នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

បញ្ចបករណ-មូលដីកា

ធាតុកថាបករណ-មូលដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

ធាតុកថាបករណំ ទេសេន្តោ ភគវា យស្មិំ សមយេ ទេសេសិ, តំ សមយំ ទស្សេតុំ, វិភង្គានន្តរំ ទេសិតស្ស បករណស្ស ធាតុកថាភាវំ ទស្សេតុំ វា ‘‘អដ្ឋារសហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពលវិធមនវិសយាតិក្កមនវសេន ទេវបុត្តមារស្ស, អប្បវត្តិករណវសេន កិលេសាភិសង្ខារមារានំ, សមុទយប្បហានបរិញ្ញាវសេន ខន្ធមារស្ស, មច្ចុមារស្ស ច ពោធិមូលេ ឯវ ភញ្ជិតត្តា បរូបនិស្សយរហិតំ និរតិសយំ តំ ភញ្ជនំ ឧបាទាយ ភគវា ឯវ ‘‘មារភញ្ជនោ’’តិ ថោមិតោ. តត្ថ មារេ អភញ្ជេសិ, មារភញ្ជនំ វា ឯតស្ស, ន បររាជាទិភញ្ជនន្តិ មារភញ្ជនោ. មហាវិក្កន្តោ មហាវីរិយោតិ មហាវីរោ.

ខន្ធាទយោ អរណន្តា ធម្មា សភាវដ្ឋេន ធាតុយោ, អភិធម្មកថាធិដ្ឋានដ្ឋេន វាតិ កត្វា តេសំ កថនតោ ឥមស្ស បករណស្ស ធាតុកថាតិ អធិវចនំ. យទិបិ អញ្ញេសុ ច បករណេសុ តេ សភាវា កថិតា, ឯត្ថ បន តេសំ សព្ពេសំ សង្គហាសង្គហាទីសុ ចុទ្ទសសុ នយេសុ ឯកេកស្មិំ កថិតត្តា សាតិសយំ កថនន្តិ ឥទមេវ ឯវំនាមកំ. ឯកទេសកថនមេវ ហិ អញ្ញត្ថ កតន្តិ. ខន្ធាយតនធាតូហិ វា ខន្ធាទីនំ អរណន្តានំ សង្គហាសង្គហាទយោ នយា វុត្តាតិ តត្ថ មហាវិសយានំ ធាតូនំ វសេន ធាតូហិ កថា ធាតុកថាតិ ឯវំ អស្ស នាមំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទ្វិធា តិធា ឆធា អដ្ឋារសធាតិ អនេកធា ធាតុភេទំ បកាសេសីតិ ធាតុភេទប្បកាសនោតិ. តស្សត្ថន្តិ តស្សា ធាតុកថាយ អត្ថំ. អ-ការេ អា-ការស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យំ ធាតុកថ’’ន្តិ វា ឯត្ថ បករណន្តិ វចនសេសោ សត្តន្នំ បករណានំ កមេន វណ្ណនាយ បវត្តត្តាតិ តេន យោជនំ កត្វា តស្ស បករណស្ស អត្ថំ តស្សត្ថន្តិ អ-ការលោបោ វា. តន្តិ តំ ទីបនំ សុណាថ, តំ វា អត្ថំ តំទីបនវចនសវនេន ឧបធារេថាតិ អត្ថោ. សមាហិតាតិ នានាកិច្ចេហិ អវិក្ខិត្តចិត្តា, អត្តនោ ចិត្តេ អាហិតាតិ វា អត្ថោ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. នយមាតិកាវណ្ណនា

១. កោ បនេតស្ស បករណស្ស បរិច្ឆេទោតិ? ន សោ ឥធ វត្តព្ពោ, អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) បករណបរិច្ឆេទោ វុត្តោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. ខន្ធាទីនំ ទេសនា នីយតិ បវត្តីយតិ ឯតេហិ, ខន្ធាទយោ ឯវ វា នីយន្តិ ញាយន្តិ ឯតេហិ បការេហីតិ នយា, នយានំ មាតិកា ឧទ្ទេសោ, នយា ឯវ វា មាតិកាតិ នយមាតិកា. ឯតេសំ បទានំ មូលភូតត្តាតិ ‘‘មូលមាតិកា’’តិ វត្តព្ពានំ សង្គហាសង្គហាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ បទានំ ខន្ធាទិធម្មវិភជនស្ស ឥមស្ស បករណស្ស មូលភូតត្តា និស្សយភូតត្តាតិ អត្ថោ.

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា

២. ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទីហិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ ទស្សិតានិ, បដិច្ចសមុប្បាទវចនេន ច យេសុ ទ្វាទសសុ អង្គេសុ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសទ្ទោ វត្តតិ, តទត្ថានិ ទ្វាទស បទានិ ទស្សិតានីតិ តេសំ តថាទស្សិតានំ សរូបេនេវ ទស្សិតានំ ផស្សាទីនញ្ច បទានំ វសេន អាហ ‘‘បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេនា’’តិ. តត្ថ កម្មុបបត្តិកាមភវាទីនំ ឥធ វិភត្តានំ ភាវនភវនភាវេន ភវេ វិយ សោកាទីនំ ជរាមរណស្ស វិយ អនិដ្ឋត្តា តន្និទានទុក្ខភាវេន ច ជរាមរណេ អន្តោគធតាយ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទ្វាទសបទតា ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថ ច បាឡិយំ ភិន្ទិត្វា អវិស្សជ្ជិតានម្បិ សតិបដ្ឋានាទីនំ ភិន្ទិត្វា គហណំ ករោន្តោ តេសំ ភិន្ទិត្វាបិ វិស្សជ្ជិតព្ពតំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

នយមាតិកាទិកា លក្ខណមាតិកន្តា មាតិកា បករណន្តរាសាធារណតាយ ធាតុកថាយ មាតិកា នាម, តស្សា អព្ភន្តរេ វុត្តោ វិភជិតព្ពានំ ឧទ្ទេសោ អព្ភន្តរមាតិកា នាមាតិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ អវត្វាតិ យថា ‘‘សព្ពាបិ…បេ… មាតិកា’’តិ អយំ ធាតុកថាមាតិកតោ ពហិទ្ធា វុត្តា, ឯវំ អវត្វាតិ អត្ថោ. ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេយេវាតិ ច ធាតុកថាមាតិកាយ អព្ភន្តរេយេវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តទាវេណិកមាតិកាអព្ភន្តរេ ហិ ឋបិតា តស្សាយេវ អព្ភន្តរេ ឋបិតាតិ វុត្តា. អថ វា ឯវំ អវត្វាតិ យថា ‘‘សព្ពាបិ…បេ… មាតិកា’’តិ ឯតេន វចនេន ធាតុកថាតោ ពហិភូតា កុសលាទិអរណន្តា មាតិកា បករណន្តរគតា វុត្តា, ឯវំ អវត្វាតិ អត្ថោ. ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេយេវាតិ ច ឥមស្ស បករណស្ស អព្ភន្តរេ ឯវ សរូបតោ ទស្សេត្វា ឋបិតត្តាតិ អត្ថោ. សព្ពស្ស អភិធម្មស្ស មាតិកាយ អសង្គហិតត្តា វិកិណ្ណភាវេន បកិណ្ណកតា វេទិតព្ពា.

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

៣. នយានំ បវត្តិទ្វារភូតា សង្គហាសង្គហវិយោគីសហយោគីធម្មា នយមុខានីតិ តេសំ ឧទ្ទេសោ នយមុខមាតិកា. ចុទ្ទសបិ ហិ សង្គហាសង្គហសម្បយោគវិប្បយោគានំ វោមិស្សកតាវសេន បវត្តាតិ យេហិ តេ ចត្តារោបិ ហោន្តិ, តេ ធម្មា ចុទ្ទសន្នម្បិ នយានំ មុខានិ ហោន្តីតិ. តត្ថ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទាទីសុ សច្ចាទីហិបិ យថាសម្ភវំ សង្គហាសង្គហោ យទិបិ វុត្តោ, សោ បន សង្គាហកភូតេហិ តេហិ វុត្តោ, ន សង្គហភូតេហិ, សោបិ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិអាទិនា បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មុទ្ធារេ តត្ថាបិ ខន្ធាទីហេវ សង្គហេហិ និយមេត្វា វុត្តោ, តស្មា ‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មុទ្ធារេបិ បន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ ច រូបក្ខន្ធាទីនំ អរណន្តានំ យថាសម្ភវំ សម្បយោគវិប្បយោគា ចតូហេវ ខន្ធេហិ ហោន្តីតិ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ,ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ វុត្តំ.

ននុ ច វិប្បយោគោ រូបនិព្ពានេហិបិ ហោតិ, កស្មា ‘‘ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ វុត្តន្តិ? រូបនិព្ពានេហិ ភវន្តស្សបិ ចតូហេវ ភាវតោ. ន ហិ រូបំ រូបេន និព្ពានេន វា វិប្បយុត្តំ ហោតិ, និព្ពានំ វា រូបេន, ចតូហេវ បន ខន្ធេហិ ហោតីតិ ចតុន្នំ ខន្ធានំ រូបនិព្ពានេហិ វិប្បយោគោបិ វិប្បយុជ្ជមានេហិ ចតូហិ ខន្ធេហិ និយមិតោ តេហិ វិនា វិប្បយោគាភាវតោ. សោ ចាយំ វិប្បយោគោ អនារម្មណស្ស, អនារម្មណអនារម្មណមិស្សកេហិ មិស្សកស្ស ច ន ហោតិ, អនារម្មណស្ស បន មិស្សកស្ស ច សារម្មណេន, សារម្មណស្ស សារម្មណេន អនារម្មណេន មិស្សកេន ច ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា

៤. សង្គហោយេវ សង្គហនយោ. សភាគោ. វិសភាគោតិ ឯតស្ស ‘‘តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ’’តិ ឯតេន, ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ ឯតេនបិ វិសុំ យោជនា កាតព្ពា. តេន សង្គហោ អសង្គហោ ច សភាគោ វិសភាគោ ច ភាវោ, តថា សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ចាតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. យស្ស វា សង្គហោ ច អសង្គហោ ច, សោ ធម្មោ សភាគោ វិសភាគោ ច, តថា យស្ស សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ច, សោបិ សភាគោ វិសភាគោ ចាតិ. តត្ថ យេន រូបក្ខន្ធោ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ធម្មា គណនំ គច្ឆន្តិ, សោ រុប្បនាទិកោ សមានភាវោ សង្គហេ សភាគតា, ឯកុប្បាទាទិកោ សម្បយោគេ វេទិតព្ពោ.

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. ឯវំ ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តាតិ ‘‘សព្ពាបិ…បេ… មាតិកា’’តិ ឯតេន ឋបនាការេន ពហិ បិដ្ឋិតោ ឋបិតត្តាតិ អត្ថោ. ឯតេន វា ឋបនាការេន កុសលាទីនំ អរណន្តានំ ឥធ អដ្ឋបេត្វា ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ បករណន្តរមាតិកាយ ឥមស្ស បករណស្ស មាតិកាភាវេន ឋបិតត្តា តថា បកាសិតត្តាតិ អត្ថោ.

សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីសុ សង្គហោ ឯកវិធោវ, សោ កស្មា ‘‘ចតុព្ពិធោ’’តិ វុត្តោតិ? សង្គហោតិ អត្ថំ អវត្វា អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ វុត្តត្តា. សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីសុ សទ្ទេសុ សង្គហសទ្ទោ តាវ អត្តនោ អត្ថវសេន ចតុព្ពិធោតិ អយញ្ហេត្ថត្ថោ. អត្ថោបិ វា អនិទ្ធារិតវិសេសោ សាមញ្ញេន គហេតព្ពតំ បត្តោ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិអាទីសុ ‘‘សង្គហោ’’តិ វុត្តោតិ ន កោចិ ទោសោ. និទ្ធារិតេ ហិ វិសេសេ តស្ស ឯកវិធតា សិយា, ន តតោ បុព្ពេតិ. ជាតិសទ្ទស្ស សាបេក្ខសទ្ទត្តា ‘‘ជាតិយា សង្គហោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អត្តនោ ជាតិយា’’តិ វិញ្ញាយតិ សម្ពន្ធារហស្ស អញ្ញស្ស អវុត្តត្តាតិ ជាតិសង្គហោតិ រូបកណ្ឌេ វុត្តោ សជាតិសង្គហោ វុត្តោ ហោតិ.

ឯត្ថ នយមាតិកាយ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ, សម្បយោគោ វិប្បយោគោ’’តិ ឥមេ ទ្វេ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វា សាមញ្ញេន ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយឧទ្ទេសា, អវសេសា និទ្ធារេត្វា. ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ហិ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិតំ អសង្គហិត’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស អសង្គហិតសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សង្គហិតវិសេសវិសិដ្ឋោ យោ អសង្គហិតោ ធម្មវិសេសោ, តន្និស្សិតោ អសង្គហិតតាសង្ខាតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ, ‘‘សង្គហិតេនា’’តិ ច វិសេសនេ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ តតិយាទីសុ ទសមាវសានេសុ នយុទ្ទេសេសុ ឆដ្ឋវជ្ជេសុ. តេសុបិ ហិ វុត្តនយេន ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ កត្វា តត្ថ តត្ថ អន្តិមបទសទិសេន តតិយបទេន បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ. តត្ថ ចតុត្ថបញ្ចមេសុ កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ, សត្តមាទីសុ ច ចតូសុ សហយោគេ ទដ្ឋព្ពោ, ន ទុតិយតតិយេសុ វិយ សមានាធិករណេ វិសេសនេ. តត្ថ ហិ សភាវន្តរេន សភាវន្តរស្ស វិសេសនំ កតំ, ឯតេសុ ធម្មន្តរេន ធម្មន្តរស្សាតិ. ឯកាទសមាទីសុ បន ចតូសុ អាទិបទេនេវ ធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ កត្វា ឥតរេហិ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយា ឧទ្ទិដ្ឋា. វិសេសនេ ឯវ ចេត្ថ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានញ្ហិ និស្សយភូតា ធម្មា សង្គហិតតាទិវិសេសេន ករណភូតេន សម្បយុត្តវិប្បយុត្តាទិភាវំ អត្តនោ វិសេសេន្តីតិ.

វិកប្បតោតិ វិវិធកប្បនតោ, វិភាគតោតិ អត្ថោ. សន្និដ្ឋានវសេនាតិ អធិមោក្ខសម្បយោគវសេន. សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា ច សព្ពេ ច ចិត្តុប្បាទា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទា, តេសំ សាធារណវសេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អធិមោក្ខោ ហិ សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តានំ ចិត្តុប្បាទានំ សាធារណវសេន វុត្តោ, ឥតរេ សព្ពេសន្តិ. តត្ថ សាធារណា បសដា បាកដា ចាតិ អាទិតោ បរិគ្គហេតព្ពា, តស្មា តេសំ សង្គហាទិបរិគ្គហត្ថំ ឧទ្ទេសោ កតោ, អសាធារណាបិ បន បរិគ្គហេតព្ពាវាតិ តេសុ មហាវិសយេន អញ្ញេសម្បិ សង្គហាទិបរិគ្គហំ ទស្សេតុំ អធិមោក្ខោ ឧទ្ទិដ្ឋោ. ‘‘សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា’’តិ ច ធម្មសង្គហវណ្ណនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ ច វចនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សន្និដ្ឋានវសេន យេ វុត្តា, តេសំ សព្ពេសំ សាធារណតោតិ បន អត្ថេ សតិ សាធារណាសាធារណេសុ វត្តព្ពេសុ យោ អសាធារណេសុ មហាវិសយោ អធិមោក្ខោ, តស្ស វសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណតោ ផស្សាទយោ សព្ពសាធារណាតិ អធិមោក្ខោ ច អសាធារណេសុ មហាវិសយោតិ កត្វា វុត្តោ អញ្ញស្ស តាទិសស្ស អភាវាតិ អយមធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ.

ជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ រូបមិស្សកត្តា ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ចិត្តេកគ្គតា បន អសមាធិសភាវា សាមញ្ញសទ្ទេនេវ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ ច សមាធិសភាវា វិសេសសទ្ទវចនីយំ អញ្ញំ ព្យាបេតព្ពំ និវត្តេតព្ពញ្ច នត្ថីតិ អនញ្ញព្យាបកនិវត្តកសាមញ្ញវិសេសទីបនតោ តស្សេវ ធម្មស្ស ភេទទីបកេហិ វត្តព្ពា, ន សុខាទិសភាវា វេទនា វិយ វុត្តលក្ខណវិបរីតេហិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហេវ, តស្មា ‘‘ចិត្តេកគ្គតា’’តិ អយំ សាមញ្ញសទ្ទោ សមាធិសភាវេ វិសេសសទ្ទនិរបេក្ខោ បវត្តមានោ សយមេវ វិសេសសទ្ទមាបជ្ជិត្វា អសមាធិសភាវមេវ បកាសេយ្យ, ឥតរោ ច សមាធិសភាវមេវាតិ ទ្វិធា ភិន្នា ចិត្តេកគ្គតា អសាធារណា ចេវ អប្បវិសយា ចាតិ ឥធ ឧទ្ទេសំ ន អរហតិ. អភិន្នាបិ វា ផស្សាទីនំ វិយ បាកដត្តាភាវតោ អញ្ញធម្មនិស្សយេន វត្តព្ពតោ ច សា ជីវិតញ្ច ន អរហតីតិ ន ឧទ្ទិដ្ឋាតិ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. បឋមនយោ សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា

១. ខន្ធបទវណ្ណនា

៦. ខន្ធាយតនធាតុយោមហន្តរេ អភិញ្ញេយ្យធម្មភាវេន វុត្តា, តេសំ បន សភាវតោ អភិញ្ញាតានំ ធម្មានំ បរិញ្ញេយ្យតាទិវិសេសទស្សនត្ថំ សច្ចានិ, អធិបតិយាទិកិច្ចវិសេសទស្សនត្ថំ ឥន្ទ្រិយាទីនិ ច វុត្តានីតិ សច្ចាទិវិសេសោ វិយ សង្គហាសង្គហវិសេសោ ច អភិញ្ញេយ្យនិស្សិតោ វុច្ចមានោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ ‘‘តីហិ សង្គហោ. តីហិ អសង្គហោ’’តិ នយមុខមាតិកា ឋបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចតូហី’’តិ វុត្តា សម្បយោគវិប្បយោគា ច អភិញ្ញេយ្យនិស្សយេន ខន្ធាទីហេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិតាតិ. រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេនាតិ យេ ធម្មា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ រូបក្ខន្ធភាវេន សភាគតា ហោតីតិ រូបក្ខន្ធភាវសង្ខាតេន, រូបក្ខន្ធវចនសង្ខាតេន វា គណនេន សង្គហំ គណនំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យញ្ហិ កិញ្ចី’’តិអាទិ. រូបក្ខន្ធោតិ ហិ សង្គហិតព្ពធម្មោ ទស្សិតោ. យេន សង្គហេន សង្គយ្ហតិ, តស្ស សង្គហស្ស ទស្សនំ ‘‘ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ វចនំ. បញ្ចសុ ខន្ធគណនេសុ ឯកេន ខន្ធគណនេន គណិតោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. យស្មា ច ខន្ធាទិវចនេហិ សង្គហោ វុច្ចតិ, តស្មា ឧបរិ ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិអាទិំ វក្ខតីតិ.

អសង្គហនយនិទ្ទេសេតិ ឥទំ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ ឯតស្សេវ នយស្ស ឯកទេសនយភាវេន វុត្តំ, ន នយន្តរតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. រូបក្ខន្ធមូលកាយេវ ចេត្ថ ទុកតិកចតុក្កា ទស្សិតាតិ ឯតេន វេទនាក្ខន្ធមូលកា បុរិមេន យោជិយមានេ វិសេសោ នត្ថីតិ បច្ឆិមេហេវ យោជេត្វា តយោ ទុកា ទ្វេ តិកា ឯកោ ចតុក្កោ, សញ្ញាក្ខន្ធមូលកា ទ្វេ ទុកា ឯកោ តិកោ, សង្ខារក្ខន្ធមូលកោ ឯកោ ទុកោតិ ឯតេ លព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. តេសំ បន ភេទតោ បញ្ចកបុច្ឆាវិស្សជ្ជនានន្តរំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ សំខិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, វុត្តនយេន វា សក្កា ញាតុន្តិ បាឡិំ ន អារោបិតន្តិ.

អាយតនបទាទិវណ្ណនា

៤០. យស្មា ច ទុកតិកេសូតិ យទិបិ ឯកកេបិ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ, ឯកកេ បន សទិសវិស្សជ្ជនានំ ចក្ខុន្ទ្រិយសោតិន្ទ្រិយសុខិន្ទ្រិយាទីនំ ទុកាទីសុ អសទិសវិស្សជ្ជនំ ទិដ្ឋំ. ន ហេត្ថ ចក្ខុសោតចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកានំ អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនំ, នាបិ ទុកេហិ តិកស្ស, ឥធ បន ទុក្ខសមុទយទុក្ខមគ្គទុកានំ អញ្ញមញ្ញំ តិកេន ច សទិសំ វិស្សជ្ជនន្តិ ទុកតិកេស្វេវ សទិសវិស្សជ្ជនតំ សមុទយានន្តរំ មគ្គសច្ចស្ស វចនេ ការណំ វទតិ.

៦. បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

៦១. ‘‘បុច្ឆំ អនារភិត្វា អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេន, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ លិខិតព្ពេបិ បមាទវសេន ‘‘អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ ឥទំ ន លិខិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សរូបេកសេសំ វា កត្វា អវិជ្ជាវចនេន អវិជ្ជាវិស្សជ្ជនំ ទស្សិតន្តិ. សព្ពម្បិ វិបាកវិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ វិបាកគ្គហណេន វិសេសនំ ន កាតព្ពំ. កុសលាទីនម្បិ ហិ វិញ្ញាណានំ ធាតុកថាយំ សង្ខារបច្ចយាវិញ្ញាណាទិបទេហិ សង្គហិតតា វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិ ឥមស្ស វិស្សជ្ជនាសទិសេន តេសំ វិស្សជ្ជនេន ទស្សិតា, ឥធ ច នាមរូបស្ស ឯកាទសហាយតនេហិ សង្គហវចនេន អកម្មជានម្បិ សង្គហិតតា វិញ្ញាយតីតិ.

៧១. ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានានំ ជាយមានាទិភាវមត្តត្តា ជាតិជរាមរណានិ បរមត្ថតោ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា អនុបលព្ភមានានិ បរមត្ថានំ សភាវមត្តភូតានិ, តានិ រូបស្ស និព្ពត្តិបាកភេទភូតានិ រុប្បនភាវេន គយ្ហន្តីតិ រូបក្ខន្ធធម្មសភាគានិ, អរូបានំ បន និព្ពត្តិអាទិភូតានិ រូបកលាបជាតិអាទីនិ វិយ សហុប្បជ្ជមានចតុក្ខន្ធកលាបនិព្ពត្តិអាទិភាវតោ ឯកេកភូតានិ វេទិយនសញ្ជាននវិជាននេហិ ឯកន្តបរមត្ថកិច្ចេហិ អគយ្ហមានានិ សង្ខតាភិសង្ខរណេន អនេកន្តបរមត្ថកិច្ចេន គយ្ហន្តីតិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មសភាគានិ, តថា ទុវិធានិបិ តានិ ចក្ខាយតនាទីហិ ឯកន្តបរមត្ថកិច្ចេហិ អគយ្ហមានានិ និស្សត្តដ្ឋេន ធម្មាយតនធម្មធាតុធម្មេហិ សភាគានិ, តេន តេហិ ខន្ធាទីហិ សង្គយ្ហន្តីតិ ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហី’’តិអាទិមាហ.

បឋមនយសង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. សង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ យំ តំ ឧទ្ទេសេ អសង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច សង្គហិតតាវិសិដ្ឋំ អសង្គហិតំ ធម្មជាតំ និទ្ធារិតំ, តទេវ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ អាហ. សព្ពត្ថ ខន្ធាទិសង្គហសាមញ្ញានំ និច្ចំ វិសេសាបេក្ខត្តា ភេទនិស្សិតត្តា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនា សុទ្ធា. តត្ថ សង្គហិតេនអសង្គហិតវចនមត្តេន ធម្មវិសេសស្ស និទ្ធារិតត្តា តីសុ សង្គហេសុ ឯកេន ទ្វីហិ វា យេ សង្គហិតា ហុត្វា អញ្ញេហិ អសង្គហិតា, តេយេវ ធម្មា ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ ឯត្តកេនេវ ទស្សេតព្ពា សិយុំ, តេសំ បន ឯវំវិធានំ អសម្ភវា នយមាតិកាយ ច អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាបេក្ខត្តា ឧទ្ទេសេបិ យំ យំ រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ សង្គាហកំ, តំ តំ អបេក្ខិត្វា សង្គហិតេនអសង្គហិតំ និទ្ធារិតន្តិ វិញ្ញាយតីតិ តេន តេន សង្គាហកេន យថានិទ្ធារិតំ ធម្មំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតនេនា’’តិអាទិមាហ. យត្ថ ហិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ នត្ថិ, តស្មិំ បឋមនយេ ឆដ្ឋនយេ ច បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវេន, ឥតរេសុ ច យំ យំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពំ និទ្ធារិតំ, តស្ស តស្ស និយាមកភាវេន រូបក្ខន្ធាទយោ អរណន្តា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ.

តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… ផោដ្ឋព្ពធាតុយា’’តិ កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘ខន្ធសង្គហេន អាយតនសង្គហេន ធាតុសង្គហេនា’’តិ ករណត្ថេ. ឯត្ថ ច យេន យេន សង្គាហកេន ខន្ធាទិសង្គហេសុ តេន តេន សង្គហេតព្ពាសង្គហេតព្ពំ អញ្ញំ អត្ថិ, តំ តទេវ សង្គាហកាសង្គាហកភាវេន ឧទ្ធដំ. រូបក្ខន្ធេន បន ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទីហិ, ន ច សោ ឯវ តស្ស សង្គាហកោ អសង្គាហកោ វា ហោតិ. យញ្ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តញ្ច ន តស្សេវ តេន សង្គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តំ, រូបក្ខន្ធភាវេន បន រូបក្ខន្ធវចនេន វា គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បកាសិតោយមត្ថោ.

យទិ ច សោ ឯវ តេន សង្គយ្ហេយ្យ, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ – ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន សង្គហិតា ធាតុសង្គហេន សង្គហិតា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ, តស្មា យថា ចិត្តំ ចិត្តេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តញ្ច ន ហោតិ, ឯវំ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតោ អសង្គហិតោ ច ន ហោតិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទយោ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ. ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ វិសភាគោ ចាតិ. តេនេវ ន ឯកទេសា វិយ សមុទាយស្ស, សមុទាយោ ឯកទេសានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា រូបក្ខន្ធោ ចក្ខាយតនាទីនំ, ធម្មាយតនំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ, សរណា ធម្មា ចតុន្នំ ខន្ធានំ. សមុទាយន្តោគធានញ្ហិ ឯកទេសានំ ន វិភាគោ អត្ថិ, យេន តេ សមុទាយស្ស សមុទាយោ ច តេសំ សភាគោ វិសភាគោ ច សិយាតិ, តថា ន សមុទាយោ ឯកទេសសភាគវិសភាគានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា ធម្មាយតនំ សុខុមរូបសភាគស្ស វេទនាទិវិសភាគស្ស ច រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស ខន្ធសង្គហេន, ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបជីវិតសភាគវិសភាគស្ស រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស សង្ខារក្ខន្ធេកទេសស្ស ច ជីវិតវជ្ជស្ស ខន្ធសង្គហេនេវ. ន ហិ ឯកទេសសភាគំ សមុទាយសភាគំ, នាបិ ឯកទេសវិសភាគំ សមុទាយវិសភាគន្តិ, តស្មា សតិបិ អត្តតោ អត្តនិ អន្តោគធតោ អត្តេកទេសសភាគតោ ច អញ្ញស្ស អសង្គាហកត្តេ សង្គាហកត្តមេវ ឯតេសំ នត្ថិ, យេន សង្គហិតស្ស អសង្គាហកា សិយុន្តិ សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ឯវរូបានំ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ.

យំ បន ‘‘ធម្មាយតនំ អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ចតូហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៥), ‘‘ចក្ខាយតនញ្ច សោតាយតនញ្ច ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៦) ច វុត្តំ, ន តេន ឯកទេសានំ សមុទាយសង្គាហកត្តំ, សមុទាយស្ស ច ឯកទេសសង្គាហកត្តំ ទស្សេតិ, ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហិ បន ធម្មាយតនស្ស គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវេន បញ្ចធា ភិន្នតំ, ចក្ខាយតនាទីនំ ឯកក្ខន្ធគណនេន គណេតព្ពតាយ ឯកវិធតញ្ច ទស្សេតិ. សង្គាហកាសង្គាហកនិរបេក្ខានំ គណេតព្ពាគណេតព្ពានំ តំតំគណនេហិ គណនទស្សនមត្តមេវ ហិ បឋមនយោ កម្មករណមត្តសព្ភាវា, ទុតិយាទយោ បន សង្គាហកាសង្គាហកេហិ សង្គហិតាសង្គហិតានំ អគណនាទិទស្សនានិ កត្តុករណកម្មត្តយសព្ភាវា. តថា បឋមនយេ តថា តថា គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវសង្ខាតោ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ សភាគវិសភាគតា, ទុតិយាទីសុ យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ សង្គាហកសង្គហេតព្ពានំ សមានក្ខន្ធាទិភាវោ សភាគតា, តទភាវោ ច វិសភាគតា. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ ឯវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ.

សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយសទិសានិ បន តេហិ សង្គហេតព្ពមេវ អត្ថិ, ន សង្គហិតំ អសង្គហេតព្ពន្តិ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ន ឧទ្ធដានិ. ទុក្ខសច្ចសទិសានិ តេហិ វិសភាគសមុទាយភូតេហិ អនេកក្ខន្ធេហិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពំ, ឥតរេហិ អសង្គហេតព្ពញ្ច នត្ថីតិ សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តាភាវតោ. ឯវំ សង្គាហកត្តាភាវតោ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឧភយាភាវតោ ច យថាវុត្តសទិសានិ អនុទ្ធរិត្វា សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តភាវតោ ចក្ខាយតនាទីនេវ ឧទ្ធដានីតិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ ចក្ខាយតនវជ្ជា រូបធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា, ន រូបក្ខន្ធោតិ. ន ហិ ឯកទេសោ សមុទាយសង្គាហកោតិ ទស្សិតមេតន្តិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ខន្ធបទេនាតិ ខន្ធបទសង្គហេនាតិ អត្ថោ, ន សង្គាហកេនាតិ. ‘‘កេនចិ សង្គាហកេនា’’តិ ឥទំ បន អានេត្វា វត្តព្ពំ. តំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ ន យុជ្ជតីតិ តំ វិស្សជ្ជនំ រូបក្ខន្ធាទីសុ សង្គាហកេសុ ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ. រូបក្ខន្ធេន ហិ…បេ… សង្គហិតោតិ ឯតេន នយេន ចក្ខាយតនេន រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ, សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថីតិ ឯវំ ចក្ខាយតនាទីនិបិ ន គហេតព្ពានីតិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ. ន ហិ អញ្ញមត្តនិវារណំ ឯវសទ្ទស្ស អត្ថោ, អថ ខោ សង្គាហកតោ អញ្ញនិវារណំ. សោ ចាតិអាទិ ច ន និរបេក្ខវចនំ, អថ ខោ សង្គាហកាបេក្ខន្តិ. កថំ? រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោតិ យថា ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនតោ អញ្ញម្បិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ ហោតិ, ន ឯវំ រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធតោ អញ្ញំ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ សិយា, រូបក្ខន្ធេន បន រូបក្ខន្ធោវ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតោតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ. សិយា បនេតំ ‘‘សោ ឯវ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតោ ហោតូ’’តិ, តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធស្ស វា តទេកទេសានំ វា ចក្ខាទីនំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ន ហោតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោតិ យុជ្ជតិ, ន រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធស្ស តទេកទេសានំ វា អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតតាយ. ន ហិ សា សង្គហិតតា អត្ថិ. យទិ សិយា, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធោបិ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា. តេន ហិ តីហិបិ សង្គហេហិ រូបក្ខន្ធោ តទេកទេសោ វា សង្គហិតា សិយុំ, អត្ថិ ច តេសំ វិប្បយុត្តតាតិ.

ឯវំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ, អញ្ញានិ ចាតិ ឯត្ថាបិ ចក្ខាយតនាទីហិ វិយ ឯតេហិ អញ្ញេហិ ច សង្គហិតានំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ អញ្ញានិ ច យថា វា តថា វា ឯតានិ វិយ អយុជ្ជមានវិស្សជ្ជនត្តា ឯវរូបានិ បទានិ សង្គាហកភាវេន ន គហិតានីតិ អធិប្បាយោ.

តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ’’តិ, តំ តេនេវ តស្ស សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តាភាវទស្សនេន និវារិតំ. យញ្ហេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ វុត្តំ, តញ្ច សតិបិ សង្គហិតត្តេ អសង្គហិតតាយ អភាវតោតិ វិញ្ញាយមានំ សមុទយសច្ចាទីសុ យុជ្ជេយ្យ សតិ តេហិ សង្គហិតេ តទសង្គហិតត្តាភាវតោ. រូបក្ខន្ធាទីហិ បន សង្គហិតមេវ នត្ថិ, កុតោ តស្ស អសង្គហិតតា ភវិស្សតិ, តស្មា សង្គាហកត្តាភាវោ ឯវេត្ថ អគ្គហណេ ការណន្តិ យុត្តំ. សង្គហិតត្តាភាវេន អសង្គហិតត្តំ យទិបិ រូបក្ខន្ធាទិនា អត្តនោ អត្តនិ អន្តោគធស្ស អត្តេកទេសសភាគស្ស ច នត្ថិ, អញ្ញស្ស បន អត្ថីតិ ន ទុក្ខសច្ចាទីសុ វិយ ឧភយាភាវោ ចេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ ភវិតុំ យុត្តោតិ. ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីនញ្ច ខន្ធចតុក្កទុកាទិសង្គាហកត្តេ សតិ ន តេសំ សង្គហិតានំ តេហិ ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតតា នត្ថីតិ អសង្គហិតតាយ អភាវោ អនេកន្តិកោ, តស្មា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អគ្គហិតានំ អគ្គហណេ, គហិតានញ្ច គហណេ ការណំ វេទិតព្ពន្តិ.

អនិទស្សនំ បុនទេវ សប្បដិឃន្តិ ឯត្ថ អនិទស្សនន្តិ ឯតេន ‘‘សនិទស្សនសប្បដិឃ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តេន សប្បដិឃសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជេត្វា អនិទស្សនសប្បដិឃា ទស្សិតា. បុនទេវាតិ ឯតេន តត្ថេវ អវិសិដ្ឋំ សនិទស្សនបទំ និវត្តេត្វា គណ្ហន្តោ សនិទស្សនទុកបទំ ទស្សេតិ. ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនមេវេកំ សង្គហិត’’ន្តិ ឥទំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនំ អាយតនសង្គហេន សង្គហិត’’ន្តិ ច ‘‘អសង្គហិត’’ន្តិ ច វត្តព្ពន្តិ ទស្សិតោយំ នយោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ តស្សេវ សមុទាយេកទេសានញ្ច សង្គាហកសង្គហិតន្តិ វចនេសុ អសង្គាហកអសង្គហិតន្តិ វចនេសុ ច តទវត្តព្ពតា យោជេតព្ពា. អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ ចក្ខាយតនាទីហិ អសង្គហិតានីតិ ន វុច្ចន្តិ, ន សង្គាហកត្តាភាវតោតិ.

ទុតិយនយសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយនយោ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧៩. អសង្គហិតេនសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធេន ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតេសុ វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ និព្ពានស្ស ច សុខុមរូបេន សហ អាយតនធាតុសភាគត្តេ សតិបិ ន សុខុមរូបមេវ រូបក្ខន្ធោតិ រូបក្ខន្ធេន អាយតនធាតុសភាគត្តំ នត្ថិ, តស្មា ន តេន តានិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតានិ. ន កេវលំ សង្គហិតានេវ, អសង្គហិតានិបិ តេន តានិ តេហិ សង្គហេហិ ន ហោន្តេវ តទេកទេសេន សុខុមរូបេន អាយតនធាតុសភាគត្តា, សង្គហិតាភាវោ ឯវ បន ឥធាធិប្បេតោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីហិ បន អសង្គហិតា ន តេ តេហិ កថញ្ចិ សម្មិស្សាតិ សព្ពថា តេ តេហិ ន សង្គហិតា. ទុក្ខសច្ចាទីហិ ច បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតេហិ ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតំ និព្ពានំ រូបក្ខន្ធេន វិយ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតំ តេហិ ន ហោតិ, តស្មា សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ឯវរូបានំ អសង្គាហកភាវេន អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, សនិព្ពានបញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតានំ បន អព្យាកតធម្មាទីនំ អសង្គាហកត្តាភាវតោវ. ន ហិ តំ កញ្ចិ អត្ថិ, យស្ស តេ ខន្ធសង្គហេន អសង្គាហកា សិយុំ, ន ច អត្តនោ ឯកទេសោ អត្តេកទេសសភាគោ ច អត្តនា អសង្គហិតោ ហោតីតិ អត្តនា អសង្គហិតសង្គាហកត្តា បន វេទនាក្ខន្ធាទីនំ គហណំ កតន្តិ.

យំ បន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘យេ ធម្មាយតនេន សង្គហិតា’’តិ, តំ ន សក្កា វត្តុំ. ធម្មាយតនេន ហិ ន កោចិ ធម្មោ កេនចិ សង្គហេន សង្គហិតោ អត្ថិ វិសភាគក្ខន្ធនិព្ពានសមុទាយត្តា, ខន្ធសង្គហេន សយមេវ អត្តនោ សង្គាហកំ ន ហោតីតិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ ច សង្គាហកត្តាភាវតោតិ ទស្សិតោយំ នយោតិ ឯតស្ស ធម្មាយតនគណនេន គណិតាតិ អត្ថោ. យានិ…បេ… គហិតានីតិ ឯតេន វិញ្ញាណសម្មិស្សំ ធម្មាយតនេកទេសំ ទីបេន្តានិ ឥទ្ធិបាទាទិបទានិ, ឱឡារិករូបសម្មិស្សំ ទីបេន្តានិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ, សព្ពេន សព្ពំ ធម្មាយតនំ អទីបេន្តានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទិបទានិ, សកលធម្មាយតនទីបកានិ ធម្មាយតនាទិបទានិ ច វជ្ជេត្វា ធម្មាយតនេកទេសំ អញ្ញាយតនេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តានិ គហិតានីតិ ទស្សេតិ.

តតិយនយអសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថនយោ សង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩១. សង្គហិតេនសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ យស្មា យថា ទុតិយតតិយនយា តិណ្ណំ សង្គហានំ សង្គហណាសង្គហណប្បវត្តិវិសេសេន ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិតំ, អសង្គហិតេន សង្គហិត’’ន្តិ ច ឧទ្ទិដ្ឋា, នេវំ ចតុត្ថបញ្ចមា. សង្គហណប្បវត្តិយា ឯវ ហិ សង្គហិតេន សង្គហិតំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, អសង្គហណប្បវត្តិយា ឯវ ច អសង្គហិតេន អសង្គហិតន្តិ, តស្មា សង្គហណប្បវត្តិវិសេសវិរហេ សង្គហិតធម្មាសង្គហិតធម្មវិសេសេ និស្សិតា ឯតេ ទ្វេ នយាតិ ឯត្ថ កេនចិ សង្គហិតេន ធម្មវិសេសេន បុន សង្គហិតោ ធម្មវិសេសោ សង្គហិតេន សង្គហិតោ សង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពោ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ច, តមេវ តាវ យថានិទ្ធារិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… សង្គហិតា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… សង្គហិតា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច យេ តីហិបិ សង្គហេហិ ន សង្គាហកា រូបក្ខន្ធវិញ្ញាណក្ខន្ធធម្មាយតនទុក្ខសច្ចាទីនិ វិយ, យេ ច ទ្វីហាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គាហកា ចក្ខាយតនាទីនិ វិយ, យេ ច ឯកេន ខន្ធសង្គហេនេវ ធាតុសង្គហេនេវ ច ន សង្គាហកា វេទនាទិក្ខន្ធនិរោធសច្ចជីវិតិន្ទ្រិយាទីនិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ វិយ ច, តេ ធម្មា សង្គាហកត្តាភាវសព្ភាវា សង្គាហកភាវេន ន ឧទ្ធដា, តីហិបិ បន សង្គហេហិ យេ សង្គាហកា, តេ សង្គាហកត្តាភាវាភាវតោ ឥធ ឧទ្ធដា. តេហិ សង្គហិតាបិ ហិ ឯកន្តេន អត្តនោ សង្គាហកស្ស សង្គាហកា ហោន្តិ, យស្ស បុន សង្គហោ បុច្ឆិតព្ពោ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ចាតិ.

អដ្ឋកថាយំ បន សកលេន ហិ ខន្ធាទិបទេនាតិ សកលវាចកេន រូបក្ខន្ធាទិបទេនាតិ អត្ថោ. យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘យំ អត្តនោ សង្គាហកំ សង្គណ្ហិត្វា បុន តេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យា’’តិ, តំ តេន ខន្ធាទិបទេនាតិ ឯវំ អយោជេត្វា តំ អញ្ញំ សង្គហិតំ នាម នត្ថីតិ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ យេន យំ សង្គហិតំ, តេនេវ តស្ស សង្គហោ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោ, ន ច តស្សេវ, អថ ខោ តេន សង្គហិតស្សាតិ. យថា វេទនា សទ្ទោ ច ខន្ធោ អាយតនញ្ច, ន ឯវំ សុខុមរូបំ, តំ បន ខន្ធាយតនានំ ឯកទេសោវ, តស្មា ‘‘សុខុមរូបេកទេសំ វា’’តិ អវត្វា ‘‘សុខុមរូបំ វា’’តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថ ច អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ យោជេតព្ពំ. យម្បិ ចេតំ វុត្តំ ‘‘តទេវ យេហិ ធម្មេហិ ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតំ, តេ ធម្មេ សន្ធាយា’’តិ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ សង្គហិតេន សង្គហិតស្ស សង្គហិតេន សង្គហោ ឯត្ថ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោ ច, អថ ខោ សង្គហោវ, តស្មា ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯកេន ខន្ធគណនេនាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ, ន សង្គាហកេនាតិ. ន ហិ ឯកោ ខន្ធោ អត្តនោ ឯកទេសស្ស សង្គាហកោតិ.

ចតុត្ថនយសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមនយោ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩៣. អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេបិ វុត្តនយេនេវ យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច សសុខុមរូបវិញ្ញាណសហិតធម្មសមុទាយា យេ តេ ទុក្ខសច្ចអនិទស្សនអប្បដិឃអចេតសិកានុបាទាសទិសា សតិបិ ឯកេន ទ្វីហិ វា សង្គហេហិ កេសញ្ចិ អសង្គាហកត្តេ តីហិបិ អសង្គហេតព្ពស្ស អភាវតោ បរិបុណ្ណសង្គហាសង្គាហកា ន ហោន្តិ, អព្យាកតធម្មសទិសា កេនចិ សង្គហេន អសង្គហេតព្ពភាវតោ អសង្គាហកា ឯវ ន ហោន្តិ, តេន តេ អសង្គាហកភាវេន ន ឧទ្ធដា, ឥតរេ បន តព្ពិបរិយាយេន ឧទ្ធដាតិ.

យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘តាទិសេន ហិ បទេន និព្ពានំ ខន្ធសង្គហមត្តំ ន គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តំ, តំ ទុក្ខសច្ចំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនិទស្សនអប្បដិឃេសុ បន អសង្គាហកេសុ និព្ពានំ អន្តោគធំ, ន ច តទេវ តស្ស អសង្គាហកន្តិ. សទិសវិស្សជ្ជនានំ វសេន សមោធានេត្វា កតេហិ សទ្ធិន្តិ ឯវំ កតេហិ ទុតិយបញ្ហាទីហិ សទ្ធិំ បឋមបញ្ហនាមរូបបញ្ហាទយោ សព្ពេបិ ចតុត្តិំស ហោន្តីតិ អត្ថោ. យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តទេវាតិ រូបក្ខន្ធាទិវិសេសកបទំ វទតិ, ន និទ្ធារិតេ បុច្ឆិតព្ពធម្មេ. តេ ហិ លក្ខណតោ ទស្សិតា, ន បទេន សរូបតោតិ. តត្ថ តទេវាតិ ឯវ-សទ្ទេន ន តំ កទាចិ សង្គហិតេន អសង្គហិតំ ន ហោតីតិ ឧទ្ធដស្សេវ អសង្គហិតេនអសង្គហិតភាវេ និយតតំ អញ្ញស្ស ច អនិយតតំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តទេវ យេហិ អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘និយមតោ’’តិ សក្កា វចនសេសោ យោជេតុន្តិ. អថ វា តទេវាតិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដមេវ ឯវំបការមេវ ហុត្វា យេហិ អសង្គហិតន្តិ តស្ស បុច្ឆាយ ឧទ្ធដភាវេន ឯវំ អសង្គហិតេនអសង្គហិតភាវនិយមនត្ថោ ឯវ-សទ្ទោ, ន អញ្ញស្ស អសង្គហិតេនអសង្គហិតតានិវារណត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុច្ឆាយ ឧទ្ធដញ្ហិ អញ្ញសហិតំ អសហិតញ្ច អសង្គហិតេន អសង្គហិតំ ហោតិ. រូបក្ខន្ធាទីនិ ហិ អញ្ញសហិតានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធាទីនិ អសហិតានីតិ.

អវសេសា សង្គហិតាតិ ឥទំ អវសេសា អសង្គហិតា ន ហោន្តីតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តេហិបិ វិញ្ញាណធម្មេហិ តេ រូបធម្មាវ តីហិ សង្គហេហិ អសង្គហិតាតិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដា តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គាហកា ហុត្វា អសង្គហិតាតិ អធិប្បាយោ. អនុទ្ធដា វេទនាទយោបិ ហិ អសង្គហិតា ឯវាតិ. ឯត្ថ ច បឋមេ នយេ វេទនាទយោបិ វិញ្ញាណេន អសង្គហិតាតិ វុត្តា, ទុតិយេ រូបធម្មាវាតិ អយំ វិសេសោ. វេទនាទយោ ហិ រូបវិញ្ញាណេហេវ ខន្ធាទិសង្គហេន អសង្គហិតាតិ ឱឡារិករូបេហិ វិញ្ញាណេន ច តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតាតិ អត្ថោ. រូបេកទេសោ ហិ ឯត្ថ រូបគ្គហណេន គហិតោតិ.

១៩៦. ចតុត្ថបញ្ហេ ចក្ខាយតនំ វេទនាទីហិ ចតូហីតិ ឯត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ ឯតេន បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ អសង្គាហកំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចក្ខាយតនេន បន អសង្គហិតេន អសង្គហិតានិ ទស ឱឡារិកាយតនានិ ន ចក្ខាយតនមេវាតិ. ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិនា យេហិ ធម្មេហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតំ តំ វិញ្ញាណមេវ ហោតិ, អសង្គហិតេន តេន អសង្គហិតញ្ច វិញ្ញាណវជ្ជំ សព្ពំ តេវ ធម្មេ ឧទានេតិ. សទិសវិស្សជ្ជនា ហិ ឯកតោ ឧទានេត្វា ទស្សេតព្ពា. តត្ថ បឋមេន រូបក្ខន្ធេន សទិសវិស្សជ្ជនេសុ ឯកតោ ឧទានេត្វា ទស្សិតេសុ អញ្ញេ វិសទិសវិស្សជ្ជនា នយទានេន ទស្សិតា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតនន្តិ…បេ… អញ្ញេនាការេន សង្ខិបិត្វា ទស្សិតា’’តិ. តត្ថ ទ្វេ ភវាតិ អសញ្ញេកវោការភវា. ទ្វេតិ ពាហិរុបាទាធម្មេ ឯវ សន្ធាយ វុត្តំ. យេន អសង្គាហកេន អសង្គហិតេន អសង្គហិតំ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច បរិច្ឆិជ្ជតិ, សោ រូបក្ខន្ធាទិកោ តស្ស បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានញ្ច និស្សយភាវតោ ‘‘វិសយោ’’តិ វុត្តោ, យថាទស្សិតស្ស បន ឧទ្ទានស្ស នយទានមត្តត្តា ‘‘នយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេវីសនយោ ចា’’តិបិ បាឋោ, ទ្វេវីសបទិកោ ឯស នយោ ចាតិ អត្ថោ.

បញ្ចមនយអសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. សម្បយោគវិប្បយោគបទេ យំ លព្ភតិ, យញ្ច ន លព្ភតិ, តំ សព្ពំ បុច្ឆាយ គហិតន្តិ ឥទំ ន រូបក្ខន្ធាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ សម្បយោគបទំ វិប្បយោគបទញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. រូបក្ខន្ធាទីសុ ហិ យំ ធម្មាយតនាទិបទំ ន លព្ភតិ, តំ បុច្ឆាយបិ ន គហិតំ. សម្បយោគបទំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ អលព្ភមានម្បិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ…បេ… សម្បយុត្តោ’’តិ ឯវំ បុច្ឆាយ គហិតំ, វេទនាក្ខន្ធាទីសុ លព្ភមានំ, វិប្បយោគបទំ បន សព្ពត្ថ លព្ភមានមេវាតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថីតិ ឯកុប្បាទាទិសភាគតាយ អភាវតោ សម្បយោគំ និវារេន្តេន សា ឯវ ឯកុប្បាទាទិតា ឯតេសំ វិសភាគតាតិ តទភាវតោ វិប្បយោគោបិ និវារិតោ ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ចតូសុ ហិ ខន្ធេសុ វិជ្ជមានា ឯកុប្បាទាទិតា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា ហោតិ រូបនិព្ពានេហិ តេសំ តេហិ ច រូបនិព្ពានានំ វិសភាគតា ច, ន ច រូបេកទេសស្ស និព្ពានស្ស វា សា ឯកុប្បាទាទិតា អត្ថិ, យា រូបេកទេសេន រូបេកទេសនិព្ពានានំ និព្ពានេន ច រូបស្ស វិសភាគតា សិយា. តេនេវ ‘‘ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ វុត្តន្តិ.

សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេតិ យថា រូបភវោ តីហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា បញ្ចហិ, អវិតក្កអវិចារា ឯកាយ វិប្បយុត្តេ អនារម្មណមិស្សកេ ធម្មេ ទីបេន្តិ, ឯវំ អទីបេត្វា ឯកាយបិ វិប្បយុត្តេ អហោន្តេ សត្តហិបិ សម្បយុត្តេ សត្តបិ វា តា ទីបេន្តីតិ អធិប្បាយោ. អវិប្បយុត្តេតិ ហិ យេ វិប្បយុត្តា ន ហោន្តិ, តេ ធម្មេតិ វុត្តំ ហោតិ, ន សម្បយុត្តេតិ. តេន យានិ តាហិ សម្បយុត្តេ ទីបេន្តិ ធម្មាយតនាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវេហិ នវត្តព្ពំ ទីបេន្តិ អចេតសិកាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តនវត្តព្ពានិ ទីបេន្តិ ទុក្ខសច្ចាទិបទានិ, តេសំ សព្ពេសំ អនារម្មណមិស្សកធម្មទីបកានំ អគ្គហណំ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តតទុភយសមុទាយានំ ខន្ធាយតនធាតូសុ កេនចិ សម្បយោគោ វិប្បយោគោ វា អត្ថីតិ.

យទិ ឯវំ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ ‘‘កុសលេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិ ន វត្តព្ពំ. អកុសលាព្យាកតា ហិ អនារម្មណមិស្សោភយធម្មាតិ? ន, យថាវុត្តសមុទាយានំ ខន្ធាទីហេវ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវវចនតោ. ខន្ធាទយោ ហិ តទេកទេសា តទេកទេសញ្ញសមុទាយា ច, សមុទាយេកទេសានញ្ច វិភាគាភាវតោ ន សភាគវិសភាគតា អត្ថិ, តេន តេសំ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវោ ហោតិ. កុសលា បន ធម្មា អកុសលាព្យាកតេហិ វិភត្តា, តេ ច កុសលេហិ, ន តេសំ សមុទាយេកទេសភាវោ តទេកទេសញ្ញសមុទាយភាវោ វា, តស្មា ខន្ធាទីនិ អនាមសិត្វា វិប្បយុត្តតាមត្តេន យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ កុសលេហិ ឥតរេសំ, ឥតរេហិ ច កុសលានំ វិប្បយោគោ ន ន ហោតិ វិសភាគតាសព្ភាវតោតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តតា វុត្តា. ឯស នយោ សព្ពេសុ ឯវរូបេសុ.

ឧទ្ទានេ បន អដ្ឋារស តតោ បរេតិ ឥទំ ‘‘សោឡសា’’តិ វត្តព្ពំ, តេវីសន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ឯកវីស’’ន្តិ. សព្ពត្ថ ច កាលសន្តានភេទរហិតារហិតពហុធម្មសមោធានានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូនំ ឯកទេសា សមុទយសច្ចវេទនាក្ខន្ធាទយោ ឯកទេសសម្មិស្សា ច ឥទ្ធិបាទាទយោ អនារម្មណេហិ អសម្មិស្សា រូបក្ខន្ធាទយោ ច សារម្មណេហិ អសម្មិស្សា សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន សមានកាលសន្តានេហិ ច ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តា ឯវ គហិតាតិ តេហិ តេ កេហិចិ ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តេហិ យថាយោគំ សម្បយោគំ វិប្បយោគញ្ច លភន្តិ. អត្ថិ ហិ តេសំ ឯកុប្បាទាទិតា សភាគតា វិសភាគតា ចាតិ. តេន តត្ថ តត្ថ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ ច, ‘‘ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ ច វុត្តំ. ភិន្នកាលសមុទាយា ឯវ បន វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា វត្តមានា ច ឯកេកធម្មា ឯវ, តស្មា តេសំ សមានកាលស្ស វិភជិតព្ពស្ស អភាវតោ ន សុខិន្ទ្រិយាទីនិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វិភាគំ ករោន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ ច វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស មនាយតនស្ស ច. តេន ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ, ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន កេហិចិ វិប្បយុត្តា’’តិ ច ឯវមាទិ ន វុត្តំ, ខន្ធាយតនវិភាគវិរហិតម្បិ បន វិញ្ញាណំ ធាតុវិភាគេន វិភត្តមេវ វុត្តន្តិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ, ឯវមេវំ ឥន្ទ្រិយវិភាគេន វិភត្តានំ សុខិន្ទ្រិយាទីនំ ‘‘សុខិន្ទ្រិយេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទីសុ យថាយោគំ វិប្បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ, នាវិភត្តស្ស វេទនាក្ខន្ធស្សាតិ.

២៣៥. យថា តំសម្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘សមុទយសច្ចំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ តំវិប្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘តីហិ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អវិភាគេហិ តេហិ វិប្បយោគវចនស្ស អយុត្តត្តា. វិភាគេ ហិ សតិ សមុទយសច្ចំ សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ មនោវិញ្ញាណធាតុតោ អញ្ញវិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តន្តិ យុត្តំ វត្តុំ វិភាគេនេវ វិសភាគតាយ សង្គហិតត្តា, វិភាគរហិតេហិ បន វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ន យុត្តំ, តេហិ វិជ្ជមានេហិ វិជ្ជមានស្ស សមុទយស្ស វិសភាគភាវាភាវតោ. យញ្ហិ អនុប្បន្នា ធម្មា វិយ អាមដ្ឋកាលភេទំ ន ហោតិ សង្ខតំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, តំ បច្ចុប្បន្នភាវំ និស្សាយ សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន ឧទ្ធរីយតិ, តញ្ច វិភាគរហិតេហិ ខន្ធាទីហិ សង្ខតេហិ បច្ចុប្បន្នភាវមេវ និស្សាយ អនាមដ្ឋកាលភេទេ អត្ថិតាយ ឯវ និស្សិតព្ពត្តា. អវិជ្ជមានស្ស ហិ អវិជ្ជមានេន, អវិជ្ជមានស្ស ច វិជ្ជមានេន, វិជ្ជមានស្ស ច អវិជ្ជមានេន សម្បយោគោ នត្ថិ, វិប្បយោគោ បន អវិជ្ជមានតាទីបកេ ភេទេ គហិតេ តេនេវ វិសភាគតាបិ គហិតា ឯវាតិ ហោតិ. ភេទេ បន អគ្គហិតេ តេន តេន គហណេន វិសភាគតាយ អគ្គហិតត្តា សតិ សភាគត្តេ វិជ្ជមានតាយ ឯវ ធម្មានំ សភាគស្ស បរិច្ឆិន្ទនតោ វិជ្ជមានតា ទស្សិតាតិ ឯកុប្បាទាទិភាវសង្ខាតា សភាគតាបិ គហិតា ឯវ ហោតិ. តស្សា ច គហិតត្តា សម្បយោគោវ លព្ភតិ, ន វិប្បយោគោ, តស្មា សមុទយសច្ចំ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តត្តេន វុត្តំ, ន វិប្បយុត្តត្តេនាតិ. ឯស នយោ មគ្គសច្ចាទីសុបីតិ.

២៦២. ‘‘ទុតិយជ្ឈានវិចារញ្ហិ ឋបេត្វា សេសា អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ យេ បធានា វិតក្កោ វិយ កោដ្ឋាសន្តរចិត្តុប្បាទេសុ អលីនា, តេ ឯវ ឥធ អវិតក្កវិចារមត្តាតិ អធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អនន្តរនយេ សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា ន សវិតក្កសវិចារេហីតិ តេ ន គហិតា. ទសមោសាននយេសុ ច តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ តេហិ វិប្បយុត្តានញ្ច សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយោគោ អដ្ឋារសសង្គហិតោ ច វុត្តោ. វិតក្កសហិតេសុបិ បន តេសុ គហិតេសុ សព្ពេបិ តេ វិចារេន សម្បយុត្តាតិ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ សម្បយុត្តា’’តិ សក្កា វត្តុំ. សោ ហិ សមុទាយោ វិចារំ វជ្ជេត្វា អញ្ញេន កេនចិ សម្បយុត្តោ ន ហោតិ. ន ហិ តទេកទេសស្ស វិតក្កស្ស វិចារតោ អញ្ញេន សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ហោតិ. យថា នានាចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ ឥទ្ធិបាទានំ សមុទាយស្ស ឥទ្ធិបាទស្ស ឯកទេសានំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ន ហោតិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា បន តេសុ ឯកោបិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន ច អសម្បយុត្តោ នាម នត្ថីតិ សមុទាយស្ស តេហិ សម្បយុត្តតា វុត្តា, ឯវមិធាបិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អវិតក្កវិចារមត្តស្ស កស្សចិ អភាវតោ សមុទាយស្ស តេន សម្បយុត្តតា ន ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ អវិតក្កវិចារមត្តានំ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាទីនំ វិយ សម្បយុត្តតា ន វត្តព្ពា. យថា ហិ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេសុ កេចិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន មោហេន សម្បយុត្តា, កេចិ អសម្បយុត្តាតិ ន សមុទាយោ តេន សម្បយុត្តោ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ អត្ថិ, យេន សោ សមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយាតិ ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា ធម្មា សម្បយុត្តាតិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកសហេតុកាទយោបិ. ន បនេវំ យេន អវិតក្កវិចារមត្តសមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយា, តំ នត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តេសុ កស្សចិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អភាវា, តស្មា តេ ‘‘សម្បយុត្តា’’តិ ន ន វត្តព្ពាតិ. សព្ពត្ថ ច ឯកធម្មេបិ កេហិចីតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ សង្ខាយ អនិយមិតត្តា កតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឆដ្ឋនយសម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមនយោ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣០៦. សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធាទយោ តេហិ សម្បយុត្តាភាវតោ ន គហិតា. សមុទយសច្ចាទីនិ សតិបិ តេហិ សម្បយុត្តេ, សម្បយុត្តេហិ ច វិប្បយុត្តេ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តានំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគាភាវតោ. ន ហិ សមុទយសច្ចេន សម្បយុត្តេហិ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេហិ វិប្បយុត្តានំ តតោ អញ្ញធម្មានំ ខន្ធាទីសុ កេនចិ វិប្បយោគោ អត្ថិ. ននុ ច តេ ឯវ ចិត្តុប្បាទា ចត្តារោ ខន្ធា អឌ្ឍទុតិយានិ អាយតនានិ អឌ្ឍទុតិយា ធាតុយោ ច ហោន្តីតិ តេហិ វិប្បយោគោ វត្តព្ពោតិ? ន, តទញ្ញធម្មានំ ខន្ធាទិភាវតោ. ន ហិ តេ ឯវ ធម្មា ចត្តារោ ខន្ធា, អថ ខោ តេ ច តតោ អញ្ញេ ច, តថា អឌ្ឍទុតិយាយតនធាតុយោបិ. ន ច តទញ្ញសមុទាយេហិ អញ្ញេ វិប្បយុត្តា ហោន្តិ សមុទាយេកទេសានំ ឯកទេសញ្ញសមុទាយានញ្ច វិប្បយោគាភាវតោ. ឯស នយោ មគ្គសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីសុ. អវិតក្កវិចារមត្តេសុបិ និរវសេសេសុ អធិប្បេតេសុ តេសំ សវិតក្កសវិចារសមានគតិកត្តា អគ្គហណេ ការណំ ន ទិស្សតិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ឯវរូបានីតិ យថា រូបក្ខន្ធេ វិស្សជ្ជនំ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ យេសុ អញ្ញេសុបិ ន យុជ្ជតិ, តានិ វិស្សជ្ជនស្ស អយោគេន ‘‘ឯវរូបានី’’តិ វុត្តានិ, ន សម្បយុត្តាភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យានិ បន បទានិ ធម្មធាតុយា សម្បយុត្តេ ធម្មេ ទីបេន្តីតិ ឯតេន វេទនាក្ខន្ធាទិបទានិ ទស្សេតិ, វិញ្ញាណញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ វិញ្ញាណក្ខន្ធមនាយតនាទិបទានិ. តត្ថ អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ អសម្បយុត្តេន អសម្មិស្សន្តិ អត្ថោ. អទុក្ខមសុខាយវេទនាយសម្បយុត្តបទានិបិ ហិ សម្បយុត្តេហិ សម្មិស្សវិញ្ញាណទីបកានិ ឥធ គហិតានីតិ. ឯតេន ច លក្ខណេន ឯវរូបានេវ គហិតានីតិ ទស្សេតិ, ន ឯវរូបានិ គហិតានេវាតិ សមុទយសច្ចាទិឥទ្ធិបាទាទិបទានំ អសង្គហិតត្តា. ‘‘អថ ផស្សសត្តកំ ចិត្តំ សហ យុត្តបទេហិ សត្តា’’តិ បុរាណបាឋោ, អយំ បន ឩនោតិ កត្វា ‘‘អថ ផស្សសត្តកំ, តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ចា’’តិ បាឋោ កតោ.

៣០៩. បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេនេវ សទ្ធិំ វិប្បយុត្តានំ វសេនាតិ ឥទំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តា តេន សទ្ធិំ វិប្បយុត្តា ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. បាឡិឧទ្ទានគាថាយំ ទ្វេ ច មនេន យុត្តា, វិតក្កវិចារណាតិ មនោធាតុយា ឯកន្តសម្បយុត្តា ទ្វេ វិតក្កវិចារាតិ សវិតក្កបទំ សវិចារបទញ្ច ទស្សេតិ.

សត្តមនយសម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមនយោ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៧. វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធាទីហិ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តមេវ យថានិទ្ធារិតំ នត្ថីតិ ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា’’តិ អវត្វា ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… សម្បយុត្តាតិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. តេន រូបក្ខន្ធេន វិប្បយុត្តានំ កេនចិ ខន្ធាទិនា សម្បយោគាភាវតោ យថានិទ្ធារិតំ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តមេវ នត្ថិ, កុតោ តស្ស បុន ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តតាតិ ទស្សេតិ.

អដ្ឋមនយវិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមនយោ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៩. សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនាយំ យំខន្ធាទិវសេនាតិ សមាសបទំ ឥទំ ទដ្ឋព្ពំ, យស្ស ខន្ធាទិនោ វសេនាតិ អត្ថោ. តស្សេវាតិ ច តស្សេវ ខន្ធាទិនោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ឥធ សម្បយុត្តំ វុត្តំ, តំ រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ យេន វេទនាក្ខន្ធាទិនា សម្បយុត្តំ, បុន តស្សេវ វេទនាក្ខន្ធាទិនោ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តញ្ហិ អត្តនា សម្បយុត្តេន សម្បយុត្តត្តា ‘‘សម្បយុត្តេន សម្បយុត្ត’’ន្តិ និទ្ធារិតន្តិ. រូបេន វាតិ ឯតេន និរោធសច្ចអប្បច្ចយអសង្ខតេហិបិ អយោគោ វុត្តោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ, តថា រូបមិស្សកេហិ វាតិ ឯតេន អនុបាទិន្នអនុបាទានិយាទីហិ និព្ពានមិស្សកេហិបិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘និព្ពានំ បន សុខុមរូបគតិកមេវា’’តិ. សព្ពារូបក្ខន្ធសង្គាហកេហីតិ វត្តមានានមេវ សម្បយោគោ លព្ភតីតិ វត្តមានេសុ ឯកម្បិ ធម្មំ អនបនេត្វា អវិកលចតុក្ខន្ធសង្គាហកេហិ អរូបភវាទីហីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – យេ សម្បយោគំ ន លភន្តិ រូបក្ខន្ធាទយោ, តេ សព្ពេ ន គហិតា, ឥតរេ ច វេទនាក្ខន្ធាទយោ សព្ពេ គហិតាតិ.

នវមនយសម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣៥៣. វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ អគ្គហិតេសុ ធម្មាយតនាទិធម្មា អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទគតធម្មភាវតោ តេហិ វិប្បយុត្តស្ស អភាវា ន គហិតា, ទុក្ខសច្ចចតុមហាភវអព្យាកតាទិធម្មា តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគាភាវតោតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ.

ទសមនយវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ឯកាទសមនយោ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤០៩. ឯកាទសមនយវណ្ណនាយំ ‘‘តេ ច សេសេហិ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេន មនាយតនេន សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហី’’តិ ឯតេសំ បទានំ ‘‘សម្បយុត្តា នាមា’’តិ ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ. ‘‘កេហិចី’’តិ ឯតស្ស បនត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធេ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច ឋបេត្វា តណ្ហ’’ន្តិ ឯតេន ‘‘តេ ចា’’តិ វុត្តេ សមុទយសច្ចេន ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតធម្មេ វិសេសេត្វា តេសំ ឯវ វិសេសិតានំ អត្តវជ្ជេហិ សេសេហិ សង្ខារក្ខន្ធេ តណ្ហាយ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច តណ្ហាយ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សម្បយោគារហេហិ សម្បយុត្តតំ សន្ធាយាហ ‘‘សេសេហិ សម្បយុត្តត្តា កេហិចិ សម្បយុត្តា នាមា’’តិ.

ឯកាទសមនយសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទ្វាទសមនយោ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤១៧. ទ្វាទសមនយេ ច នវមនយេ វិយ សម្បយោគារហាវ លព្ភន្តីតិ អាហ ‘‘តេយេវ ឧទ្ធដា’’តិ.

ទ្វាទសមនយសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. តេរសមនយោ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤៤៨. តេរសមនយវណ្ណនាយំ យេហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតំ វិញ្ញាណមេវ ហោតិ, តេ បាឡិយំ ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិឧទ្ទានគាថាយ ទស្សិតា ពាវីស ធម្មា ‘‘រូបក្ខន្ធេន សទិសបញ្ហា ធម្មា’’តិ វុត្តា. យេហិ បន តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតានិ អរូបភវេន វិយ ឱឡារិកាយតនានេវ ហោន្តិ, តេ វុត្តាវសេសា សព្ពេ ឥធ ឧទ្ធដា ‘‘អរូបភវេន សទិសា’’តិ វុត្តា. សេសាតិ សេសា បញ្ចមនយេ អាគតា វេទនាក្ខន្ធាទយោ សតិបិ អសង្គាហកត្តេ ឥធ វិស្សជ្ជនំ ន រុហន្តីតិ ន ឧទ្ធដា. យេ បន អសង្គាហកា ឯវ ន ហោន្តិ ទុក្ខសច្ចាទិធម្មា, តេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យថា បន វេទនាក្ខន្ធាទយោ ន រុហន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសញ្ច សម្បយោគោ នាម នត្ថីតិ រូបារូបធម្មានំ អសម្បយោគេហិ វោមិស្សតាយ សម្បយោគោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

យទិ បន តេ កទាចិ អសព្ពវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តា អរូបធម្មា រូបធម្មា ច សិយុំ, ន តេសំ វិប្បយោគោ នត្ថីតិ ‘‘វិប្បយោគោ ច នត្ថី’’តិ ន វុត្តំ, ន វេទនាក្ខន្ធេន អសង្គហិតានំ វិប្បយោគស្ស អត្ថិតាយាតិ វេទិតព្ពំ. ឧភយាភាវតោ ហិ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ឥធ ន រុហន្តីតិ. ឯវំ បនេត្ថ សិយា ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន ហិ ខន្ធាទិវសេន អនារម្មណមិស្សកា សត្តវិញ្ញាណធាតុធម្មា អសង្គហិតា ហោន្តិ, តេសញ្ច សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ច នត្ថី’’តិ. អនារម្មណសហិតានញ្ហិ សព្ពវិញ្ញាណធាតូនំ សព្ពវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តានំ តទុភយធម្មានញ្ច វេទនាក្ខន្ធាទិវិញ្ញាណក្ខន្ធាទិចក្ខាយតនាទីហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតានំ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវោ អរុហណេ ការណំ. ជាតិវិប្បយោគភូមិកាលសន្តានវិប្បយោគតោ ចតុព្ពិធោ វិប្បយោគោ. តត្ថ ជាតិវិប្បយោគោ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិ, ភូមិវិប្បយោគោ ‘‘កាមាវចរា, រូបាវចរា’’តិអាទិ, កាលវិប្បយោគោ ‘‘អតីតា ធម្មា, អនាគតា ធម្មា’’តិអាទិ, សន្តានវិប្បយោគោ ‘‘អជ្ឈត្តា ធម្មា, ពហិទ្ធា ធម្មា’’តិអាទិ. ឯវំ វិប្បយោគោ ចតុធា វេទិតព្ពោ.

តេរសមនយអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ចុទ្ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤៥៦. ចុទ្ទសមនយេ ធម្មាយតនាទីនំ អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទគតធម្មភាវតោ វិប្បយោគស្ស អរុហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ជាតិអាទិត្តយស្ស ចេត្ថ ធម្មសភាវមត្តត្តា ន កថញ្ចិ សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ច រុហតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធធម្មានំ សព្ពធម្មសមោធានត្តា, អនិទស្សនអប្បដិឃាទីនំ អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទត្តា. ទុក្ខសច្ចាទិធម្មាវ ឥធ តេហិ វិប្បយុត្តានំ សង្គហាសង្គហសព្ភាវា គហិតាតិ.

បាឡិឧទ្ទានគាថាយំ សមុច្ឆេទេ ន លព្ភន្តីតិ បរិយោសានេ នយេ ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. មោឃបុច្ឆកេន ចាតិ អលព្ភមានា ច តេ មោឃបុច្ឆកេន ហេតុនា ន លព្ភន្តិ តេសំ បុច្ឆាយ មោឃត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា មោឃបុច្ឆកោ អដ្ឋមោ នយោ, តេន ច សហ ឱសាននយេ ឯតេ ធម្មា វិប្បយោគស្សបិ អភាវា សព្ពថាបិ ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ.

ចុទ្ទសមនយវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុកថាបករណ-មូលដីកា សមត្តា.

បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-មូលដីកា

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. ធម្មសង្គហេ តិកទុកវសេន សង្គហិតានំ ធម្មានំ វិភង្គេ ខន្ធាទិវិភាគំ ទស្សេត្វា តថាសង្គហិតវិភត្តានំ ធាតុកថាយ សង្គហាសង្គហាទិប្បភេទំ វត្វា យាយ បញ្ញត្តិយា តេសំ សភាវតោ ឧបាទាយ ច បញ្ញាបនំ ហោតិ, តំ បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោ’’តិអាទិនា បុគ្គលបញ្ញត្តិ អារទ្ធា. តត្ថ យេ ធម្មេ បុព្ពាបរិយភាវេន បវត្តមានេ អសភាវសមូហវសេន ឧបាទាយ ‘‘បុគ្គលោ, ឥត្ថី, បុរិសោ, ទេវោ, មនុស្សោ’’តិអាទិកា បុគ្គលបញ្ញត្តិ ហោតិ, តេសំ អញ្ញេសញ្ច ពាហិររូបនិព្ពានានំ សសភាវសមូហសសភាវភេទវសេន បញ្ញាបនា សភាវបញ្ញត្តីតិ ខន្ធបញ្ញត្តិអាទិកា បញ្ចវិធា វេទិតព្ពា. តាយ ធម្មសង្គហាទីសុ វិភត្តា សភាវបញ្ញត្តិ សព្ពាបិ សង្គហិតា ហោតិ. បុគ្គលបញ្ញត្តិ បន អសភាវបញ្ញត្តិ. តាយ ច សមយវិមុត្តាទិប្បភេទាយ សត្តសន្តានគតេ បរិញ្ញេយ្យាទិសភាវធម្មេ ឧបាទាយ បវត្តិតោ បធានាយ ‘‘វិហារោ មញ្ចោ’’តិអាទិកា ច សព្ពា អសភាវបញ្ញត្តិ សង្គហិតា ហោតិ.

ឯត្តាវតា ច បញ្ញត្តិ នាម វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ច. តា ឯវ ហិ វោមិស្សា ឥតរា ចតស្សោតិ. តស្មា តាសំ ទស្សនេន ឥមស្មិំ បករណេ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ខន្ធាទិបញ្ញត្តីសុ បន ឆសុ អញ្ញត្ថ អទស្សិតប្បភេទំ ឥធេវ ច ទស្សិតប្បភេទំ បុគ្គលបញ្ញត្តិំ ឧបាទាយ ឥមស្ស បករណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តីតិ នាមំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យេ ធម្មេ ឥធ បញ្ញបេតុកាមោតិ បញ្ញត្តិយា វត្ថុភាវេន ទស្សេតុកាមោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ឯតស្មិំ បករណេ បញ្ញាបនំ ករោតិ, វត្ថូហិ បន បញ្ញត្តិយោ ទស្សេតីតិ.

ខន្ធាតិ បញ្ញាបនាតិ ឥទំ ខន្ធាតិ រូបំ បថវីតិអាទិកា សព្ពាបិ សាមញ្ញប្បភេទបញ្ញាបនា នាម ហោតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បញ្ញាបនាតិ ឯតស្ស បន ទស្សនា ឋបនាតិ ឯតេ ទ្វេ អត្ថា, តេសំ បកាសនា និក្ខិបនាតិ. តត្ថ ‘‘រូបក្ខន្ធោ…បេ… អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សមយវិមុត្តោ’’តិអាទិនា ឥទមេវំនាមកំ ឥទមេវំនាមកន្តិ តំតំកោដ្ឋាសិកករណំ ពោធនមេវ និក្ខិបនា, ន បញ្ញបេតព្ពានំ មញ្ចាទីនំ វិយ ឋានសម្ពន្ធករណំ. យោ បនាយំ ‘‘នាមបញ្ញត្តិ ហិ ទស្សេតិ ច ឋបេតិ ចា’’តិ កត្តុនិទ្ទេសោ កតោ, សោ ភាវភូតាយ ករណភូតាយ វា នាមបញ្ញត្តិយា តេសំ តេសំ ធម្មានំ ទិដ្ឋតាយ ឋបិតតាយ ច តំនិមិត្តតំ សន្ធាយ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

វិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិអាទិនា វចនេន បាឡិយំ អនាគតតំ សន្ធាយ ‘‘បាឡិមុត្តកេនា’’តិអាទិមាហ. កុសលាកុសលស្សេវាតិ កុសលាកុសលស្ស វិយ. វិជ្ជមានស្សាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សតោតិ, តស្ស អត្ថោ សម្ភូតស្សាតិ. វិជ្ជមានស្ស សតោតិ វា វិជ្ជមានភូតស្សាតិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្ភូតស្សា’’តិ. តេន អវិជ្ជមានភាវំ បដិក្ខិបតិ. តថា អវិជ្ជមានស្សាតិ យថា កុសលាទីនិ អកុសលាទិសភាវតោ, ផស្សាទយោ ច វេទនាទិសភាវតោ វិនិវត្តសភាវានិ វិជ្ជន្តិ, តថា អវិជ្ជមានស្ស យេ ធម្មេ ឧបាទាយ ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ ឧបលទ្ធិ ហោតិ, តេ អបនេត្វា តេហិ វិនិវត្តស្ស ឥត្ថិអាទិសភាវស្ស អភាវតោ អសម្ភូតស្សាតិ អត្ថោ. យំ បនេតស្ស ‘‘តេនាការេន អវិជ្ជមានស្ស អញ្ញេនាការេន វិជ្ជមានស្សា’’តិ អត្ថំ កេចិ វទន្តិ, តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បញ្ញត្តិទុកេ វុត្តមេវ. អវិជ្ជមានេបិ សភាវេ លោកនិរុត្តិំ អនុគន្ត្វា អនភិនិវេសេន ចិត្តេន ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ គហណសព្ភាវា ‘‘លោកនិរុត្តិមត្តសិទ្ធស្សា’’តិ អាហ. សាភិនិវេសេន បន ចិត្តេន គយ្ហមានំ បញ្ចមសច្ចាទិកំ ន សភាវតោ, នាបិ សង្កេតេន សិទ្ធន្តិ ‘‘សព្ពាការេនបិ អនុបលព្ភនេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. តាសុ ឥមស្មិំ…បេ… លព្ភន្តីតិ ឥមស្មិំ បករណេ សរូបតោ តិស្សន្នំ អាគតតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

យថាវុត្តស្ស បន អដ្ឋកថានយស្ស អវិរោធេន អាចរិយវាទា យោជេតព្ពា, តស្មា បញ្ញបេតព្ពដ្ឋេន ចេសា បញ្ញត្តីតិ ឯតស្ស សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញបេតព្ពមត្តដ្ឋេន បញ្ញត្តីតិ អត្ថោ. បញ្ញបេតព្ពម្បិ ហិ សសភាវំ តជ្ជបរមត្ថនាមលាភតោ ន បរតោ លភិតព្ពំ បញ្ញត្តិនាមំ លភតិ, និសភាវំ បន សភាវាភាវតោ ន អត្តនោ សភាវេន នាមំ លភតីតិ. សត្តោតិអាទិកេន នាមេន បញ្ញបិតព្ពមត្តដ្ឋេន បញ្ញត្តីតិ នាមំ លភតិ, និសភាវា ច សត្តាទយោ. ន ហិ សសភាវស្ស រូបាទីហិ ឯកត្តេន អញ្ញត្តេន វា អនុបលព្ភសភាវតា អត្ថីតិ.

កិរីដំ មកុដំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ កិរីដី. ឯតស្មិញ្ច អាចរិយវាទេ អនូនេន លក្ខណេន ភវិតព្ពន្តិ សព្ពសមោរោធោ កាតព្ពោ. ទុតិយំ តតិយន្តិ ឯវំបការា ហិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ ឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិ ច សង្ខាតព្ពប្បធានត្តា ឆបិ បញ្ញត្តិយោ ភជតីតិ យុត្តំ វត្តុំ, ឥតរា ច យថាយោគំ តំ តំ បញ្ញត្តិន្តិ. ទុតិយំ តតិយំ ទ្វេ តីណីតិអាទិ បន សង្ខា នាម កាចិ នត្ថីតិ តាសំ ឧបាទាសន្តតិបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ, ឥតរាសញ្ច ឧបនិធាបញ្ញត្តីនំ យថានិទស្សិតានំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘សេសា អវិជ្ជមានបក្ខញ្ចេវ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបក្ខញ្ច ភជន្តី’’តិ. ទុតិយំ តតិយំ ទ្វេ តីណីតិអាទីនំ ឧបនិធាឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវមេវ មញ្ញតិ. យញ្ហិ បឋមាទិកំ អបេក្ខិត្វា យស្ស ចេកាទិកស្ស ឧបនិក្ខិបិត្វា បញ្ញាបីយតិ, តញ្ច សង្ខានំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ. តថា សន្តតិបញ្ញត្តិយា ច. ន ហិ អសីតិ អាសីតិកោ ច វិជ្ជមានោតិ.

ឯកច្ចា ភូមិបញ្ញត្តីតិ កាមាវចរាទិបញ្ញត្តិំ សន្ធាយាហ. កាមាវចរាទី ហិ សភាវធម្មាតិ អធិប្បាយោ. កាមោតិ បន ឱកាសេ គហិតេ អវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ឯសា ភវិតុំ អរហតិ, កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធេសុ គហិតេសុ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. យថា បន វចនសង្ខាតាយ វចនសមុដ្ឋាបកចេតនាសង្ខាតាយ វា កិរិយាយ ភាណកោតិ បុគ្គលស្ស បញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិបក្ខំ ភជតិ, ឯវំ កិសោ ថូលោតិ រូបាយតនសង្ខាតេន សណ្ឋានេន បុគ្គលាទីនំ បញ្ញាបនា វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ភវិតុំ អរហតិ. សណ្ឋានន្តិ វា រូបាយតនេ អគ្គហិតេ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. រូបំ ផស្សោតិអាទិកា បន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ រុប្បនាទិកិច្ចវសេន កិច្ចបញ្ញត្តិយំ, បច្ចត្តធម្មនាមវសេន បច្ចត្តបញ្ញត្តិយំ វា អវរោធេតព្ពា. វិជ្ជមានាវិជ្ជមានបញ្ញត្តីសុ ច វុត្តាសុ តាសំ វោមិស្សតាវសេន បវត្តា ឥតរាបិ វុត្តាយេវ ហោន្តីតិ អយម្បិ អាចរិយវាទោ សព្ពសង្គាហកោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

២. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិកស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាវតា បញ្ចក្ខន្ធាតិ យាវតា រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ, ឯវំ បាឡិយោជនំ កត្វា សង្ខេបប្បភេទវសេន អយំ អត្ថោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ, ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ហិ ឥមស្ស អត្ថោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេន សង្ខេបតោ បញ្ចក្ខន្ធាតិ វា’’តិ ឯតេន ទស្សិតោ, ‘‘យាវតា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិកស្ស បន ‘‘បភេទតោ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិកេនាតិ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ បភេទនិទស្សនមត្តមេតំ. តេន អវុត្តោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ ហោតីតិ ‘‘តត្រាបិ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វា ឯត្ថ បាឡិយា អត្ថយោជនា – ‘‘យាវតា’’តិ ឥទំ សព្ពេហិ បទេហិ យោជេត្វា យត្តកា បញ្ចក្ខន្ធា, តត្តកា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ. យត្តកោ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ តប្បភេទានញ្ច រូបក្ខន្ធាទីនំ បភេទោ, តត្តកោ ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទោតិ បករណន្តរេ វុត្តេន វត្ថុភេទេន ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ‘‘យាវតា អាយតនាន’’ន្តិអាទីសុបិ.

៧. ឯកទេសេនេវាតិ ឧទ្ទេសមត្តេនេវាតិ អត្ថោ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឈានង្គានេវ វិមោក្ខោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘វិមោក្ខសហជាតេន នាមកាយេនា’’តិ. យេន ហិ សទ្ធិន្តិអាទិនា បឋមំ សមង្គិភាវត្ថំ វិវរតិ. ផស្សេនបិ ផុដ្ឋាយេវ នាមាតិ ឯតេន ‘‘អបិចេសា’’តិអាទិនា វុត្តំ ទុតិយំ សម្ផស្សេន ផុសនត្ថំ, ឥតរេហិ ឥតរេ ការណត្ថេ. សមង្គិភាវផុសនការណភាវា ហិ ផុសនាតិ វុត្តាតិ. បុនបិ បឋមត្ថមេវ ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា វិវរន្តោ ‘‘តត្រាស្សា’’តិអាទិមាហ. ឋបេត្វា តានិ អង្គានិ សេសា អតិរេកបណ្ណាសធម្មាតិ ឯត្ថ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយានិ សង្គហិតានីតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ. ឯវំ សតិ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ សុខស្ស ផុសិតព្ពត្តា តិណ្ណញ្ច តេសំ អនញ្ញត្តា តេនេវ តស្ស ផុសនា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, វេទយិតាធិបតិយដ្ឋេហិ ឧបនិជ្ឈាយនភាវបដិលាភស្ស វុត្តត្តា. អថ វា ឋបេត្វា តានិ អង្គានីតិ អង្គានំ ពហុត្តា ពហុវចនំ. តេសុ បន បច្ចេកម្បិ យោជនា កាតព្ពា ‘‘វិតក្កំ ឋបេត្វា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘សុខំ ឋបេត្វា’’តិ ឥមិស្សា យោជនាយ សេសា តយោ ខន្ធា ហោន្តិ, ឥតរាសុ ចត្តារោតិ. សព្ពយោជនាសុ ច តយោ អន្តោ កត្វា ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ.

២. យោ អសមយវិមោក្ខេន ឯកច្ចេហិ អាសវេហិ វិមុត្តោ អសមយវិមោក្ខូបនិស្សយលាភេន ច សាតិសយេន សមយវិមោក្ខេន, សោ ឯវ សមយវិមុត្តោ. សោ ហិ តេន វិមុត្តោ ឈានលាភី សេក្ខោ រូបារូបភវតោ អបុនរាវដ្ដកោ កាមរាគាទីហិ តថាវិមុត្តោវ ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ លទ្ធុំ អរហតិ. បុថុជ្ជនោ បន ឈានលាភី បុនរាវដ្ដកធម្មោ បុន កាមរាគាទិសមុទាចារភាវតោ វិមុត្តោ នាម ន ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ នារហតិ, តេន សោ ‘‘សមយវិមុត្តោ’’តិ ន វុត្តោ. អរហតោ បន អបរិក្ខីណា អាសវា នត្ថិ, យតោ វិមុច្ចេយ្យ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមត្តា ហិ តស្ស អដ្ឋ វិមោក្ខាតិ. តស្មា តស្ស ន អដ្ឋ វិមោក្ខា សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស អសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស វា ការណំ. តទការណភាវមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហេវ ខោ…បេ… វិហរតី’’តិ វុត្តំ, ន សុក្ខវិបស្សកស្សេវ អសមយវិមុត្តភាវំ ទស្សេតុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោបិ ហិ អរហា អសមយវិមុត្តោតិ. ពាហិរានន្តិ លោកុត្តរតោ ពហិភូតានំ, លោកិយានន្តិ អត្ថោ.

៣. អរូបក្ខន្ធនិព្ពានមត្តវាចកោ អរូបសទ្ទោ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘រូបតោ អញ្ញ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តមញ្ជូសន្តិ សមាធិំ. អភិញ្ញាទីនញ្ហិ ធម្មានំ បាទកភាវេន សមាធិ មញ្ជូសាសទិសោ ហោតិ. អទ្ធានំ ផរិតុន្តិ ទីឃកាលំ ព្យាបេតុំ, បវត្តេតុន្តិ អត្ថោ. ‘‘សម្មជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ អាទរស្ស អកតត្តា វត្តភេទោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វត្តភេទមត្តេន នដ្ឋា បន សមាបត្តិ កាមច្ឆន្ទាទីហិ នដ្ឋា វិយ ន កិញ្ចេន បច្ចាហរិតព្ពា ហោតិ មន្ទបារិបន្ថកត្តា, តស្មា វត្តសមិតករណមត្តេនេវ បច្ចាហរិតព្ពត្តា ‘‘អប្បេន្តោវ និសីទី’’តិ អាហ.

៤. អត្តនោ អនុរូបេន បមាទេន វីតិនាមេន្តានម្បិ សមាបត្តិ ន កុប្បតីតិ បរិហីនោ នាម ន ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គេ បដិសំហដមត្តេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កិស្ស បន, ភន្តេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយាយាតិ? យា ហិស្ស សា, អានន្ទ, អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ, នាហំ តស្សា លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមិ. យេ ច ខ្វស្ស, អានន្ទ, អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា អធិគតា, តេសាហមស្ស លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមី’’តិ សុត្តេ (សំ. និ. ២.១៧៩) បន សមយេន សមយំ អាបជ្ជនេន បរិហរិតព្ពានំ សមាបត្តិសុខវិហារានំ តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គកាលេ អនិប្ផត្តិតោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយោតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយេនស្ស តេន អវិរោធោ វេទិតព្ពោ.

៥. ធម្មានំ…បេ… បីតិ ឯត្ថ ‘‘ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពំ. ឥធ ហិ តាហិ សមាបត្តីហិ បរិហាយេយ្យាតិ ធម្មេហិ បុគ្គលស្ស បរិហានម្បិ អបរិហានម្បិ វុត្តំ. តត្ថ ច បុគ្គលស្ស បមាទមាគម្ម តា សមាបត្តិយោ កុប្បេយ្យុន្តិ ធម្មានំ កុប្បនំ អកុប្បនញ្ច វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន បរិហានធម្មានមេវ វិនាសោតិ វចននានត្តមត្តេន វចនត្ថនានត្តមត្តេន វា បរិយាយន្តរតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៧-៨. ចេតនា សមាបត្តិចេតនា តទាយូហនា ច. អនុរក្ខណា សមាបត្តិឧបការានុបការបរិគ្គាហិកា បញ្ញាសហិតា សតិ. តាហិ ចេតិយមានអនុរក្ខិយមានសមាបត្តីនំ ភព្ពា ចេតនាភព្ពា អនុរក្ខណាភព្ពា.

១០. បុថុជ្ជនគោត្តន្តិ បុថុជ្ជនសិក្ខំ, បុថុជ្ជនគតា តិស្សោ សិក្ខា អតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. តា ហិ សំយោជនត្តយានុបច្ឆេទេន ‘‘បុថុជ្ជនសិក្ខា’’តិ វុច្ចន្តីតិ.

១១. អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ច វដ្ដភយតោ បញ្ញុព្ពេគេន ឧព្ពិជ្ជន្តោ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនេហិ ឧបរតោតិ ភយូបរតោ នាមាតិ អាហ ‘‘សត្ត សេក្ខា ភយូបរតា’’តិ.

១២. ភវង្គបញ្ញាវិរហិតា ‘‘វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា’’តិ ឥមិនា គហិតាតិ តិហេតុកបដិសន្ធិកា កេចិ ‘‘ទុប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា គយ្ហន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បដិលទ្ធមគ្គផលូបនិស្សយា’’តិ. បញ្ញាយ ហិ វិនា ន តទុបនិស្សយោ អត្ថីតិ.

១៤. យត្ថ និយតានិយតវោមិស្សា បវត្តិ អត្ថិ, តត្ថេវ និយតធម្មា ហោន្តីតិ ឧត្តរកុរូសុ តទភាវា និយតោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យា បន ឧត្តរកុរុកាន’’ន្តិអាទិមាហ.

១៦. តេរសសុ សីសេសុ បលិពោធសីសាទីនិ បវត្តសីសញ្ច បរិយាទិយិតព្ពានិ, អធិមោក្ខសីសាទីនិ បរិយាទកានិ, បរិយាទកផលំ គោចរសីសំ. តញ្ហិ វិសយជ្ឈត្តផលវិមោក្ខោតិ. បរិយាទកស្ស មគ្គស្ស ផលស្ស ច អារម្មណំ សង្ខារសីសំ សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោតិ បរិយាទិយិតព្ពានំ បរិយាទកផលារម្មណានំ សហ វិយ សំសិទ្ធិទស្សនេន សមសីសិភាវំ ទស្សេតុំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៨៧) តេរស សីសានិ វុត្តានិ. ឥធ បន ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ វចនតោ តេសុ កិលេសបវត្តសីសានមេវ វសេន យោជនំ ករោន្តោ ‘‘តត្ថ កិលេសសីស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តសីសម្បិ វដ្ដតោ វុដ្ឋហន្តោ មគ្គោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណវសេន យទិបិ បរិយាទិយតិ, យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសព្ភាវតោ ‘‘បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតី’’តិ អាហ. កិលេសបរិយាទានេន បន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២, ១៤) វចនតោ ហិ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សមាបិតំ នាម ហោតិ. តំ បន បរិសមាបនំ យទិ ចុតិចិត្តេន ហោតិ, តេនេវ ជីវិតបរិសមាបនញ្ច ហោតីតិ ឥមាយ វារចុតិសមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពាចរិមតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វារសមតាយា’’តិ. ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ ឯត្ថ បរិនិព្ពានចិត្តមេវ ភវង្គោតរណភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧. មហាបយោគោតិ មហាកិរិយោ វិបត្តិករណមហាមេឃុដ្ឋានាការវិនាសោ. តិដ្ឋេយ្យាតិ វិនាសោ នប្បវត្តេយ្យាតិ អត្ថោ.

១៨. អរណីយត្តាតិ បយិរុបាសិតព្ពត្តា.

២០. យាយ កតកិច្ចតា ហោតិ, តាយ អគ្គវិជ្ជាយ អធិគតាយ តេវិជ្ជតាភាវោ និប្បរិយាយតា, សា ច អាគមនវសេន សិទ្ធា សាតិសយា តេវិជ្ជតាតិ អាហ ‘‘អាគមនីយមេវ ធុរ’’ន្តិ.

២២. តត្ថ ចាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិយា អាធារភាវេ វា. តត្ថេវ ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ នាម ហោតីតិ.

២៣. អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូតិ ច អននុស្សុតេសុ សច្ចេសូតិ អត្ថោ.

២៤. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨) និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ យទិបិ មហានិទានសុត្តេ វុត្តំ, តំ បន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ ឥធ កីដាគិរិសុត្តវសេន សព្ពឧភតោភាគវិមុត្តសង្គហត្ថំ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សហជាតនាមកាយេន បដិលភិត្វា វិហរតី’’តិ អាហ. កីដាគិរិសុត្តេ ហិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨២) អរូបសមាបត្តិវសេន ចត្តារោ ឧភតោភាគវិមុត្តា វុត្តា, ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋោ ច វុត្តលក្ខណោបបត្តិតោតិ. កាយសក្ខិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ.

បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ន អាសវា បញ្ញាយ បស្សន្តិ, ទស្សនការណា បន បរិក្ខីណា ទិស្វា បរិក្ខីណាតិ វុត្តា. ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា ឯវ ហិ ទស្សនំ បុរិមកិរិយា ហោតីតិ. នាមនិស្សិតកោ ឯសោតិ ឯសោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ រូបតោ មុច្ចិត្វា នាមំ និស្សាយ ឋិតោ បុន តតោ មុច្ចនតោ ‘‘នាមនិស្សិតកោ’’តិ វត្វា តស្ស ច សាធកំ សុត្តំ វត្វា ‘‘កាយទ្វយតោ សុវិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ អាហាតិ អត្ថោ. សុត្តេ ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភិនោ ឧបសីវព្រាហ្មណស្ស ភគវតា នាមកាយា វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ មុនិ អក្ខាតោតិ.

បឋមត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ទុតិយត្ថេរវាទេ ឧភតោ ភាគតោ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ, តតិយត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តត្ថ វិមុត្តោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ, កិលេសវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទនេហិ វា កាយទ្វយតោ វិមុត្តោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អរូបាវចរំ បន នាមកាយតោ ច វិមុត្តន្តិ នីវរណសង្ខាតនាមកាយតោ វិមុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ នីវរណទូរីភាវេន នាមកាយតោ រូបតណ្ហាវិក្ខម្ភនេន រូបកាយតោ ច វិមុត្តត្តា ឯកទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តំ នាម ហោតីតិ អរហត្តមគ្គស្ស បាទកភូតំ ឧភតោភាគវិមុត្តនាមលាភស្ស ការណំ ភវិតុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

២៥. ឯតេសុ ហិ ឯកោបិ អដ្ឋវិមោក្ខលាភី ន ហោតីតិ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវស្ស ការណភូតំ រូបកាយតោ វិមុត្តំ ឯកម្បិ វិមោក្ខំ អនធិគតោតិ អធិប្បាយោ. អរូបាវចរេសុ ហិ ឯកម្បិ អធិគតោ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវការណបដិលាភតោ អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន តេន តំនាមទានេ សមត្ថេន ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខលាភី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘អរូបាវចរជ្ឈានេសុ បនា’’តិអាទិ.

២៦. ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករោតិ សច្ឆិកាតព្ពោបាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៥) វិយ ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ. និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ, តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខីតិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោតិ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា.

២៧. ទិដ្ឋត្តា បត្តោតិ ឯតេន ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធស្ស បត្តតំ ទីបេតិ. ‘‘ទិដ្ឋន្តំ បត្តោ’’តិ វា បាឋោ, ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ.

២៨. ឥមំ បន នយំ ‘‘នោ’’តិ បដិក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តភាវប្បត្តានំ បញ្ញានានត្តំ វុត្តំ, ន បន យេន វិសេសេន សោ វិសេសោ បត្តោ, សោ វុត្តោតិ ឥមំ ទោសំ ទិស្វា បដិក្ខេបោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាគមដ្ឋកថាសូតិ ច វចនេន អាគមនីយនានត្តសន្និដ្ឋានមេវ ថិរំ ករោតីតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្សបិ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវំ ទស្សេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ.

២៩. បញ្ញំ វាហេតីតិ បញ្ញំ សាតិសយំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. បញ្ញា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ និព្ពានាភិមុខំ គមេតីតិ អត្ថោ.

៣១. ឯវំ មគ្គក្ខណេបីតិ អយំ អបិ-សទ្ទោ កស្មា វុត្តោ, ននុ អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោ មគ្គក្ខណេ ឯវ ហោតីតិ តទា ឯវ សោតាបន្នោ នាមាតិ អាបន្នន្តិ? នាបន្នំ. មគ្គេន ហិ អត្តនា សទិសស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស វា សត្តង្គិកស្ស វា ផលស្ស សោតោតិ នាមំ ទិន្នន្តិ តេនបិ សមន្នាគតស្ស សោតាបន្នភាវតោ, សោតេន វា មគ្គេន បវត្តេតុំ អបរិហីនេន ផលដ្ឋោបិ សមន្នាគតោ ឯវ នាម, ន ច តេន បឋមមគ្គក្ខណេ វិយ សោតោ សមាបជ្ជិយមានោ, តស្មា សមាបន្នសោតត្តា បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ អវេច្ចប្បសន្នា, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា. តេសំ សោតាបន្នានំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា’’តិ (អ. និ. ១០.៦៤). តត្ថ ទុតិយផលដ្ឋាទីនំ វិសុំ នាមំ អត្ថីតិ បឋមផលដ្ឋោ ឯវ ឥតរេហិ វិសេសិយមានោ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោតិ សោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោ. បដិលទ្ធមគ្គេន ពុជ្ឈតីតិ ឯតេន បដិលទ្ធមគ្គស្ស ចតុសច្ចបច្ចវេក្ខណាទីនំ ឧបនិស្សយភាវំ ទស្សេតិ. សម្ពោធិ បរំ អយនំ និស្សយោ ឯតស្សាតិ ហិ សម្ពោធិបរាយណោតិ. ទុតិយេនត្ថេន សម្ពោធិ បរំ អយនំ គតិ ឯតស្សាតិ សម្ពោធិបរាយណោ.

៣២. កេវលេន កុលសទ្ទេន មហាកុលមេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មហាភោគកុលេសុយេវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ.

៣៣. ខន្ធពីជំ នាម បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. ឥហដ្ឋកនិជ្ឈានិកវសេនេវ ឥមស្មិំ ឋានេ កថិតាតិ សជ្ឈានកោ អជ្ឈត្តសំយោជនសមុច្ឆេទេ អកតេបិ អនាគាមិសភាគោ អនាវត្តិធម្មោ ឥធ គណនូបគោ ន ហោតិ, ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សំសរណកោ កាមភវគតោ ហីនជ្ឈានកោ ឥធ គណនូបគោតិ អធិប្បាយោ.

៣៤. យំ វត្តព្ពន្តិ ‘‘ទ្វីហិ ការណេហិ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិ យំ វត្តព្ពំ សិយាតិ អត្ថោ.

៣៦. ឧបបន្នំ វា សមនន្តរាតិ ឧបបន្នំ វា ឯតេន បុគ្គលេន ហោតិ, អថ សមនន្តរា អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ. អប្បត្តំ វា វេមជ្ឈំ អាយុប្បមាណន្តិ អាយុប្បមាណំ តស្ស បុគ្គលស្ស វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតីតិ អយមេត្ថ បាឡិអត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អប្បត្វា បព្ពតំ នទី’’តិ វិយ អាយុប្បមាណំ វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ វា ហុត្វាតិ បរសទ្ទយោគេ បរតោ ភូតោ ហុត្វា សទ្ទោ វចនសេសភូតោ បយុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៧. ឧបហច្ចាតិ ឯតស្ស ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ, តេន វេមជ្ឈាតិក្កមោ កាលកិរិយោបគមនញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិក្កមិត្វា វេមជ្ឈ’’ន្តិអាទិ.

៤០. ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ ឧទ្ធំ វហតីតិ ឧទ្ធំវាហី, តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វា, តស្ស ភាវោ, តេន ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អវិហេសុ ឧទ្ធំសោតោ យទិបិ តត្ថ បរិនិព្ពាយី ន ហោតិ, យត្ថ វា តត្ថ វា គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតុ, បរិនិព្ពាយិនោ បន តស្ស អសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា សសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា ច អត្ថីតិ តត្ថ ទស អនាគាមិនោ វុត្តា, ឯវំ អតប្បាទីសុបិ. អនុបហច្ចតលាតិ អប្បត្តតលា. អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីនំ លហុសាលហុសគតិកា ឯវ បរិត្តវិបុលតិណកដ្ឋឈាបកបប្បដិកាសទិសតា វេទិតព្ពា, ន ឧប្បជ្ជិត្វាវ និព្ពាយនកាទីហិ អធិមត្តតា វិយ សមុទ្ទំ បត្វា និព្ពាយនកតោ អនធិមត្តតា វិយ ច អន្តរា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីហិ ឧទ្ធំសោតតោ ច អធិមត្តានធិមត្តតា. តេ ឯវ ហិ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោតិ. តតោ មហន្តតរេតិ វចនំ តិណកដ្ឋឈាបនសមត្ថបប្បដិកាទស្សនត្ថំ, ន អធិមត្ត នាធិមត្តទស្សនត្ថន្តិ.

នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយាតិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិកំ ហេតុបញ្ចកំ នោ ច អស្ស, វិញ្ញាណាទិកំ ឥទំ ផលបញ្ចកំ វត្តមានំ នោ ច មេ សិយាតិ អត្ថោ. តេន អតីតភវសំសិទ្ធិតោ ទុក្ខសមុទយតោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស បវត្តិទស្សនតោ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន ខន្ធានំ ឧទយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ. ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតីតិ យទិ ឯតរហិ ហេតុបញ្ចកំ ន ភវិស្សតិ, អនាគតេ ផលបញ្ចកំ ន មេ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឯតេន បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ, ឯតរហិ អនាគតេ ច អត្តត្តនិយនិវារណវសេន សុញ្ញតាបដិបត្តិ វា ចតូហិបិ វុត្តា. យទត្ថីតិ យំ អត្ថិ. ភូតន្តិ សសភាវំ និព្ពត្តំ វា យថាទិដ្ឋឧទយព្ពយំ យថាទិដ្ឋសុញ្ញតំ វា ខន្ធបញ្ចកំ បរិកប្បិតឥត្ថិបុរិសសត្តាទិភាវរហិតំ នាមរូបមត្តន្តិ អត្ថោ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ វិវដ្ដមានសោ តំ ភូតំ បជហាមីតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ, សង្ខារុបេក្ខាញាណេន ឧបេក្ខកោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតីតិ អវិសិដ្ឋេ វិសិដ្ឋេ ច ភវេ ន រជ្ជតីតិ កេចិ វទន្តិ. បច្ចុប្បន្នោ បន ភវោ ភវោ, អនាគតោ ជាតិយា គហណេន គហិតោ សម្ភវោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា ភវោតិ ភូតមេវ វុច្ចតិ, សម្ភវោ តទាហារោ, តស្មិំ ទ្វយេ ន រជ្ជតីតិ សេក្ខបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. ភូតេ ហិ សសម្ភវេ ច វិរាគោ សេក្ខបដិបត្តិ. យថាហ ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភន្តេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ, ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា តទាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទាយ…បេ… បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារនិរោធាយ យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, សេក្ខោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៣១). អថុត្តរីតិ អថ ឯវំ អរជ្ជមានោ ឧត្តរិ សន្តំ បទំ និព្ពានំ អនុក្កមេន មគ្គបញ្ញាយ សម្មា បស្សតិ, តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ចតុត្ថមគ្គេនេវ សច្ឆិកាតព្ពស្ស តស្ស តេន អសច្ឆិកតត្តា.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៣. កស្សចិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កស្សចិ កថញ្ចិ អវិមុត្តោ កាមភវោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយោតិ អជ្ឈត្តំ នាម. តត្ថ ពន្ធនំ អជ្ឈត្តសំយោជនំ, តេន សម្បយុត្តោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ.

៨៣. ការណេន វិនា បវត្តហិតចិត្តោ អការណវច្ឆលោ. អនាគតម្បិ បយោជនំ អបេក្ខមានោ បុរិមគ្គហិតំ តំ កតំ ឧបាទាយ កតញ្ញូ ឯវ នាម ហោតិ, ន បុព្ពការីតិ អាហ ‘‘ករិស្សតិ មេ’’តិអាទិ. តមោជោតិបរាយណោ បុញ្ញផលំ អនុបជីវន្តោ ឯវ បុញ្ញានិ ករោតីតិ ‘‘បុព្ពការី’’តិ វុត្តោ. ‘‘ឥណំ ទេមី’’តិ សញ្ញំ ករោតីតិ ឯវំសញ្ញំ អករោន្តោបិ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.