថ ច គព្ភោវរកានំ ចីវរស្ស វា ហត្ថបាសំ អតិក្កម្ម ចីវរេន វិប្បយុត្តោ ហុត្វា វសិតុំ. ឯត្ថ ច គាមាទីនំ ឯកូបចារនានូបចារតា ឯកកុលនានាកុលសន្តកស្ស គាមាទិនោ បរិក្ខេបស្ស, បរិក្ខេបោកាសស្ស ច វសេន សត្ថអព្ភោកាសានំ សត្តព្ភន្តរវសេន ច វេទិតព្ពា. តត្ថ ឯកោ អព្ភន្តរោ អដ្ឋវីសតិហត្ថោ ហោតិ. ឯត្ថ ច និវេសនាទីនិ គាមតោ ពហិ សន្និវិដ្ឋានីតិ ទដ្ឋព្ពំ វិសុំ គាមស្ស គហិតត្តា, តថា ឧទោសិតាទីហិ អញ្ញំ និវេសនំ.

តត្ថ ឧទោសិតោ នាម យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. បាសាទោ ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. នាវា ច អដ្ដោ ច មាឡោ ច អារាមោ ច នាវា…បេ… អារាមំ, តស្មិំ. អដ្ដោ នាម បដិរាជាទីនំ បដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោ ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ. អារាមោ បុប្ផារាមោ វា ផលារាមោ វា. សត្ថោ ច ខេត្តញ្ច ខលញ្ចាតិ ទ្វន្ទោ. សត្ថោ នាម ជង្ឃសត្ថោ វា សកដសត្ថោ វា. ខលំ វុច្ចតិ ធញ្ញករណំ. ទុមោ នាម ទុមមូលំ ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសោ ឧបចារវសេន. អព្ភោកាសោ បន អគាមកេ អរញ្ញេវ អធិប្បេតោ.

៤៩. ឥទានិ ‘‘ឯតំ…បេ… សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា នវន្នមេវ បច្ចុទ្ធារោ វុត្តោ, ន បន តេសំ កាលបរិច្ឆេទោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘រោគា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទេវទត្តោ ទត្តោតិ នាមេកទេសេនាបិ នាមវោហារតោ វស្សិកសាដិកាវ ‘‘សាដិកា’’តិ បករណវសេន គម្មមានត្ថត្តា វុត្តា. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិកា ច រោគវស្សានបរិយន្តា. រោគា ច វស្សានា ច មាសា រោគវស្សានា, តេ តទតិក្កមេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពតាយ បរិយន្តា យាសន្តិ វិគ្គហោ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេ កត្តិកបុណ្ណមាយ ឯវ បច្ចុទ្ធរិតព្ពា. តថា កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិកា អាពាធេសុ វូបសន្តេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា’’តិ ហិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វុត្តំ. ឯត្ថ បន កេចិ អាចរិយា ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វាតិ វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា’’តិ វទិំសុ, តំ ន យុជ្ជតិ. បច្ចុទ្ធារវិនយកម្មវិសយេយេវ បច្ចុទ្ធារ-សទ្ទស្ស ទិដ្ឋត្តា, ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) បាឡិវចនតោ ច. ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ ច ចតុន្នំ មាសានំ អធិដ្ឋានេន សហ អច្ចន្តសំយោគោ ទស្សិតោតិ ន តេន អធិដ្ឋានភេទោ វិញ្ញាយតិ. តេនេវ កុរុន្ទដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វចនតោ កត្តិកបុណ្ណមាយ ឯវ បច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ វិកប្បេតព្ពាតិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្កា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ បច្ចុទ្ធារវសេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ សព្ពដ្ឋកថាយោ សមេន្តិ, យុត្តិ ច អវិរុទ្ធា ហោន្តីតិ. តតោ បរន្តិ បច្ចុទ្ធារតោ ឧបរិ. វិកប្បេយ្យាតិ កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេយ្យ. វស្សិកសាដិកំ កត្តិកបុណ្ណមាយំ បច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ វិកប្បេយ្យ, ឯវំ អសតិ ទុក្កដន្តិ អធិប្បាយោ. សេសាតិ អបរេ សត្ត ចីវរានិ សេសា. នត្ថិ បរិយន្តំ វុត្តសទិសោ កាលបរិច្ឆេទោ ឯតេសន្តិ អបរិយន្តិកា.

៥០. ឥទានិ បច្ចត្ថរណាទិកំ ចីវរចតុក្កំ សទសាទិកំ វដ្ដតិ, នាបរន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចត្ថរណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិក្ខារោ ច មុខបុញ្ឆនញ្ចាតិ ទ្វន្ទោ. បរិក្ខារមុខបុញ្ឆនមេវ ចោឡកន្តិ កម្មធារយោ. ទ្វន្ទសមាសន្តេ សុយ្យមានត្តា បន ចោឡក-សទ្ទោ បរិក្ខារ-សទ្ទតោ ច បរំ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ. តំ បន សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេបិ អវដ្ឋានតោ ឋបេត្វា បញ្ច ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡនាមេនាធិដ្ឋិតានិ អវសេសំ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចត្ថរណញ្ច បរិក្ខារមុខបុញ្ឆនចោឡកញ្ច បច្ចត្ថរណ…បេ… ចោឡកញ្ច និសីទនញ្ចាតិ ឯតំ ចីវរចតុក្កំ សទសម្បិ អរត្តម្បិ អនាទិណ្ណកប្បម្បិ លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. សទសន្តិ សហ យាហិ កាហិចិ ទសាហីតិ សទសំ. សទសកេ លព្ភមានេ អទសម្បិ លព្ភតេវាតិ សទសម្បិ អទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ ឯត្ថ អត្ថោ. បិ-សទ្ទោ វុត្តាវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ. អរត្តន្តិ នីលបីតាទិរជនេន អរញ្ជិតម្បិ. បិ-សទ្ទេន រញ្ជិតនីលបីតាទិកម្បិ អនាទិណ្ណកប្បម្បីតិ. អាទិណ្ណោ កប្បោ យស្ស នត្ថីតិ តំ អនាទិណ្ណកប្បម្បិ. បិ-សទ្ទេន អាទិណ្ណកប្បម្បិ.

ននុ ច ‘‘ន ភិក្ខវេ សព្ពនីលកានិ ចីវរានិ ធារេតព្ពានី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣៧២) សព្ពនីលកសព្ពបីតកសព្ពលោហិតកចីវរានិ សាមញ្ញេន បដិក្ខិត្តានីតិ កថមិទំ ចីវរចតុក្កំ សទសាទិកំ វដ្ដតិ, កថញ្ច អនាទិណ្ណកប្បម្បិ វដ្ដតីតិ? វុច្ចតេ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ កុសចីរំ និវាសេត្វា’’តិអាទិនា ឧប្បន្នវត្ថូសុ (មហាវ. ៣៧១) ‘‘ន ភិក្ខវេ កុសចីរំ…បេ… តិត្ថិយទ្ធជោ ធារេតព្ពោ. យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣៧១) ឧប្បន្នវត្ថុវសេនេវ និវាសនបារុបនសង្ខាតធារណស្ស បដិក្ខិត្តត្តា ច តត្ថេវ អដ្ឋកថាយញ្ច (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៧២) ‘‘សព្ពនីលកាទីនិ រជនំ ធោវិត្វា បុន រជិត្វា ធារេតព្ពានិ, ន សក្កា ចេ ហោន្តិ ធោវិតុំ, បច្ចត្ថរណានិ វា កាតព្ពានិ, ទុបដ្ដចីវរស្ស វា មជ្ឈេ ទាតព្ពានិ, អច្ឆិន្នទសទីឃទសានិ ទសា ឆិន្ទិត្វា ធារេតព្ពានិ, កញ្ចុកំ លភិត្វា ផាលេត្វា រជិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, វេឋនេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ និវាសនបារុបនវសេនេវ ធារណបរិភោគានំ វុត្តត្តា ច ទុព្ពណ្ណករណសិក្ខាបទេ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) ‘‘យំ និវាសេតុំ វា បារុបិតុំ វា សក្កា ហោតិ, តទេវ ចីវរន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ បញ្ចន្នំយេវ កប្បពិន្ទុនោ អនុញ្ញាតត្តា ច តិចីវរកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកសង្ខាតានិ បញ្ច ចីវរានិ កាយបរិហារិយានេវ អទសានិ អសព្ពនីលកាទីនិ កប្បិយរជនរជិតានិ អាទិណ្ណកប្បានិយេវ ហោន្តិ, ន និយមេន និវត្តិតានិ បរានិ ចត្តារីតិ ចីវរចតុក្កមេវ សទសាទិកំ អនាទិណ្ណកប្បម្បិ វដ្ដតីតិ.

៥១. សេសចីវរបញ្ចកំ អទសំយេវ រជិតំយេវ អាទិណ្ណកប្បំវ កប្បតីតិ យោជនា. រជិតន្តិ កប្បិយរជនេន រជិតំ. និសីទនស្ស យថាវុត្តេនត្ថេន សព្ពត្ថ អទសត្ថំ និសេធេតុំ ‘‘សទសំវ និសីទន’’ន្តិ វុត្តំ. សតិ ហិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនំ សាត្ថកំ ហោតិ.

៥២. ឥទានិ អនធិដ្ឋិតេ អនិស្សដ្ឋេ ច កា បវត្តីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនធិដ្ឋិត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនធិដ្ឋិតន្តិ តិចីវរាទិវសេន អនធិដ្ឋិតំ. អនិស្សដ្ឋន្តិ យស្ស កស្សចិ ទានលក្ខណេន អទិន្នំ. វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជយេតិ វក្ខមាននយេន ឯកពហុភាវំ, សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច សល្លក្ខេត្វា វិកប្បេត្វា បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិភុញ្ជេយ្យ. វក្ខមាននយេន បន វិញ្ញាយតីតិ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ ន វុត្តំ.

ឥទានិ ‘‘វិកប្បេត្វា’’តិ វុត្តំ កីទិសំ តំ ហេដ្ឋិមន្តេន វិកប្បិយន្តិ អាហ ‘‘ហត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ ហត្ថោ ទីឃេន យស្ស តំ ហត្ថទីឃំ. តតោតិ តស្មា ហត្ថតោ. ឧបឌ្ឍោ ហត្ថស្ស ទុតិយោ ភាគោ វិទត្ថិសង្ខាតោ វិត្ថារេន យស្ស តំ ឧបឌ្ឍវិត្ថារំ.

៥៣. ឥទានិ យថាវុត្តវិធានំ តេចីវរិកស្សេវ វសេន, អបរោ បន អញ្ញថា បដិបជ្ជតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាមេនាធិដ្ឋិតានិ តីណិ ចីវរានិ ឯតស្សាតិ តិចីវរោ. តស្ស វិនយតេចីវរិកស្សាតិ អត្ថោ, ន បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋិតចីវរស្ស. វិនយតេចីវរិកស្ស បន ឧទោសិតសិក្ខាបទេ វុត្តបរិហារោ នត្ថិ. បរិក្ខារចោឡិយោតិ បរិក្ខារចោឡមស្ស អត្ថីតិ ណិកេន យ-ការោ. សព្ពន្តិ សកលំ នវវិធម្បិ ចីវរំ. តថា វត្វាតិ ឯកពហុភាវំ, សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា វត្វា. អធិដ្ឋតីតិ អធិដ្ឋាតិ.

៥៤. អធិដ្ឋិតចីវរំ បន បរិភុញ្ជតោ កថំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អច្ឆេទា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អច្ឆេទោ ច វិស្សជ្ជនញ្ច គាហោ ច វិព្ភមោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អច្ឆេទោ នាម ចោរាទីហិ អច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ. វិស្សជ្ជនំ បរេសំ ទានំ. គាហោ វិស្សាសេន គហណំ. វិព្ភមោ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនំ. តទាបិ តស្ស អញ្ញស្ស ទានេ វិយ ចីវរស្ស និរាលយភាវេន បន បរិច្ចាគោតិ. ដីកាយំ បន ភាទិសោ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អត្ថំ វិកប្បេត្វា ភិក្ខុនិយា គិហិភាវូបគមនំ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ, ការណំ បនេត្ថ អម្ហាកំ គរូហិយេវ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘ភិក្ខុនិយា ‘ហីនាយាវត្តនេនា’តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា ភិក្ខុនិយា ហិ គិហិភាវូបគមនេ អធិដ្ឋានវិជហនំ វិសុំ វត្តព្ពំ នត្ថិ តស្សា វិព្ភមនេនេវ អស្សមណីភាវតោ’’តិ វុត្តំ. ននុ ច ភិក្ខុនោ អប្បច្ចក្ខាតសិក្ខស្ស គិហិភាវូបគមនេន អធិដ្ឋានវិជហនេន និរាលយភាវោ ការណភាវេន វុត្តោ, ឯវំ សតិ បរិវត្តលិង្គស្ស នត្ថិ និរាលយភាវោតិ កថមស្ស អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ? សច្ចមេតំ, តថាបិ ពុទ្ធមតញ្ញូហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៦៩) ‘‘យំ បនស្ស ភិក្ខុភាវេ អធិដ្ឋិតំ តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, តំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា នត្ថេត្ថ ទោសោតិ.

មារណលិង្គសិក្ខាតិ ឧត្តរបទលោបេន ឧបចារេន វា លិង្គបរិវត្តនំ សិក្ខាបច្ចក្ខានញ្ច ‘‘លិង្គសិក្ខា’’តិ ច វុត្តំ. ឥតិ ឯតេ អដ្ឋ សព្ពេសុ នវសុ ចីវរេសុ អធិដ្ឋានស្ស វិយោគោ វិប្បវាសោ, តស្ស ការណា ហោន្តីតិ បាឋសេសោ. តិចីវរស្ស បន ន កេវលំ ឥមេយេវ អដ្ឋ, វិនិវិទ្ធឆិទ្ទញ្ច អធិដ្ឋានវិយោគការណន្តិ លិង្គវចនញ្ច បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពំ. តត្ថ អព្ភន្តរេ ឯកស្សបិ តន្តុនោ អភាវេន វិនិវិទ្ធំ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតឆិទ្ទំកនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណំ វិនិវិទ្ធឆិទ្ទំ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស, តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស, អន្តរវាសកស្ស បន ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្សេវ តិរិយន្តតោ ចតុរង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. សូចិកម្មំ ករោន្តេន ច ឆិន្ទិត្វា ទុព្ពលដ្ឋានាបនយនេន ឆិទ្ទំ អទស្សេត្វា កាតព្ពំ.

៥៥. ឥទានិ អកប្បិយានិ ទស្សេតុំ ‘‘កុសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កុសា ច វាកា ច ផលកានិ ច, តេសំ ចីរានិ កុស…បេ… ចីរានិ. តត្ថ កុសេន គន្ថេត្វា កតំ កុសចីរំ. តថា វាកេន គន្ថេត្វា កតំ វាកចីរំ, តាបសានំ វក្កលំ. ផលកសណ្ឋានានិ ផលកានិ សិព្ពិត្វា កតំ ផលកចីរំ. កេសវាលជន្តិ កេសេហិ ច វាលេហិ ច ជាតំ វាយិតំ កម្ពលន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧលូកបក្ខាជិនក្ខិបេតិ ឧលូកានំ កោសិយសកុណានំ បក្ខំ បក្ខេន កតំ និវាសនញ្ច អជិនក្ខិបំ សលោមំ សខុរំ អជិនមិគានំ ចម្មញ្ច ធារយតោ ថុល្លច្ចយន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៦. កទលេរកក្កទុស្សេសូតិ កទលិយោ ច ឯរកោ ច អក្កោ ច, តេសំ ទុស្សានិ វត្ថានិ, តេសុ ចេវ មកចិវាកេហិ កតេ បោត្ថកេ ចាបិ ទុក្កដំ. និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ. កទលិទុស្សាទិសទ្ទេន តំធារណមធិប្បេតំ, តស្មា តំធារណនិមិត្តំ ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ‘‘នីលកោ ចា’’តិអាទិនា ទ្វន្ទោ. សព្ពា នីលក…បេ… កណ្ហកាតិ កម្មធារយោ. នីលាទិវណ្ណយោគេន វត្ថំ នីលាទិ. នីលកំ ឧមាបុប្ផវណ្ណំ. មញ្ជេដ្ឋំ មញ្ជេដ្ឋិកវណ្ណំ. បីតំ កណិការបុប្ផវណ្ណំ. លោហិតំ ជយសុមនបុប្ផវណ្ណំ. កណ្ហកំ អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណំ. សព្ព-សទ្ទោ បនេត្ថ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ.

៥៧. មហា…បេ… រត្តេតិ មហារង្គោ ច មហានាមរង្គោ ច, តេហិ រត្តេ. ឯត្ថាបិ បុន សុយ្យមានំ សព្ពសទ្ទមនុវត្តិយំ, ‘‘សព្ពមហារង្គរត្តេ’’តិអាទិនា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ច អសព្ពនីលកាទិ កប្បិយរជនរជិតំ បរិភុញ្ជន្តស្ស នត្ថិ ទោសោតិ ទីបេតិ. តត្ថ មហារង្គោ សតបទិបិដ្ឋិវណ្ណោ. មហានាមរង្គោ សម្ភិន្នវណ្ណោ, សោ បន បណ្ឌុបលាសវណ្ណោ ហោតិ, បទុមវណ្ណោតិបិ វទន្តិ. តិរីដកេតិ តំ នាមក រុក្ខតចេ. អច្ឆិន្នទីឃទសកេតិ សព្ពសោ អច្ឆិន្នត្តា អច្ឆិន្នា ច មជ្ឈេ ឆិន្នត្តា ទីឃា ច សា ទសា ច វត្ថកោដិ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសោ. ផលបុប្ផទសេតិ អញ្ញមញ្ញំ សំសិព្ពិត្វា កតា ផលសទិសា ទសា ‘‘ផលា’’តិ វុច្ចន្តិ, កេតកាទិ បុប្ផសទិសានិ ‘‘បុប្ផានី’’តិ ច, ផលា ច បុប្ផា ច ទសា យស្ស, ផលសទិសេ ទសេ, បុប្ផសទិសេ ទសេ ចាតិ អត្ថោ. វេឋនេតិ សីសវេឋនេ. តថាតិ ឥមិនា សព្ពនីលកាទីសុ ទុក្កដំ អតិទិសតិ. សព្ពន្តិ កុសចីរាទិកំ សកលំ. អច្ឆិន្នំ ចីវរំ យស្ស សោ លភតីតិ សម្ពន្ធោ.

ចីវរនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. រជននិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៨. មូលញ្ច ខន្ធោ ច តចោ ច បត្តញ្ច ផលញ្ច បុប្ផញ្ច, តេសំ បភេទោតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ. អថ វា បភេទ-សទ្ទស្ស កម្មសាធនត្តេ តានិយេវ បភេទោតិ កម្មធារយោ, តតោ. រជន្តិ ឯតេហីតិ រជនានិ, មូលាទីនិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឆ រជនានិ មូលរជន’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៣៤៤) ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា វុត្តំ ‘‘រជនា ឆប្បការានិ, អនុញ្ញាតានិ សត្ថុនា’’តិ.

៥៩. មូលេតិ មូលរជនេ ហលិទ្ទិំ វិវជ្ជិយ សព្ពំ លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពត្ថ. មញ្ជេដ្ឋិ ច តុង្គហារកោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អល្លិ-សទ្ទេន នីលិ-សទ្ទេន ច តេសំ គច្ឆជាតីនំ បត្តានិ គហិតានិ ឧបចារេន, តថា លោទ្ទ-សទ្ទេន កណ្ឌុល-សទ្ទេន ច តចោ, កុសុម្ភ-សទ្ទេន កិំ សុក-សទ្ទេន ច បុប្ផានិ. តេនេវ ច តានិ នបុំសកានិ. តុង្គហារកោ នាម ឯកោ កណ្ដករុក្ខោ, តស្ស ហរិតាលវណ្ណំ ខន្ធរជនំ ហោតិ. អល្លិបត្តេន ឯកវារំ គិហិបរិភុត្តំ រជិតុំ វដ្ដតិ. ផលរជនេ សព្ពម្បិ វដ្ដតិ.

រជននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦០. អយោបត្តោ នាម អយសា កាឡលោហេន និព្ពត្តោ បត្តោ. ជាតិយា ឧក្កដ្ឋាទីនំ សាមញ្ញវសេន. បមាណតោតិ បរិច្ឆេទតោ. តយោ បត្តាតិ បាឋសេសោ.

៦១. ‘‘មគធេសូ’’តិ វត្តព្ពេ មគធេតិ វចនវិបល្លាសេន វា ‘‘បច្ចាសា សតី’’តិអាទីសុ វិយ សុ-សទ្ទលោបេន វា វុត្តំ. នាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិតន្តិ ឯត្ថ មគធាបេក្ខោបិ នាឡិ-សទ្ទោ ទ្វយ-សទ្ទេន សមាសោ ហោតិ គម្មកត្តាតិ នាឡិយា ទ្វយំ នាឡិទ្វយំ. តត្ថ មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតិ. ឯត្ថ ច អឌ្ឍតេរសបលានិ មាសានន្តិ វទន្តិ. នាឡិទ្វយេន បមិតា តណ្ឌុលា សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធា អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលា នាឡិទ្វយតណ្ឌុលា, តេហិ សាធិតំ បចិតន្តិ អត្ថោ. ឱទនន្តិ សម្មា សម្បាទិតំ អវស្សាវិតោទនំ. សូបន្តិ ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ នាតិឃនំ នាតិតនុកំ ហត្ថហារិយំ សព្ពសម្ភារសង្ខតំ មុគ្គសុបំ. ព្យញ្ជនញ្ច តទូបិយន្តិ តស្ស ឱទនស្ស ឧបិយំ អនុរូបំ យាវ ចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនញ្ច ឧក្កដ្ឋោ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦២. តស្សាតិ យថាវុត្តឱទនាទិនោ. ឧបឌ្ឍោតិ ឧបឌ្ឍំ នាឡិកោទនាទិ អស្ស អត្ថីតិ ឧបឌ្ឍោ. ឯវ-ការេន អតិរេកំ និវត្តេតិ. តតោតិ យថាវុត្តនាឡិកោទនាទិតោ. ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច អបត្តោតិ យោជនា. ឱមកតោ ឱមកោ ឱមកោមកោ. ឥមិនា បុន បត្តទ្វយទស្សនេន បមាណតោ តយោបិ បត្តា វិភាគតោ នវ ហោន្តីតិ ទីបេតិ. តត្ថ យស្មិំ មគធនាឡិទ្វយតណ្ឌុលោទនាទិកំ សព្ពម្បិ វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. ‘‘ឯកំ នាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ វុត្តនយេនេវ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ’’តិអាទិនា មជ្ឈិមមជ្ឈិមោមកមជ្ឈិមុក្កដ្ឋា ច ‘‘យត្ថ ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោ នាម បត្តោ’’តិអាទិនា ឱមកឱមកោមកឱមកុក្កដ្ឋា ច បត្តា ឧក្កដ្ឋេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. តេសុ ទ្វេ អបត្តា ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, នាធិដ្ឋានូបគា, ន វិកប្បនូបគា.

៦៣. កប្បោ សកោ អតិរេកបត្តោ ទសាហបរមំ ធារេយ្យាតិ យោជនា. តត្ថ កប្បោតិ កប្បិយោ. សកោតិ អត្តនោ សន្តកោ. កប្បិយត្តា បន អត្តសន្តកត្តា ច សត្តន្នម្បិ អធិដ្ឋានវិកប្បនូបគតា វេទិតព្ពា. តត្ថ អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ, មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កោ អធិដ្ឋានូបគោ ច វិកប្បនូបគោ ច, តថា ឧភោបិ កាកណិកមត្តស្សាបិ មូលស្ស អនវសេសេត្វា ទិន្នេ, សព្ពសោ អត្តសន្តកត្តេ វិញ្ញាតេ ច អធិដ្ឋានវិកប្បនូបគាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អតិរេកបត្តោតិ អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតតាយ អតិរេកបត្តោ. អធិដ្ឋានបច្ចុទ្ធារា បនេត្ថ ចីវរេ វុត្តាវ. វិកប្បេន្តេន បន បត្តានំ ឯកពហុភាវំ, សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ. សម្មុខាទិភេទោ បនេត្ថ ចីវរេ វក្ខមាននយេន វេទិតព្ពោ. ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទហាហបរមោ, កាលោ, តំ. អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. ធារេយ្យោតិ បរិភោគវសេន ធារេតព្ពោ. តស្មិំកាលេ អតិនាមិតេ បត្តោ និស្សគ្គិយោ ហោតីតិ យោជនា. អតិនាមិតេតិ អតិក្កាមិតេ និស្សគ្គិយោ ហោតិ, ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បទភាជនីយេ (បារា. ៦០២) វុត្តនយេន បត្តោ និស្សជ្ជិតព្ពោ ហោតិ, តថា សតិ បាចិត្តិយាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៦៤. ‘‘អច្ឆេទា’’តិអាទិ ចីវរេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ. អយំ បន វិសេសោ – មរណុទ្ធដាតិ ឧទ្ធរណំ ឧទ្ធឡំ, បច្ចុទ្ធារោ. មរណញ្ច ឧទ្ធដញ្ច មរណុទ្ធដា, តស្មា. ឆិទ្ទេនាតិ យេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ ចេវ បវិសតិ ច, តេន មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលឆិទ្ទេន. បត្តាធិដ្ឋានមុជ្ឈតីតិ បត្តោ អធិដ្ឋានំ ឧជ្ឈតិ វិស្សជ្ជតិ.

៦៥. ឥទានិ ‘‘បត្ត’’ន្តិអាទិនា អញ្ញថា បរិហរណេ ទុក្កដំ ទស្សេតិ. តត្ថ សោទកំ បត្តំ ន បដិសាមេយ្យាតិ យោជនា. ន បដិសាមេយ្យាតិ គុត្តដ្ឋានេ ន និក្ខិបេយ្យ, ‘‘សោទកំ បត្តំ ឧណ្ហេ ន ច ឱតបេ’’តិអាទិនា ច យោជនីយំ. ន ច ឱតបេតិ នេវ ឦសកំ តាបេយ្យ. ន និទហេតិ និរុទកំ កត្វាបិ ភុសំ ន និទហេយ្យ, វោទកំ កត្វា ឦសកំ តាបេយ្យាតិបិ ព្យតិរេកត្ថោ. ភូម្យា ន ឋបេតិ ខរាយ ភូមិយា ន ឋបេយ្យ. យត្ថ បន វណ្ណោ ន ទុស្សតិ, ឯវរូបាយ មត្តិកាយ បរិភណ្ឌកតាយ ភូមិយា វា តថារូបាយ ឯវ វាលិកាយ វា និក្កុជ្ជិត្វា ឧក្កុជ្ជិត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. នោ ច លគ្គយេតិ ភិត្តិខិលាទីសុ ន ឱលម្ពេយ្យ.

៦៦. ‘‘មិឌ្ឍន្តេ វា’’តិអាទិនា វត្វា បត្តំ ឋបេតុំ ន ច កប្បតីតិ យោជេតព្ពំ. មិឌ្ឍន្តេតិ អាឡិន្ទកមិឌ្ឍិកាទីនំ មិឌ្ឍីនំ អន្តេ. សចេ បន បរិវត្តេត្វា តត្ថេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវរូបាយ វិត្ថិណ្ណាយ មិឌ្ឍិយា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. បរិភណ្ឌន្តេ វាតិ ពាហិរបស្សេ កតាយ តនុកាយ មិឌ្ឍិកាយ អន្តេ វា. ឯត្ថ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយេ, សោ ច បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. អង្កេ បន អំសពទ្ធកេន អំសកូដេ លគ្គេត្វា ឋបេតុញ្ច វដ្ដតិ. ឆត្តេបិ ភណ្ឌកេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា វា អដ្ដំ កត្វា វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. មញ្ចេបិ អញ្ញេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា ឋបេតុំ, អដនិយំ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពេតុំ វដ្ដតិ.

៦៧. បត្តេន ឧច្ឆិដ្ឋោទកញ្ច ចលកដ្ឋិកញ្ច ន នីហរេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឧច្ឆិដ្ឋោទកន្តិ មុខវិក្ខាលនោទកំ. ចលកានិ ច ចព្ពេត្វា អបវិទ្ធាមិសានិ អដ្ឋិកានិ មច្ឆមំសអដ្ឋិកានិ ច ចលកដ្ឋិកំ. បត្តំ បដិគ្គហំ កត្វា ហត្ថំ ធោវិតុម្បិ ហត្ថធោតាទិ ឧទកម្បិ បត្តេ អាកិរិត្វា នីហរិតុម្បិ អនុច្ឆិដ្ឋំ សុទ្ធបត្តំ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថេន គណ្ហិតុម្បិ ន វដ្ដតិ. មច្ឆមំសផលាផលាទីនិ ខាទន្តោ យំ តត្ថ អដ្ឋិំ វា ចលកំ វា ឆឌ្ឌេតុកាមោ ហោតិ, តំ បត្តេ ឋបេតុំ ន លភតិ. មុខតោ នីហដំ បន យំ កិញ្ចិ បុន អខាទិតុកាមោ បត្តេ ឋបេតុំ ន លភតិ. សិង្គិវេរាទីនិ ឌំសិត្វា បុន ឋបេតុំ លភតិ. បត្តហត្ថោតិ បត្តោ ហត្ថេ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘បត្តហត្ថោ, កវាដ’’ន្តិ ច ឧបលក្ខណមេតំ. យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេ បន បត្តស្មិំ សតិ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន កវាដំ បណាមេតុំ, ឃដិកំ វា ឧក្ខិបិតុំ, សូចិំ វា កុញ្ចិកាយ អវាបុរិតុំ ន លភតិ. អំសកូដេ បន បត្តំ លគ្គេត្វា យថាសុខំ អវាបុរិតុំ លភតិ.

៦៨. ភូមិយា ភូមិសម្ពន្ធី អាធារកោ, តស្មិំ ទន្តវល្លិវេត្តាទីហិ កតេ វលយាធារកេ ច ឯកទារុនា កតេ ទារុអាធារកេ ច ពហូហិ ទណ្ឌេហិ កតេ ទណ្ឌាធារកេ ច យត្ថ ឋបិតោ បត្តោ យថា បរិវត្តិត្វា ន បរិបតតិ, តថា សុដ្ឋុ សជ្ជិតេ តស្មិំ បត្តស្សុបរិ បត្តោតិ ឯវរូបេ ទុវេ បត្តេ ឋបេយ្យាតិ បទត្ថយោជនា. ភមកោដិសទិសោ បន ទារុអាធារកោ តីហិ ទណ្ឌកេហិ ពទ្ធោ ទណ្ឌាធារកោ ច ឯកស្សបិ បត្តស្ស អនោកាសោ, តត្ថ ឋបេត្វាបិ ហត្ថេន គហេត្វា និសីទិតព្ពំ. ភូមិយន្តិ កដសារកាទិនា អត្ថតាយ ភូមិយា បន និក្កុជ្ជិត្វា វា បដិកុជ្ជិត្វា វា ឯកំ បត្តំ ឋបេយ្យាតិ យោជនា.

៦៩. ឥទានិ អកប្បិយបត្តេ ទស្សេតិ ‘‘ទារូ’’តិអាទិនា. តត្ថ សុវណ្ណមេវ សោវណ្ណំ. ទារុ ច រូបិយញ្ច សោវណ្ណញ្ច មណិ ច វេឡុរិយញ្ច ទារុ…បេ… វេឡុរិយានិ, តេហិ និព្ពត្តា ទារុ…បេ… មយា. ទីឃោ បន ‘‘វេឡុរិយាមយា’’តិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ កតោ. ឯវមុបរិបិ តាទិសំ វិញ្ញេយ្យំ. តត្ថ ឥន្ទនីលាទិ មណិ នាម. កំសោ ច កាចោ ច តិបុ ច សីសញ្ច ផលិកា ច តម្ពលោហោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេហិ ជាតា កំស…បេ… ជា. តត្ថ កំស-សទ្ទេន វដ្ដលោហោបិ សង្គហិតោ. សេតំ តិបុ, កណ្ហំ សីសំ.

៧០. ឆវសីសមយោតិ ឆវស្ស មតមនុស្សស្ស សីសំ សីសកបាលំ, តេន និព្ពត្តោ ឆវសីសមយោ. ឃដិ ច តុម្ពញ្ច, តេសំ កដាហោ, តេហិ ជាតាតិ ឃដិតុម្ពកដាហជា. តត្ថ ឃដីតិ ឃដោយេវ. តុម្ពំ អលាពុ. ឥតិ ឥមេ សព្ពេ បត្តា អកប្បិយា វុត្តា, ទុក្កដវត្ថុកា ច វុត្តាតិ យោជនា. តត្ថ រូបិយាទីសុ ចតូសុ សចេ គិហី ភត្តគ្គេសុ សុវណ្ណតដ្ដកាទីសុ ព្យញ្ជនំ កត្វា ឧបនាមេន្តិ, អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ. កំសកាចផលិកជានិ បន តដ្ដកាទីនិ ភាជនានិ បុគ្គលិកបរិភោគេនេវ ន វដ្ដន្តិ, សង្ឃិកបរិភោគេន វា គិហិវិកដានិ វា វដ្ដន្តិ. ឃដិតុម្ពកដាហជា បន លភិត្វា បរិហរិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តាវកាលិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដន្តិ.

បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ថាលកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧១-២. ទារុ …បេ… វេឡុរិយាមយា អកប្បិយា, ផលិកាកាចកំសជា ថាលកា គិហិសន្តកា សង្ឃិកា ច កប្បិយា, តុម្ពឃដិជា តាវកាលិកា កប្បិយាតិ សម្ពន្ធោ. កប្បន្តិ បរិកប្បន្តិ អវិរោធិភាវេនេវាតិ កប្បា, តថា កប្បិយា. ន កប្បា អកប្បា. សង្ឃស្ស ឥមេ សង្ឃិកា. តាវ-សទ្ទោ អវធិម្ហិ. តាវ ភោជនាវធិភូតោ កាលោ ឯតាសន្តិ តាវកាលិកា, ភុញ្ជិត្វា ឆឌ្ឌេតព្ពា, ន បរិហរិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

ថាលកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.