៤៤. ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤១០. ទុវេ ឧបោសថាតិ សុលភប្បវត្តិវសេន វុត្តំ. តយោ បន ទិវសវសេនេវ ឧបោសថា ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ សាមគ្គិកោតិ. តត្ថ ហេមន្តគិម្ហវស្សានានំ តិណ្ណំ ឧតូនំ តតិយសត្តមបក្ខេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចាតុទ្ទសិកា, សេសា បន្នរសិកាតិ ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិឧបោសថា. ឥទំ តាវ លោកស្ស បកតិចារិត្តំ. ‘‘អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៧៨) បន តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៤១១. សុត្តុទ្ទេសោ សង្ឃស្សេវាតិ យោជនា. អធិដ្ឋានញ្ច តំ ឧបោសថោ ចាតិ កម្មធារយោ. សេសានន្តិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា. ‘‘ទុវេ’’តិអាទិនា ច ចាតុទ្ទសោ បន្នរសោ សាមគ្គីតិ ទិវសវសេន, សុត្តុទ្ទេសោ អធិដ្ឋានំ បារិសុទ្ធីតិ ករណប្បការេន, សង្ឃុបោសថោ គណុបោសថោ បុគ្គលុបោសថោតិ បុគ្គលវសេន ចាតិ នវ ឧបោសថា ទីបិតា ហោន្តិ.

៤១២. បុព្ពកិច្ចេតិ –

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឯវំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តេ បុព្ពករណានន្តរំ កត្តព្ពេ បុព្ពកិច្ចេ.

បុព្ពករណេតិ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឯវំ អដ្ឋកថាចរិយេហេវ វុត្តេ សព្ពបឋមំ កត្តព្ពេ បុព្ពករណេ. បត្តកល្លេតិ ឧបោសថាទីនំ ចតុន្នំ អង្គានំ សម្ភវេន បត្តោ កាលោ ឥមស្សាតិ បត្តកាលំ, បត្តកាលមេវ បត្តកល្លំ. កិំ តំ? ឧបោសថាទិកម្មំ. តំ បន ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតំ. យថាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

សមានិតេតិ សម្មា អានីតេ បវត្តិតេតិ អត្ថោ. សោតិ សុត្តុទ្ទេសោ. បញ្ចធាតិ និទានុទ្ទេសោ បារាជិកុទ្ទេសោ សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសោ អនិយតុទ្ទេសោ វិត្ថារុទ្ទេសោតិ ឯវំ បញ្ចធា.

៤១៣. វិនាន្តរាយន្តិ រាជន្តរាយោ ចោរន្តរាយោ អគ្យន្តរាយោ ឧទកន្តរាយោ មនុស្សន្តរាយោ អមនុស្សន្តរាយោ វាឡន្តរាយោ សរីសបន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោតិ (មហាវ. ១៥០) វុត្តេសុ ទសសុ យំ កិញ្ចិ អន្តរាយំ វិនា. សង្ខេបេនាតិ វិនា វិត្ថារំ. ‘‘ឯត្ថ ទ្វីសុ តីសុ វា ឧទ្ទេសេសុ វិសទេសុ ថេរោវ ឥស្សរោ’’តិ វុត្តត្តា អវត្តន្តេបិ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បញ្ចសុ ឧទ្ទេសេសុ. អវត្តន្តេតិ ថេរស្ស វិត្ថារេន អវត្តមានេ អប្បគុណេ. វដ្ដតីតិ សំខិត្តេន ឧទ្ទិសិតុម្បិ វដ្ដតិ. ឥមិនាវ យស្ស កស្សចិ ឧទ្ទេសកស្ស អវត្តន្តេបិ វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ. ទ្វីសុ វត្តមានេសុ ឥស្សរត្តេ អធិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តីសូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ថេរោវ ឥស្សរោ’’តិអាទិនា ឥទំ បរិទីបេតិ – ទ្វេ អខណ្ឌា សុវិសទា វាចុគ្គតា, ថេរាធេយ្យំ បាតិមោក្ខំ, សចេ បន ឯត្តកម្បិ វិសទំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ព្យត្តស្ស ភិក្ខុនោ អាយត្តំ ហោតិ, តស្មា សយំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, អញ្ញា វា អជ្ឈេសិតព្ពោតិ.

៤១៤. ឧទ្ទិសន្តេ សមា វា អថ ថោកិកា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធនីយំ. ឧទ្ទិសន្តេ អាវាសិកេហិ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ. សមា វា ថោកិកា វាតិ អាវាសិកេហិ សមា វា ថោកិកា វា អាគន្តុកា ភិក្ខូ. អវសេសកំ សោតព្ពន្តិ ឥមិនា ឯត្តាវតាបិ ឧបោសថោ កតោយេវ នាមាតិ ទីបេតិ.

៤១៥. ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេតិ ឧទ្ទិដ្ឋំយេវ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ. មត្ត-សទ្ទោ អវធារណេ. សកលាយ ឯកច្ចាយ វា ឧដ្ឋិតាយ សមា វា ថោកិកា វា យទិ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ យោជនា. សកលាយាតិ សព្ពាយ បរិសាយ. ឯសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិំ ករេយ្យុន្តិ ឯសំ អាវាសិកានំ សមីបេ តេ អាគន្តុកា ភិក្ខូ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អថ ពហុកា ចេ, សព្ពវិកប្បេសុ បុព្ពកិច្ចំ កត្វាតិ យោជនីយំ. វិកប្បីយន្តិ បរិកប្បីយន្តីតិ វិកប្បា, អវសេសសវនបារិសុទ្ធិឧបោសថវិធានា សព្ពេ ច តេ វិកប្បា ចេតិ សព្ពវិកប្បា. តេសុ. បុនុទ្ទិសេតិ បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យ.

៤១៦. ឥតរានន្តិ អាគន្តុកានំ. ឥតរោតិ ចាតុទ្ទសោ. ឯត្ថ បន យេសំ បន្នរសោ, តេ អតីតំ ឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – តាទិសេ បច្ចយេ សតិ ចាតុទ្ទសិកស្ស កតត្តា តេសំ យថាវុត្តតតិយសត្តមបក្ខសង្ខាតចាតុទ្ទសិកេ សម្បត្តេ តេរសីចាតុទ្ទសីកត្តព្ពត្តា អនុបោសថត្តា បន តត្ថ ឧបោសថោ ន កតោតិ ចាតុទ្ទសោយេវ បន្នរសោ ជាតោ. សមានេតរេតិ សមា ឩនា ឥតរេតិ បទច្ឆេទោ. ឥតរេតិ អាគន្តុកា. បុរិមានំ អនុវត្តន្តូតិ អាវាសិកេហិ ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ កយិរមានេ បុរិមានំ អាវាសិកានំ អនុវត្តន្តូតិ អត្ថោ. សចេធិកាតិ យទិ អាគន្តុកា ពហុកា ហោន្តិ. បុរិមាតិ អាវាសិកា. តេសំ អនុវត្តន្តូតិ តេសំ អាគន្តុកានំ ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ កយិរមានេ អនុវត្តន្តុ. សេសេបីតិ អាគន្តុកានំ បន្នរសវារេបិ. អយំ នយោតិ ‘‘អាគន្តុកានំ បន្នរសោ ឥតរានំ សចេតរោ’’តិអាទិកោ អយមេវ នយោ. ឯត្ថ បន យេសំ បន្នរសោ, តេ តិរោរដ្ឋតោ វា អាគតា អតីតំ វា ឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ វេទិតព្ពោ.

៤១៧. អតីតុបោសថស្ស ចាតុទ្ទសិយំ កតត្តា ចាតុទ្ទសិយំ បន្នរសុបោសថោ កតោតិ បន្នរសី អាវាសិកានំ បាដិបទោ ជាតោតិ អាហ ‘‘អាវាសិកានំ បាដិបទោ’’តិ. ឥតរានន្តិ អាគន្តុកានំ. ឧបោសថោតិ បន្នរសោ ឧបោសថោ. សមថោកានន្តិ អត្តនា សមានំ វា ថោកានំ វា អាគន្តុកានំ. មូលដ្ឋាតិ អាវាសិកា. កាមតោ ទេន្តូតិ អត្តនោ ឥច្ឆាយ ទេន្តុ.

៤១៨. នោ ចេ ទេន្តីតិ យទិ អាវាសិកា កាយសាមគ្គិំ ន ទេន្តិ, តេសំ បន អាវាសិកានំ ហិយ្យោ ឧបោសថស្ស កតត្តា អជ្ជ ឧបោសថករណំ នត្ថិ. ពហូសុ អនិច្ឆាយ កាយសាមគ្គិំ ទទេយ្យាតិ យោជនា. ពហូសូតិ អាគន្តុកេសុ ពហុកេសុ. ពហិ វា វជេតិ អាវាសិកភិក្ខុបរិសា និស្សីមំ វា វជេយ្យាតិ អត្ថោ.

៤១៩. សាវេយ្យ សុត្តន្តិ បាតិមោក្ខសង្ខាតំ សុត្តំ វាយមិត្វា សាវេយ្យ.

៤២០. សម្មជ្ជិតុំ …បេ… ឧទកាសនំ បញ្ញបេតុញ្ច មហាថេរេន បេសិតោ កល្លោ ន ករេយ្យ តថាតិ សម្ពន្ធោ. កល្លោតិ អគិលានោ. តថាតិ ទុក្កដំ អតិទិសតិ. អាសនេសុ អសតិ អន្តមសោ សាខាភង្គម្បិ កប្បិយំ ការាបេត្វា បញ្ញបេតព្ពំ. តេលេ អសតិ កបល្លេ អគ្គិបិ ជាលេតព្ពោ.

៤២១-៣. បដ្ឋបេត្វា ទកាសនន្តិ បរិភោជនីយបានីយោទកញ្ច អាសនញ្ច សន្និហិតំ កត្វា. គណញត្តិន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ គណេន ឋបេតព្ពំ ញត្តិំ. តេតិ អញ្ញេ ទុវេ ភិក្ខូ. សមត្តបុព្ពារម្ភេនាតិ សមត្តោ និដ្ឋិតោ បុព្ពេសុ ឧត្តរាសង្គឯកំសករណាទីសុ អារម្ភោ យស្សាតិ តិបទពហុព្ពីហិ. នវេន តេ ឯវមីរិយាតិ សម្ពន្ធោ. តេតិ ឥតរេ ទ្វេ.

៤២៤. កត្តព្ពំ កត្វា បុព្ពកិច្ចាទិកំ សម្បាទេត្វា នវោ ឯវំ ឦរិយោតិ យោជនា.

៤២៧. យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ ឯកេកស្ស បារិសុទ្ធិំ ហរិត្វានាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកេកស្សាតិ ឯត្ថ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ. កិរិយាយ គុណេន ទព្ពេន វា ភិន្នេ អត្ថេ ព្យាបិតុំ ឥច្ឆា វិច្ឆា. ឯត្ថ បន ឆន្ទបារិសុទ្ធិហរណសង្ខាតាយ កិរិយាយ ចតូសុ ច តីសុ ច ទ្វីសុ ច ភិន្នមេកេកំ ព្យាបិតុំ សម្ពន្ធិតុំ ឥច្ឆាតិ វិច្ឆា. ឥតរីតរេតិ ឯត្ថាបិ ករណកិរិយាវសេន វេទិតព្ពំ. តយោ ទ្វេ ឯកោ វា តំ តំ សង្ឃុបោសថំ គណុបោសថំ បុគ្គលុបោសថំ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – ចតូសុ ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តីសុ វា ឯកស្ស អាហរិត្វា ទ្វេ សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ ឧបោសថកម្មំ. អថ បន ឯកស្ស អាហរិត្វា តយោ សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, ឯកស្ស អាហរិត្វា ទ្វេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន វគ្គំ នាម ហោតិ. យទិ បន ចត្តារោបិ សន្និបតិត្វា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តិ, តយោ វា ទ្វេ វា សង្ឃុបោសថំ ករោន្តិ, អធម្មេន សមគ្គំ នាម ហោតីតិ. តព្ពិបរិយាយេន ធម្មេន សមគ្គំ វេទិតព្ពំ.

៤២៨. វគ្គេ សមគ្គេ វា ‘‘វគ្គោ’’តិ សញ្ញិនោ វិមតិស្ស វា ករោតោ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. វគ្គេតិ វគ្គសង្ឃេ. វិមតិស្សាតិ ‘‘វគ្គោ នុ ខោ, សមគ្គោ’’តិ ឯវំ វេមតិកស្ស. ឥមិនាវ កុក្កុច្ចបកតវារោបិ ឧបលក្ខិតោ. ករោតោតិ ឧបោសថំ ករោន្តស្ស. ភេទាធិប្បាយេន ករោតោតិ យោជនា. ឯត្ថ បន បាបស្ស ពលវតាយ ថុល្លច្ចយំ វុត្តំ. សញ្ញិនោតិ សញ្ញាសីសេន ចិត្តំ វុត្តំ, ចិត្តវតោតិ អត្ថោ.

៤២៩-៣០. ‘‘ឧក្ខិត្តស្សា’’តិអាទិនា វជ្ជនីយបុគ្គលេ ទស្សេតិ. ឧក្ខិត្តស្សាតិ កត្តុអត្ថេ សាមិវចនំ. និសិន្នសទ្ទស្ស កម្មសាធនត្តា ឧក្ខិត្តាទីហិ កត្តូហិ ភវិតព្ពន្តិ. ‘‘សេសាន’’ន្តិ វិសេសនស្ស ភិក្ខូនំ ព្យភិចារេន សាត្ថកតា. អភព្ពស្ស បណ្ឌកាទិឯកាទសវិធស្ស អភព្ពស្ស. និសិន្នបរិសាយញ្ច បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសេតិ សម្ពន្ធោ. សភាគាបត្តិកោ តថា ន ឧទ្ទិសេតិ យោជេតព្ពំ. វិកាលភោជនាទិវត្ថុតោ សមានោ ភាគោ កោដ្ឋាសោ ឯតិស្សាតិ សភាគា, សា អាបត្តិ អស្សាតិ ពហុព្ពីហិ.

ឆន្ទេន បរិវុត្ថេនាតិ ឯត្ថ ចតុព្ពិធំ បារិវាសិយំ បរិសបារិវាសិយំ រត្តិបារិវាសិយំ ឆន្ទបារិវាសិយំ អជ្ឈាសយបារិវាសិយន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតា ហោន្តិ, អថ មេឃុដ្ឋានាទិនា កេនចិទេវ ករណីយេន អនោកាសោ, អថ ‘‘អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជិត្វាវ ឧដ្ឋហន្តិ, ឥទំ បរិសបារិវាសិយំ នាម កិញ្ចាបិ បរិសបារិវាសិយំ, ឆន្ទស្ស បន អវិស្សដ្ឋត្តា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

‘‘យាវ បន សព្ពេ សន្និបតន្តិ, តាវ ធម្មំ សុណិស្សាមា’’តិ ឯកំ អជ្ឈេសន្តិ, តស្មិំ ធម្មកថំ កថេន្តេយេវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, សចេ ចាតុទ្ទសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បន្នរសោតិ កាតុំ វដ្ដតិ, សចេ បន្នរសិកំ កាតុំ និសិន្នា, បាដិបទេ អនុបោសថេ ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អញ្ញំ បន សង្ឃកិច្ចំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ រត្តិបារិវាសិយំ នាម.

ឯវំ បន និសិន្នេ កោចិ នក្ខត្តបាឋកោ ភិក្ខុ ‘‘អជ្ជ នក្ខត្តំ ទារុណំ, ឥមំ កម្មំ មា ករោថា’’តិ វទតិ, តេ តស្ស វចនេន ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វា តត្ថេវ និសិន្នា ហោន្តិ, អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘នក្ខត្តំ បដិមានេន្តំ, អត្ថោ ពាលំ ឧបច្ចគា’’តិ (ជា. ១.១.៤៩) វត្វា ‘‘កិំ នក្ខត្តេន, ករោថា’’តិ វទតិ, ឥទំ ឆន្ទបារិវាសិយញ្ចេវ អជ្ឈាសយបារិវាសិយញ្ច. ឯកស្មិំ បារិវាសិយេ បុន ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អានេត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៤៣១. អាបន្នញ្ច វេមតិកញ្ច អទេសយិត្វា វា នាវិកត្វា វា ឧបោសថំ កាតុំ ន ច កប្បតីតិ សម្ពន្ធោ. នាវិកត្វាតិ គរុកាបត្តិំ អនាវិកត្វា. ន ចាតិ នេវ.

៤៣២. អដ្ឋិតោបោសថាតិ អដ្ឋិតោ អវិស្សដ្ឋោ ឧបោសថោ យស្មិន្តិ ពហុព្ពីហិ. តទហូតិ តស្មិំ ឧបោសថទិវសេ. អន្តរាយំ វា សង្ឃំ វា វិនា អធិដ្ឋាតុំ សីមមេវ វា ន វជេតិ យោជនា. អធិដ្ឋាតុន្តិ ឥមិនា គណុបោសថម្បិ ឧបលក្ខេតិ. សីមន្តិ ឥមិនា នទិម្បិ.

ឧបោសថនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.