(១) វិភង្គវារោ

៥៣. យា កុសលត្តិកេ លភន្តិ, ន តាយេវ វេទនាត្តិកាទីសូតិ តិកបទនានត្តមត្តេន វិនា មូលាវសានវសេន សទិសតំ សន្ធាយ ‘‘ន តាយេវា’’តិ វុត្តំ, ន ច កេវលំ តិកន្តរេយេវ, កុសលត្តិកេបិ បន យា បដិច្ចវារេ លភន្តិ, ន តាយេវ បច្ចយវារាទីសូតិ សព្ពបុច្ឆាសមាហរណំ ឥធ កត្តព្ពមេវ. ធម្មានុលោមបច្ចនីយេ ច តិកបដ្ឋានេ វិតក្កត្តិកបីតិត្តិកានំ វិស្សជ្ជនេ សព្ពាបេតា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ ឯត្ថ បីតិត្តិកគ្គហណំ ន កាតព្ពំ. ន ហិ តត្ថ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ.

តេន សទ្ធិន្តិ តេន សហជាតបច្ចយភូតេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យាវ និរោធគមនា ឧទ្ធំ បជ្ជតី’’តិ ច ‘‘ឧប្បាទាទយោ វា បាបុណាតី’’តិ ច វចនេហិ ខណត្តយសមង្គី ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតីតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតិ, ឧប្បាទក្ខណសមង្គីយេវ បន ឯវំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្មា បន ឯកោ ខន្ធោ ឯកស្សាតិអាទិ ឥធ កុសលវចនេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ. វេទនាត្តិកាទីសុ បន ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វិន្នំ, ទ្វេ បដិច្ច ឯកស្សបិ, ហេតុទុកាទីសុ ច សង្ខារក្ខន្ធេកទេសំ បដិច្ច សង្ខារក្ខន្ធេកទេសស្សបិ ឧប្បត្តិ វុត្តាតិ សហ ឧប្បជ្ជមានានំ សព្ពេសំ ធម្មានំ បច្ចយោ ហោន្តោ ឯកេកស្សបិ ទុកតិកាទិភេទានញ្ច បច្ចយោ នាម ហោតិយេវ, តថា ទុកាទិភេទានញ្ចាតិ.

‘‘រូបេន សទ្ធិំ អនុប្បត្តិតោ អារុប្បវិបាកញ្ច ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន ន សព្ពស្មិំ ឯតស្មិំ វចនេ គហេតព្ពំ, អថ ខោ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ ឯត្ថេវ. ន កេវលញ្ច អារុប្បវិបាកោវ, អថ ខោ លោកុត្តរវិបាកកិរិយាព្យាកតម្បិ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានំ ឯត្ថ ន គហេតព្ពំ. ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិ ឯត្ថ បន ន កិញ្ចិ រូបេន វិនា សហ វា ឧប្បជ្ជមានំ សហេតុកំ វិបាកកិរិយាព្យាកតំ អគ្គហិតំ នាម អត្ថិ. តត្ថ បន យំ រូបេន សហ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បច្ចយុប្បន្នវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ឯត្តកេ វត្តព្ពេ បច្ចយភូតស្ស វត្ថុស្ស ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឯតស្មិំ សាមញ្ញវចនេ បច្ចយុប្បន្នភាវេន អគ្គហិតតាបត្តិំ និវារេតុំ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ វុត្តំ. ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ វា វត្ថុខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតានំ បច្ចយភាវវិសេសទស្សនត្ថំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ វចនទ្វយំ វុត្តំ សាមញ្ញេន គហិតម្បិ វិសុំ ឧទ្ធដំ.

មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្តន្តិ យំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបញ្ច ឧបាទារូបំ ឧបាទារូបគ្គហណេន វិនា ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្ស មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ បន ទស្សនេ ខន្ធបច្ចយសហិតាសហិតញ្ច សព្ពំ ឧបាទារូបំ ឥតោ បរេសុ សហជាតបច្ចយាទីសុ សង្គហិតន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កដត្តារូបំ បដិសន្ធិយម្បី’’តិ បិ-សទ្ទោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបន្តិ វុត្តនយេនាតិ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឯត្ថ អត្ថតោ អយំ នយោ វុត្តោតិ សន្ធាយាហ.

៥៤. រូបមិស្សកា បហាយាតិ យាសុ បុច្ឆាសុ រូបេន វិនា បច្ចយុប្បន្នំ ន លព្ភតិ, អថ ខោ រូបមិស្សកមេវ លព្ភតិ, តា បហាយាតិ អធិប្បាយោ.

៥៧. ‘‘តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ វចនតោតិ គព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិយា បញ្ចក្ខន្ធសព្ភាវេន តាយ សមានលក្ខណា សព្ពាបិ បញ្ចវោការបដិសន្ធិ ឱក្កន្តិនាមកាតិ សាធេតិ. បរិបុណ្ណធម្មានំ វិស្សជ្ជនំ ឯត្ថ អត្ថីតិ បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនា.

ឯត្ថ ច ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ…បេ… មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ឯត្តាវតា បញ្ចវោការេ សព្ពំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានរូបំ ទស្សិតំ. អវសេសំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ពាហិរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពាហិរន្តិ ឯតេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបំ ទស្សេតិ, បុន អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯតេហិ សព្ពំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ អាហារឧតុសមុដ្ឋានរូបំ. តត្ថ ‘‘ឧតុសមុដ្ឋានំ ឯក’’ន្តិអាទិនា អសញ្ញសត្តានម្បិ ឧតុសមុដ្ឋានំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តត្ថ តស្ស វជ្ជនេ ការណំ អត្ថីតិ. អាទិម្ហិ បន ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិអាទិ អវិសេសវចនំ សហជាតំ អរូបម្បិ បច្ចយំ ហេតាទិកេ ច បច្ចយេ ពហុតរេ លភន្តំ ចិត្តសមុដ្ឋានកដត្តារូបទ្វយំ សហ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ, ឯវញ្ច កត្វា តស្ស បរិយោសានេ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ កដត្តារូបំ ចិត្តសមុដ្ឋានសម្ពន្ធំ តំសមានគតិកំ បញ្ចវោការេ វត្តមានមេវ គហិតន្តិ អគ្គហិតំ កដត្តារូបំ ទស្សេតុំ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ឧបាទារូបំ ឥធបិ កម្មបច្ចយវិភង្គេ វិយ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៦៣) កដត្តារូបភាវវិសិដ្ឋំ ឧបាទារូបំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ វុត្តស្ស ឧតុសមុដ្ឋានស្ស បុនវចនេ បយោជនំ អត្ថីតិ.

កស្មា បន យថា ពាហិរាទីសុ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ អវិសេសេត្វា ឧបាទារូបំ វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ចិត្តកម្មជឧបាទារូបានិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ហេតុបច្ចយាទីសុ សហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ឧបាទារូបំ អសញ្ញសត្តានំ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ អធិបតិបច្ចយាទីសុ វិសុំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបភាវកដត្តារូបភាវេហិ វិសេសេត្វាវ វុត្តានីតិ? តត្ថ ពាហិរគ្គហណាទីហិ វិយ ឯត្ថ មហាភូតានំ កេនចិ អវិសេសិតត្តា. អបិច ឥទ្ធិចិត្តនិព្ពត្តានំ កម្មបច្ចយានញ្ច ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ ពាហិររូបាយតនាទីនំ ចិត្តំ កម្មញ្ច ហេតាទីសុ ន កោចិ បច្ចយោ, អាហារឧតុសមុដ្ឋានានំ បន ចិត្តំ បច្ឆាជាតភាវេន ឧបត្ថម្ភកមេវ, ន ជនកំ, មហាភូតានេវ បន តេសំ សហជាតាទិភាវេន ជនកានិ, តស្មា សតិបិ ចិត្តេន កម្មេន ច វិនា អភាវេ ហេតាទិបច្ចយភូតេហិ អរូបេហិ ឧប្បជ្ជមានានិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបភូតានេវ ឧបាទារូបានិ ហោន្តិ, ន អញ្ញានីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ចិត្តកម្មជេស្វេវ ឧបាទារូបេសុ វិសេសនំ កតំ. អញ្ញានិ វា សមានជាតិកេន រូបេន សមុដ្ឋានានិ បាកដវិសេសនានេវាតិ ន វិសេសនំ អរហន្តិ, ឯតានិ បន អសមានជាតិកេហិ អរូបេហិ សមុដ្ឋិតានិ វិសេសនំ អរហន្តីតិ វិសេសិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា វា ចិត្តកម្មានិ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានានំ សវិសេសេន បច្ចយភាវេន បច្ចយា ហោន្តិ សហជាតាទិបច្ចយភាវតោ មូលករណភាវតោ ច, ន ឯវំ ឧតុអាហារា តំសមុដ្ឋានានន្តិ ចិត្តកម្មជានេវ វិសុំ វិសេសនំ អរហន្តិ. ឥតរានិ បន មហាភូតវិសេសេនេវ វិសេសិតានិ, ឥធ ឧបាទារូបវិសេសនេន មហាភូតានិ វិយ. ន ហិ អញ្ញតរវិសេសនំ ឧភយវិសេសនំ ន ហោតីតិ.

៥៨. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ ខន្ធវត្ថូនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាទស្សនេន បុព្ពេ វិសុំ បច្ចយភាវេន ទស្សិតានំ ខន្ធានំ ឯកតោ បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ ឯកតោ វត្ថុនា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ ឥទំ បន ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ ឯកតោ បដិច្ចត្ថផរណតាទស្សនត្ថំ, ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្ថុស្ស. ន កេវលញ្ច ខន្ធានំ ឥធេវ, ហេតុបច្ចយាទីសុបិ អយមេវ នយោ. តត្ថ សព្ពេសំ ខន្ធានំ វិសុំ បដិច្ចត្ថផរណតំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្ថុស្សបិ ទស្សិតាយ ‘‘ឯកំ ខន្ធញ្ច វត្ថុញ្ច បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា ខន្ធវត្ថូនញ្ច ទស្សិតាយេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

កស្មា បនេត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា, កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានា មហាភូតា’’តិ ឯវមាទិ ន វុត្តំ, ននុ យទេវ បដិច្ចត្ថំ ផរតិ, ន តេនេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ភវិតព្ពំ ហេតុបច្ចយាទីហិ វិយ. ន ហិ យំ ‘‘ឯកំ តយោ ទ្វេ ច ខន្ធេ បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ, តេ ហេតុបច្ចយភូតា ឯវ ហោន្តិ. ឯស នយោ អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ. បច្ចយវារេ ច ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៥៦) វុត្តំ, ន វត្ថុ កុសលានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ, អថ ច បន តំបច្ចយា ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ វុត្តា ឯវ. យទិបិ កុសលា ខន្ធា មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ន ហោន្តិ, តថាបិ តេ បដិច្ច តេសំ ឧប្បត្តិ វត្តព្ពា សិយាតិ? ន វត្តព្ពា ខន្ធសហជាតានំ មហាភូតានំ ខន្ធានំ បច្ចយភាវាភាវតោ. អញ្ញមញ្ញសទ្ទោ ហិ ន ហេតាទិសទ្ទោ វិយ និរបេក្ខោ, សហជាតាទិសទ្ទោ វិយ វា អញ្ញតរាបេក្ខោ, អថ ខោ យថាវុត្តេតរេតរាបេក្ខោ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច ខន្ធា មហាភូតា ឥធ យថាវុត្តា ភវេយ្យុំ, តេសុ ច មហាភូតា ខន្ធានំ ន កោចិ បច្ចយោ. យស្ស ច សយំ បច្ចយោ, តតោ តេន តន្និស្សិតេន វា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, យថា ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា, វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធា. តស្មា អត្តនោ បច្ចយស្ស បច្ចយត្តាភាវតោ តទបេក្ខត្តា ច អញ្ញមញ្ញសទ្ទស្ស ខន្ធេ បដិច្ច បច្ចយា ច មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ ន វុត្តា, ន អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ច វុត្តា. ខន្ធា បន វត្ថុំ បច្ចយា ឧប្បជ្ជមានា វត្ថុស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តន្និស្សិតេន ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធានំ កុសលាទីនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ វុត្តាតិ.

៥៩. ន សា គហិតាតិ ចក្ខាយតនាទីនិ និស្សយភូតានិ បដិច្ចាតិ ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. និស្សយបច្ចយភាវេន បន ន ចក្ខាយតនាទីនិ អារម្មណបច្ចយភាវេន រូបាយតនាទីនិ វិយ ន គហិតានីតិ.

៦០. ទ្វីសុ ឧបនិស្សយេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អារម្មណូបនិស្សយម្បិ បន យេ លភន្តិ, តេសំ វសេន អារម្មណបច្ចយសទិសន្តិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិ អាហ. តត្ថ ‘‘ន សព្ពេ អកុសលា អព្យាកតា អារម្មណូបនិស្សយំ លភន្តី’’តិ បុរិមបាឋោ. កុសលាបិ បន មហគ្គតា ឯកន្តេន, កាមាវចរា ច កទាចិ ន លភន្តីតិ ‘‘ន សព្ពេ កុសលាកុសលាព្យាកតា’’តិ បឋន្តិ.

៦១. បុរេជាតបច្ចយេ យថា អញ្ញត្ថ បច្ចយំ អនិទ្ទិសិត្វាវ ទេសនា កតា, ឯវំ អកត្វា កស្មា ‘‘វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ វុត្តន្តិ? និយមសព្ភាវា. ហេតុអាទីសុ ហិ និយមោ នត្ថិ. ន ហិ តេហិ ឧប្បជ្ជមានានំ អលោភាទីសុ កុសលាទីសុ រូបាទីសុ ច អយមេវ បច្ចយោតិ និយមោ អត្ថិ, ឥធ បន វត្ថុ ន វត្ថុធម្មេសុ បុរេជាតបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានំ ធម្មានំ និយមតោ ឆព្ពិធំ វត្ថុ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. អារម្មណបុរេជាតម្បិ ហិ វត្ថុបុរេជាតេ អវិជ្ជមានេ ន លព្ភតិ, ឯវញ្ច កត្វា បដិសន្ធិវិបាកស្ស នបុរេជាតបច្ចយា ឯវ ឧប្បត្តិ វុត្តា, បច្ចុប្បន្នារម្មណស្សបិ តស្ស បុរេជាតបច្ចយោ ន ឧទ្ធដោ. ‘‘នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មំ បដិច្ច វិបាកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ឯតស្សបិ អលាភតោ តត្ថ ‘‘បុរេជាតេ តីណី’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១២៤) វុត្តន្តិ.

៦៣. តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតានន្តិ មហាភូតានំ ឯកក្ខណិកនានាក្ខណិកកម្មបច្ចយវសេនេវ តទុបាទារូបានម្បិ វទតីតិ ច ទដ្ឋព្ពំ. កដត្តារូបានន្តិ បវត្តិយំ កដត្តារូបានន្តិ អធិប្បាយោ.

៦៤. យថាលាភវសេនាតិ ឥន្ទ្រិយរូបេសុ យំ យំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន.

៦៩. វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានម្បិ កេសញ្ចិ និយមតោ វត្ថុ វិប្បយុត្តបច្ចយោ, កេសញ្ចិ ខន្ធា, ន ច សមានវិប្បយុត្តបច្ចយា ឯវ កុសលាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ ខោ នានាវិប្បយុត្តបច្ចយាបិ, តស្មា តំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយា, ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយា’’តិ តត្ថ តត្ថ វុត្តំ. តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ បច្ចយុប្បន្នោ បច្ចយំ បច្ចយំ ករោតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស វសេន ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. វត្ថុំ ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយករណតោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច វិប្បយុត្តបច្ចយា, វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, តត្ថ កុសលានំ ខន្ធានំ វត្ថុំ បដិច្ច ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ ‘‘វត្ថុំ បដិច្ចា’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ, ឥទំ បន បដិច្ចសទ្ទេន អយោជេត្វា ‘‘បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយា’’តិ យោជេត្វា តស្សត្ថោ ‘‘វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. កិំ បន បដិច្ចាតិ? យំ ‘‘ឯកំ ខន្ធ’’ន្តិអាទិកំ បាឡិយំ បដិច្ចាតិ វុត្តំ. តមេវ អត្ថំ បាកដំ កត្វា ‘‘វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា, វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ បឋន្តិ. អនន្តរត្តា បាកដស្ស អព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានស្សេវ គហណំ មា ហោតូតិ ‘‘អព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានម្បិ កុសលាកុសលចិត្តសមុដ្ឋានម្បី’’តិ អាហ. អាសន្នម្បិ ទូរម្បិ សព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ.

៧១-៧២. ‘‘ឥមេ វីសតិ បច្ចយាតិ សំខិបិត្វា ទស្សិតានំ វសេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យទិ ឯកេនបិ ទេសនំ សំខិត្តំ សំខិត្តមេវ, អាទិម្ហិ បន តយោ បច្ចយា វិប្បយុត្តបច្ចយោ ឯកម្បិ បទំ អបរិហាបេត្វា វិត្ថារិតាតិ តេ ចត្តារោ បច្ឆាជាតញ្ច វជ្ជេត្វា ‘‘ឥមេ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ឯត្តកា ហិ សំខិបិត្វា ទស្សិតាតិ. យេ បន បាឡិយំ វិត្ថារិតំ អវិត្ថារិតញ្ច សព្ពំ សង្គហេត្វា វុត្តន្តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ. អាទិម្ហិ បន តយោ បច្ចយេ វិត្ថារិតេ វជ្ជេត្វា យតោ បភុតិ សង្ខេបោ អារទ្ធោ, តតោ ចតុត្ថតោ បភុតិ សំខិត្តំ វិត្ថារិតញ្ច សហ គហេត្វា ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិភង្គវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.