បដ្ឋានបករណ-មូលដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

ទិព្ពន្តិ កាមគុណាទីហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ, តេសុ វា វិហរន្តិ, វិជយសមត្ថតាយោគេន បច្ចត្ថិកេ វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ, ឥស្សរិយដ្ឋានាទិសក្ការទានគ្គហណំ តំតំអត្ថានុសាសនញ្ច ករោន្តា វោហរន្តិ, បុញ្ញយោគានុភាវប្បត្តាយ ជុតិយា ជោតន្តិ, យថាភិលាសិតញ្ច វិសយំ អប្បដិឃាតេន គច្ឆន្តិ, យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេ សក្កោន្តីតិ វា ទេវា, ទេវនីយា វា តំតំព្យសននិត្ថរណត្ថិកេហិ សរណំ បរាយណន្តិ គមនីយា, អភិត្ថវនីយា វា. សោភាវិសេសយោគេន កមនីយាតិ វា ទេវា. តេ តិវិធា – សម្មុតិទេវា ឧបបត្តិទេវា វិសុទ្ធិទេវាតិ. ភគវា បន និរតិសយាយ អភិញ្ញាកីឡាយ, ឧត្តមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ, សបរសន្តានសិទ្ធាយ បញ្ចវិធមារវិជយិច្ឆានិប្ផត្តិយា, ចិត្តិស្សរិយសត្តធនាទិសម្មាបដិបត្តិអវេច្ចប្បសាទសក្ការទានគ្គហណសង្ខាតេន ធម្មសភាវបុគ្គលជ្ឈាសយានុរូបានុសាសនីសង្ខាតេន ច វោហារាតិសយេន, បរមាយ បញ្ញាសរីរប្បភាសង្ខាតាយ ជុតិយា, អនោបមាយ ច ញាណសរីរគតិយា, មារវិជយសព្ពញ្ញុគុណបរហិតនិប្ផាទនេសុ អប្បដិហតាយ សត្តិយា ច សមន្នាគតត្តា សទេវកេន លោកេន សរណន្តិ គមនីយតោ, អភិត្ថវនីយតោ, ភត្តិវសេន កមនីយតោ ច សព្ពេ តេ ទេវេ តេហិ គុណេហិ អតិក្កន្តោ អតិសយោ វា ទេវោតិ ទេវាតិទេវោ. សព្ពទេវេហិ បូជនីយតរោ ទេវោតិ វា ទេវាតិទេវោ, វិសុទ្ធិទេវភាវំ វា សព្ពញ្ញុគុណាលង្ការំ បត្តត្តា អញ្ញទេវេហិ អតិរេកតរោ វា ទេវោ ទេវាតិទេវោ. ទេវានន្តិ ឧបបត្តិទេវានំ តទា ធម្មបដិគ្គាហកានំ. សក្កាទីហិ ទេវេហិ បហារាទអសុរិន្ទាទីហិ ទានវេហិ ច បូជិតោ. កាយវចីសំយមស្ស សីលស្ស ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស ចិត្តសំយមស្ស សមាធិស្ស ច បដិបក្ខានំ អច្ចន្តបដិប្បស្សទ្ធិយា សុទ្ធសំយមោ.

ឥសិសត្តមោតិ ចតុសច្ចាវពោធគតិយា ឥសយោតិ សង្ខ្យំ គតានំ សតំ បសត្ថានំ ឥសីនំ អតិសយេន សន្តោ បសត្ថោតិ អត្ថោ. វិបស្សីអាទយោ ច ឧបាទាយ ភគវា ‘‘សត្តមោ’’តិ វុត្តោ. យតោ វិញ្ញាណំ បច្ចុទាវត្តតិ, តំ នាមរូបំ សមុទយនិរោធនេន និរោធេសីតិ នាមរូបនិរោធនោ. អតិគម្ភីរនយមណ្ឌិតទេសនំ បដ្ឋានំ នាម ទេសេសិ បករណន្តិ សម្ពន្ធោ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា

‘‘កេ បន តេ នយា, កិញ្ច តំ បដ្ឋានំ នាមា’’តិ នយិទំ បុច្ឆិតព្ពំ. កស្មា? និទានកថាយំ បដ្ឋានសមាននេ អនុលោមាទីនំ នយានំ បដ្ឋានស្ស ច ទស្សិតត្តាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ…បេ… នាមាតិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ តត្ថ វុត្តំ អដ្ឋកថាបាឡិំ អាហរិ. តត្ថ គាថាត្ថំ អដ្ឋកថាធិប្បាយញ្ច បរតោ វណ្ណយិស្សាមាតិ.

បដ្ឋាននាមត្ថោ បន តិកបដ្ឋានាទីនំ តិកបដ្ឋានាទិនាមត្ថោ, ឥមស្ស បករណស្ស ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានតា ចេត្ថ វត្តព្ពា. ឯវញ្ហិ សង្ខេបតោ បដ្ឋានេ ញាតេ វិត្ថារោ សុខវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ. តត្ថ ច នាមត្ថោ បឋមំ វត្តព្ពោតិ ‘‘តត្ថ យេសំ…បេ… នាមត្ថោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា សព្ពសាធារណស្ស បដ្ឋាននាមស្សេវ តាវ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កេនដ្ឋេន បដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ. ប-ការោ ហីតិ ឧបសគ្គបទំ ទស្សេតិ. សោ ‘‘បវិភត្តេសុ ធម្មេសុ, យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមុន្តិអាទីសុ វិយ នានប្បការត្ថំ ទីបេតិ. ននុ បការេហិ វិភត្តា បវិភត្តាតិ ប-ឥតិ ឧបសគ្គោ បការត្ថមេវ ទីបេតិ, ន នានប្បការត្ថន្តិ? ន, តេសំ បការានំ នានាវិធភាវតោ. អត្ថតោ ហិ អាបន្នំ នានាវិធភាវំ ទស្សេតុំ នានា-សទ្ទោ វុត្តោតិ. តត្ថ ឯកស្សបិ ធម្មស្ស ហេតុអាទីហិ អនេកបច្ចយភាវតោ ច ឯកេកស្ស បច្ចយស្ស អនេកធម្មភាវតោ ច នានប្បការបច្ចយតា វេទិតព្ពា.

ហេតុបច្ចយាទិវសេន វិភត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មសង្គហាទីសុ វុត្តតោ កុសលាទិវិភាគតោ សាតិសយវិភាគតំ បដ្ឋាននាមលាភស្ស ការណំ ទស្សេតិ. គោដ្ឋាតិ វជា. បដ្ឋិតគាវោតិ គតគាវោ. អាគតដ្ឋានស្មិន្តិ មហាសីហនាទសុត្តំ វទតិ. បវត្តគមនត្តា ឯត្ថាតិ វចនសេសោ. អថ វា គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ គមនំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស និស្សង្គវសេន បវត្តស្ស គមនត្តា គមនទេសភាវតោ ឯកេកំ បដ្ឋានំ នាមាតិ អត្ថោ. តត្ថ អញ្ញេហិ គតិមន្តេហិ អតិសយយុត្តស្ស គតិមតោ គមនដ្ឋានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សា’’តិ វុត្តំ. តស្ស មហាវេគស្ស បុរិសស្ស បបាតដ្ឋានំ វិយ ធម្មសង្គណីអាទីនំ សាសង្គគមនដ្ឋានភាវំ ឥមស្ស ច មហាបថោ វិយ និរាសង្គគមនដ្ឋានភាវំ ទស្សេន្តោ អតិសយយុត្តគមនដ្ឋានភាវោ បដ្ឋាននាមលាភស្ស ការណន្តិ ទស្សេតិ.

តិកានន្តិ តិកវសេន វុត្តធម្មានំ. សមន្តាតិ អនុលោមាទីហិ សព្ពាការេហិបិ គតានិ ចតុវីសតិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ អត្ថេ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានានីតិ ‘‘សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានានី’’តិ វត្តព្ពេ សមន្តសទ្ទស្ស បរយោគំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា សមន្តា ឆ ឆ ហុត្វាតិ ឯតេន អនុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោ តិកាទិឆឆភាវំ ទស្សេតិ. តេន សមន្តសទ្ទោ តិកាទិឆឆបដ្ឋានវិសេសនំ ហោតិ, ន ចតុវីសតិវិសេសនំ, តស្មា សមន្តតោ បដ្ឋានានិ តានិ ចតុវីសតីតិ កត្វា ‘‘ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ. សមន្តតោ វា ធម្មានុលោមាទិតិកាទិបដិច្ចវារាទិបច្ចយានុលោមាទិហេតុមូលកាទិប្បការេហិ បវត្តានិ បដ្ឋានានិ សមន្តបដ្ឋានានិ, អនូនេហិ នយេហិ បវត្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តានិ បន ចតុវីសតិ ហោន្តិ. តេនេវាហ ‘‘ឥមេសំ ចតុវីសតិយា ខុទ្ទកបដ្ឋានសង្ខាតានំ សមន្តបដ្ឋានានំ សមោធានវសេនា’’តិ.

ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ឥមិនា វចនេន ហេតុនោ អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ច គហណំ សិយាតិ តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ. ឯតេនបិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតីតិ បុនាហ ‘‘ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. តេន ឥធ ហេតុ-សទ្ទេន ធម្មគ្គហណំ ន កតំ, អថ ខោ ធម្មសត្តិវិសេសោ គហិតោតិ ទស្សេតិ. តស្ស ហិ បច្ចយសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណតំ សន្ធាយ ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ, ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ ច វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា បរតោ បាឡិយំ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្ត…បេ… ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១) តេន តេន ហេតុភាវាទិឧបការេន តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ឧបការត្តំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អប្បច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោ’’តិ ‘‘មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ’’តិច្ចេវមាទិនា ធម្មប្បធាននិទ្ទេសេន ធម្មតោ អញ្ញា ធម្មសត្តិ នាម នត្ថីតិ ធម្មេហេវ ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធាបិ វា ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ធម្មេនេវ ធម្មសត្តិំ ទស្សេតិ. ន ហិ ហេតុបច្ចយោតិអាទិកោ ឧទ្ទេសោ កុសលាទិឧទ្ទេសោ វិយ ធម្មប្បធានោ, អថ ខោ ធម្មានំ ឧបការប្បធានោតិ. ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោ វត្តតីតិ, តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចនំ. តេនេវាហ – ‘‘តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា’’តិ. កោចិ ហិ បច្ចយោ ឋិតិយា ឯវ ហោតិ យថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ, កោចិ ឧប្បត្តិយាយេវ យថា អនន្តរាទយោ, កោចិ ឧភយស្ស យថា ហេតុអាទយោតិ.

ឧបការកលក្ខណោតិ ច ធម្មេន ធម្មសត្តិឧបការំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ. អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូល-សទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោតិ. ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ បវត្តតិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ. អាចរិយានន្តិ រេវតត្ថេរំ វទតិ.

‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិអាទីហិ (អ. និ. ១.៦៦-៦៧) កុសលភាវស្ស យោនិសោមនសិការបដិពទ្ធតា សិទ្ធា ហោតីតិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការបដិពទ្ធោ កុសលភាវោ’’តិ. ឯតេនេវ អកុសលាព្យាកតភាវា កុសលភាវោ វិយ ន ហេតុបដិពទ្ធាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យំ បនេកេ មញ្ញេយ្យុំ ‘‘អហេតុកហេតុស្ស អកុសលភាវោ វិយ សហេតុកហេតូនំ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ អញ្ញេសំ តំសម្បយុត្តានំ ហេតុបដិពទ្ធោ’’តិ, តស្ស ឧត្តរំ វត្តុំ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វា, យទិ អលោភោ សភាវតោ កុសលោ, កុសលត្តា អព្យាកតោ ន សិយា. អថ អព្យាកតោ, តំសភាវត្តា កុសលោ ន សិយា អលោភសភាវស្ស អទោសត្តាភាវោ វិយ. យស្មា បន ឧភយថាបិ សោ ហោតិ, តស្មា យថា ឧភយថា ហោន្តេសុ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធកុសលាទិភាវំ បរិយេសថ, ន សភាវតោ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា អញ្ញបដិពទ្ធា បរិយេសិតព្ពា, ន សភាវតោតិ. យំ វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ, សា បន បរិយេសិយមានា យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធា ហោតីតិ ហេតូសុ វិយ សម្បយុត្តេសុបិ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន ហេតុបដិពទ្ធោតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

អារភិត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – រូបាយតនាទិមត្តេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកស្មិំ អដ្ឋត្វា ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ អនិយមេន សព្ពរូបាយតន…បេ… ធម្មាយតនានញ្ច អារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតីតិ.

‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា ជេដ្ឋកភូតា សយំ សម្បយុត្តធម្មេ សាធយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តំសម្បយុត្តធម្មា ច តេសំ វសេ វត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ, តេន តេ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ. គរុកាតព្ពម្បិ អារម្មណំ តន្និន្នបោណបព្ភារានំ បច្ចវេក្ខណអស្សាទមគ្គផលានំ អត្តនោ វសេ វត្តយមានំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មាយំ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន ឧបការកតា អធិបតិបច្ចយតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សន្តីរណានន្តរំ វោដ្ឋព្ពនំ, ចុតិអនន្តរា បដិសន្ធីតិ យស្ស យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា យំ យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តស្ស តទនន្តរុប្បាទនិយមោ តំតំសហការីបច្ចយវិសិដ្ឋស្ស បុរិមបុរិមចិត្តស្សេវ វសេន ឥជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ. ភាវនាពលេន បន វារិតត្តាតិ ឯត្ថ យថា រុក្ខស្ស វេខេ ទិន្នេ បុប្ផិតុំ សមត្ថស្សេវ បុប្ផនំ ន ហោតិ, អគទវេខេ បន អបនីតេ តាយយេវ សមត្ថតាយ បុប្ផនំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ភាវនាពលេន វារិតត្តា សមុដ្ឋាបនសមត្ថស្សេវ អសមុដ្ឋាបនំ, តស្មិញ្ច អបគតេ តាយយេវ សមត្ថតាយ សមុដ្ឋាបនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោតិ ឧបចយសន្តតិអធិវចននិរុត្តិបទានំ វិយ សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណំ, ន វចនីយត្ថតោតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ សទ្ទត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមបច្ឆិមានំ និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា អនន្តរបច្ចយភាវោ. រូបធម្មានំ វិយ សណ្ឋានាភាវតោ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សហាវដ្ឋានាភាវតោ ច ‘‘ឥទមិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ធំ តិរិយ’’ន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទនសមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតា.

ឧប្បាទនសមត្ថតាតិ ច អព្យាបារត្តា ធម្មានំ យស្មិំ យទាការេ និរុទ្ធេ វត្តមានេ វា សតិ តំតំវិសេសវន្តា ធម្មា ហោន្តិ, តស្ស សោវ អាការោ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានំ បវត្តិមេវ ច ឧបាទាយ កាលវោហារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ អសញ្ញសត្តា ចវន្តស្ស បុរិមចុតិបច្ឆិមបដិសន្ធីនញ្ច និរោធុប្បាទនិរន្តរតាយ កាលន្តរតា នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពា. ន ហិ តេសំ អន្តរា អរូបធម្មានំ បវត្តិ អត្ថិ, យំ ឧបាទាយ កាលន្តរតា វុច្ចេយ្យ, ន ច រូបធម្មប្បវត្តិ អរូបធម្មប្បវត្តិយា អន្តរំ ករោតិ អញ្ញសន្តានត្តា. រូបារូបធម្មសន្តតិយោ ហិ ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសសភាវត្តា អញ្ញមញ្ញោបការភាវេន វត្តមានាបិ វិសុំយេវ ហោន្តិ. ឯកសន្តតិយញ្ច បុរិមបច្ឆិមានំ មជ្ឈេ វត្តមានំ តំសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អន្តរការកំ ហោតិ. តាទិសញ្ច កញ្ចិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ មជ្ឈេ នត្ថិ, ន ច អភាវោ អន្តរការកោ ហោតិ អភាវត្តាយេវ, តស្មា ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ, ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយ ច និរន្តរតា សុដ្ឋុ ច អនន្តរតា ហោតីតិ តថា ឧប្បាទនសមត្ថតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចុតីនម្បិ ទដ្ឋព្ពា. ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវោ ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទីនំ បាកដោតិ ឧប្បាទនសមត្ថតាវ វុត្តា. បច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទេន គហិតានំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អលភន្តានំ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.១៨.៥) អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ន សោ ឧប្បត្តិយំយេវាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ កុសលាទិគ្គហណំ វិយ បច្ចុប្បន្នគ្គហណំ អបរិច្ឆេទំ, យតោ ឧប្បត្តិមត្តសមង្គិនោយេវ ច គហណំ សិយា, តេនេវ ច អតីតត្តិកេ បដិច្ចវារាទយោ ន សន្តីតិ.

ឧប្បជ្ជមានោវ សហុប្បាទភាវេនាតិ ឯត្ថាបិ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេន ឋិតិយាបិ បច្ចយភាវំ និទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, បច្ចយុប្បន្នានំ បន សហជាតភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតាតិ.

អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា, ន សហជាតាទិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយោ ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច បុរេជាតបច្ឆាជាតភាវេហិ ឧបការកស្ស ឧបការកា វត្ថុខន្ធា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ហោន្តីតិ.

តរុអាទីនំ បថវី វិយ អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូនំ, ចក្ខាទយោ ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឧបការកា ចិត្តកម្មស្ស បដាទយោ វិយ និស្សយាការេន ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនំ.

តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោតិ យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វទតិ. តត្ថ យោ ភុសោ, តំ ឧបនិស្សយោតិ និទ្ធារេតិ.

បកតោតិ ឯត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនេ សមត្ថភាវេន សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ. តថា ច កតំ អត្តនោ សន្តានេ កតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិ. ករណញ្ច ទុវិធំ និប្ផាទនំ ឧបសេវនញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘និប្ផាទិតោ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបសេវិតោ វាតិ ឯតេន កាយអល្លីយាបនវសេន ឧបភោគូបសេវនំ វិជាននាទិវសេន អារម្មណូបសេវនញ្ច ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន អនាគតានម្បិ ចក្ខុសម្បទាទីនំ អារម្មណូបសេវនេន យថាបដិសេវិតានំ បកតូបនិស្សយតា វុត្តា ហោតិ.

យថា បច្ឆាជាតេន វិនា សន្តានាវិច្ឆេទហេតុភាវំ អគច្ឆន្តានំ ធម្មានំ យេ បច្ឆាជាតាការេន ឧបការកា, តេសំ សា វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា ឧបការកតា បច្ឆាជាតបច្ចយតា, តថា និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតភាវេន វិនា ឧបការកភាវំ អគច្ឆន្តានំ វត្ថារម្មណានំ បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតា, ឯវំ សព្ពត្ថ បច្ចយានំ បច្ចយន្តរាការវិសិដ្ឋា ឧបការកតា យោជេតព្ពា.

គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយាតិ ឯតេន មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហិ អរូបធម្មេហិ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភិតភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘អាហារាសា វិយា’’តិ អវត្វា ចេតនាគហណំ ករោតិ.

កុសលាទិភាវេន អត្តនា សទិសស្ស បយោគេន ករណីយស្ស បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនំ អាសេវនដ្ឋោ, អត្តសទិសសភាវតាបាទនំ វាសនំ វា. គន្ថាទីសុ បុរិមាបុរិមាភិយោគោ វិយាតិ បុរិមា បុរិមា អាសេវនា វិយាតិ អធិប្បាយោ.

ចិត្តប្បយោគោ ចិត្តកិរិយា, អាយូហនន្តិ អត្ថោ. យថា ហិ កាយវចីបយោគោ វិញ្ញត្តិ, ឯវំ ចិត្តប្បយោគោ ចេតនា. សា តាយ ឧប្បន្នកិរិយតាវិសិដ្ឋេ សន្តានេ សេសបច្ចយសមាគមេ បវត្តមានានំ វិបាកកដត្តារូបានម្បិ តេនេវ កិរិយភាវេន ឧបការិកា ហោតិ. តស្ស ហិ កិរិយភាវស្ស បវត្តត្តា តេសំ បវត្តិ, ន អញ្ញថាតិ. សហជាតានំ បន តេន ឧបការិកាតិ កិំ វត្តព្ពន្តិ.

និរុស្សាហសន្តភាវេនាតិ ឯតេន សឧស្សាហេហិ វិបាកធម្មធម្មេហិ កុសលាកុសលេហិ សារម្មណាទិភាវេន សទិសវិបាកភាវំ ទស្សេតិ. សោ ហិ វិបាកានំ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយ បយោគេន អញ្ញថា វា សេសបច្ចយេសុ សិទ្ធេសុ កម្មស្ស កដត្តាយេវ សិទ្ធិតោ និរុស្សាហោ សន្តភាវោ ហោតិ, ន កិលេសវូបសមសន្តភាវោ, តថាសន្តសភាវតោយេវ ភវង្គាទយោ ទុវិញ្ញេយ្យា. បញ្ចទ្វារេបិ ហិ ជវនប្បវត្តិយា រូបាទីនំ គហិតតា វិញ្ញាយតិ, អភិនិបាតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណមត្តា បន វិបាកា ទុវិញ្ញេយ្យាយេវ. និរុស្សាហសន្តភាវាយាតិ និរុស្សាហសន្តភាវត្ថាយ. ឯតេន តប្បច្ចយវតំ អវិបាកានម្បិ វិបាកានុកុលំ បវត្តិំ ទស្សេតិ.

សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកត្តំ អាហារានំ បធានកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហិ សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ អាហារជរូបសមុដ្ឋាបករូបាហារស្ស ច ហោតិ, អសតិបិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបូបត្ថម្ភករូបាហារស្ស, អសតិ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានំ. ជនយមានោបិ ហិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភយមានោយេវ ជនេតីតិ ឧបត្ថម្ភនភាវោ អាហារភាវោតិ.

អធិបតិយដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ន អធិបតិបច្ចយធម្មានំ វិយ បវត្តិនិវារកេ អភិភវិត្វា បវត្តនេន គរុភាវោ អធិបតិយដ្ឋោ, អថ ខោ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ជីវនេ ជីវន្តេហិ សុខិតាទិភាវេ សុខិតាទីហិ អធិមោក្ខបគ្គហុបដ្ឋានាវិក្ខេបជាននេសុ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិ បវត្តិយំ អាជាននេ អញ្ញាតាវីភាវេ ច សទ្ធាទិសហជាតេហីតិ ឯវំ តំតំកិច្ចេសុ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនីយតា. តេសុ តេសុ ហិ កិច្ចេសុ ចក្ខាទីនំ ឥស្សរិយំ តប្បច្ចយានញ្ច តទនុវត្តនេន តត្ថ បវត្តីតិ. ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ បន យទិបិ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា អត្ថិ, សា បន ន បច្ចយភាវតោ. យថា ហិ ជីវិតាហារា យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ អនុបាលកឧបត្ថម្ភកា អត្ថិ, អវិគតបច្ចយភូតា ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ឥត្ថិបុរិសភាវា លិង្គាទីនំ កេនចិ បការេន ឧបការកា ហោន្តិ, កេវលំ បន យថាសកេហេវ បច្ចយេហិ បវត្តមានានំ លិង្គាទីនំ យថា ឥត្ថាទិគ្គហណស្ស បច្ចយភាវោ ហោតិ, តតោ អញ្ញេនាការេន តំសហិតសន្តានេ អប្បវត្តិតោ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា ឥន្ទ្រិយតា ច តេសំ វុច្ចតិ, តស្មា ន តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ វុត្តោ. ចក្ខាទយោ អរូបធម្មានំយេវាតិ ឯត្ថ សុខទុក្ខិន្ទ្រិយានិបិ ចក្ខាទិគ្គហណេន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានភូតានំ វិតក្កាទីនំ វិតក្កនាទិវសេន អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ, ចិន្តនំ វា វិតក្កាទីនំយេវ សាធារណោ ព្យាបារោ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋោ. ឋបេត្វា សុខទុក្ខវេទនាទ្វយន្តិ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយំ ឋបេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វត្វា ‘‘សត្តឈានង្គានី’’តិ វចនេន អឈានង្គានំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ និវត្តនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ ‘‘សត្ត ឈានង្គានី’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធេ ‘‘ឋបេត្វា សុខទុក្ខវេទនាទ្វយ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ? វេទនាភេទេសុ បញ្ចសុ សុខទុក្ខទ្វយស្ស ឯកន្តេន អឈានង្គត្តទស្សនត្ថំ ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា. សតិបិ វា ឈានង្គវោហារេ វេទនាភេទទ្វយស្ស ឯកន្តេន ឈានបច្ចយត្តាភាវទស្សនត្ថំ. ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ បន យទិបិ ឈានបច្ចយត្តាភាវោ អត្ថិ, ឈានបច្ចយភាវោ បន ន នត្ថីតិ ‘‘សព្ពានិបិ សត្ត ឈានង្គានី’’តិ ឯត្ថ គហណំ កតំ. តត្ថ ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វចនំ សព្ពកុសលាទិភេទសង្គណ្ហនត្ថំ, ន បន សព្ពចិត្តុប្បាទគតសង្គណ្ហនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យតោ តតោ វាតិ សម្មា វា មិច្ឆា វាតិ អត្ថោ. ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តីតិ ឥទំ អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ, ន សហេតុកចិត្តេសូតិ សហេតុកចិត្តេសុ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន អហេតុកចិត្តេសុ លាភាភាវទស្សនត្ថន្តិ. ឯវំ អត្ថេ គយ្ហមានេ អហេតុកចិត្តេសុ កត្ថចិ កស្សចិ លាភោ ន វារិតោតិ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យ, ន សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយស្សេវ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ កតន្តិ. អហេតុកចិត្តេសុ វា លាភាភាវទស្សនត្ថេ បន ឥមស្មិំ វចនេ សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយស្ស លាភាភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មា យេន អលាភេន ធម្មសង្គណិយំ មនោធាតុអាទីនំ សង្គហសុញ្ញតវារេសុ ឈានំ ន ឧទ្ធដំ, តំ អលាភំ សន្ធាយ ឯស ឈានបច្ចយស្សបិ អហេតុកចិត្តេសុ អលាភោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ហិ សហេតុកេសុ វិតក្កាទីនំ សហជាតេ សំកឌ្ឍិត្វា ឯកត្តគតភាវករណំ ឧបនិជ្ឈាយនព្យាបារោ ពលវា, ន តថា អហេតុកចិត្តេសុ ហោតិ. ឥមស្មិំ បន បករណេ ទុព្ពលម្បិ ឧបនិជ្ឈាយនំ យទិបិ កិញ្ចិមត្តម្បិ អត្ថិ, តេន ឧបការកតា ហោតីតិ សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុបិ ឈានបច្ចយោ វុត្តោវ, តស្មា យេ ឯវំ បឋន្តិ ‘‘ន ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា យថាសង្ខ្យំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណអហេតុកចិត្តេសុ លព្ភន្តី’’តិ, តេសំ សោ បាឋោ សុន្ទរតរោ, ឥមស្ស បករណស្សាយំ អត្ថវណ្ណនា, ន ធម្មសង្គណិយាតិ.

សមំ បការេហិ យុត្តតាយ ឯកីភាវោបគមេន វិយ ឧបការកតា សម្បយុត្តបច្ចយតា.

យុត្តានម្បិ សតំ វិប្បយុត្តភាវេន នានត្តូបគមេន ឧបការកតា វិប្បយុត្តបច្ចយតា. ន ហិ វត្ថុសហជាតបច្ឆាជាតវសេន អយុត្តានំ រូបាទីនំ អារម្មណាទិភាវេន ឧបការកានំ វិប្បយុត្តានំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា អត្ថីតិ. រូបានំ បន រូបេហិ សតិបិ អវិនិព្ភោគេ វិប្បយោគោយេវ នត្ថីតិ ន តេសំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ (ធាតុ. ៣).

បច្ចុប្បន្នលក្ខណេនាតិ បច្ចុប្បន្នសភាវេន. តេន ‘‘អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កត’’ន្តិ (បារា. ៣៨), ‘‘អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ (បុ. ប. មាតិកា ៤.២៤) ច ឯវមាទីសុ វុត្តំ និព្ពត្តឧបលព្ភមានតាលក្ខណំ អត្ថិភាវំ និវារេតិ. សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកប្បធានា អត្ថិភាវេន ឧបការកតាតិ អាហ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ. ឥទញ្ច ឧបត្ថម្ភកត្តំ វត្ថារម្មណសហជាតាទីនំ សាធារណំ អត្ថិភាវេន ឧបការកត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

អារម្មណេ ផុសនាទិវសេន វត្តមានានំ ផស្សាទីនំ អនេកេសំ សហភាវោ នត្ថីតិ ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ សតិ ទុតិយោ ន ហោតិ, អសតិ បន ហោតិ, តេន នត្ថិភាវេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា. សតិបិ បុរិមតរចិត្តានំ នត្ថិភាវេ ន តានិ នត្ថិភាវេន ឧបការកានិ, អនន្តរមេវ បន អត្តនោ អត្ថិភាវេន បវត្តិឱកាសំ អលភមានានំ នត្ថិភាវេន បវត្តិឱកាសំ ទទមានំ វិយ ឧបការកំ ហោតីតិ ‘‘បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកតា’’តិ អាហ.

ឯត្ថ ច អភាវមត្តេន ឧបការកតា ឱកាសទានំ នត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន អប្បវត្តមានានំ សភាវវិគមេន ឧបការកតា វិគតបច្ចយតា, នត្ថិតា ច និរោធានន្តរសុញ្ញតា, វិគតតា និរោធប្បត្តតា, អយមេតេសំ វិសេសោ, តថា អត្ថិតាយ សសភាវតោ ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន និរោធស្ស អប្បត្តិយា ឧបការកតា អវិគតបច្ចយតាតិ បច្ចយភាវវិសេសោ ធម្មាវិសេសេបិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានញ្ហិ សត្តិវិសេសំ សព្ពំ យាថាវតោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា តថាគតេន ចតុវីសតិបច្ចយវិសេសា វុត្តាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំវិសេសា ឯតេ ធម្មា’’តិ សុតមយញាណំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តាភាវនាមយេហិ តទភិសមយាយ យោគោ កាតព្ពោ.

ចតូសុ ខន្ធេសុ ឯកស្សបិ អសង្គហិតត្តាភាវតោ នាមធម្មេកទេសតា អនន្តរាទីនំ នត្ថីតិ ‘‘នាមធម្មាវា’’តិ វត្វា ន កេវលំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ ភជន្តានំ ចតុន្នំយេវ ខន្ធានំ នាមតា, អថ ខោ និព្ពានញ្ច នាមមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពានស្ស អសង្គហិតត្តា’’តិអាទិមាហ. បុរេជាតបច្ចយោ រូបេកទេសោតិ ឯត្ថ ឯកទេសវចនេន រូបរូបតោ អញ្ញំ វជ្ជេតិ, រូបរូបំ បន កុសលត្តិកេ អនាគតម្បិ បុរេជាតបច្ចយភាវេន អញ្ញត្ថ អាគតមេវ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អនិទស្សនអប្បដិឃោ ធម្មោ អនិទស្សនអប្បដិឃស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ – អារម្មណបុរេជាតំ, វត្ថុបុរេជាតំ. អារម្មណបុរេជាតំ វត្ថុំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ អាបោធាតុំ កពឡីការំ អាហារំ អនិច្ចតោ…បេ… ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ២.២២.៣៩).

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសោ

១. ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. យោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោ, សោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ឯតេន ហេតុសង្ខាតស្ស បច្ចយធម្មស្ស ហេតុសម្បយុត្តកតំសមុដ្ឋានរូបសង្ខាតានំ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយភាវោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ. យោ បន ហេតុភាវេន យថាវុត្តោ បច្ចយធម្មោ យថាវុត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយោ ហោតិ, សោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ឧភយថាបិ ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯស នយោ សេសបច្ចយេសុបិ. ឧបការកតា បន ធម្មសភាវោ ឯវ, ន ធម្មតោ អញ្ញា អត្ថីតិ. តថា តថា ឧបការកំ តំ តំ ធម្មំ ទស្សេន្តោ ហិ ភគវា តំ តំ ឧបការកតំ ទស្សេតីតិ.

ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ហេតុ-សទ្ទោ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ បច្ចយនិទ្ទេសោ. តេន ឯតស្ស ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ. ទុតិយោ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ. តេន ន យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយភាវេន បច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ ហេតុនា សម្បយុត្តានមេវាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សាបេក្ខត្តា ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្ស អបេក្ខិតព្ពស្ស អនិទ្ទិដ្ឋត្តា អត្តនាវ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ឯកន្តោ. ហេតុសទ្ទោ ហិ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថេវ ព្យាវដោ យទា គយ្ហតិ, តទា សម្បយុត្តវិសេសនំ ន ហោតីតិ សម្បយុត្តា អវិសិដ្ឋា យេ កេចិ គហិតា ភវេយ្យុន្តិ ឯវំ សម្បយុត្តសទ្ទេន អត្តនិ ឯវ ព្យាវដេន ហេតុសទ្ទេន វិសេសនេន វិនា យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តានំ គហណំ ហោតីតិ តំ សន្ធាយ ‘‘អថាបិ…បេ… អត្ថោ ភវេយ្យា’’តិ អាហ. ននុ យថា ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥), ‘‘អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៦) ច វុត្តេ ទុតិយេន អាហារគ្គហណេន ឥន្ទ្រិយគ្គហណេន ច វិនាបិ អាហារិន្ទ្រិយសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ សិយាតិ? ន, អាហារិន្ទ្រិយាសម្បយុត្តស្ស អភាវតោ. វជ្ជេតព្ពាភាវតោ ហិ តត្ថ ទុតិយអាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេ អសតិបិ តំសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តីតិ តំ ន កតំ, ឥធ បន វជ្ជេតព្ពំ អត្ថីតិ វត្តព្ពំ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណន្តិ.

ឯវម្បិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ ហេតុសម្បយុត្តកានំ សោ ឯវ សម្បយុត្តកហេតូតិ វិសេសនស្ស អកតត្តា យោ កោចិ ហេតុ យស្ស កស្សចិ ហេតុសម្បយុត្តកស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋស្សេវ ហេតុស្ស បុន សម្បយុត្តវិសេសនភាវេន វុត្តត្តា, ឯតទត្ថមេវ ច វិនាបិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន ហេតុសម្បយុត្តភាវេ សិទ្ធេបិ តស្ស គហណំ កតំ. អថ វា អសតិ ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, ន បន ហេតូនន្តិ ឯវម្បិ គហណំ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ សោ វុត្តោ, តេន ហេតុសម្បយុត្តភាវំ យេ លភន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ ហេតូនំ អញ្ញេសម្បិ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យស្មា បន ហេតុឈានមគ្គា បតិដ្ឋាមត្តាទិភាវេន និរបេក្ខា, ន អាហារិន្ទ្រិយា វិយ សាបេក្ខា ឯវ, តស្មា ឯតេស្វេវ ទុតិយំ ហេតាទិគ្គហណំ កតំ. អាហារិន្ទ្រិយា បន អាហរិតព្ពឥសិតព្ពាបេក្ខា ឯវ, តស្មា តេ វិនាបិ ទុតិយេន អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេន អត្តនា ឯវ អាហរិតព្ពេ ច ឥសិតព្ពេ ច អាហារិន្ទ្រិយភូតេ អញ្ញេ ច សម្បយុត្តកេ បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ តំ តត្ថ ន កតំ, ឥធ ច ទុតិយេន ហេតុគ្គហណេន បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុនា បច្ចយភូតេនេវ សម្បយុត្តានំ ហេតូនំ អញ្ញេសញ្ច បរិច្ឆិន្នត្តា បុន វិសេសនកិច្ចំ នត្ថីតិ បញ្ហាវារេ ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤០១) ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ ន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តាតិ តំ-សទ្ទោ បុរិមវចនាបេក្ខោ វុត្តស្សេវ និទ្ទេសោ ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.២) បុរិមវចនេន និទ្ទិសិតព្ពេ បាកដីភូតេ ឯវ បវត្តតិ. ឯត្ថ ច បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ហេតុសទ្ទោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ ព្យាវដោ សម្បយុត្តសទ្ទេន វិយ តំ-សទ្ទេនបិ អនបេក្ខនីយោ អញ្ញោ ច កោចិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសកោ វុត្តោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ច ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឥមិនា បន បច្ចយុប្បន្នវចនេន អសមត្តេន បច្ចយុប្បន្នវចនន្តរាបេក្ខេន បុព្ពេ វុត្តេន តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពំ បាកដីកតំ, តេន ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឯត្ថ តំគហណំ កតន្តិ. កិំ បន តស្មិំ ហេតុសម្បយុត្តកសទ្ទេ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពំ បាកដីភូតន្តិ? យេហិ ហេតូហិ សម្បយុត្តា ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកា’’តិ វុត្តា, តេ ហេតូ ចេវ សម្បយុត្តកវិសេសនភូតា តព្ពិសេសិតា ច ហេតុសម្បយុត្តកា. តេនាហ ‘‘តេ ហេតូ ចេវា’’តិអាទិ. អញ្ញថា ‘‘តេ ហេតូ ចេវា’’តិ ឯតស្ស បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋេន ហេតុសទ្ទេន សម្ពន្ធេ សតិ យថា ឥធ តេនេវ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពា បាកដា, ឯវំ បុព្ពេបិ ភវិតុំ អរហន្តីតិ ‘‘និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តា ‘តំសម្បយុត្តកាន’ន្តិ ន វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ. ទុវិធម្បិ វា ហេតុគ្គហណំ អបនេត្វា តំសទ្ទវចនីយតំ ចោទេតិ បរិហរតិ ច. តំសមុដ្ឋានានន្តិ ច ហេតុសមុដ្ឋានានន្តិ យុត្តំ. ហេតូ ហិ បច្ចយាតិ.

ចិត្តជរូបំ អជនយមានាបីតិ បិ-សទ្ទេន ជនយមានាបិ. យទិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនេន បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបស្ស អគ្គហណតោ តំ ន វុត្តំ, សហជាតបច្ចយវិភង្គេ ចិត្តចេតសិកានំ តស្ស កដត្តារូបស្ស បច្ចយភាវោ ន វុត្តោ ភវេយ្យ. យទិ ច តត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ បច្ចយភាវេន តំសមានលក្ខណានំ កដត្តារូបានម្បិ បច្ចយភាវោ និទស្សិតោ, ឯវមិធាបិ ភវិតព្ពំ. ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ បន អវត្វា ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ សព្ពចិត្តចេតសិកសមុដ្ឋានតាទស្សនត្ថំ. ឯវំបការេន ហិ តំសមុដ្ឋានវចនេន តត្ថ តត្ថ វុត្តំ សមុដ្ឋានវចនំ វិសេសិតំ ហោតិ. ននុ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វចនេន ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចិត្តចេតសិកសមុដ្ឋានតា វុត្តាតិ? ន វុត្តា. ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយភាវោ ឯវ ហិ តត្ថ វុត្តោតិ.

ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយាតិ ឯតេនេវ ហេតុអាទិបដិពទ្ធតញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ, យញ្ច បកប្បេតិ, យញ្ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ, វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ, តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរុឡ្ហេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៩) ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ បដិសន្ធិនាមរូបស្ស វិញ្ញាណបច្ចយតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ’’តិអាទិ.

បុរិមតរសិទ្ធាយ បថវិយា ពីជបតិដ្ឋានំ វិយ បុរិមតរសិទ្ធេ កម្មេ តន្និព្ពត្តស្សេវ វិញ្ញាណពីជស្ស បតិដ្ឋានំ កម្មស្ស កដត្តា ឧប្បត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជ’’ន្តិ. កស្ស បន តំ ខេត្តំ ពីជញ្ចាតិ? នាមរូបង្កុរស្ស.

អយញ្ច បនត្ថោតិ បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបានំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិតា. ឱកាសវសេនេវាតិ នាមរូបោកាសវសេនេវ. សោ ហិ តស្ស អត្ថស្ស ឱកាសោតិ. វត្ថុរូបមត្តម្បីតិ វទន្តោ វត្ថុរូបស្ស ឧបត្ថម្ភកានំ សេសរូបានម្បិ តទុបត្ថម្ភកភាវេនេវ អរូបធម្មានំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ, សហភវនមត្តំ វា. តត្ថ កាយភាវាទិកលាបានំ កត្ថចិ អភាវតោ កត្ថចិ អភាវាភាវតោ ‘‘វត្ថុរូបមត្តម្បិ វិនា’’តិ អាហ. សស្សាមិកេតិ ឯតស្សេវ វិសេសនត្ថំ ‘‘សរាជកេ’’តិ វុត្តំ.

បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ បច្ចយភាវបដិពាហនតោតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ, ននុ តេសំ បច្ចយភាវប្បសង្គោយេវ នត្ថិ ‘‘ហេតូ សហជាតាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.១) វចនតោ. ន ហិ យេសំ ហេតូ សហជាតបច្ចយោ ន ហោន្តិ, តានិ ហេតុសហជាតានិ នាម ហោន្តិ. យទិ សិយុំ, ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិ ច លព្ភេយ្យ, ន បន លព្ភតិ, តស្មា ន តានិ ហេតុសហជាតានីតិ? សច្ចមេតំ, យោ បន ហេតូហិ សមានកាលុប្បត្តិមត្តំ គហេត្វា ហេតុសហជាតភាវំ មញ្ញេយ្យ, តស្សាយំ បសង្គោ អត្ថីតិ ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភគវា បន វចនានំ លហុគរុភាវំ ន គណេតិ, ពោធនេយ្យានំ បន អជ្ឈាសយានុរូបតោ ធម្មសភាវំ អវិលោមេន្តោ តថា តថា ទេសនំ និយាមេតីតិ ន កត្ថចិ អក្ខរានំ ពហុតា វា អប្បតា វា ចោទេតព្ពាតិ.

ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវាតិ ឯតេន វត្តមានក្ខណេកទេសេន សព្ពំ វត្តមានក្ខណំ គយ្ហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ រូបាទីនិ អារម្មណបច្ចយោ, អថ ខោ សព្ពស្មិំ វត្តមានក្ខណេតិ. តេន អាលម្ពិយមានានម្បិ រូបាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវត្តមានតាយ បុរេ បច្ឆា ច វិជ្ជមានានំ អារម្មណបច្ចយត្តាភាវំ ទស្សេតិ, កោ បន វាទោ អនាលម្ពិយមានានំ. ន ឯកតោ ហោន្តីតិ នីលាទីនិ សព្ពរូបានិ សហ ន ហោន្តិ, តថា សទ្ទាទយោបីតិ អត្ថោ. ‘‘យំ យ’’ន្តិ ហិ វចនំ រូបាទីនិ ភិន្ទតីតិ. តត្ថ បុរិមេនត្ថេន ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វចនេន អារម្មណបច្ចយភាវលក្ខណទីបនត្ថំ ‘‘យំ យំ ធម្ម’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ‘‘យំ យ’’ន្តិ វចនេន រូបាទិភេទទីបនត្ថន្តិ. ‘‘យំ យំ វា បនារព្ភា’’តិ ឯតស្ស វណ្ណនាយំ ទស្សិតសព្ពារម្មណាទិវសេន វា ឥធាបិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ.

ឯវំ វុត្តន្តិ យថា នទីបព្ពតានំ សន្ទនំ ឋានញ្ច បវត្តំ អវិរតំ អវិច្ឆិន្នន្តិ សន្ទន្តិ តិដ្ឋន្តីតិ វត្តមានវចនំ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘យេ យេ ធម្មា’’តិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពសង្គហសមុទាយវសេន គហិតត្តា តេសំ ឧប្បជ្ជនំ បវត្តនំ អវិរតន្តិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វត្តមានវចនំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមេ បន ន ហេតាទិបច្ចយា សព្ពេបិ អតីតានាគតានំ ហោន្តិ. ន ហិ អតីតោ ច អនាគតោ ច អត្ថិ, យស្សេតេ បច្ចយា សិយុំ. ឯវញ្ច កត្វា អតីតត្តិកេ អតីតានាគតានំ ន កោចិ បច្ចយោ វុត្តោ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វចនេន យេសំ រូបាទយោ អារម្មណធម្មា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ, តេ បច្ចុប្បន្នាវ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេសុ ហិ ទស្សិតេសុ អតីតានាគតេសុ តំតំបច្ចយា អហេសុំ ភវិស្សន្តិ ចាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ, ន បន តំតំបច្ចយវន្តតា. បច្ចយវន្តោ ហិ បច្ចុប្បន្នាយេវាតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសំ កត្វា បុន ‘‘តេ តេ ធម្មា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តស្ស អារម្មណធម្មស្ស អនេកភាវោបិ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថោ. ចត្តារោ ហិ ខន្ធា សហេវ អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ, តេ សព្ពេបិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានម្បិ តេសុ ឯកេកំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានំ ន ន ហោតិ, តស្មា វេទនាទីសុ ផស្សាទីសុ ច ឯកេកស្សបិ អារម្មណបច្ចយភាវទស្សនត្ថំ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តំ, សព្ពេសំ ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ អារម្មណបច្ចយភាវទស្សនត្ថំ ‘‘តេ តេ’’តិ. តត្ថ យោ ច រូបាទិកោ ឯកេកោវ យំយំ-សទ្ទេន វុត្តោ, យេ ច អនេកេ ផស្សាទយោ ឯកេកវសេន យំយំ-សទ្ទេន វុត្តា, តេ សព្ពេ គហេត្វា ‘‘តេ តេ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា យស្មិំ កាលេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មិំ កាលេ នីលាទីសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ច ឯកេកមេវ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វុត្តំ, តេ បន អាលម្ពិយមានា រូបារម្មណធម្មា ច អនេកេ, តថា សទ្ទាទិអារម្មណធម្មា ចាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តេ តេ’’តិ.

និព្ពានារម្មណំ កាមាវចររូបាវចរកុសលស្ស អបរិយាបន្នតោ កុសលវិបាកស្ស កាមាវចររូបាវចរកិរិយស្ស ចាតិ ឥមេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតីតិ ឥទំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន ខន្ធបដិពទ្ធានុស្សរណកាលេ និព្ពានម្បិ រូបាវចរកុសលកិរិយានំ អារម្មណំ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឯវំ សតិ យថា ‘‘អប្បមាណា ខន្ធា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៥៨) វុត្តំ, ឯវំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តំ វុត្តំ. ន ហិ និព្ពានំ បុព្ពេ និវុដ្ឋំ អសង្ខតត្តា, ន ច បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពេ និវុដ្ឋេសុ អប្បមាណក្ខន្ធេសុ ញាតេសុ និព្ពានជាននេ ន តេន បយោជនំ អត្ថិ. យថា ហិ ចេតោបរិយញាណំ ចិត្តំ វិភាវេន្តមេវ ចិត្តារម្មណជាននស្ស កាមាវចរស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ឯវមិទម្បិ អប្បមាណក្ខន្ធេ វិភាវេន្តមេវ តទារម្មណជាននស្ស កាមាវចរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ. ទិដ្ឋនិព្ពានោយេវ ច បុព្ពេ និវុដ្ឋេ អប្បមាណក្ខន្ធេ អនុស្សរតិ, តេន យថាទិដ្ឋមេវ និព្ពានំ តេសំ ខន្ធានំ អារម្មណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ន បន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន តទារម្មណវិភាវនំ កាតព្ពំ. វិភូតមេវ ហិ តំ តស្សាតិ. ឯវំ អនាគតំសញាណេបិ យថារហំ យោជេតព្ពំ, តស្មា និព្ពានំ ន កស្សចិ រូបាវចរស្ស អារម្មណន្តិ ‘‘ចតុន្នំ រាសីន’’ន្តិ វត្តុំ យុត្តំ.

អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣. ធុរន្តិ ធុរគ្គាហំ. ជេដ្ឋកន្តិ សេដ្ឋំ. ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានន្តិ ឯត្ថ បុរិមឆន្ទស្ស សមានរូបេន តទនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋេន តំសម្ពន្ធេន ឆន្ទសទ្ទេនេវ បច្ចយភូតស្ស ឆន្ទស្ស សម្បយុត្តកវិសេសនភាវោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ‘‘ឆន្ទាធិបតិ សម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ.

គរុការចិត្តីការវសេន វាតិ កុសលាព្យាកតានំ បវត្តិំ ទស្សេតិ. អលទ្ធំ លទ្ធព្ពំ, លទ្ធំ អវិជហិតព្ពំ. យេន វា វិនា ន ភវិតព្ពំ, តំ លទ្ធព្ពំ, តស្សេវត្ថោ អវិជហិតព្ពន្តិ. អនវញ្ញាតន្តិ អវញ្ញាតម្បិ អទោសទស្សិតាយ អស្សាទនេន អនវញ្ញាតំ កត្វា.

មិច្ឆត្តនិយតា អប្បនាសទិសា មហាពលា វិនា អធិបតិនា នុប្បជ្ជន្តីតិ ‘‘ឯកន្តេនេវា’’តិ អាហ. កម្មកិលេសាវរណភូតា ច តេ សគ្គាវរណា ច មគ្គាវរណា ច បច្ចក្ខសគ្គានំ កាមាវចរទេវានម្បិ ឧប្បជ្ជិតុំ ន អរហន្តិ, កោ បន វាទោ រូបារូបីនន្តិ.

កាមាវចរាទិភេទតោ បន តិវិធោ កិរិយារម្មណាធិបតិ លោភសហគតាកុសលស្សេវ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ហោតីតិ ឥទំ បរសន្តានគតានំ សារម្មណធម្មានំ ‘‘អជ្ឈត្តារម្មណោ ធម្មោ ពហិទ្ធារម្មណស្ស ធម្មស្ស អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯតស្ស អភាវតោ ‘‘ពហិទ្ធារម្មណោ ធម្មោ ពហិទ្ធារម្មណស្សា’’តិ ឯត្ថ ច អារម្មណាធិបតិនោ អនុទ្ធដត្តា អធិបតិបច្ចយតា នត្ថីតិ វិញ្ញាយមានេបិ ‘‘ពហិទ្ធា ខន្ធេ គរុំ កត្វា អស្សាទេតី’’តិអាទិវចនំ (បដ្ឋា. ២.២០.៣១) និស្សាយ អរហតោ កិរិយធម្មា បុថុជ្ជនាទីហិ គរុំ កត្វា អស្សាទិយន្តីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សនិទស្សនសប្បដិឃា ខន្ធា’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ២.២២.៣០) វិយ ខន្ធសទ្ទោ រូបេ ឯវ ភវិតុំ អរហតីតិ វិចារិតមេតំ. បុថុជ្ជនាទិកាលេ វា អនាគតេ កិរិយធម្មេ គរុំ កត្វា អស្សាទនំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ‘‘នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មេ ខន្ធេ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.៣.៩៦) កិរិយធម្មា រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោ ហោន្តេវ, តេ ច ‘‘អតីតារម្មណេ អនាគតេ ខន្ធេ គរុំ កត្វា អស្សាទេតី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៩.២៣) អនាគតា តេភូមកាបិ អធិបតិបច្ចយោ ហោន្តីតិ. អាវជ្ជនកិរិយសព្ភាវតោ បន ឥទម្បិ វិចារេតព្ពំ.

អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤. យថា ឱកាសទានវិសេសភាវេន នត្ថិវិគតា វុត្តា, ន ឯវំ អនន្តរសមនន្តរា, ឯតេ បន ចិត្តនិយាមហេតុវិសេសភាវេន វុត្តា, តស្មា តំ ចិត្តនិយាមហេតុវិសេសភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទិនា ធាតុវសេន កុសលាទិវសេន ច និទ្ទេសមាហ. តត្ថ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ វុត្តេ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិសេសោ ន វិញ្ញាយតីតិ ‘‘បុរិមា បុរិមា បច្ឆិមាយ បច្ឆិមាយា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. តថា ច សតិ ធាតុវិសេសេន ចិត្តវិសេសេ ទស្សនំ យំ កាតុំ អារទ្ធោ, តំ វោច្ឆិជ្ជេយ្យ. ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតុយា’’តិ ឥទម្បិ ន សក្កា វត្តុំ និយាមាភាវតោ, ‘‘មនោធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ ច តថេវ ន សក្កា. ន ហិ មនោធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយាយេវ អនន្តរបច្ចយោតិ និយាមោ អត្ថិ, តស្មា បាកដា បញ្ចវិញ្ញាណធាតុយោ អាទិំ កត្វា យាវ ធាតុវិសេសនិយាមោ អត្ថិ, តាវ និទស្សនេន នយំ ទស្សេត្វា បុន និរវសេសទស្សនត្ថំ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា’’តិអាទិមាហ. សទិសកុសលានន្តិ វេទនាយ វា ហេតូហិ វា សទិសកុសលានំ អនុរូបកុសលានន្តិ វា អត្ថោ. តេន ភូមិភិន្នានម្បិ បច្ចយភាវោ វុត្តោ ហោតិ. ភវង្គគ្គហណេន កុសលាកុសលមូលកេសុ ចុតិបិ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ, អព្យាកតមូលកេ តទារម្មណម្បិ.

កាមាវចរកិរិយាវជ្ជនស្សាតិ កាមាវចរកិរិយាយ អាវជ្ជនស្សាតិ អាវជ្ជនគ្គហណេន កាមាវចរកិរិយំ វិសេសេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមាវចរវិបាកោ កាមាវចរកិរិយរាសិស្ស ច អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ, ហោន្តោ ច អាវជ្ជនស្សេវាតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. អាវជ្ជនគ្គហណេនេវ ចេត្ថ វោដ្ឋព្ពនម្បិ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. ‘‘អញ្ញមញ្ញស្សាតិ អញ្ញោ អញ្ញស្សា’’តិ បោរាណបាឋោ. បាឡិយំ បន ‘‘អញ្ញមញ្ញំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ, ន អវុត្តស្ស ‘‘អញ្ញមញ្ញស្សា’’តិ ឥមស្ស, ន ច សមានត្ថស្សបិ សទ្ទន្តរស្ស អត្ថេ វុត្តេ សទ្ទន្តរស្ស អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ, តស្មា ‘‘អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញោ អញ្ញស្សា’’តិ បឋន្តិ. ឱក្កន្តីតិ បញ្ចវោការបដិសន្ធិយេវ វុច្ចតិ, ន ឥតរាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘បញ្ចវោការភវេ បដិសន្ធិក្ខណេ’’តិ. រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានន្តិ ឥទំ យទិបិ បុព្ពេ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, តថាបិ ន តេន ខណន្តរេ បច្ចយភាវោ រូបីនំ និវារិតោតិ តន្និវារណត្ថំ វុត្តំ. កញ្ចិ កាលេតិ កេចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ វា អត្ថោ. តេន រូបិនោ ធម្មា កេចិ វត្ថុភូតា កិស្មិញ្ចិ បដិសន្ធិកាលេតិ រូបន្តរានំ វត្ថុស្ស ច កាលន្តរេ អរូបីនំ សហជាតបច្ចយំ បុព្ពេ អនិវារិតំ និវារេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កញ្ចិ កាល’’ន្តិ វា ‘‘កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ វា វត្តព្ពេ វិភត្តិវិបល្លាសោ កតោ. តេន ហិ ‘‘កញ្ចី’’តិ ឧបយោគេកវចនំ ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិ ឯតេន សហ សម្ពន្ធេន បច្ចត្តពហុវចនស្ស អាទេសោ, ‘‘កាលេ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធេន ភុម្មេកវចនស្សាតិ វិញ្ញាយតិ. បុរិមេន ច ‘‘ឯកោ ខន្ធោ វត្ថុ ច តិណ្ណន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិនា នាមសហិតស្សេវ វត្ថុស្ស ‘‘នាមស្ស បច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពត្តេ អាបន្នេ ឯតេន កេវលស្សេវ តថា វត្តព្ពតំ ទស្សេតិ.

តយោ ន អញ្ញមញ្ញវសេនាតិ លព្ភមានេបិ កត្ថចិ អញ្ញមញ្ញសហជាតបច្ចយភាវេ វចនេន អសង្គហិតត្តា តស្ស ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចតុសមុដ្ឋានិកស្ស រូបស្ស ឯកទេសភូតេ កម្មសមុដ្ឋានរូបេ សមុទាយេកទេសវសេន សាមិវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, និទ្ធារណេ វា.

សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ ឥទំ ន លព្ភតិ. យំ បនេត្ថ លព្ភតិ ‘‘រូបិនោ ធម្មា កេចី’’តិ, តត្ថ តេ ឯវ ធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ. ‘‘វត្ថុរូបំ បញ្ចវោការភវេ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ឋបេត្វា អារុប្បវិបាក’’ន្តិ ឥទំ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ‘‘តេភូមកវិបាកស្សា’’តិ វុត្តេ បញ្ចវោការភវេ អនុប្បជ្ជនកំ ឋបេតព្ពំ អជានន្តស្ស តស្ស បកាសេតព្ពត្តា.

និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩. តេ តយោបិ រាសយោតិ ឧបនិស្សយេ តយោ អនេកសង្គាហកតាយ រាសយោតិ វទតិ. ឯតស្មិំ បន ឧបនិស្សយនិទ្ទេសេ យេ បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អនន្តរូបនិស្សយា ហោន្តិ, តេ តេសំ សព្ពេសំ ឯកន្តេនេវ ហោន្តិ, ន កេសញ្ចិ កទាចិ, តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរូបនិស្សយោ សង្គហិតោ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ន វុត្តំ. យេ បន បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អារម្មណបកតូបនិស្សយា ហោន្តិ, តេ តេសំ ន សព្ពេសំ ឯកន្តេន ហោន្តិ, យេសំ ឧប្បត្តិបដិពាហិកា បច្ចយា ពលវន្តោ ហោន្តិ, តេសំ ន ហោន្តិ, ឥតរេសំ ហោន្តិ. តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរូបនិស្សយោ ន លព្ភតិ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ វុត្តំ. សិទ្ធានំ បច្ចយធម្មានំ យេហិ បច្ចយុប្បន្នេហិ អកុសលាទីហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ កេសញ្ចីតិ អយញ្ចេត្ថ អត្ថោ, ន បន អវិសេសេន អកុសលាទីសុ កេសញ្ចីតិ.

បុរិមា បុរិមា កុសលា…បេ… អព្យាកតានំ ធម្មានន្តិ យេសំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ភវិតព្ពំ, តេសំ អព្យាកតានំ បច្ឆិមានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ រូបាព្យាកតំ ឧបនិស្សយំ លភតីតិ. កថំ? អារម្មណានន្តរូបនិស្សយេ តាវ ន លភតិ អនារម្មណត្តា បុព្ពាបរនិយមេន អប្បវត្តិតោ ច, បកតូបនិស្សយញ្ច ន លភតិ អចេតនេន រូបសន្តានេន បកតស្ស អភាវតោ. យថា ហិ អរូបសន្តានេន សទ្ធាទយោ និប្ផាទិតា ឧតុភោជនាទយោ ច ឧបសេវិតា, ន ឯវំ រូបសន្តានេន. យស្មិញ្ច ឧតុពីជាទិកេ កម្មាទិកេ ច សតិ រូបំ បវត្តតិ, ន តំ តេន បកតំ ហោតិ. សចេតនស្សេវ ហិ ឧប្បាទនុបត្ថម្ភនុបយោគាទិវសេន ចេតនំ បកប្បនំ បករណំ, រូបញ្ច អចេតនន្តិ. យថា ច និរីហកេសុ បច្ចយាយត្តេសុ ធម្មេសុ កេសញ្ចិ សារម្មណសភាវតា ហោតិ, កេសញ្ចិ ន, ឯវំ សប្បករណសភាវតា និប្បករណសភាវតា ច ទដ្ឋព្ពា. ឧតុពីជាទយោ បន អង្កុរាទីនំ តេសុ អសន្តេសុ អភាវតោ ឯវ បច្ចយា, ន បន ឧបនិស្សយាទិភាវតោតិ. បុរិមបុរិមានំយេវ បនេត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវោ ពាហុល្លវសេន បាកដវសេន ច វុត្តោ. ‘‘អនាគតេ ខន្ធេ បត្ថយមានោ ទានំ ទេតី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៨) បន អនាគតាបិ ឧបនិស្សយបច្ចយា ហោន្តិ, តេ បុរិមេហិ អារម្មណបកតូបនិស្សយេហិ តំសមានលក្ខណតាយ ឥធ សង្គយ្ហន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បីតិ បុគ្គលសេនាសនគ្គហណវសេន ឧបនិស្សយភាវំ ភជន្តេ ធម្មេ ទស្សេតិ, បិ-សទ្ទេន ចីវរារញ្ញរុក្ខបព្ពតាទិគ្គហណវសេន ឧបនិស្សយភាវំ ភជន្តេ សព្ពេ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទីសុ ហិ ‘‘សេនាសនំ កាយិកស្ស សុខស្សា’’តិអាទិវចនេន សេនាសនគ្គហណេន ឧបនិស្សយភាវំ ភជន្តាវ ធម្មា ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តេន បុគ្គលាទីសុបិ អយំ នយោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. បច្ចុប្បន្នាបិ អារម្មណបកតូបនិស្សយា បច្ចុប្បន្នតាយ សេនាសនសមានលក្ខណត្តា ឯត្ថេវ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. វក្ខតិ ហិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ឧតុំ ភោជនំ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ ឈានំ ឧប្បាទេតី’’តិអាទិនា សេនាសនស្ស បច្ចុប្បន្នភាវំ វិយ បច្ចុប្បន្នានំ ឧតុអាទីនំ បកតូបនិស្សយភាវំ, ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ចក្ខុំ…បេ… វត្ថុំ បច្ចុប្បន្នេ ខន្ធេ គរុំ កត្វា អស្សាទេតី’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.១៨.៤) ចក្ខាទីនំ អារម្មណូបនិស្សយភាវញ្ចាតិ. បច្ចុប្បន្នានម្បិ ច តាទិសានំ បុព្ពេ បកតត្តា បកតូបនិស្សយតា ទដ្ឋព្ពា.

កសិណារម្មណាទីនិ អារម្មណមេវ ហោន្តិ, ន ឧបនិស្សយោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ឯកច្ចាយា’’តិ អាហ.

អរូបាវចរកុសលម្បិ យស្មិំ កសិណាទិម្ហិ ឈានំ អនុប្បាទិតំ, តស្មិំ អនុប្បន្នឈានុប្បាទនេ សព្ពស្ស ច ឧប្បន្នឈានស្ស សមាបជ្ជនេ ឥទ្ធិវិធាទីនំ អភិញ្ញានញ្ច ឧបនិស្សយោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘តេភូមកកុសលោ ចតុភូមកស្សបិ កុសលស្សា’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អរូបាវចរំ សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ រូបាវចរំ ឈានំ វិបស្សនំ មគ្គំ អភិញ្ញំ សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតី’’តិ (បដ្ឋា. ៤.១៣.២៨៥). កាមាវចរកុសលំ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកានម្បិ តទុប្បាទកកុសលានំ ឧបនិស្សយភាវវសេន, បដិសន្ធិនិយាមកស្ស ចុតិតោ បុរិមជវនស្ស ច វសេន ឧបនិស្សយោ, រូបាវចរកុសលំ អរូបាវចរវិបាកស្ស, អរូបាវចរកុសលញ្ច រូបាវចរវិបាកស្ស តទុប្បាទកកុសលូបនិស្សយភាវេនាតិ ឯវំ បច្ចេកំ តេភូមកកុសលានំ ចតុភូមកវិបាកស្ស តេភូមកកិរិយស្ស ច យថាយោគំ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ. បាឡិយម្បិ ហិ បកតូបនិស្សយោ នយទស្សនមត្តេនេវ បញ្ហាវារេសុ វិស្សជ្ជិតោតិ.

ឥមិនា បន នយេនាតិ លោកុត្តរនិព្ពត្តនំ ឧបនិស្សាយ សិនេហុប្បាទនលេសេនាតិ អត្ថោ. លោកុត្តរា បន ធម្មា អកុសលានំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោន្តីតិ ន ឥទំ សារតោ ទដ្ឋព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កាមាវចរាទិតិហេតុកភវង្គំ កាយិកសុខាទិ ច រូបាវចរាទិកុសលានំ ឧបនិស្សយោ, អរូបាវចរវិបាកោ រូបាវចរកុសលស្ស តំ បត្ថេត្វា តន្និព្ពត្តកកុសលុប្បាទនត្ថំ ឧប្បាទិយមានស្ស, រូបាវចរកិរិយស្ស ច បុព្ពេ និវុដ្ឋាទីសុ អរូបាវចរវិបាកជាននត្ថំ ឈានាភិញ្ញាយោ ឧប្បាទេន្តស្ស អរហតោ, ចតុភូមកវិបាកានំ បន តទុប្បាទកកុសលូបនិស្សយភាវវសេន សោ សោ វិបាកោ ឧបនិស្សយោ. តេនាហ ‘‘តថា តេភូមកវិបាកោ’’តិ. យទិបិ អរហត្តផលត្តំ ឈានវិបស្សនា ឧប្បាទេតិ អនាគាមី, ន បន តេន តំ កទាចិ ទិដ្ឋបុព្ពំ បុថុជ្ជនាទីហិ សោតាបត្តិផលាទីនិ វិយ, តស្មា តានិ វិយ តេសំ ឈានាទីនំ ឥមស្ស ច អគ្គផលំ ន ឈានាទីនំ ឧបនិស្សយោ. ឧបលទ្ធបុព្ពសទិសមេវ ហិ អនាគតម្បិ ឧបនិស្សយោតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរិដ្ឋិមំ កុសលស្សបី’’តិ.

កិរិយអត្ថបដិសម្ភិទាទិម្បិ បត្ថេត្វា ទានាទិកុសលំ ករោន្តស្ស តេភូមកកិរិយាបិ ចតុភូមកស្សបិ កុសលស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. យោនិសោមនសិការេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តំ ឧបនិស្សាយ រាគាទិឧប្បាទនេ អកុសលស្ស, កុសលាកុសលូបនិស្សយភាវមុខេន ចតុភូមកវិបាកស្ស. ឯវំ កិរិយស្សបិ យោជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘កិរិយសង្ខាតោបិ បកតូបនិស្សយោ ចតុភូមកានំ កុសលាទិខន្ធានំ ហោតិយេវា’’តិ. នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មេសុ បន ឧតុភោជនសេនាសនានមេវ តិណ្ណំ រាសីនំ បកតូបនិស្សយភាវទស្សនំ នយទស្សនមេវាតិ. ឥមស្មិំ បដ្ឋានមហាបករណេ អាគតនយេនាតិ ឥទំ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ឧបនិស្សយបច្ចយា, កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩១) ឯវមាទិកំ ឧបនិស្សយបដិក្ខេបំ, អនុលោមេ ច អនាគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សុត្តន្តិកបរិយាយេនាតិ ‘‘វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូបំ, នាមរូបនិសំ សឡាយតន’’ន្តិអាទិកេន (សំ. និ. ២.២៣),

‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ, អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេ;

តំ រុក្ខា ឧបនិស្សាយ, វឌ្ឍន្តេ តេ វនប្បតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៩). –

អាទិកេន ច.

ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០. នយទស្សនវសេន យានិ វិនា អារម្មណបុរេជាតេន ន វត្តន្តិ, តេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណបុរេជាតទស្សនេន មនោទ្វារេបិ យំ យទារម្មណបុរេជាតេន វត្តតិ, តស្ស តទាលម្ពិតំ សព្ពម្បិ រូបរូបំ អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទស្សិតមេវ ហោតិ, សរូបេន បន អទស្សិតត្តា ‘‘សាវសេសវសេន ទេសនា កតា’’តិ អាហ. ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមយតោ ឥទ្ធិវិធាភិញ្ញាយ ច អដ្ឋារសសុ យំកិញ្ចិ អារម្មណបុរេជាតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តទារម្មណភាវិនោតិ ឯត្ថ បដិសន្ធិភាវិនោ វត្ថុបុរេជាតាភាវេន ឥតរស្សបិ អភាវា អគ្គហណំ. ភវង្គភាវិនោ បន គហណំ កាតព្ពំ ន វា កាតព្ពំ បដិសន្ធិយា វិយ អបរិព្យត្តស្ស អារម្មណស្ស អារម្មណមត្តភាវតោ, ‘‘មនោធាតូនញ្ចា’’តិ ឯត្ថ សន្តីរណភាវិនោ មនោវិញ្ញាណធាតុយាបិ.

បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១. តស្សេវាតិ ឥទំ កាមាវចររូបាវចរវិបាកានំ និរវសេសទស្សិតបុរេជាតទស្សនវសេន វុត្តំ, រូបាវចរវិបាកោ បន អាហារសមុដ្ឋានស្ស ន ហោតីតិ.

បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២. បគុណតរពលវតរភាវវិសិដ្ឋន្តិ ឯតេន វិបាកាព្យាកតតោ វិសេសេតិ.

អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣. ចេតនាសម្បយុត្តកម្មំ អភិជ្ឈាទិ កម្មបច្ចយោ ន ហោតីតិ ‘‘ចេតនាកម្មមេវា’’តិ អាហ. សតិបិ ហិ វិបាកធម្មធម្មត្តេ ន ចេតនាវជ្ជា ឯវំសភាវាតិ. អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេតុំ សមត្ថេនាតិ កម្មស្ស សមត្ថតា តស្ស កម្មបច្ចយភាវោ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

បញ្ចវោការេយេវ, ន អញ្ញត្ថាតិ ឯតេន កាមាវចរចេតនា ឯកវោការេ រូបម្បិ ន ជនេតីតិ ទស្សេតិ.

កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤. វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសេ យេសំ ឯកន្តេន វិបាកោ វិបាកបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ វសេន នយទស្សនំ កតំ. ន ហិ អារុប្បេ ភូមិទ្វយវិបាកោ រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥. អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥. កពឡំ ករិត្វា អជ្ឈោហរិតោវាតិ អសិតបីតាទិវត្ថូហិ សហ អជ្ឈោហរិតោវាតិ វុត្តំ ហោតិ. បាតព្ពសាយិតព្ពានិបិ ហិ សភាវវសេន កពឡាយេវ ហោន្តីតិ.

សេសតិសន្តតិសមុដ្ឋានស្ស អនុបាលកោវ ហុត្វាតិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស អាហារបច្ចយភាវោ វិចារេត្វា គហេតព្ពោ. ន ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ កពឡីការោ អាហារោ នោចិត្តសមុដ្ឋានោ តទុភយញ្ច ចិត្តសមុដ្ឋានកាយស្ស អាហារបច្ចយោ វុត្តោ, តិវិធោបិ បន សោ នោចិត្តសមុដ្ឋានកាយស្ស វុត្តោតិ.

អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦. ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៦. អរូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ សង្គហិតន្តិ មិស្សកត្តា ជីវិតិន្ទ្រិយំ ន សព្ពេន សព្ពំ វជ្ជិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

អវិនិព្ភុត្តធម្មានន្តិ ឯត្ថ អយំ អធិប្បាយោ – រូបារូបានំ អញ្ញមញ្ញំ អវិនិព្ភុត្តវោហារោ នត្ថីតិ អរូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភូតានិ បច្ចយន្តរាបេក្ខានិ ចក្ខាទីនិ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ អវិនិព្ភុត្តធម្មានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ អផរន្តានិបិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយា សិយុំ. យោ បន និរបេក្ខោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ អវិនិព្ភុត្តធម្មានំ ហោតិ, សោ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ អផរន្តោ នាម នត្ថិ. យទិ ច ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយានិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ លិង្គាទីនំ សិយុំ, អវិនិព្ភុត្តានំ តេសម្បិ សិយុំ. ន ហិ រូបំ រូបស្ស, អរូបំ វា អរូបស្ស វិនិព្ភុត្តស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ អត្ថីតិ. សតិ ចេវំ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយេហិ អវិនិព្ភុត្តត្តា កលលាទិកាលេ ច លិង្គាទីនិ សិយុំ, យេសំ តានិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ ផរេយ្យុំ, ន ច ផរន្តិ. តស្មា ន តេហិ តានិ អវិនិព្ភុត្តកានិ, អវិនិព្ភុត្តត្តាភាវតោ ច តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ ន ផរន្តិ. អញ្ញេសំ បន យេហិ តានិ សហជាតានិ, តេសំ អពីជភាវតោយេវ ន ផរន្តិ, តស្មា អាបន្នវិនិព្ភុត្តភាវានំ តេសំ លិង្គាទីនំ អវិនិព្ភុត្តានំ អញ្ញេសញ្ច សមានកលាបធម្មានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាយ អផរណតោ តានិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ន ហោន្តីតិ. យេសំ ពីជភូតានិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ, តេសំ លិង្គាទីនំ អបរមត្ថភាវតោតិ កេចិ, តេ បន កលលាទិកាលេបិ លិង្គាទីនំ តទនុរូបានំ អត្ថិតំ ឥច្ឆន្តិ.

ជាតិភូមិវសេន វុត្តេសុ ភេទេសុ កុសលជាតិយំ រូបាវចរកុសលមេវ អារុប្បេ ឋបេតព្ពន្តិ ‘‘ឋបេត្វា បន រូបាវចរកុសលំ អវសេសា កុសលាកុសលា’’តិ វុត្តំ. បឋមលោកុត្តរំ បន ទោមនស្សយុត្តញ្ច វិសុំ ឯកា ជាតិ ភូមិ វា ន ហោតីតិ អារុប្បេ អលព្ភមានម្បិ ន ឋបិតំ. ហេតុអាទីសុបិ ‘‘តថា អបរិយាបន្នកុសលហេតុ, តថា អកុសលហេតូ’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.១) ឯស នយោ យោជេតព្ពោ.

ឋិតិក្ខណេតិ ឥទំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស សហជាតបច្ចយត្តាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧប្បាទក្ខណេបិ បន តស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា ន សក្កា និវារេតុំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច…បេ… អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច…បេ… ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ កម្មបច្ចយសទិស’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៦៦). ន ហិ អសញ្ញសត្តានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបស្ស រូបជីវិតិន្ទ្រិយតោ អញ្ញោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ អត្ថិ, បញ្ចវោការេ បវត្តេ ច កដត្តារូបស្ស. បដិច្ចវារាទយោ ច ឆ ឧប្បាទក្ខណមេវ គហេត្វា បវត្តា, ឯវញ្ច កត្វា បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឯតេសុ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតីតិ.

ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៧. ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. វិតក្កវិចារបីតិសោមនស្សទោមនស្សុបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសង្ខាតានីតិ ឯត្ថ យទិបិ សោមនស្សទោមនស្សសង្ខាតានិ ឈានង្គានិ នត្ថិ, សុខទុក្ខសង្ខាតានិ បន សោមនស្សទោមនស្សភូតានេវ ឈានង្គានិ, ន កាយិកសុខទុក្ខភូតានីតិ ឥមស្ស ទស្សនត្ថំ សោមនស្សទោមនស្សគ្គហណំ កតំ. ននុ ច ‘‘ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជេសូ’’តិ វចនេនេវ កាយិកសុខទុក្ខានិ វជ្ជិតានីតិ សុខទុក្ខគ្គហណមេវ កត្តព្ពន្តិ? ន, ឈានង្គសុខទុក្ខានំ ឈានង្គភាវវិសេសនតោ. ‘‘ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជេសុ សុខទុក្ខុបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសង្ខាតានី’’តិ ហិ វុត្តេ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាហិ សទ្ធិំ កាយិកសុខទុក្ខានិបិ វជ្ជិតានីតិ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយតិ, ន បន យានិ សុខទុក្ខានិ ឈានង្គានិ ហោន្តិ, តេសំ ឈានង្គភូតោ សុខភាវោ ទុក្ខភាវោ ច វិសេសិតោ, តស្មា សោមនស្សទោមនស្សភាវវិសិដ្ឋោយេវ សុខទុក្ខភាវោ សុខទុក្ខានំ ឈានង្គភាវោតិ ទស្សនត្ថំ សោមនស្សទោមនស្សគ្គហណំ ករោតិ. តេន ‘‘ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជេសូ’’តិ វចនេន វជ្ជិយមានានម្បិ សុខទុក្ខានំ សោមនស្សទោមនស្សភាវាភាវតោ ឈានង្គភាវាភាវោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យថាវជ្ជិតា បន សុខទុក្ខោបេក្ខេកគ្គតា កស្មា វជ្ជិតាតិ? យត្ថ ឈានង្គានិ ឧទ្ធរីយន្តិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ, តត្ថ ច ឈានង្គន្តិ អនុទ្ធដត្តា. កស្មា បន ន ឧទ្ធដាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចន្នំ បន វិញ្ញាណកាយាន’’ន្តិអាទិមាហ.

អភិនិបាតមត្តត្តាតិ ឯតេន អាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនមត្តាយបិ ចិន្តនាបវត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘តេសុ វិជ្ជមានានិបិ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខានី’’តិ បោរាណបាឋោ. តត្ថ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខេហេវ តំសមានលក្ខណាយ ចិត្តេកគ្គតាយបិ យថាវុត្តេនេវ ការណេន អនុទ្ធដភាវោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុព្ពេ បន សត្ត អង្គានិ ទស្សេន្តេន ចត្តារិ អង្គានិ វជ្ជិតានីតិ តេសំ វជ្ជនេ ការណំ ទស្សេន្តេន ន សមានលក្ខណេន លេសេន ទស្សេតព្ពំ. អដ្ឋកថា ហេសាតិ. យទិ ច លេសេន ទស្សេតព្ពំ, យថាវុត្តេសុបិ តីសុ ឯកមេវ វត្តព្ពំ សិយា, តិណ្ណំ បន វចនេន តតោ អញ្ញស្ស ឈានង្គន្តិ ឧទ្ធដភាវោ អាបជ្ជតិ, យថាវុត្តការណតោ អញ្ញេន ការណេន អនុទ្ធដភាវោ វា, តស្មា តំទោសបរិហរណត្ថំ ‘‘ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសុខទុក្ខានី’’តិ បឋន្តិ. យេ បន ‘‘ឈានង្គភូតេហិ សោមនស្សាទីហិ សុខទុក្ខេន អវិភូតភាវេន បាកដតាយ ឥន្ទ្រិយកិច្ចយុត្តតាយ ច សមានានំ សុខាទីនំ ឈានង្គន្តិ អនុទ្ធដភាវេ ការណំ វត្តព្ពំ, ន ចិត្តេកគ្គតាយាតិ សា ឯត្ថ ន គហិតា’’តិ វទន្តិ, តេសំ តំ រុចិមត្តំ. យទិ ឈានង្គសមានានំ ឈានង្គន្តិ អនុទ្ធដភាវេ ការណំ វត្តព្ពំ, ចិត្តេកគ្គតា ចេត្ថ ឈានង្គភូតាយ វិចិកិច្ឆាយុត្តមនោធាតុអាទីសុ ចិត្តេកគ្គតាយ សមានាតិ តស្សា អនុទ្ធដភាវេ ការណំ វត្តព្ពមេវាតិ. សេសាហេតុកេសុបិ ឈានង្គំ ឧទ្ធដមេវ ឧទ្ធរណដ្ឋានេ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេតិ អធិប្បាយោ.

ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៨. មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨. បញ្ញា វិតក្កោ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា វីរិយំ សតិ សមាធិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវាតិ ឥមានិ ទ្វាទសង្គានីតិ ឯត្ថ ទុវិធម្បិ សង្កប្បំ វីរិយំ សមាធិញ្ច វិតក្កវីរិយសមាធិវចនេហិ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘អយមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋង្គិកោ មិច្ឆាមគ្គោ អព្រហ្មចរិយំ. សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធី’’តិអាទីហិ (សំ. និ. ៥.១៨) សុត្តវចនេហិ មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវេសុបិ មគ្គង្គវោហារសិទ្ធិតោ តេហិ សហ ទ្វាទសង្គានិ ឥធ លព្ភមានានិ ច អលព្ភមានានិ ច មគ្គង្គវចនសាមញ្ញេន សង្គណ្ហិត្វា វុត្តានិ. ឯវញ្ហិ សុត្តន្តវោហារោបិ ទស្សិតោ ហោតិ, ឯវំ បន ទស្សេន្តេន ‘‘មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសេ មគ្គង្គានី’’តិ ឯវំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស បាឋគតស្ស មគ្គង្គសទ្ទស្ស អត្ថភាវេន ឥមានិ ទ្វាទសង្គានិ ន ទស្សេតព្ពានិ. ន ហិ បាឡិយំ មគ្គង្គសទ្ទស្ស មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវោតិ អត្ថោ វត្តព្ពោ. តេហិ សម្មាវាចាទីហិ បដិបក្ខា ចេតនាធម្មា តប្បដិបក្ខភាវតោយេវ ‘‘មិច្ឆាមគ្គង្គានី’’តិ សុត្តេ វុត្តានិ, ន បន មគ្គបច្ចយភាវេន. មគ្គង្គានិ មគ្គបច្ចយភូតានិ ច ឥធ បាឡិយំ ‘‘មគ្គង្គានី’’តិ វុត្តានិ, ន ច អញ្ញំ ឧទ្ធរិត្វា អញ្ញស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ. បរិយាយនិប្បរិយាយមគ្គង្គទស្សនត្ថំ បន ឥច្ឆន្តេន បាឡិគតមគ្គង្គសទ្ទបតិរូបកោ អញ្ញោ មគ្គង្គសទ្ទោ ឧភយបទត្ថោ ឧទ្ធរិតព្ពោ យថា ‘‘អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានី’’តិ (បារា. ៣៨៦, ៤០៥). ឥធ បន ‘‘មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសេ មគ្គង្គានី’’តិ បាឡិគតោយេវ មគ្គង្គសទ្ទោ ឧទ្ធដោ, ន ច អត្ថុទ្ធរណវសេន ទស្សេត្វា អធិប្បេតត្ថនិយមនំ កតំ, តស្មា បាឡិយំ មគ្គង្គសទ្ទស្ស មិច្ឆាវាចាទីនំ អត្ថភាវោ មា ហោតូតិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បវាចាកម្មន្តាជីវវាយាមសតិសមាធិមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសមាធយោតិ ឥមានិ ទ្វាទសង្គានី’’តិ បឋន្តិ. ននុ ឯវំ ‘‘អហេតុកចិត្តុប្បាទវជ្ជេសូ’’តិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ តេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ យថាវុត្តា សន្តិ, យេ វជ្ជេតព្ពា សិយុន្តិ? ន, ឧប្បត្តិដ្ឋាននិយមនត្ថត្តា. អហេតុកចិត្តុប្បាទវជ្ជេស្វេវ ឯតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, នាហេតុកចិត្តុប្បាទេសុ. តត្ថុប្បន្នានិ ទ្វាទសង្គានីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ.

មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២០. វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០. សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោតិ ឯតេន សម្បយោគាសង្កាវត្ថុភូតោ ឧបការកភាវោ វិប្បយុត្តបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ.

វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២១. អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២១. កុសលាទិវសេន បញ្ចវិធោ អត្ថិបច្ចយោ វុត្តោ, ន និព្ពានំ. យោ ហិ អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកោ អត្ថិភាវំ លភិត្វា ឧបការកោ ហោតិ, សោ អត្ថិបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានញ្ច និព្ពានារម្មណានំ ន អត្តនោ អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកំ ហុត្វា អត្ថិភាវលាភេន ឧបការកំ ហោតិ. ឧប្បាទាទិយុត្តានំ វា នត្ថិភាវោបការកតាវិរុទ្ធោ ឧបការកភាវោ អត្ថិបច្ចយតាតិ ន និព្ពានំ អត្ថិបច្ចយោ.

សតិ ច យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេហិ ឯកតោ បុរេតរំ បច្ឆា ច ឧប្បន្នត្តេ សហជាតាទិបច្ចយត្តាភាវតោ អាហ ‘‘អាហារោ ឥន្ទ្រិយញ្ច សហជាតាទិភេទំ ន លភតី’’តិ. តទភាវោ ច ឯតេសំ ធម្មសភាវវសេន ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២២-២៣-២៤. នត្ថិវិគតអវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២-២៣. បច្ចយលក្ខណមេវ ហេត្ថ នានន្តិ ឯតេន នត្ថិវិគតបច្ចយេសុ អត្ថិអវិគតបច្ចយេសុ ច ព្យញ្ជនមត្តេយេវ នានត្តំ, ន អត្ថេតិ ឥទំ យោ បច្ចយោតិ អត្ថោ, តស្មិំ នានត្តំ នត្ថិ, ព្យញ្ជនសង្គហិតេ បច្ចយលក្ខណមត្តេយេវ នានត្តន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

នត្ថិវិគតអវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

‘‘លោភទោសមោហា វិបាកបច្ចយាបិ ន ហោន្តិ, សេសានំ សត្តរសន្នំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយា ហោន្តី’’តិអាទិមបាឋោ. ឯត្ថ ច លោភទោសមោហានំ បច្ចេកំ សត្តរសហិ បច្ចយេហិ បច្ចយភាវោ វុត្តោ, សព្ពេ ហេតូ សហ អគ្គហេត្វា ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវទស្សនត្ថំ អមោហាទីនំ វិសុំ គហិតត្តាតិ ទោសស្សបិ សត្តរសហិ បច្ចយភាវោ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ ទោសស្សបិ គរុករណំ បាឡិយំ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘អកុសលោ បន អារម្មណាធិបតិ នាម លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ វុច្ចតី’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.៤) ឯត្ថាបិ លោភទោសសហគតចិត្តុប្បាទាតិ វត្តព្ពំ សិយា, ន បន វុត្តំ, តស្មា ទោសស្ស អធិបតិបច្ចយតាបិ និវារេតព្ពា. ន ច ‘‘សេសាន’’ន្តិ វចនេន អធិបតិបច្ចយោ និវារិតោ, អថ ខោ សង្គហិតោ បុរេជាតាទីហិ យថាវុត្តេហិ សេសត្តាតិ តន្និវារណត្ថំ ទោសំ លោភមោហេហិ សហ អគ្គហេត្វា វិសុញ្ច អគ្គហេត្វា ‘‘ទោសោ អធិបតិបច្ចយោបិ ន ហោតិ, សេសានំ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយោ ហោតី’’តិ បឋន្តិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន ផោដ្ឋព្ពាយតនស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវំ, សព្ពធម្មានំ យថាយោគំ ហេតាទិបច្ចយភាវញ្ច ទស្សេតិ. ន ហិ ឯតំ ឯកបច្ចយស្ស អនេកបច្ចយភាវទស្សនន្តិ រូបាទីនំ បកតូបនិស្សយភាវោ ច ឯតេន ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុន្នំ ខន្ធានំ ភេទា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទយោតិ ភេទំ អនាមសិត្វា តេ ឯវ គហេត្វា អាហ ‘‘ចតូសុ ខន្ធេសូ’’តិ. មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវា តេហិ ចេវ កម្មាហារបច្ចយេហិ ចាតិ ឯកូនវីសតិធាតិ ឥទមេវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ មិច្ឆាវាចាទយោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ វិយ មគ្គបច្ចយា ហោន្តិ ចេតនាយ មគ្គបច្ចយត្តាភាវតោ. យទិ ច ភវេយ្យ, បញ្ហាវារេ ‘‘កម្មបច្ចយា មគ្គេ តីណី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តស្មា មិច្ឆាវាចាទីនំ មគ្គបច្ចយភាវោ ន វត្តព្ពោ. បដ្ឋានសំវណ្ណនា ហេសា. សេសបច្ចយភាវោ ច ចេតនាយ អនេកបច្ចយភាវវចនេន វុត្តោយេវាតិ ន ឥទំ បឋិតព្ពន្តិ ន បឋន្តិ. ‘‘អហិរិកំ…បេ… មិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចំ វិចិកិច្ឆា’’តិអាទិមបាឋោ, វិចិកិច្ឆា បន អធិបតិបច្ចយោ ន ហោតីតិ តំ តត្ថ អបឋិត្វា ‘‘វិចិកិច្ឆាឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ តតោ អធិបតិបច្ចយំ អបនេត្វា’’តិ ឯវមេត្ថ បឋន្តិ.

‘‘ចត្តារិ មហាភូតានិ អារម្មណ…បេ… បុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ទសធា បច្ចយា ហោន្តិ, បុន តថា ហទយវត្ថូ’’តិ បុរិមបាឋោ, មហាភូតានិ បន វិប្បយុត្តបច្ចយា ន ហោន្តីតិ ‘‘បុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន នវធា បច្ចយា ហោន្តិ, វិប្បយុត្តបច្ចយំ បក្ខិបិត្វា ទសធា វត្ថុ’’ន្តិ បឋន្តិ. ឯត្តកមេវេត្ថ អបុព្ពន្តិ ឯតស្មិំ បុរេជាតបច្ចយេ សហជាតនិស្សយេហិ អបុព្ពំ រូបសទ្ទគន្ធរសាយតនមត្តមេវាតិ អត្ថោ, អារម្មណានិ បនេតានិ អារម្មណបច្ចយធម្មានំ អនេកបច្ចយភាវេ វុត្តានីតិ សព្ពាតិក្កន្តបច្ចយាបេក្ខា ឯតេសំ អបុព្ពតា នត្ថីតិ. ឥន្ទ្រិយាទីសុ អបុព្ពំ នត្ថីតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្សបិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយតោ អបុព្ពស្ស បច្ចយភាវស្ស អភាវំ មញ្ញមានេន អបុព្ពតា ន វុត្តា. តស្ស បន បុរេជាតបច្ចយភាវតោ អបុព្ពតា. កពឡីការាហារស្ស ច បុរេជាតេន សទ្ធិំ សត្តធា បច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ.

អាការោតិ មូលាទិអាការោ. អត្ថោតិ តេនាការេន ឧបការកតា. ‘‘យេនាការេនា’’តិ ឯតស្ស វា អត្ថវចនំ ‘‘យេនត្ថេនា’’តិ. វិបាកហេតូសុយេវ លព្ភតីតិ ឯត្ថ អមោហវិបាកហេតុស្ស អធិបតិបច្ចយភាវោ ច លោកុត្តរវិបាកេយេវ លព្ភតីតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ លព្ភមានាលព្ភមានំ សល្លក្ខេតព្ពំ. វិប្បយុត្តំ អបឋិត្វា ‘‘ឆហាការេហី’’តិ បុរិមបាឋោ, តំ បន បឋិត្វា ‘‘សត្តហាការេហី’’តិ បឋន្តិ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ ហេត្ថ វុច្ចតិ, ន ច យំ អារម្មណំ និស្សយោ ហោតិ, តំ វិប្បយុត្តំ ន ហោតីតិ.

អនន្តរសមនន្តរេសុ យំ កម្មបច្ចយោ ហោតិ, តំ ន អាសេវនបច្ចយោ. យញ្ច អាសេវនបច្ចយោ ហោតិ, ន តំ កម្មបច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បកតូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោវា’’តិ វុត្តំ, កម្មបច្ចយោបិ បន សោ ហោតិ, តស្មា ‘‘កម្មបច្ចយោ ចា’’តិ បឋន្តិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – បកតូបនិស្សយោ យេភុយ្យេន បកតូបនិស្សយោវ ហោតិ, កោចិ បនេត្ថ កម្មបច្ចយោ ច ហោតីតិ. ‘‘អារម្មណបុរេជាតេ បនេត្ថ ឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយតា ន លព្ភតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អារម្មណបុរេជាតន្តិ យទិ កញ្ចិ អារម្មណភូតំ បុរេជាតំ វុត្តំ, អារម្មណភូតស្ស វត្ថុស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយតា លព្ភតីតិ សា ន លព្ភតីតិ ន វត្តព្ពា. អថ បន វត្ថុបុរេជាតតោ អញ្ញំ វត្ថុភាវរហិតារម្មណមេវ ‘‘អារម្មណបុរេជាត’’ន្តិ វុត្តំ, តស្ស និស្សយបច្ចយតា ន លព្ភតីតិ ‘‘និស្សយិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយតា ន លព្ភតី’’តិ វត្តព្ពំ. ឥតោ ឧត្តរិបីតិ បុរេជាតតោ បរតោបីតិ អត្ថោ, ឥតោ វា ឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តតោ និស្សយិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តតោ វា ឧត្តរិ អារម្មណាធិបតិអាទិ ច លព្ភមានាលព្ភមានំ វេទិតព្ពន្តិ អត្ថោ វត្តព្ពោ. កម្មាទីសុ បន លព្ភមានាលព្ភមានំ ន វក្ខតីតិ បុរិមោយេវេត្ថ អត្ថោ អធិប្បេតោ.

‘‘កពឡីការោ អាហារោ អាហារបច្ចយោវា’’តិ បុរិមបាឋោ, អត្ថិអវិគតបច្ចយោបិ បន សោ ហោតិ, តេន ‘‘កពឡីការោ អាហារោ អាហារបច្ចយត្តំ អវិជហន្តោវ អត្ថិអវិគតានំ វសេន អបរេហិបិ ទ្វីហាការេហិ អនេកបច្ចយភាវំ គច្ឆតី’’តិ បឋន្តិ.

‘‘យថានុរូបំ ឈានបច្ចយេ វុត្តានំ ទសន្នំ ហេតុអធិបតីនញ្ចាតិ ឥមេសំ វសេនា’’តិ បុរិមបាឋោ, ‘‘យថានុរូបំ ឈានបច្ចយេ វុត្តានំ មគ្គវជ្ជានំ នវន្នំ ហេតុអធិបតិឈានានញ្ចាតិ ឥមេសំ វសេនា’’តិ បច្ឆិមបាឋោ, តេសុ វិចារេត្វា យុត្តោ គហេតព្ពោ.

សមនន្តរនិរុទ្ធតាយ អារម្មណភាវេន ច សទិសោ បច្ចយភាវោ បច្ចយសភាគតា, វិរុទ្ធបច្ចយតា បច្ចយវិសភាគតា. ‘‘ឥមិនា ឧបាយេនា’’តិ វចនតោ ហេតុអាទីនំ សហជាតានំ សហជាតភាវេន សភាគតា, សហជាតាសហជាតានំ ហេតុអារម្មណាទីនំ អញ្ញមញ្ញវិសភាគតាតិ ឯវមាទិនា ឧបាយេន សភាគតា វិសភាគតា យោជេតព្ពា.

ជនកាយេវ, ន អជនកាតិ ជនកភាវប្បធានាយេវ ហុត្វា បច្ចយា ហោន្តិ, ន ឧបត្ថម្ភកភាវប្បធានាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេសំ ហេតុអាទយោ បច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេហិ វិនា នេវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ច បវត្តន្តីតិ តេសំ ឧភយប្បធានតា វុត្តា. ន ហិ តេ អនន្តរាទយោ វិយ ជននេនេវ បវត្តិំ ករោន្តីតិ.

សព្ពេសំ ឋានំ ការណភាវោ សព្ពដ្ឋានំ, តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ សព្ពដ្ឋានិកា. ឧបនិស្សយំ ភិន្ទន្តេន តយោបិ ឧបនិស្សយា វត្តព្ពា, អភិន្ទិត្វា វា ឧបនិស្សយគ្គហណមេវ កាតព្ពំ. តត្ថ ភិន្ទនំ បកតូបនិស្សយស្ស រូបានំ បច្ចយត្តាភាវទស្សនត្ថំ, អារម្មណានន្តរូបនិស្សយានំ បន បុព្ពេ អារម្មណាធិបតិអនន្តរគ្គហណេហិ គហិតត្តា តេសុ ឯកទេសេន អនន្តរូបនិស្សយេន ឥតរម្បិ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរេជាតបច្ឆាជាតាបិ អសព្ពដ្ឋានិកា អរូបរូបានញ្ញេវ យថាក្កមេន បច្ចយភាវតោតិ ឯត្ថ បុរេជាតបច្ចយោ អនន្តរាទីសុ ឯវ វត្តព្ពោ តំសមានគតិកត្តា, ន ច យុគឡភាវោ បច្ឆាជាតេន សហ កថនេ ការណំ អសព្ពដ្ឋានិកទស្សនមត្តស្ស អធិប្បេតត្តាតិ តំ តត្ថ បឋិត្វា ‘‘បច្ឆាជាតោបិ អសព្ពដ្ឋានិកោ រូបានំយេវ បច្ចយភាវតោ’’តិ បឋន្តិ.

បច្ចយនិទ្ទេសបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុច្ឆាវារោ

១. បច្ចយានុលោមវណ្ណនា

ឯកេកំ តិកទុកន្តិ ឯកេកំ តិកំ ទុកញ្ចាតិ អត្ថោ, ន តិកទុកន្តិ.

បច្ចយា ចេវាតិ យេ កុសលាទិធម្មេ បដិច្ចាតិ វុត្តា, តេ បដិច្ចត្ថំ ផរន្តា កុសលាទិបច្ចយា ចេវាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តេ ច ខោ សហជាតាវា’’តិ. យេហិ បន ហេតាទិបច្ចយេហិ ឧប្បត្តិ វុត្តា, តេ សហជាតាបិ ហោន្តិ អសហជាតាបីតិ. ឯត្ថ បដិច្ចសហជាតវារេហិ សមានត្ថេហិ បដិច្ចសហជាតាភិធានេហិ សមានត្ថំ ពោធេន្តេន ភគវតា បច្ឆិមវារេន បុរិមវារោ, បុរិមវារេន ច បច្ឆិមវារោ ច ពោធិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ បច្ចយនិស្សយវារេសុ សំសដ្ឋសម្បយុត្តវារេសុ ច, ឯវញ្ច និរុត្តិកោសល្លំ ជនិតំ ហោតីតិ.

‘‘តេ តេ បន បញ្ហេ ឧទ្ធរិត្វា បុន កុសលោ ហេតុ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ លិខិតំ. ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០១) បញ្ហាវារបាឋោតិ បមាទលេខា ឯសាតិ បាឡិយំ អាគតបាឋមេវ បឋន្តិ. បុរិមវារេសុ សហជាតនិស្សយសម្បយុត្តបច្ចយភាវេហិ កុសលាទិធម្មេ និយមេត្វា តស្មិំ និយមេ កុសលាទីនំ ហេតុបច្ចយាទីហិ ឧប្បត្តិំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ, ន តត្ថ ‘‘ឥមេ នាម តេ ធម្មា ហេតាទិបច្ចយភូតា’’តិ វិញ្ញាយន្តិ, តស្មា តត្ថ ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យ ហេតុបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៥) ឯវមាទីហិ សង្គហិតេ បដិច្ចត្ថាទិផរណកភាវេ ហេតាទិបច្ចយបច្ចយុប្បន្នេសុ ហេតាទិបច្ចយានំ និច្ឆយាភាវតោ បញ្ហា និជ្ជដា និគ្គុម្ពា ច កត្វា ន វិភត្តា, ឥធ បន ‘‘សិយា កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវមាទីហិ សង្គហិតា ហេតាទិបច្ចយភូតា កុសលាទយោ បច្ចយុប្បន្នា ច និច្ឆិតា, ន កោចិ បុច្ឆាសង្គហិតោ អត្ថោ អនិច្ឆិតោ នាម អត្ថីតិ អាហ ‘‘សព្ពេបិ តេ បញ្ហា និជ្ជដា និគ្គុម្ពា ច កត្វា វិភត្តា’’តិ. បញ្ហា បន ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជនំ សព្ពត្ថ សមានន្តិ ន តំ សន្ធាយ និជ្ជដតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឧប្បត្តិយា បញ្ញាបិតត្តាតិ បុច្ឆាមត្តេនេវ ឧប្បត្តិយា ឋបិតត្តា បកាសិតត្តា, នានប្បការេហិ វា ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ.