១. បដិច្ចវារវណ្ណនា

១. បច្ចយានុលោមំ

(១) វិភង្គវារោ

៥៣. យា កុសលត្តិកេ លភន្តិ, ន តាយេវ វេទនាត្តិកាទីសូតិ តិកបទនានត្តមត្តេន វិនា មូលាវសានវសេន សទិសតំ សន្ធាយ ‘‘ន តាយេវា’’តិ វុត្តំ, ន ច កេវលំ តិកន្តរេយេវ, កុសលត្តិកេបិ បន យា បដិច្ចវារេ លភន្តិ, ន តាយេវ បច្ចយវារាទីសូតិ សព្ពបុច្ឆាសមាហរណំ ឥធ កត្តព្ពមេវ. ធម្មានុលោមបច្ចនីយេ ច តិកបដ្ឋានេ វិតក្កត្តិកបីតិត្តិកានំ វិស្សជ្ជនេ សព្ពាបេតា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ ឯត្ថ បីតិត្តិកគ្គហណំ ន កាតព្ពំ. ន ហិ តត្ថ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ.

តេន សទ្ធិន្តិ តេន សហជាតបច្ចយភូតេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘យាវ និរោធគមនា ឧទ្ធំ បជ្ជតី’’តិ ច ‘‘ឧប្បាទាទយោ វា បាបុណាតី’’តិ ច វចនេហិ ខណត្តយសមង្គី ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតីតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតិ, ឧប្បាទក្ខណសមង្គីយេវ បន ឯវំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្មា បន ឯកោ ខន្ធោ ឯកស្សាតិអាទិ ឥធ កុសលវចនេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ. វេទនាត្តិកាទីសុ បន ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វិន្នំ, ទ្វេ បដិច្ច ឯកស្សបិ, ហេតុទុកាទីសុ ច សង្ខារក្ខន្ធេកទេសំ បដិច្ច សង្ខារក្ខន្ធេកទេសស្សបិ ឧប្បត្តិ វុត្តាតិ សហ ឧប្បជ្ជមានានំ សព្ពេសំ ធម្មានំ បច្ចយោ ហោន្តោ ឯកេកស្សបិ ទុកតិកាទិភេទានញ្ច បច្ចយោ នាម ហោតិយេវ, តថា ទុកាទិភេទានញ្ចាតិ.

‘‘រូបេន សទ្ធិំ អនុប្បត្តិតោ អារុប្បវិបាកញ្ច ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន ន សព្ពស្មិំ ឯតស្មិំ វចនេ គហេតព្ពំ, អថ ខោ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ ឯត្ថេវ. ន កេវលញ្ច អារុប្បវិបាកោវ, អថ ខោ លោកុត្តរវិបាកកិរិយាព្យាកតម្បិ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានំ ឯត្ថ ន គហេតព្ពំ. ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិ ឯត្ថ បន ន កិញ្ចិ រូបេន វិនា សហ វា ឧប្បជ្ជមានំ សហេតុកំ វិបាកកិរិយាព្យាកតំ អគ្គហិតំ នាម អត្ថិ. តត្ថ បន យំ រូបេន សហ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បច្ចយុប្បន្នវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ឯត្តកេ វត្តព្ពេ បច្ចយភូតស្ស វត្ថុស្ស ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឯតស្មិំ សាមញ្ញវចនេ បច្ចយុប្បន្នភាវេន អគ្គហិតតាបត្តិំ និវារេតុំ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ វុត្តំ. ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ វា វត្ថុខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតានំ បច្ចយភាវវិសេសទស្សនត្ថំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ វចនទ្វយំ វុត្តំ សាមញ្ញេន គហិតម្បិ វិសុំ ឧទ្ធដំ.

មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្តន្តិ យំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបញ្ច ឧបាទារូបំ ឧបាទារូបគ្គហណេន វិនា ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្ស មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ បន ទស្សនេ ខន្ធបច្ចយសហិតាសហិតញ្ច សព្ពំ ឧបាទារូបំ ឥតោ បរេសុ សហជាតបច្ចយាទីសុ សង្គហិតន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កដត្តារូបំ បដិសន្ធិយម្បី’’តិ បិ-សទ្ទោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបន្តិ វុត្តនយេនាតិ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឯត្ថ អត្ថតោ អយំ នយោ វុត្តោតិ សន្ធាយាហ.

៥៤. រូបមិស្សកា បហាយាតិ យាសុ បុច្ឆាសុ រូបេន វិនា បច្ចយុប្បន្នំ ន លព្ភតិ, អថ ខោ រូបមិស្សកមេវ លព្ភតិ, តា បហាយាតិ អធិប្បាយោ.

៥៧. ‘‘តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្ស អវក្កន្តិ ហោតី’’តិ វចនតោតិ គព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិយា បញ្ចក្ខន្ធសព្ភាវេន តាយ សមានលក្ខណា សព្ពាបិ បញ្ចវោការបដិសន្ធិ ឱក្កន្តិនាមកាតិ សាធេតិ. បរិបុណ្ណធម្មានំ វិស្សជ្ជនំ ឯត្ថ អត្ថីតិ បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនា.

ឯត្ថ ច ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ…បេ… មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ឯត្តាវតា បញ្ចវោការេ សព្ពំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានរូបំ ទស្សិតំ. អវសេសំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ពាហិរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពាហិរន្តិ ឯតេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបំ ទស្សេតិ, បុន អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯតេហិ សព្ពំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ អាហារឧតុសមុដ្ឋានរូបំ. តត្ថ ‘‘ឧតុសមុដ្ឋានំ ឯក’’ន្តិអាទិនា អសញ្ញសត្តានម្បិ ឧតុសមុដ្ឋានំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តត្ថ តស្ស វជ្ជនេ ការណំ អត្ថីតិ. អាទិម្ហិ បន ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិអាទិ អវិសេសវចនំ សហជាតំ អរូបម្បិ បច្ចយំ ហេតាទិកេ ច បច្ចយេ ពហុតរេ លភន្តំ ចិត្តសមុដ្ឋានកដត្តារូបទ្វយំ សហ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ, ឯវញ្ច កត្វា តស្ស បរិយោសានេ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ កដត្តារូបំ ចិត្តសមុដ្ឋានសម្ពន្ធំ តំសមានគតិកំ បញ្ចវោការេ វត្តមានមេវ គហិតន្តិ អគ្គហិតំ កដត្តារូបំ ទស្សេតុំ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ឧបាទារូបំ ឥធបិ កម្មបច្ចយវិភង្គេ វិយ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៦៣) កដត្តារូបភាវវិសិដ្ឋំ ឧបាទារូបំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ វុត្តស្ស ឧតុសមុដ្ឋានស្ស បុនវចនេ បយោជនំ អត្ថីតិ.

កស្មា បន យថា ពាហិរាទីសុ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ អវិសេសេត្វា ឧបាទារូបំ វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ចិត្តកម្មជឧបាទារូបានិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ហេតុបច្ចយាទីសុ សហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ឧបាទារូបំ អសញ្ញសត្តានំ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ អធិបតិបច្ចយាទីសុ វិសុំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបភាវកដត្តារូបភាវេហិ វិសេសេត្វាវ វុត្តានីតិ? តត្ថ ពាហិរគ្គហណាទីហិ វិយ ឯត្ថ មហាភូតានំ កេនចិ អវិសេសិតត្តា. អបិច ឥទ្ធិចិត្តនិព្ពត្តានំ កម្មបច្ចយានញ្ច ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ ពាហិររូបាយតនាទីនំ ចិត្តំ កម្មញ្ច ហេតាទីសុ ន កោចិ បច្ចយោ, អាហារឧតុសមុដ្ឋានានំ បន ចិត្តំ បច្ឆាជាតភាវេន ឧបត្ថម្ភកមេវ, ន ជនកំ, មហាភូតានេវ បន តេសំ សហជាតាទិភាវេន ជនកានិ, តស្មា សតិបិ ចិត្តេន កម្មេន ច វិនា អភាវេ ហេតាទិបច្ចយភូតេហិ អរូបេហិ ឧប្បជ្ជមានានិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបភូតានេវ ឧបាទារូបានិ ហោន្តិ, ន អញ្ញានីតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ចិត្តកម្មជេស្វេវ ឧបាទារូបេសុ វិសេសនំ កតំ. អញ្ញានិ វា សមានជាតិកេន រូបេន សមុដ្ឋានានិ បាកដវិសេសនានេវាតិ ន វិសេសនំ អរហន្តិ, ឯតានិ បន អសមានជាតិកេហិ អរូបេហិ សមុដ្ឋិតានិ វិសេសនំ អរហន្តីតិ វិសេសិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា វា ចិត្តកម្មានិ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានានំ សវិសេសេន បច្ចយភាវេន បច្ចយា ហោន្តិ សហជាតាទិបច្ចយភាវតោ មូលករណភាវតោ ច, ន ឯវំ ឧតុអាហារា តំសមុដ្ឋានានន្តិ ចិត្តកម្មជានេវ វិសុំ វិសេសនំ អរហន្តិ. ឥតរានិ បន មហាភូតវិសេសេនេវ វិសេសិតានិ, ឥធ ឧបាទារូបវិសេសនេន មហាភូតានិ វិយ. ន ហិ អញ្ញតរវិសេសនំ ឧភយវិសេសនំ ន ហោតីតិ.

៥៨. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធាតិ ខន្ធវត្ថូនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាទស្សនេន បុព្ពេ វិសុំ បច្ចយភាវេន ទស្សិតានំ ខន្ធានំ ឯកតោ បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ ឯកតោ វត្ថុនា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ ឥទំ បន ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ ឯកតោ បដិច្ចត្ថផរណតាទស្សនត្ថំ, ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្ថុស្ស. ន កេវលញ្ច ខន្ធានំ ឥធេវ, ហេតុបច្ចយាទីសុបិ អយមេវ នយោ. តត្ថ សព្ពេសំ ខន្ធានំ វិសុំ បដិច្ចត្ថផរណតំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វត្ថុស្សបិ ទស្សិតាយ ‘‘ឯកំ ខន្ធញ្ច វត្ថុញ្ច បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា ខន្ធវត្ថូនញ្ច ទស្សិតាយេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

កស្មា បនេត្ថ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា, កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានា មហាភូតា’’តិ ឯវមាទិ ន វុត្តំ, ននុ យទេវ បដិច្ចត្ថំ ផរតិ, ន តេនេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ភវិតព្ពំ ហេតុបច្ចយាទីហិ វិយ. ន ហិ យំ ‘‘ឯកំ តយោ ទ្វេ ច ខន្ធេ បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ, តេ ហេតុបច្ចយភូតា ឯវ ហោន្តិ. ឯស នយោ អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ. បច្ចយវារេ ច ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៥៦) វុត្តំ, ន វត្ថុ កុសលានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ, អថ ច បន តំបច្ចយា ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ វុត្តា ឯវ. យទិបិ កុសលា ខន្ធា មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ន ហោន្តិ, តថាបិ តេ បដិច្ច តេសំ ឧប្បត្តិ វត្តព្ពា សិយាតិ? ន វត្តព្ពា ខន្ធសហជាតានំ មហាភូតានំ ខន្ធានំ បច្ចយភាវាភាវតោ. អញ្ញមញ្ញសទ្ទោ ហិ ន ហេតាទិសទ្ទោ វិយ និរបេក្ខោ, សហជាតាទិសទ្ទោ វិយ វា អញ្ញតរាបេក្ខោ, អថ ខោ យថាវុត្តេតរេតរាបេក្ខោ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច ខន្ធា មហាភូតា ឥធ យថាវុត្តា ភវេយ្យុំ, តេសុ ច មហាភូតា ខន្ធានំ ន កោចិ បច្ចយោ. យស្ស ច សយំ បច្ចយោ, តតោ តេន តន្និស្សិតេន វា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, យថា ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា, វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធា. តស្មា អត្តនោ បច្ចយស្ស បច្ចយត្តាភាវតោ តទបេក្ខត្តា ច អញ្ញមញ្ញសទ្ទស្ស ខន្ធេ បដិច្ច បច្ចយា ច មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ ន វុត្តា, ន អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ច វុត្តា. ខន្ធា បន វត្ថុំ បច្ចយា ឧប្បជ្ជមានា វត្ថុស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តន្និស្សិតេន ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធានំ កុសលាទីនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បត្តិ វុត្តាតិ.

៥៩. ន សា គហិតាតិ ចក្ខាយតនាទីនិ និស្សយភូតានិ បដិច្ចាតិ ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. និស្សយបច្ចយភាវេន បន ន ចក្ខាយតនាទីនិ អារម្មណបច្ចយភាវេន រូបាយតនាទីនិ វិយ ន គហិតានីតិ.

៦០. ទ្វីសុ ឧបនិស្សយេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អារម្មណូបនិស្សយម្បិ បន យេ លភន្តិ, តេសំ វសេន អារម្មណបច្ចយសទិសន្តិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិ អាហ. តត្ថ ‘‘ន សព្ពេ អកុសលា អព្យាកតា អារម្មណូបនិស្សយំ លភន្តី’’តិ បុរិមបាឋោ. កុសលាបិ បន មហគ្គតា ឯកន្តេន, កាមាវចរា ច កទាចិ ន លភន្តីតិ ‘‘ន សព្ពេ កុសលាកុសលាព្យាកតា’’តិ បឋន្តិ.

៦១. បុរេជាតបច្ចយេ យថា អញ្ញត្ថ បច្ចយំ អនិទ្ទិសិត្វាវ ទេសនា កតា, ឯវំ អកត្វា កស្មា ‘‘វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ វុត្តន្តិ? និយមសព្ភាវា. ហេតុអាទីសុ ហិ និយមោ នត្ថិ. ន ហិ តេហិ ឧប្បជ្ជមានានំ អលោភាទីសុ កុសលាទីសុ រូបាទីសុ ច អយមេវ បច្ចយោតិ និយមោ អត្ថិ, ឥធ បន វត្ថុ ន វត្ថុធម្មេសុ បុរេជាតបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានំ ធម្មានំ និយមតោ ឆព្ពិធំ វត្ថុ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. អារម្មណបុរេជាតម្បិ ហិ វត្ថុបុរេជាតេ អវិជ្ជមានេ ន លព្ភតិ, ឯវញ្ច កត្វា បដិសន្ធិវិបាកស្ស នបុរេជាតបច្ចយា ឯវ ឧប្បត្តិ វុត្តា, បច្ចុប្បន្នារម្មណស្សបិ តស្ស បុរេជាតបច្ចយោ ន ឧទ្ធដោ. ‘‘នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មំ បដិច្ច វិបាកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ឯតស្សបិ អលាភតោ តត្ថ ‘‘បុរេជាតេ តីណី’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១២៤) វុត្តន្តិ.

៦៣. តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតានន្តិ មហាភូតានំ ឯកក្ខណិកនានាក្ខណិកកម្មបច្ចយវសេនេវ តទុបាទារូបានម្បិ វទតីតិ ច ទដ្ឋព្ពំ. កដត្តារូបានន្តិ បវត្តិយំ កដត្តារូបានន្តិ អធិប្បាយោ.

៦៤. យថាលាភវសេនាតិ ឥន្ទ្រិយរូបេសុ យំ យំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន.

៦៩. វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានម្បិ កេសញ្ចិ និយមតោ វត្ថុ វិប្បយុត្តបច្ចយោ, កេសញ្ចិ ខន្ធា, ន ច សមានវិប្បយុត្តបច្ចយា ឯវ កុសលាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ ខោ នានាវិប្បយុត្តបច្ចយាបិ, តស្មា តំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយា, ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយា’’តិ តត្ថ តត្ថ វុត្តំ. តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ បច្ចយុប្បន្នោ បច្ចយំ បច្ចយំ ករោតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស វសេន ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. វត្ថុំ ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយករណតោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច វិប្បយុត្តបច្ចយា, វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, តត្ថ កុសលានំ ខន្ធានំ វត្ថុំ បដិច្ច ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ ‘‘វត្ថុំ បដិច្ចា’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ, ឥទំ បន បដិច្ចសទ្ទេន អយោជេត្វា ‘‘បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយា’’តិ យោជេត្វា តស្សត្ថោ ‘‘វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. កិំ បន បដិច្ចាតិ? យំ ‘‘ឯកំ ខន្ធ’’ន្តិអាទិកំ បាឡិយំ បដិច្ចាតិ វុត្តំ. តមេវ អត្ថំ បាកដំ កត្វា ‘‘វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា, វត្ថុនា វិប្បយុត្តបច្ចយតំ សាធេន្តេនា’’តិ បឋន្តិ. អនន្តរត្តា បាកដស្ស អព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានស្សេវ គហណំ មា ហោតូតិ ‘‘អព្យាកតចិត្តសមុដ្ឋានម្បិ កុសលាកុសលចិត្តសមុដ្ឋានម្បី’’តិ អាហ. អាសន្នម្បិ ទូរម្បិ សព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ.

៧១-៧២. ‘‘ឥមេ វីសតិ បច្ចយាតិ សំខិបិត្វា ទស្សិតានំ វសេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យទិ ឯកេនបិ ទេសនំ សំខិត្តំ សំខិត្តមេវ, អាទិម្ហិ បន តយោ បច្ចយា វិប្បយុត្តបច្ចយោ ឯកម្បិ បទំ អបរិហាបេត្វា វិត្ថារិតាតិ តេ ចត្តារោ បច្ឆាជាតញ្ច វជ្ជេត្វា ‘‘ឥមេ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ឯត្តកា ហិ សំខិបិត្វា ទស្សិតាតិ. យេ បន បាឡិយំ វិត្ថារិតំ អវិត្ថារិតញ្ច សព្ពំ សង្គហេត្វា វុត្តន្តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ. អាទិម្ហិ បន តយោ បច្ចយេ វិត្ថារិតេ វជ្ជេត្វា យតោ បភុតិ សង្ខេបោ អារទ្ធោ, តតោ ចតុត្ថតោ បភុតិ សំខិត្តំ វិត្ថារិតញ្ច សហ គហេត្វា ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិភង្គវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(២) សង្ខ្យាវារោ

៧៣. តថា បុរេជាតបច្ចយេតិ យថា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ វិសេសោ វិភង្គេ អត្ថិ, តថា បុរេជាតបច្ចយេបិ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ហិ តត្ថ វិសេសោ បដិសន្ធិអភាវោ ចាតិ. វិបាកានិ ចេវ វីថិចិត្តានិ ច ន លព្ភន្តីតិ ឯតេន ‘‘កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិកេ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) វិភង្គេ វិបាកាព្យាកតាភាវំ កិរិយាព្យាកតេ ច អជវនស្ស សព្ពេន សព្ពំ អលព្ភមានតំ វិសេសំ ទស្សេតិ.

៧៤. ឯកមូលកេ ទស្សិតាយ ទេសនាយ លព្ភមានគណនញ្ញេវ អាទាយាតិ ឥទំ ឯតស្មិំ អនុលោមេ សុទ្ធិកនយេ ទស្សិតគណនតោ តតោ បរេសុ នយេសុ អញ្ញិស្សា អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អពហុគណនេន យុត្តស្ស តេន សមានគណនតា ច ឥមស្មិំ អនុលោមេយេវ ទដ្ឋព្ពា. បច្ចនីយេ បន ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិំ (បដ្ឋា. ១.១.១០៤) វក្ខតីតិ.

៧៦-៧៩. តេ បន សង្ខិបិត្វា តេវីសតិមូលកោវេត្ថ ទស្សិតោតិ ឯត្ថ បច្ឆាជាតវិបាកានំ បរិហីនត្តា ‘‘ទ្វាវីសតិមូលកោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា សាសេវនសវិបាកានំ វសេន. ទុវិធម្បិ បន ទ្វាវីសតិមូលកំ សហ គហេត្វា សង្គហិតេ តស្មិំ ឧភយសព្ភាវតោ ‘‘តេវីសតិមូលកោ’’តិ អាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អាសេវនវិបាកានំ វា វិរោធាភាវេ សតិ បុច្ឆាយ ទស្សិតនយេន តេវីសតិមូលកេន ភវិតព្ពំ, តស្ស ច នាមំ ទ្វាវីសតិមូលកេ អារោបេត្វា ‘‘តេវីសតិមូលកោ’’តិ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ រុឡ្ហី.

អារម្មណបទេ ចេវាតិ ឯតេន ឯកមូលកេ អញ្ញបទានិ វជ្ជេតិ. ន ហិ ឯកមូលកេ ហេតាទីសុ តយោវាតិ អធិប្បាយោ. សុទ្ធិកនយោ បន អារម្មណមូលកាទីសុ ន លព្ភតីតិ អារម្មណមូលកេ ‘‘នវា’’តិ ឯតាយ អធិកគណនាយ អភាវទស្សនត្ថំ ‘‘អារម្មណេ ឋិតេន សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កាតព្ពាតិ វចនសេសោ. តីណេវាតិ ច តតោ ឧទ្ធំ គណនំ និវារេតិ, ន អធោ បដិក្ខិបតិ. តេន ‘‘វិបាកេ ឯក’’ន្តិ គណនា ន និវារិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តីសុ ឯកស្ស អន្តោគធតាយ ច ‘‘តីណេវា’’តិ វុត្តន្តិ. ឥតីតិអាទិនា ‘‘សព្ពត្ថ តីណេវា’’តិ វចនេន អត្តនោ វចនំ ទឡ្ហំ ករោតិ.

៨០-៨៥. យេ …បេ… តំ ទស្សេតុន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យទិបិ អវិគតានន្តរំ ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិ វុត្តេបិ ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ សំសន្ទនេ យា គណនា លព្ភតិ, សា ទស្សិតា ហោតិ, តថាបិ ឩនតរគណនេហិ សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឩនតរា សមានា ច ហោតិ, ន ឯវំ អាវិករណវសេន ទស្សិតា ហោតិ, វិបល្លាសយោជនាយ បន តថា ទស្សេតិ. វចនេន វា ហិ លិង្គេន វា អត្ថវិសេសាវិករណំ ហោតីតិ. តេនេតំ អាវិករោតីតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោ. បច្ចនីយាទីសុបិ បន ‘‘នារម្មណបច្ចយា នហេតុយា ឯកំ…បេ… នោវិគតបច្ចយា នហេតុយា ឯក’’ន្តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១០៧) មូលបទំ អាទិម្ហិយេវ ឋបេត្វា យោជនា កតា, ន ច តត្ថ ឯតំ លក្ខណំ លព្ភតិ, តស្មា មូលបទស្ស អាទិម្ហិ ឋបេត្វា យោជនមេវ កមោ, ន ចក្កពន្ធនន្តិ ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិអាទិ យោជិតំ, ន ច វិញ្ញាតេ អត្ថេ វចនេន លិង្គេន ច បយោជនមត្ថីតិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចវារោ

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា

៨៦-៨៧. ‘‘អហេតុកំ វិបាកាព្យាកតន្តិ ឥទំ រូបសមុដ្ឋាបកវសេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, សព្ពសង្គាហកវសេន បនេតំ ន ន សក្កា យោជេតុំ.

៩៣. សហជាតបុរេជាតបច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ច សហជាតា ច ហេតាទយោ បុរេជាតា ច អារម្មណាទយោ បច្ចយា សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ នបច្ឆាជាតបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានា ទ្វីហេវ សហជាតបុរេជាតបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ, អថ ខោ បច្ឆាជាតវជ្ជេហិ សព្ពេហីតិ.

៩៤-៩៧. នាហារបច្ចយេ ឯកច្ចំ រូបមេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នន្តិ យំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, សោ បច្ចយោ រូបមេវាតិ កត្វា វុត្តំ. យស្មា បន បច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, សោ អរូបម្បិ ហោតិ យថា កម្មំ កដត្តារូបស្ស.

៩៩-១០២. នមគ្គបច្ចយេ យទិបិ ចិត្តសមុដ្ឋានាទយោ សព្ពេ រូបកោដ្ឋាសា លព្ភន្តិ, តថាបិ យំ មគ្គបច្ចយំ លភតិ, តស្ស បហីនត្តា ‘‘ឯកច្ចំ រូបំ បច្ចយុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមេវ បន នហេតុបច្ចយាទីសុបិ ឯកច្ចរូបស្ស បច្ចយុប្បន្នតា ទដ្ឋព្ពា.

១០៧-១៣០. នាហារនឥន្ទ្រិយនឈាននមគ្គបច្ចយា សព្ពត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនាតិ ឥទំ ឯតេសុ មូលភាវេន ឋិតេសុ គណនាយ សមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ. មូលានញ្ហិ ឥធ វិស្សជ្ជនំ គណនាយេវ, ន សរូបទស្សនន្តិ. នសហជាតាទិចតុក្កំ ឥធាបិ បរិហីនមេវាតិ សុទ្ធិកនយេ វិយ មូលេសុបិ បរិហីនមេវាតិ អត្ថោ.

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

១៣១-១៨៩. ហេតាធិបតិមគ្គបច្ចយេសុ អនុលោមតោ ឋិតេសុ…បេ… អដ្ឋ បច្ចនីយតោ ន លព្ភន្តីតិ តិណ្ណម្បិ សាធារណានំ បច្ចនីយតោ អលព្ភមានានំ សព្ពេសំ សង្គហវសេន វុត្តំ, តស្មា មគ្គបច្ចយេ ឥតរេហិ សាធារណា សត្តេវ យោជេតព្ពា. អធិបតិបច្ចយេ អនុលោមតោ ឋិតេ ហេតុបច្ចយោបិ បច្ចនីយតោ ន លព្ភតិ, សោ បន មគ្គេន អសាធារណោតិ កត្វា ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យេហិ វិនា អរូបំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តេ ឯកន្តិកត្តា អរូបដ្ឋានិកាតិ ឥធ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា, តេន បុរេជាតាសេវនបច្ចយា តេហិ វិនាបិ អរូបស្ស ឧប្បត្តិតោ វជ្ជិតា ហោន្តិ. សព្ពដ្ឋានិកា អញ្ញមញ្ញអាហារិន្ទ្រិយា ច តេហិ វិនា អរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ សង្គហិតាតិ. ឩនតរគណនានំយេវ វសេនាតិ យទិ អនុលោមតោ ឋិតា ឯកកាទយោ ទ្វាវីសតិបរិយោសានា ឩនតរគណនា ហោន្តិ, តេសំ វសេន បច្ចនីយតោ យោជិតស្ស តស្ស តស្ស គណនា វេទិតព្ពា. អថ បច្ចនីយតោ យោជិតោ ឩនតរគណនោ, តស្ស វសេន អនុលោមតោ ឋិតស្សបិ គណនា វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញមញ្ញបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.១៤៦) បន ន ឥទំ លក្ខណំ ឯកន្តិកំ.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

១៩០. សព្ពត្ថេវាតិ ន កេវលំ ហេតុម្ហិយេវ, អថ ខោ សព្ពេសុ បច្ចយេសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសូតិ អត្ថោ. បុរេជាតំ អាសេវនញ្ច អលភន្តំ កញ្ចិ និទស្សនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘បដិសន្ធិវិបាកោ បនា’’តិអាទិមាហ.

‘‘បុរេជាតបច្ឆាជាតាសេវនវិបាកវិប្បយុត្តេសុ បច្ចនីកតោ ឋិតេសុ ឯកំ ឋបេត្វា អវសេសា អនុលោមតោ លព្ភន្តី’’តិ ឥទំ អវសេសានំ លាភមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន សព្ពេសំ អវសេសានំ លាភន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិបិ ហិ បច្ឆាជាតេ បសង្គោ នត្ថិ ‘‘អនុលោមតោ សព្ពត្ថេវ ន លព្ភតី’’តិ អបវាទស្ស កតត្តា, បុរេជាតោ បន វិប្បយុត្តេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ អនុលោមតោ លព្ភតីតិ ឥទម្បិ អវសេសា សព្ពេតិ អត្ថេ គយ្ហមានេ អាបជ្ជេយ្យ. យម្បិ កេចិ ‘‘វិប្បយុត្តបច្ចយរហិតេ អារុប្បេបិ អារម្មណបុរេជាតស្ស សម្ភវំ ញាបេតុំ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តម្បិ តេសំ រុចិមត្តមេវ. ន ហិ យត្ថ វត្ថុបុរេជាតំ ន លព្ភតិ, តត្ថ អារម្មណបុរេជាតភាវេន ឧបការកំ ហោតីតិ ទស្សិតោយំ នយោតិ. យុជ្ជមានកវសេនាតិ បច្ចនីកតោ ឋិតស្ស ឋបេតព្ពត្តា វុត្តំ, យុជ្ជមានកបច្ចយុប្បន្នវសេន វាតិ អត្ថោ. ‘‘មគ្គបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ ហេតុបច្ចយោ អនុលោមតោ ន លព្ភតី’’តិ បុរិមបាឋោ, អធិបតិបច្ចយោបិ បន ន លព្ភតីតិ ‘‘ហេតាធិបតិបច្ចយា អនុលោមតោ ន លព្ភន្តី’’តិ បឋន្តិ. អធិបតិបច្ចយេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ បច្ឆាជាតតោ អញ្ញោ អនុលោមតោ អលព្ភមានោ នាម នត្ថីតិ ន វិចារិតំ. អញ្ញមញ្ញេ បច្ចនីកតោ ឋិតេ ‘‘អរូបានំយេវា’’តិ វុត្តា នវ អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ, តម្បិ បច្ចនីកតោ ឋិតេហិ អារម្មណបច្ចយាទីហិ សទិសតាយ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ន វិចារិតំ ភវិស្សតីតិ.

១៩១-១៩៥. យាវ អាសេវនា សព្ពំ សទិសន្តិ ន អញ្ញមញ្ញេន ឃដិតស្ស មូលស្ស វិត្ថារិតត្តា តតោ បរានិ មូលានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសុ ហិ អនុលោមតោ យោជេតព្ពបច្ចយា ច បញ្ហា ចាតិ សព្ពំ សទិសន្តិ.

ឥមស្មិំ បច្ចនីយានុលោមេតិ ឯតស្ស ‘‘ឥមេសម្បិ បកិណ្ណកានំ វសេនេត្ថ គណនវារោ អសម្មោហតោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បច្ចយេសូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បច្ចនីយានុលោមេ លព្ភមានេសុ បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុបីតិ វា យោជេតព្ពំ. តត្ថ បិ-សទ្ទេន ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – ន កេវលំ បច្ចយេស្វេវ កិស្មិញ្ចិ បច្ចនីកតោ ឋិតេ កេចិ អនុលោមតោ ន លព្ភន្តិ, អថ ខោ បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុបិ កោចិ ឯកច្ចំ បច្ចយំ លភមានោ កញ្ចិ បច្ចយំ ន លភតីតិ. តត្ថ កម្មបច្ចយំ លភមានោ យេភុយ្យេន ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ លភតិ, មគ្គបច្ចយំ លភមានោ យេភុយ្យេន ហេតុបច្ចយំ, តថា ច ឈានបច្ចយំ លភមានោ មគ្គបច្ចយន្តិ ឯតេស្វេវ លាភាលាភា វិចារិតា. យត្ថាតិ បញ្ចវោការបវត្តេ អសញ្ញេសុ ច. រូបធម្មាតិ យថាវុត្តានិ កដត្តារូបានេវ សន្ធាយ វទតិ. ន ហិ បញ្ចវោការបវត្តេ សព្ពេ រូបធម្មា ហេតាទីនិ ន លភន្តីតិ. ‘‘ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយបច្ចយេ ន លភន្តី’’តិ បុរិមបាឋោ, ឈានមគ្គេបិ បន ន លភន្តីតិ ‘‘ហេតាធិបតិវិបាកិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយេ ន លភន្តី’’តិ បឋន្តិ. យេ រូបធម្មានំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេសុ អរូបដ្ឋានិកវជ្ជេសុ ឯតេយេវ ន លភន្តីតិ អធិប្បាយោ. បច្ឆាជាតាហារវិប្បយុត្តបច្ចយេបិ ហិ បវត្តេ កដត្តារូបំ លភតីតិ. លព្ភមានាលព្ភមានបច្ចយទស្សនមត្តញ្ចេតំ, ន តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បត្តិអនុប្បត្តិទស្សនន្តិ. ឯវំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយាលាភោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តោ សិយា. យថាវុត្តេសុ ហិ ធម្មវសេន បច្ឆាជាតាទិត្តយម្បិ អលភន្តំ នាម កដត្តារូបំ នត្ថិ. កោ បន វាទោ សព្ពដ្ឋានិកកម្មេសុ. ឥន្ទ្រិយំ បន អលភន្តំ អត្ថិ, កិន្តំ? ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ. យទិ ឯវំ ឧបាទារូបានិ សន្ធាយ អញ្ញមញ្ញបច្ចយម្បិ ន លភន្តីតិ វត្តព្ពំ, តំ បន បាកដន្តិ ន វុត្តំ សិយា. អរូបិន្ទ្រិយាលាភំ វា សន្ធាយ ឥន្ទ្រិយបច្ចយាលាភោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

១៩៦-១៩៧. នារម្មណមូលកេសុ ទុកាទីសុ ហេតុយា បញ្ចាតិ យទិបិ តិកាទីសុ ‘‘ហេតុយា បញ្ចា’’តិ ឥទំ នត្ថិ, តថាបិ ទុកាទីសុ សព្ពត្ថ អនុត្តានំ វត្តុកាមោ ‘‘ទុកាទីសូ’’តិ សព្ពសង្គហវសេន វត្វា តត្ថ យំ អាទិទុកេ វុត្តំ ‘‘ហេតុយា បញ្ចា’’តិ, តំ និទ្ធារេតិ. កេចិ បន ‘‘នារម្មណមូលកេ ហេតុយា បញ្ចា’’តិ បាឋំ វទន្តិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញេ ឯកន្តិ ភូតរូបមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ បុរិមបាឋោ, វត្ថុបិ បន លព្ភតីតិ ‘‘ភូតរូបានិ ចេវ វត្ថុញ្ច សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ បឋន្តិ. តិមូលកេតិ ឥធាបិ ទុមូលកំ តិមូលកន្តិ វទន្តិ.

២០៣-២៣៣. នកម្មមូលកេ ហេតុយា តីណីតិអាទីសុ ចេតនាវ បច្ចយុប្បន្នាតិ ឥទំ ‘‘ហេតុយា តីណី’’តិ ឯវំបការេ ចេតនាមត្តសង្គាហកេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាទិ-សទ្ទោ ហិ បការត្ថោវ ហោតីតិ. សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយាហារអត្ថិអវិគតេសុ បន រូបម្បិ លព្ភតីតិ.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សហជាតវារវណ្ណនា

២៣៤-២៤២. កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ, កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ សហជាតោតិអាទីសុ សហជាតសទ្ទេន សហជាតបច្ចយករណំ សហជាតាយត្តភាវគមនំ វា វុត្តន្តិ តស្ស ករណស្ស គមនស្ស វា កុសលាទីនំ កម្មភាវតោ ឧបយោគវចនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ បច្ចយវារាទីសុបិ. តត្រាបិ ហិ បច្ចយសទ្ទេន ច និស្សយបច្ចយករណំ និស្សយាយត្តភាវគមនំ វា វុត្តំ, សំសដ្ឋសទ្ទេន ច សម្បយុត្តបច្ចយករណំ សម្បយុត្តាយត្តភាវគមនំ វាតិ តំកម្មភាវតោ ឧបយោគវចនំ កុសលាទីសុ កតន្តិ. សហជាតម្បិ ច ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ ‘‘បដិច្ចា’’តិ ឥមិនា វចនេន ទីបិតោ បច្ចយោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្សា’’តិ ច និទស្សនវសេន វុត្តំ. ឧបាទារូបស្សបិ ហិ ឧបាទារូបំ យថាវុត្តោ បច្ចយោ ន ហោតិ, វត្ថុវជ្ជានិ រូបានិ ច អរូបានន្តិ.

សហជាតវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បច្ចយវារវណ្ណនា

២៤៣. បច្ចយាតិ ឯត្ថ បតិ អយោ បច្ចយោ. បតិ-សទ្ទោ បតិដ្ឋត្ថំ ទីបេតិ, អយ-សទ្ទោ គតិំ, បតិដ្ឋាភូតា គតិ និស្សយោ បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ, តតោ បច្ចយា, បច្ចយករណតោ តទាយត្តភាវគមនតោ វាតិ អត្ថោ.

‘‘មហាភូតេ បច្ចយា ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូប’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៤៥) ភូតុបាទារូបានិ សហ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបន្តិ សយំ និស្សយោ អហុត្វា និស្សយេ ឧប្បជ្ជមានេន ឧបាទារូបេន និទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៥៥. អសញ្ញ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូបន្តិ ឯត្ថ យោ បដិច្ចវារេ សហជាតេ កម្មឧតុជានំ, កម្មេ ច ឯកន្តានេកន្តកម្មជានំ វសេន អត្ថោ វុត្តោ, សោ នាធិប្បេតោ ឯវ ‘‘កដត្តារូប’’ន្តិ កម្មសមុដ្ឋានរូបស្សេវ សព្ពស្ស ច គហិតត្តាតិ តំ បហាយ យថាគហិតស្ស កដត្តារូបស្ស វិសេសនវសេន ‘‘ឧបាទារូបសង្ខាតំ កដត្តារូប’’ន្តិ អត្ថមាហ. មហាភូតេ បន បដិច្ច បច្ចយា ច មហាភូតានំ ឧប្បត្តិ ន និវារេតព្ពាតិ ឧបាទារូបគ្គហណេន កដត្តារូបគ្គហណំ អវិសេសេត្វា ឧបាទារូបានំ និវត្តេតព្ពានំ អត្ថិតាយ កដត្តារូបគ្គហណេនេវ ឧបាទារូបគ្គហណស្ស វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ.

២៦៩-២៧៦. ‘‘អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសល’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘អព្យាកតេន កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកត’’ន្តិ, ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ច អកុសលោ ច ធម្មា កុសលស្សាតិ អនាមសិត្វា’’តិ ច បុរិមបាឋេ បមាទលេខា ទដ្ឋព្ពា.

២៨៦-២៨៧. នហេតុបច្ចយា នបុរេជាតេ ទ្វេតិ ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយស្ស ច វសេន ទ្វេតិ វុត្តា, នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, តំ លព្ភមានេសុ ឯកទេសេន និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយាយ អហេតុកបដិសន្ធិយា ឯកច្ចស្ស ច រូបស្ស វសេន ទ្វេ វុត្តាតិ, នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយាឯកច្ចរូបានំ វសេនាតិ វុត្តន្តិ. ‘‘នោនត្ថិនោវិគតេសុ ឯកន្តិ សព្ពរូបស្ស វសេនា’’តិ វុត្តំ, នហេតុមូលកត្តា ឥមស្ស នយស្ស ហេតុបច្ចយំ លភន្តំ ន លព្ភតីតិ ‘‘ឯកច្ចស្ស រូបស្ស វសេនា’’តិ ភវិតព្ពំ. ចក្ខាទិធម្មវសេន បន ចិត្តសមុដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសវសេន វា សព្ពំ លព្ភតីតិ ‘‘សព្ពរូបស្សា’’តិ វុត្តំ សិយា.

២៨៩-២៩៦. អាគតានាគតន្តិ បញ្ហវសេន វុត្តំ, លព្ភមានាលព្ភមានន្តិ អាគតេ ច បញ្ហេ លព្ភមានាលព្ភមានធម្មវសេន.

បច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. និស្សយវារវណ្ណនា

៣២៩-៣៣៧. បច្ចយវារេន និស្សយបច្ចយភាវន្តិ និស្សយវារេ វុត្តស្ស និស្សយបច្ចយភាវំ និយមេតុន្តិ អត្ថោ.

និស្សយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សំសដ្ឋវារវណ្ណនា

៣៥១-៣៦៨. សំសដ្ឋវារេ បច្ចនីយេ ‘‘នវិប្បយុត្តេ បដិសន្ធិ នត្ថី’’តិ ឥទំ វត្ថុវិរហិតាយ បដិសន្ធិយា វិសុំ អនុទ្ធរណតោ វុត្តំ. បដិច្ចវារាទីសុ ហិ សហជាតស្ស បច្ចយភាវទស្សនត្ថំ សវត្ថុកា បដិសន្ធិ ឧទ្ធដា, សា ឥធាបិ អធិបតិបុរេជាតាសេវនេសុ នកម្មនវិបាកនឈាននវិប្បយុត្តេសុ ន លព្ភតិ, អញ្ញេសុ ច អនុលោមតោ បច្ចនីយតោ ច លព្ភមានបច្ចយេសុ លព្ភតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ឧទ្ធដាតិ. សេសា តេរស ន លព្ភន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘សេសា ចុទ្ទសា’’តិ ភវិតព្ពំ. ន ឈានេ ឯកន្តិ អហេតុកបញ្ចវិញ្ញាណវសេនាតិ បញ្ចវិញ្ញាណានំ ហេតុបច្ចយវិរហិតមត្តទស្សនត្ថំ អហេតុកគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ‘‘នមគ្គេ ឯកន្តិ អហេតុកកិរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ‘‘អហេតុកវិបាកកិរិយវសេនា’’តិ ភវិតព្ពំ.

៣៦៩-៣៩១. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវាតិ បដិច្ចវារេ អនុលោមបច្ចនីយេ វុត្តនយេន. ‘‘នហេតុបច្ចយុប្បន្នេសុ អហេតុកមោហោវ ឈានមគ្គបច្ចយំ លភតិ, សេសា ន លភន្តី’’តិ វុត្តំ, សេសេសុ បន បញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជាហេតុកក្ខន្ធា តំសមុដ្ឋានា បច្ចយុប្បន្នធម្មា ឈានបច្ចយំ លភន្តិ, ន បច្ចនីយានុលោមេ ទ្វិន្នំ បច្ចយានំ អនុលោមេន សហ យោជនា អត្ថីតិ ឈានមគ្គបច្ចយំ សហិតំ លភតីតិ ច ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា ‘‘អហេតុកមោហោវ មគ្គបច្ចយំ លភតី’’តិ វត្តព្ពំ.

សំសដ្ឋវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សម្បយុត្តវារវណ្ណនា

៣៩២-៤០០. សទិសំ សម្បយុត្តំ សំសដ្ឋំ វោកិណ្ណញ្ច សំសដ្ឋំ ន ហោតីតិ ឧភយំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ វុច្ចមានំ អញ្ញមញ្ញស្ស និយាមកំ ហោតីតិ.

សម្បយុត្តវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា

៤០១-៤០៣. យេហិ បច្ចយេហិ កុសលោ កុសលស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តេ បច្ចយេ បដិបាដិយា ទស្សេតុន្តិ យថាក្កមេន អាគតាគតបដិបាដិយា ទស្សេតុន្តិ អត្ថោ. កុសលោ កុសលស្សាតិ និទស្សនមត្តមេតំ, តេន កុសលោ កុសលាទីនំ, អកុសលោ អកុសលាទីនំ, អព្យាកតោ អព្យាកតាទីនំ, កុសលាព្យាកតា កុសលាទីនន្តិអាទិកោ សព្ពោ បភេទោ និទស្សិតោ ហោតីតិ យថានិទស្សិតេ សព្ពេ គហេត្វា អាហ ‘‘តេ បច្ចយេ បដិបាដិយា ទស្សេតុ’’ន្តិ.

៤០៤. ទត្វាតិ ឯត្ថ ទា-សទ្ទោ សោធនត្ថោបិ ហោតីតិ មន្ត្វា អាហ ‘‘វិសុទ្ធំ កត្វា’’តិ. តេសញ្ហិ តំ ចិត្តន្តិ តេសន្តិ វត្តព្ពតារហំ សកទាគាមិមគ្គាទិបុរេចារិកំ តំ គោត្រភុចិត្តន្តិ អធិប្បាយោ. វិបស្សនាកុសលំ បន កាមាវចរមេវាតិ បច្ចយុប្បន្នំ ភូមិតោ វវត្ថបេតិ. តេនេវាតិ ធម្មវសេនេវ ទស្សនតោ, ទេសនន្តរត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៤០៥. អស្សាទនំ សរាគស្ស សោមនស្សស្ស សសោមនស្សស្ស រាគស្ស ច កិច្ចន្តិ អាហ ‘‘អនុភវតិ ចេវ រជ្ជតិ ចា’’តិ. អភិនន្ទនំ បីតិកិច្ចសហិតាយ តណ្ហាយ កិច្ចន្តិ អាហ ‘‘សប្បីតិកតណ្ហាវសេនា’’តិ. ទិដ្ឋាភិនន្ទនា ទិដ្ឋិយេវ. ឯត្ថ បន បច្ឆិមត្ថមេវ គហេត្វា ‘‘អភិនន្ទន្តស្ស អត្តា អត្តនិយន្តិអាទិវសេន…បេ… ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អភិនន្ទនា បន ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយេវាតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពោ ធម្មោ ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អារម្មណ…បេ… ភាវនាយ បហាតព្ពំ រាគំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតី’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៧២) វចនតោ, តស្មា បុរិមោបិ អត្ថោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វីសុ បន សោមនស្សសហគតចិត្តេសុ យថាវុត្តេន សោមនស្សេន រាគេន ច អស្សាទេន្តស្ស តេសុយេវ សប្បីតិកតណ្ហាយ ចតូសុបិ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ អភិនន្ទន្តស្ស ច ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិបិ សក្កា យោជេតុំ. ជាតិវសេនាតិ សុចិណ្ណសាមញ្ញវសេនាតិ អត្ថោ.

៤០៦. តទារម្មណតាតិ តទារម្មណភាវេន. វិភត្តិលោបោ ហេត្ថ កតោតិ. ភាវវន្តតោ វា អញ្ញោ ភាវោ នត្ថីតិ ភាវេនេវ វិបាកំ វិសេសេតិ, វិបាកោ តទារម្មណភាវភូតោតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាកានំ វិយ ន កាមាវចរវិបាកានំ និយោគតោ វវត្ថិតំ ឥទញ្ច កម្មំ អារម្មណន្តិ តំ លព្ភមានម្បិ ន វុត្តំ. តទារម្មណេន បន កុសលារម្មណភាវេន សមានលក្ខណតាយ កម្មារម្មណា បដិសន្ធិអាទយោបិ ទស្សិតាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. បដិលោមតោ វា ឯកន្តរិកវសេន វាតិ វទន្តេន អនុលោមតោ សមាបជ្ជនេ យេភុយ្យេន អាសន្នសមាបត្តិយា អារម្មណភាវោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បន បដិលោមតោ ឯកន្តរិកវសេន ច សមាបជ្ជន្តស្ស អនាសន្នាបិ សមាបត្តិ អារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ អនុលោមតោ សមាបជ្ជន្តស្សបិ ភវេយ្យាតិ. ‘‘ចេតោបរិយញាណស្សាតិអាទីនិ បរតោ អាវជ្ជនាយ យោជេតព្ពានី’’តិ វត្វា ‘‘យា ឯតេសំ អាវជ្ជនា, តស្សា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯវំ សតិ ‘‘ឥទ្ធិវិធញាណស្សា’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា. យស្មា បន កុសលា ខន្ធា អព្យាកតស្ស ឥទ្ធិវិធញាណស្ស អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ តំ ន វុត្តំ, ចេតោបរិយញាណាទីនញ្ច ហោន្តីតិ តានិ វុត្តានិ, តស្មា កិរិយានំ ចេតោបរិយញាណាទីនំ យាយ កាយចិ អាវជ្ជនាយ ច កុសលារម្មណាយ កុសលា ខន្ធា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤០៧-៤០៩. វិប្បដិសារាទិវសេន វាតិ អាទិ-សទ្ទេន អាទីនវទស្សនេន សភាវតោ ច អនិដ្ឋតាមត្តំ សង្គណ្ហាតិ, អក្ខន្តិភេទា វា.

៤១០. រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្សាតិអាទិនា វិញ្ញាណកាយេហិ និយតារម្មណេហិ អព្យាកតស្ស អព្យាកតានំ អារម្មណបច្ចយភាវំ និទស្សេតិ. សព្ពស្ស ហិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឯកស្មិំ សន្តានេ ធម្មានំ ឯកទេសេន និទស្សនំ ករោតីតិ.

៤១៣-៤១៦. ចតុភូមកំ កុសលំ អារម្មណាធិបតិបច្ចយភាវេន ទស្សិតំ, បច្ចយុប្បន្នំ បន កាមាវចរមេវ.

៤១៧. អបុព្ពតោ ចិត្តសន្តានតោ វុដ្ឋានំ ភវង្គមេវ, តំ បន មូលាគន្តុកភវង្គសង្ខាតំ តទារម្មណំ បកតិភវង្គញ្ច. អនុលោមំ សេក្ខាយ ផលសមាបត្តិយាតិ ឯត្ថ កាយចិ សេក្ខផលសមាបត្តិយា អវជ្ជេតព្ពត្តា វត្តព្ពំ នត្ថីតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលំ ផលសមាបត្តិយាតិ ឥមំ និព្ពិសេសនំ ផលសមាបត្តិំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ផលសមាបត្តិយាតិ អនាគាមិផលសមាបត្តិយា’’តិ. កាមាវចរកិរិយា ទុវិធស្សបិ វុដ្ឋានស្សាតិ ឯត្ថ កិរិយានន្តរំ តទារម្មណវុដ្ឋានេ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ វុត្តមេវ.

តា ឧភោបិ…បេ… ទ្វាទសន្នន្តិ ឥទំ សោមនស្សសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុវសេន វុត្តំ, ឧបេក្ខាសហគតា បន យថាវុត្តានំ ទសន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ វោដ្ឋព្ពនកិរិយស្ស មនោធាតុកិរិយស្ស ចាតិ ទ្វាទសន្នំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤២៣. ទានាទិបុញ្ញកិរិយាយត្តា សព្ពសម្បត្តិយោ បដិវិជ្ឈិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ន បនេតំ ឯកន្តេន គហេតព្ពន្តិ ‘‘ពលវចេតនាវ លព្ភតិ, ន ទុព្ពលា’’តិ ឯតំ ឯកន្តំ ន គហេតព្ពំ, ទឡ្ហំ វា ន គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កិំ ការណន្តិ? ពលវតោ ទុព្ពលស្ស វា កតោកាសស្ស អន្តរាយំ បដិពាហិត្វា វិបច្ចនតោ ‘‘យំកញ្ចិ យទិ វិបាកំ ជនេតិ, ឧបនិស្សយោ ន ហោតី’’តិ នវត្តព្ពត្តា ចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កតោកាសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. វិបាកត្តិកេ បន បញ្ហាវារបច្ចនីយេ ‘‘វិបាកធម្មធម្មោ វិបាកស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.៩៣) កម្មបច្ចយស្ស វិសុំ ឧទ្ធដត្តា, វេទនាត្តិកេ ច បញ្ហាវារបច្ចនីយេ ‘‘នហេតុបច្ចយា នអារម្មណបច្ចយា នឧបនិស្សយេ អដ្ឋា’’តិ (បដ្ឋា. ១.២.៨៧) វុត្តត្តា ‘‘វិបាកជនកម្បិ កិញ្ចិ កម្មំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតី’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ.

តស្មិំ វា វិរុទ្ធោតិ តំនិមិត្តំ វិរុទ្ធោ, វិរុទ្ធន្តិ វា បាឋោ. ឱមានន្តិ បរស្ស បវត្តឱមានំ. រាគោ រញ្ជនវសេន បវត្តា កាមរាគតណ្ហា, ‘‘ឥតិ មេ ចក្ខុំ សិយា អនាគតមទ្ធានំ, ឥតិ រូបា’’តិ អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយ ចិត្តបណិទហនតណ្ហា បត្ថនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

តេសុ អញ្ញម្បីតិ តេសុ យំកិញ្ចិ បុព្ពេ ហនិតតោ អញ្ញម្បិ បាណំ ហនតីតិ អត្ថោ.

បុនប្បុនំ អាណាបនវសេន វាតិ មាតុឃាតកម្មេន សទិសតាយ បុព្ពេ បវត្តាយបិ អាណត្តចេតនាយ មាតុឃាតកម្មនាមំ អារោបេត្វា វទន្តិ. ឯស នយោ ទ្វីហិ បហារេហីតិ ឯត្ថាបិ.

យថេវ ហិ…បេ… ឧប្បាទេតិ នាមាតិ រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតីតិ រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានវសេន សទ្ធំ ឧប្បាទេតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វទតិ. យថា រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតីតិឯវមាទិ ហោតិ, ឯវំ រាគាទយោ សទ្ធាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឥទម្បិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. កាយិកំ សុខន្តិអាទីនំ ឯកតោ ទស្សនេន វិសុំយេវ ន ឯតេសំ បច្ចយភាវោ, អថ ខោ ឯកតោបីតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤២៥. ឧបត្ថម្ភកត្តេន បច្ចយត្តាយេវាតិ ឯតេន ឥទំ ទស្សេតិ – ន បុរិមវារេសុ វិយ ឥមស្មិំ បច្ចយេន ឧប្បត្តិ វុច្ចតិ, អថ ខោ តស្ស តស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស តេសំ តេសំ ធម្មានំ តំតំបច្ចយភាវោ, ន ច បច្ឆាជាតក្ខន្ធា ឧបត្ថម្ភកត្តេន បច្ចយា ន ហោន្តិ, តេនេស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឥធ អនុលោមតោ អាគតោតិ.

៤២៧. ចេតនា វត្ថុស្សបិ បច្ចយោតិ អត្តនោ បតិដ្ឋាភូតស្សបិ កម្មបច្ចយោតិ អធិប្បាយោ.

កស្មា បនេត្ថ បច្ចយវារេ វិយ និស្សយអត្ថិអវិគតេសុ ទុមូលកទុកាវសានា បញ្ហា ន ឧទ្ធដាតិ? អលព្ភមានត្តា. តត្ថ ហិ បច្ចយុប្បន្នប្បធានត្តា ទេសនាយ កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានា កុសលាព្យាកតបច្ចយា លព្ភន្តីតិ ‘‘កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២៤៦) វុត្តំ. យតោ តតោ វា ឧភយបច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧប្បត្តិមត្តំយេវ ហិ តត្ថ អធិប្បេតំ, ន ឧភយស្ស ឧភិន្នំ បច្ចយភាវោតិ. ឥធ បន បច្ចយប្បធានត្តា ទេសនាយ កុសលាព្យាកតា កុសលាព្យាកតានំ ឧភិន្នំ និស្សយាទិភូតា ន លព្ភន្តីតិ ‘‘កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច ធម្មស្ស និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ ន វុត្តំ.

បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា

៤៣៩. ‘‘ឯត្ថ បន បុរេជាតម្បិ លព្ភតី’’តិ វុត្តំ, យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘តថា’’តិ វុត្តន្តិ? ‘‘តីណី’’តិ គណនមត្តសាមញ្ញតោ.

៤៤០. ‘‘អធិបតិបច្ចយេ ឋបេត្វា វីមំសំ សេសាធិបតិនោ វិសភាគា’’តិ បុរិមបាឋោ និទស្សនវសេន ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បន ហេតុបច្ចយស្ស វិសភាគេន ឯកេន អារម្មណេន និទស្សនំ អកត្វា អនន្តរាទីនិ វទន្តោ សព្ពេ វិសភាគេ ទស្សេតិ, តស្មា ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយា ច វិសភាគា ទស្សេតព្ពាតិ ‘‘អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេសុ ឋបេត្វា បញ្ញំ សេសា ធម្មា វិសភាគា’’តិ បឋន្តិ. តថា ភាវាភាវតោ ហេតុបច្ចយភាវេ សហជាតាទិបច្ចយភាវតោ. ននុ យថា អមោហវជ្ជានំ ហេតូនំ ហេតុបច្ចយភាវេ អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយភាវោ នត្ថីតិ បញ្ញាវជ្ជានំ អធិបតិបច្ចយាទីនំ វិសភាគតា, ឯវំ កុសលាទិហេតូនំ ហេតុបច្ចយភាវេ វិបាកបច្ចយភាវាភាវតោ ហេតុវជ្ជានំ វិបាកានំ វិសភាគតាយ ភវិតព្ពន្តិ? ន ភវិតព្ពំ, ឧភយបច្ចយសហិតេ ចិត្តចេតសិករាសិម្ហិ ហេតុបច្ចយភាវេ វិបាកបច្ចយត្តាភាវាភាវតោ. យថា ហិ ហេតុសហជាតបច្ចយសហិតរាសិម្ហិ សតិបិ ហេតុវជ្ជសព្ភាវេ ហេតូនំ ហេតុបច្ចយភាវេ សហជាតបច្ចយត្តាភាវោ នត្ថីតិ ន ហេតុវជ្ជានំ សហជាតានំ ហេតុស្ស វិសភាគតា វុត្តា, ឯវមិធាបីតិ. ឯស នយោ វិប្បយុត្តបច្ចយេបិ. អបិច បច្ចយុប្បន្នស្សេវ បច្ចយា វុច្ចន្តីតិ បច្ចយុប្បន្នក្ខណេ តថា ភាវាភាវវសេន សភាគតាយ វុច្ចមានាយ នានាក្ខណវសេន វិសភាគតា តស្សេវ ន វត្តព្ពាតិ.

កុសលា វីមំសាតិ ឥទំ ‘‘កុសលា វីមំសាធិបតី’’តិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ន ហិ អនធិបតិភូតា វីមំសា អធិបតិបច្ចយោ ហោតីតិ.

៤៤១-៤៤៣. ‘‘សចេ បន វិប្បយុត្តបច្ចយោ បវិសតិ, ឥតរានិ ទ្វេ លភតី’’តិ បុរិមបាឋោ, ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ចា’’តិ ឥទំ បន ន លព្ភតីតិ ‘‘កុសលោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ទ្វេ លភតី’’តិ បឋន្តិ. ឩនតរគណនេសូតិ យេសុ បវិដ្ឋេសុ ឩនតរា គណនា ហោតិ, តេសូតិ អត្ថោ. តីណិ ទ្វេ ឯកន្តិ ឯវំ ឩនតរគណនេសុ វា អញ្ញមញ្ញាទីសុ បវិសន្តេសុ តេសំ វសេន តិកតោ ឩនំ យថាលទ្ធញ្ច ឯកន្តិ គណនំ លភតីតិ អត្ថោ.

អវិបាកានីតិ អនាមដ្ឋវិបាកានីតិ អត្ថោ, ន វិបាកហេតុរហិតានីតិ.

តត្ថ សព្ពេបិ សហជាតវិបាកា ចេវាតិ តត្ថ យេ សហជាតា បច្ចយុប្បន្នា វុត្តា, តេ សព្ពេបិ វិបាកា ចេវ វិបាកសហជាតរូបា ចាតិ អត្ថោ. តំសមុដ្ឋានរូបា ចាតិ ឯត្ថ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបម្បិ តំសមុដ្ឋានគ្គហណេនេវ សង្គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តំសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបា ច លព្ភន្តី’’តិបិ បឋន្តិ. ចតុត្ថេ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘កដត្តារូបញ្ចា’’តិបិ បន បឋន្តិ.

ឯវម្បីតិ ‘‘ឯតេសុ បន ឃដនេសុ សព្ពបឋមានី’’តិអាទិនា វុត្តនយេនបិ. ឃដនេសុ បន យោ យោ បច្ចយោ មូលភាវេន ឋិតោ, តំបច្ចយធម្មានំ និរវសេសឩនឩនតរឩនតមលាភក្កមេន ឃដនា វុច្ចតិ, និរវសេសលាភេ ច បច្ចយុប្បន្នានំ និរវសេសលាភក្កមេន. តថា ឩនលាភាទីសូតិ អយំ កមោ វេទិតព្ពោ.

ហេតុមូលកំ និដ្ឋិតំ.

៤៤៥. វត្ថុវសេន សនិស្សយំ វក្ខតីតិ ន ឥទំ លព្ភមានស្សបិ វត្ថុស្ស វសេន ឃដនន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អារម្មណវសេនេវ វា’’តិ.

៤៤៦. សហជាតេន បន សទ្ធិំ អារម្មណាធិបតិ, អារម្មណាធិបតិនា ច សទ្ធិំ សហជាតំ ន លព្ភតីតិ ឥទំ យថា សហជាតបុរេជាតា ឯកោ និស្សយបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយោ ច ហោន្តិ, ឯវំ សហជាតារម្មណាធិបតីនំ ឯកស្ស អធិបតិបច្ចយភាវស្ស អភាវតោ វុត្តំ. និស្សយភាវោ ហិ អត្ថិអវិគតភាវោ ច សហជាតបុរេជាតនិស្សយាទីនំ សមានោ, ន បនេវំ សហជាតារម្មណាធិបតិភាវោ សមានោ. សហជាតោ ហិ អារម្មណភាវំ អនុបគន្ត្វា អត្តនា សហ បវត្តនវសេន អធិបតិ ហោតិ, ឥតរោ អារម្មណំ ហុត្វា អត្តនិ និន្នតាករណេន. សហជាតោ ច វិជ្ជមានភាវេនេវ ឧបការកោ, ឥតរោ អតីតានាគតោបិ អារម្មណភាវេនេវ, តស្មា សហជាតារម្មណបច្ចយា វិយ ភិន្នសភាវា សហជាតារម្មណាធិបតិនោតិ ន តេ ឯកតោ ឯវ អធិបតិបច្ចយភាវំ ភជន្តិ, តេនេវ បញ្ហាវារវិភង្គេ ច ‘‘កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស ធម្មស្ស អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ ន វុត្តន្តិ.

៤៤៧-៤៥២. សាហារកឃដនានំ បុរតោ វីរិយចិត្តវីមំសានំ សាធារណវសេន អនាហារកាមគ្គកានិ សឥន្ទ្រិយឃដនានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ ‘‘អធិបតិសហជាតនិស្សយឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតន្តិ សត្ត. អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតន្តិ តីណិ. អធិបតិសហជាតនិស្សយឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតន្តិ តីណិ. អធិបតិសហជាតនិស្សយវិបាកឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតន្តិ ឯកំ. អធិបតិសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តអវិគតន្តិ ឯកំ. អធិបតិសហជាតនិស្សយវិបាកឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតន្តិ ឯក’’ន្តិ. កស្មា តានិ ន វុត្តានីតិ? ឥន្ទ្រិយភូតស្ស អធិបតិស្ស អាហារមគ្គេហិ អញ្ញស្ស អភាវា. ចិត្តាធិបតិ ហិ អាហារោ, វីរិយវីមំសា ច មគ្គោ ហោតិ, ន ច អញ្ញោ ឥន្ទ្រិយភូតោ អធិបតិ អត្ថិ, យស្ស វសេន អនាហារកាមគ្គកានិ សឥន្ទ្រិយឃដនានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ, តស្មា តានិ អវត្វា ចិត្តាធិបតិអាទីនំ ឯកន្តេន អាហារមគ្គភាវទស្សនត្ថំ សាហារកសមគ្គកានេវ វុត្តានិ. តេសុ ច សមគ្គកេសុ ទ្វេ បច្ចយធម្មា លព្ភន្តិ, សាហារកេសុ ឯកោយេវាតិ សមគ្គកានិ បុព្ពេ វត្តព្ពានិ សិយុំ. សឥន្ទ្រិយកានិ បន យេហិ អាហារមគ្គេហិ ភិន្ទិតព្ពានិ, តេសំ កមវសេន បច្ឆា វុត្តានិ. អដ្ឋកថាយំ បន សទិសត្តាតិ សមគ្គកត្តេន សមានត្តា, អនន្តររូបត្តាតិ វា អត្ថោ.

៤៥៧-៤៦០. កុសលាព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ចត្តារីតិ អព្យាកតសហិតស្ស កុសលស្ស បច្ចយភាវទស្សនវសេន កុសលមូលកេស្វេវ ទុមូលកម្បិ អាហរិត្វា វុត្តំ. អព្យាកតេ វត្ថុរូបម្បីតិ ឥទំ ‘‘កដត្តារូបម្បី’’តិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ‘‘ទុតិយឃដនេ អព្យាកតវិស្សជ្ជនេ រូបេសុ វត្ថុមេវ លព្ភតី’’តិ បុរិមបាឋោ, ភូតរូបម្បិ បន លព្ភតីតិ ‘‘វត្ថុញ្ច ភូតរូបញ្ច លព្ភតី’’តិ បឋន្តិ. ‘‘ចតុត្ថេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបញ្ចា’’តិ បន វត្តព្ពំ. សវិបាកេសុ បឋមេ វិបាកា ចេវ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ចាតិ ឯត្ថ ចតុត្ថេ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានមេវាតិ ឥធ ច កដត្តារូបម្បិ វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានគ្គហណេន គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កដត្តារូបញ្ចា’’តិបិ បន បឋន្តិ. ឯត្ថ បន សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិ អវិគតមូលកេសុ ឃដនេសុ ហេតុកម្មឈានមគ្គេហិ ឃដនានិ ន យោជិតានិ, យថាវុត្តេសុ អត្ថិអវិគតមូលវជ្ជេសុ អាហារេន, និស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវជ្ជេសុ អធិបតិឥន្ទ្រិយេហិ ច. កស្មាតិ? តេសុ ហិ យោជិយមានេសុ តំតំចិត្តុប្បាទេកទេសភូតា ហេតុអាទយោ អរូបធម្មាវ បច្ចយភាវេន លព្ភន្តិ. តេន តេហិ ឃដនានិ ហេតុមូលកាទីសុ វុត្តសទិសានេវ រូបមិស្សកត្តាភាវេន សុវិញ្ញេយ្យានីតិ ន វុត្តានិ. អត្ថិអវិគតេហិ បន យោជិយមានោ អាហារោ និស្សយាទីហិ អធិបតិឥន្ទ្រិយានិ ច រូបមិស្សកានិ ហោន្តីតិ អធិបតាហារិន្ទ្រិយមូលកេសុ វុត្តសទិសានិបិ ឃដនានិ អត្ថិអវិគតមូលកេសុ និស្សយាទិមូលកេសុ ច អាហារេន អធិបតិន្ទ្រិយេហិ ច សុបាកដភាវត្ថំ យោជិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ.

៤៦២-៤៦៤. និស្សយមូលកេ ‘‘ឆដ្ឋេ តីណីតិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្សា’’តិ បុរិមបាឋោ, ចក្ខាទីនិ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ លព្ភន្តីតិ ‘‘អព្យាកតស្ស ចក្ខាយតនាទីនិ ចា’’តិ បឋន្តិ.

៤៦៦. ឧបនិស្សយមូលកេ បកតូបនិស្សយវសេន វុត្តេសុ ទ្វីសុ បឋមេ ‘‘លោកិយកុសលាកុសលចេតនា បច្ចយភាវតោ គហេតព្ពា’’តិ វុត្តំ, លោកុត្តរាបិ បន គហេតព្ពាវ.

៤៧៣-៤៧៧. កម្មមូលកេ បដិសន្ធិយំ វត្ថុបីតិ ឯត្ថ ន បវត្តេ វិយ ខន្ធាយេវ បច្ចយុប្បន្នភាវេន គហេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. វិបាកាវិបាកសាធារណវសេន វុត្តេសុ ចតូសុ បឋមេ ‘‘អរូបេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ លព្ភតី’’តិ វុត្តំ, កដត្តារូបម្បិ បន លព្ភតេវ. ឥមស្មិំ បន កម្មមូលកេ ‘‘កម្មបច្ចយា អារម្មណេ ទ្វេ’’តិ, អារម្មណមូលកេ ច ‘‘អារម្មណបច្ចយា កម្មេ ទ្វេ’’តិ កស្មា ន វុត្តំ, ននុ កុសលាកុសលចេតនា កម្មារម្មណានំ បដិសន្ធិយាទីនំ កម្មបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ ច ហោតិ. យថា ច អារម្មណភូតំ វត្ថុំ អារម្មណនិស្សយបច្ចយភាវេន វុច្ចតិ, ឯវំ កម្មម្បិ អារម្មណបច្ចយភាវេន វត្តព្ពន្តិ? ន, ទ្វិន្នំ បច្ចយភាវានំ អញ្ញមញ្ញបដិក្ខេបតោ. បច្ចុប្បន្នញ្ហិ វត្ថុ និស្សយភាវំ អបរិច្ចជិត្វា តេនេវាការេន តន្និស្សិតេន អាលម្ពិយមានំ និស្សយភាវេន ច និស្សយបច្ចយោតិ យុត្តំ វត្តុំ. កម្មំ បន តស្មិំ កតេ បវត្តមានានំ កតូបចិតភាវេន កម្មបច្ចយោ ហោតិ, នារម្មណាការេន, វិសយមត្តតាវសេន ច អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ, ន សន្តានវិសេសំ កត្វា ផលុប្បាទនសង្ខាតេន កម្មបច្ចយាការេន, តស្មា កម្មបច្ចយភាវោ អារម្មណបច្ចយភាវំ បដិក្ខិបតិ, អារម្មណបច្ចយភាវោ ច កម្មបច្ចយភាវន្តិ ‘‘កម្មបច្ចយោ ហុត្វា អារម្មណបច្ចយោ ហោតី’’តិ, ‘‘អារម្មណបច្ចយោ ហុត្វា កម្មបច្ចយោ ហោតី’’តិ ច ន សក្កា វត្តុន្តិ ន វុត្តំ. ឯស ច សភាវោ វត្តមានានញ្ច អារម្មណបុរេជាតានំ វត្ថុចក្ខាទីនំ, យំ អារម្មណបច្ចយភាវេន សហ និស្សយាទិបច្ចយា ហោន្តីតិ វត្តព្ពតា, អតីតស្ស ច កម្មស្ស អយំ សភាវោ, យំ អារម្មណបច្ចយភាវេន សហ កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ នវត្តព្ពតា. យថា សហជាតបុរេជាតនិស្សយានំ សហ និស្សយបច្ចយភាវេន វត្តព្ពតា សភាវោ, សហជាតារម្មណាធិបតីនញ្ច សហ អធិបតិបច្ចយភាវេន នវត្តព្ពតា, ឯវមិធាបីតិ.

៤៧៨-៤៨៣. និរាធិបតិវិញ្ញាណាហារវសេនាតិ អនាមដ្ឋាធិបតិភាវស្ស វិញ្ញាណាហារស្ស វសេនាតិ អធិប្បាយោ. វត្ថុ បរិហាយតីតិ អញ្ញមញ្ញម្បិ លភន្តស្ស វត្ថុស្ស វសេន សព្ពស្ស កដត្តារូបស្ស បរិហានំ ទស្សេតិ.

៤៨៤-៤៩៥. ‘‘តតិយេ អរូបិន្ទ្រិយានិ រូបាន’’ន្តិ វុត្តំ, ចក្ខាទីនិ ច បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ លព្ភន្តិ. តតោ វីរិយវសេន មគ្គសម្បយុត្តានិ ឆាតិ ឯត្ថ យទិបិ វីមំសា លព្ភតិ, វីរិយស្ស បន វសេន តំសមានគតិកា វីមំសាបិ គហិតាតិ ‘‘វីរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ.

៥១១-៥១៤. វិប្បយុត្តមូលកេ ‘‘ទសមេ កុសលាទយោ ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ វុត្តំ, បដិសន្ធិយំ បន ‘‘ខន្ធា កដត្តារូបានំ វត្ថុ ច ខន្ធាន’’ន្តិ ឥទម្បិ លព្ភតិ. ‘‘ឯកាទសមេ បដិសន្ធិយំ វត្ថុ ខន្ធាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ វិបាកបច្ចយស្ស អគ្គហិតត្តា យស្ស វត្ថុស្ស វសេន ឃដនំ កតំ, តស្ស ទស្សនវសេន វុត្តំ. ‘‘ខន្ធា ច វត្ថុស្សា’’តិ ឥទម្បិ បន លព្ភតេវ. ‘‘ទ្វាទសមេ បដិសន្ធិយំ ខន្ធា កដត្តារូបាន’’ន្តិ បុព្ពបាឋោ, ចិត្តសមុដ្ឋានានិ បន ន វជ្ជេតព្ពានីតិ ‘‘ទ្វាទសមេ ខន្ធា បវត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានញ្ចា’’តិ បឋន្តិ.

៥១៥-៥១៨. អត្ថិបច្ចយមូលកេ បឋមឃដនេ ‘‘អរូបវត្ថារម្មណមហាភូតឥន្ទ្រិយាហារានំ វសេន សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតបច្ចយា លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយា ចា’’តិបិ បន វត្តព្ពំ. ន ហិ ឥន្ទ្រិយាហារានំ វសេន សហជាតាទយោ លព្ភន្តីតិ. ‘‘ទុតិយេ បច្ឆាជាតកពឡីការាហារា ន លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ, សព្ពានិបិ បន អលព្ភមានានិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ឆាជាតកពឡីការាហាររូបជីវិតិន្ទ្រិយរូបាទិអារម្មណានិ ច ន លព្ភន្តី’’តិ បឋន្តិ, ឆដ្ឋំ សព្ពេសំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន វុត្តំ. សត្តមេ តតោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយមត្តំ បរិហាយតីតិ ឯវមេតេសំ វិសេសោ វត្តព្ពោ. តតោ ឯកាទសមេតិ ឯត្ថ តតោតិ នវមតោតិ អត្ថោ. តេរសមេ វត្ថារម្មណាតិ ឯត្ថ វត្ថុគ្គហណេន ចក្ខាទិវត្ថូនិបិ គហិតានិ, តថា ចុទ្ទសមេ វត្ថុមេវាតិ ឯត្ថាបិ. ‘‘សត្តរសមេ បន តទេវ អារម្មណាធិបតិភាវេន, អដ្ឋារសមេបិ តទេវ អារម្មណូបនិស្សយវសេនា’’តិ បុរិមបាឋោ, ‘‘អារម្មណូបនិស្សយវសេនា’’តិ អយំ បន សត្តរសមតោ វិសេសោ ន ហោតិ, វត្ថារម្មណានំ បន សត្តរសមេ អដ្ឋារសមេ ច វត្ថុស្សេវ បច្ចយភាវោ វិសេសោតិ ‘‘សត្តរសមេ បន អារម្មណាធិបតិភាវេន ចក្ខាទីនិ ច, អដ្ឋារសមេ វត្ថុស្សេវ អារម្មណូបនិស្សយវសេនា’’តិ បឋន្តិ.

៥១៩. សហជាតានិ វិយ សហជាតេន កេនចិ ឯកេន បច្ចយេន អនិយមិតត្តា តានិ បកិណ្ណកានីតិ វុត្តានីតិ ឯត្ថ បុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយានិ សហជាតេន អញ្ញមញ្ញញ្ច អសាមញ្ញវសេន វិប្បកិណ្ណានិ វុត្តានិ. អារម្មណមូលកេ អនន្តរសមនន្តរបុរេជាតាតិ ឯត្ថ ឧបនិស្សយោបិ បឋិតព្ពោ.

យេសុ បាកដា ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ, តានិ ទស្សេតុំ ‘‘ហេតុមូលកាទីន’’ន្តិអាទិមាហ. អលោភាទិតំតំនាមវសេន បន ហេតុអារម្មណាធិបតិអាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយធម្មា ឯវំ បាកដា ហុត្វា ន បញ្ញាយេយ្យុន្តិ តេ បរិច្ឆេទវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វាទសេវ ហិ ហេតូ’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘ឯត្តកាយេវ បច្ចយធម្មា’’តិ និច្ឆយំ កត្វា បាកដោ ហុត្វា អបញ្ញាយមានោបិ តេស្វេវ មគ្គិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ឆ អារម្មណាតិ ឯតេន អារម្មណាធិបតិ រូបាទិអារម្មណភាវតោ សង្គហិតោតិ តំ អគ្គហេត្វា ‘‘ចត្តារោ អធិបតយោ’’តិ វុត្តំ. ឯកន្តេន កុសលវិបាកាតិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយេសុ អញ្ញិន្ទ្រិយវសេន លព្ភតិ. ឯកន្តេន អកុសលវិបាកាតិ ឥទំ បន ន សក្កា លទ្ធុំ. ឈានង្គេស្វបិ ហិ ទុក្ខំ អកុសលមេវ វិបាកស្ស អឈានង្គត្តា. ចិត្តដ្ឋិតិបិ អកុសលវិបាកកិរិយា ហោតីតិ. អកុសលស្ស វិបាកា អកុសលវិបាកាតិ ឯវំ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ ឥន្ទ្រិយេសុ ទុក្ខិន្ទ្រិយវសេន លព្ភេយ្យ, កុសលវិបាកាកុសលវិបាកវិសេសេន បន បច្ចយយោជនា នត្ថីតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោតិ សក្កា វត្តុន្តិ.

បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយុទ្ធារវណ្ណនា

៥២៧. ឯកេន លក្ខណេនាតិ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស នហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ហេតុបច្ចយតោ អញ្ញេន បច្ចយេន បច្ចយោតិ អត្ថោ. ហេតុបច្ចយតោ ច អញ្ញេ បច្ចយា អគ្គហិតគ្គហណេន អដ្ឋ ហោន្តិ, តេសុ កុសលោ កុសលស្ស តីហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ, អកុសលស្ស ទ្វីហិ, ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ តតោ អញ្ញេ បច្ចយា ឥមេស្វេវ អារម្មណាទីសុ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ យថាយោគំ យោជេតព្ពាតិ ឥទមេត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ. ឯតេសុ ច អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ បុរិមបុរិមេហិ អសង្គហិតេ សង្គហេត្វា បច្ឆិមបច្ឆិមា វុត្តាតិ អារម្មណតោ អញ្ញេសំ ទ្វិន្នំ វសេន ឧបនិស្សយោ, វត្ថុបុរេជាតស្ស វសេន បុរេជាតំ, សហជាតតោ ឧបនិស្សយតោ ច, អញ្ញិស្សា ចេតនាយ វសេន កម្មំ, សហជាតតោ អញ្ញស្ស កពឡីការាហារស្ស វសេន អាហារោ, សហជាតតោ បុរេជាតតោ ច អញ្ញស្ស រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស វសេន ឥន្ទ្រិយំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិច្ចេវ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤, ៤១៩, ៤២៣) វុត្តំ, តទញ្ញាភាវា ន វុត្តំ ‘‘កម្មាហារិន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, តស្មា ‘‘អារម្មណាធិបតិ អារម្មណបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ ឯវំ វត្តព្ពំ. យំ បន បរិត្តត្តិកេ បញ្ហាវារបច្ចនីយេ ‘‘អប្បមាណោ ធម្មោ អប្បមាណស្ស ធម្មស្ស សហជាតឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៦៦, ៧៤) ឯត្ថ អារម្មណស្ស អវចនំ, តំ បុរិមេហិ អសង្គហិតវសេន វុត្តានំ សង្គហិតវិវជ្ជនាភាវតោ ឧបនិស្សយតោ អញ្ញារម្មណាភាវតោ ច, ន បន អារម្មណូបនិស្សយស្ស អារម្មណេ អសង្គហិតត្តា.

អត្ថិអវិគតបច្ចយា យទិបិ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយានំ វសេន បញ្ចវិធាវ, សហជាតបុរេជាតានំ បន បច្ឆាជាតាហារានំ បច្ឆាជាតិន្ទ្រិយានញ្ច សហាបិ អត្ថិអវិគតបច្ចយភាវោ ហោតិ, ន តិណ្ណំ វិប្បយុត្តតា វិយ វិសុំយេវាតិ ‘‘អត្ថិអវិគតេសុ ច ឯកេកស្ស វសេន ឆហិ ភេទេហិ ឋិតា’’តិ អត្ថិអវិគតបច្ចយលក្ខណេសុ ឯកេកំ សង្គហេត្វា វុត្តំ.

‘‘រូបិន្ទ្រិយបច្ចយោ បន អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ ទុវិធោ’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោ’’តិ ឯវំ វត្តព្ពំ.

ចតុវីសតិយាបីតិ ន សោឡសន្នំយេវ, នាបិ អដ្ឋន្នំយេវ, អថ ខោ ចតុវីសតិយាបីតិ អត្ថោ. អារម្មណភូតានំ អធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយានំ ឧបនិស្សយេ និស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានញ្ច បុរេជាតេ សង្គហោ អត្ថីតិ អារម្មណបច្ចយំ អារម្មណបច្ចយភាវេយេវ ឋបេត្វា តទេកទេសស្ស តេសញ្ច ឧបនិស្សយាទីសុ សង្គហំ វត្តុកាមោ ‘‘អារម្មណបច្ចយេ អារម្មណបច្ចយោវ សង្គហំ គច្ឆតិ, ន សេសា តេវីសតី’’តិ អាហ. ចតុត្ថេ បុរេជាតបច្ចយេតិ ឯត្ថ យថា ‘‘ឧបនិស្សយបច្ចយេ អធិបតិភូតោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘បុរេជាតភូតោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ, តំ បន តត្ថ វុត្តនយេន គហេតុំ សក្កាតិ កត្វា ន វុត្តំ សិយា. អថ បន ‘‘អារម្មណតោ អញ្ញំ បុរេជាតគ្គហណេន គហិត’’ន្តិ ន វុត្តំ, ឯវំ សតិ ឧបនិស្សយគ្គហណេនបិ អារម្មណតោ អញ្ញស្ស គហិតតាយ ភវិតព្ពន្តិ ‘‘អធិបតិភូតោ អារម្មណបច្ចយោ ឧបនិស្សយេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ.

យេសុ បញ្ហេសុ…បេ… ឯកោវ បច្ចយោ អាគតោតិ ឯត្ថ អាគតោវាតិ ឯវំ ឯវសទ្ទោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ. តេន ទ្វាទសមចុទ្ទសមេសុ បញ្ហេសុ សហជាតបុរេជាតេសុ ឯកេកោ បច្ចយោ ន អនាគតោ ហោតិ, អថ ខោ អាគតោវាតិ តេសុ អញ្ញតរបដិក្ខេបេ តេបិ បញ្ហា បរិហាយន្តីតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ. យស្មិំ បន បញ្ហេតិ ទុតិយឆដ្ឋបញ្ហេសុ ឯកេកវសេន គហេត្វា ឯកវចនេន និទ្ទិសីយតិ. ឯវន្តិ អារម្មណឧបនិស្សយវសេនាតិ អត្ថោ. តេន ទ្វាទសមចុទ្ទសមេ និវត្តេតិ. តេសុបិ ហិ ទ្វេ បច្ចយា អាគតា, ន បន អារម្មណឧបនិស្សយវសេនាតិ. អវសេសានំ វសេនាតិ អវសេសានំ លព្ភមានានំ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តេរសមបន្នរសមេសុ បច្ឆាជាតេបិ បដិក្ខិត្តេ អាហារិន្ទ្រិយានំ វសេន តេ បញ្ហា លព្ភន្តិ, អថ ខោ សហជាតស្សេវ វសេនាតិ. ឥទមេវ ចេត្ថ លក្ខណន្តិ អដ្ឋន្នំ បច្ចយានំ សព្ពបច្ចយសង្គាហកត្តំ, ឧក្កដ្ឋវសេន បញ្ហាបរិច្ឆេទោ, តេ តេ បច្ចយេ សង្គហេត្វា ទស្សិតបច្ចយបរិច្ឆេទោ, តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ តស្ស តស្ស បញ្ហស្ស បរិហានាបរិហានីតិ ឯតំ សព្ពំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘ឥមិនា លក្ខណេនា’’តិ វុត្តំ.

តត្រាតិ បភេទបរិហានីសុ. តីហិ បច្ចយេហិ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា ទស្សិតាតិ ‘‘នហេតុបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ លព្ភមានបច្ចយេ សន្ធាយ វុត្តំ. អយំ បន បច្ចយុទ្ធារោ សព្ពបច្ចនីយស្ស សាធារណលក្ខណវសេន វុត្តោ, ន ‘‘នហេតុបច្ចយា’’តិ ឯត្ថេវ លព្ភមានបច្ចយទស្សនវសេន. ឯវញ្ច កត្វា ហេតុទុកបញ្ហាវារបច្ចនីយេ ‘‘ហេតុធម្មោ ហេតុស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៤៣) វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘នហេតុបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ លព្ភមានបច្ចយទស្សនេ ‘‘សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា, តស្មា ឥធាបិ សព្ពលព្ភមានបច្ចយសង្គហវសេន បច្ចយុទ្ធារស្ស វុត្តត្តា តីហិ បច្ចយេហិ វីសតិ បច្ចយា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យំ វុត្តំ ‘‘តត្រាយំ វិត្ថារកថា’’តិ, តត្រ បភេទេ វិត្ថារកថំ វត្វា បរិហានីយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិំ បន បច្ចយេ…បេ… តេ បរតោ វក្ខាមា’’តិ អាហ.

៥២៨. តថា អកុសលាទិកេសុបិ ចតូសុ បញ្ហេសុ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ តេ តេយេវ បច្ចយា ទស្សិតាតិ កុសលាទិកេសុ ទស្សិតេហិ អញ្ញេសំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ‘‘អកុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឯត្ថ ទ្វីហិ បច្ចយេហិ តយោ បច្ចយា ទស្សិតា, អថ ខោ ទ្វេយេវ, អព្យាកតស្សបិ អកុសលោ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ន ហោតីតិ.

៥៣០. សហជាតបច្ចយា បន ន ហោន្តិ វត្ថុមិស្សកត្តាតិ អសហជាតបច្ចយេន វត្ថុនា សហជាតបច្ចយភាវេន គហិតត្តា តេន សទ្ធិំ សហជាតបច្ចយា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ, ន បន សុទ្ធានំ សហជាតបច្ចយភាវំ និវារេតិ. វត្ថុនា បន សទ្ធិំ យេន និស្សយាទិនា បច្ចយា ហោន្តិ, តមេវ និស្សយាទិំ វិសេសេតុំ សហជាតន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មា តេស’’ន្តិអាទិមាហ.

ឥមស្មិំ បន បច្ចយុទ្ធារេ អារម្មណឧបនិស្សយកម្មអត្ថិបច្ចយេសុ ចតូសុ សព្ពបច្ចយេ សង្គណ្ហិត្វា កស្មា តេសំ វសេន បច្ចយុទ្ធារោ ន កតោតិ? មិស្សកាមិស្សកស្ស អត្ថិបច្ចយវិភាគស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. ន ហិ ‘‘អវិភាគេន អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តេ សក្កា វិញ្ញាតុំ ‘‘កិំ សុទ្ធេន សហជាតអត្ថិបច្ចយេន បុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយអត្ថិបច្ចយេន វា, អថ សហជាតបុរេជាតមិស្សកេន បច្ឆាជាតាហារមិស្សកេន បច្ឆាជាតិន្ទ្រិយមិស្សកេន វា’’តិ. អត្ថិបច្ចយវិសេសេសុ បន សហជាតាទីសុ សរូបតោ វុច្ចមានេសុ យត្ថ សុទ្ធានំ សហជាតាទីនំ បច្ចយភាវោ, តត្ថ ‘‘សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា សុទ្ធានំ, យត្ថ ច មិស្សកានំ បច្ចយភាវោ, តត្ថ ‘‘សហជាតំ បុរេជាត’’ន្តិអាទិនា មិស្សកានំ គហណតោ សុវិញ្ញេយ្យតា ហោតិ, តស្មា អត្ថិបច្ចយវិសេសទស្សនត្ថំ សហជាតាទយោ គហិតា, តេន ច សព្ពបច្ចយានំ ចតូសុ បច្ចយេសុ សង្គហោ ទស្សិតោ ហោតិ.

កស្មា បន សហជាតបុរេជាតេ អគ្គហេត្វា និស្សយោ, បុរេជាតបច្ឆាជាតេ អគ្គហេត្វា វិប្បយុត្តោ វា អត្ថិបច្ចយវិសេសភាវេន ន វុត្តោតិ? អវត្តព្ពត្តា, និស្សយោ តាវ ន វត្តព្ពោ សហជាតបុរេជាតានំ សុទ្ធានំ មិស្សកានញ្ច និស្សយបច្ចយភាវតោ វិភជិតព្ពតាយ អត្ថិបច្ចយេន អវិសិដ្ឋត្តា, វិប្បយុត្តបច្ចយោ ច សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតភាវតោ អត្ថិបច្ចយោ វិយ វិសេសិតព្ពោតិ សោ វិយ ន វត្តព្ពោ. សហជាតបុរេជាតានញ្ច មិស្សកានំ អត្ថិបច្ចយភាវោ ហោតិ, ន វិប្បយុត្តភាវោ. តថា សហជាតបច្ឆាជាតានញ្ច មិស្សកានំ អត្ថិបច្ចយភាវោ ហោតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘អនុបាទិន្នអនុបាទានិយោ ធម្មោ ឧបាទិន្នុបាទានិយស្ស ច អនុបាទិន្នអនុបាទានិយស្ស ច ធម្មស្ស អត្ថិបច្ចយេន បច្ចយោ សហជាតំ បច្ឆាជាត’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.៤.៨៤), ន បន វិប្បយុត្តបច្ចយភាវោ, តស្មា វិប្បយុត្តគ្គហណេន មិស្សកានំ អត្ថិបច្ចយភាវស្ស អគ្គហណតោ ន សោ អត្ថិបច្ចយវិសេសោ ភវិតុំ យុត្តោតិ ភិយ្យោបិ ន វត្តព្ពោ.

ននុ ច សហជាតបច្ចយោ ច ហេតុអាទីហិ វិសេសិតព្ពោតិ សោបិ និស្សយវិប្បយុត្តា វិយ អត្ថិបច្ចយវិសេសភាវេន ន វត្តព្ពោតិ? ន, វិរុទ្ធបច្ចយេហិ អវិសេសិតព្ពត្តា. និស្សយវិប្បយុត្តា ហិ អត្ថិបច្ចយោ វិយ ឧប្បត្តិកាលវិរុទ្ធេហិ បច្ចយេហិ វិសេសិតព្ពា, ន បន សហជាតោ. ហេតុអាទយោ ហិ សហជាតា ឯវ, ន ឧប្បត្តិកាលវិរុទ្ធាតិ.

បច្ចនីយុទ្ធារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយគណនវណ្ណនា

នហេតុមូលកវណ្ណនា

៥៣២. សុទ្ធោ អារម្មណបច្ចយោ បរិហាយតីតិ ឯត្ថ សុទ្ធគ្គហណេន ន កិញ្ចិ បយោជនំ. អារម្មណេ ហិ បច្ចនីយតោ ឋិតេ អធិបតិបច្ចយាទិភូតោ អារម្មណបច្ចយោ បរិហាយតិយេវាតិ. សុទ្ធោតិ វា អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ កេវលំ អារម្មណបច្ចយោ បរិហាយតិ, ន សេសាតិ ទស្សេតិ. ឯកាទសន្នន្តិ សហជាតេ សង្គហំ គច្ឆន្តេសុ បន្នរសសុ អញ្ញមញ្ញវិបាកសម្បយុត្តវិប្បយុត្តេ វជ្ជេត្វា ឯកាទសន្នំ វសេន. តេតិ តេ សហជាតេ អន្តោគធាយេវ តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ អញ្ញេនាការេន វិស្សជ្ជនំ ន លភន្តីតិ ទស្សេតិ, អនន្តោគធា បន អារម្មណាធិបតិបុរេជាតនិស្សយាទយោ អារម្មណាទិអាការេន លភន្តីតិ.

កិញ្ចាបិ សហជាតបច្ចយោយេវ នត្ថីតិ តស្មិំ បដិក្ខិត្តេ ឥមេ វារា ន លព្ភេយ្យុំ, អថ ខោ និស្សយអត្ថិអវិគតានំ វសេន ឯតេ លភិតព្ពា សិយុន្តិ អធិប្បាយោ. យស្មា បនាតិអាទិនា យទិបិ សហជាតបច្ចយោ នត្ថិ, យស្មា បន សហជាតបច្ចយធម្មេ ឋិតា ឯតេ ន និស្សយាទយោ ន ហោន្តិ, យស្មា ច សហជាតេ បដិក្ខិត្តេ យេ បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ, តេ ឥធ សហជាតបដិក្ខេបេន បដិក្ខិត្តា, តស្មា តេបិ វារា ន លព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ.

ឋបេត្វា សហជាតបច្ចយន្តិ ឯតេន និស្សយាទិភូតញ្ច សហជាតបច្ចយំ ឋបេត្វាតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កុសលតោ បវត្តមានេសុ កុសលាព្យាកតេសុ កុសលស្ស កុសលោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មវសេន បវត្តិសព្ភាវតោ’’តិ. យេ ធម្មា អញ្ញមញ្ញបច្ចយសង្គហំ គតាតិ តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវេន វុច្ចមានា យេ ធម្មា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នភាវេន វុច្ចមានានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោតិ សង្គហំ គតាតិ អត្ថោ. កុសលោ ច កុសលស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយោតិ កត្វា កុសលាព្យាកតានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយសង្គហំ គតេហេវ ធម្មេហិ បច្ចយោ ហោតិ, សមុទាយភូតោ ឯកទេសភូតេហីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. កុសលោ បន កុសលស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតេហេវ កុសលាព្យាកតានំ សហជាតាទីហិ, ន អញ្ញថាតិ អញ្ញមញ្ញេ បដិក្ខិត្តេ សោ វារោ បរិហាយតីតិ វត្តព្ពំ.

ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឯកទេសោវាតិ សហជាតេ សន្ធាយ វុត្តំ. អសហជាតា ហិ អាហារិន្ទ្រិយា រូបក្ខន្ធេកទេសោវ ហោន្តិ. តេតិ តេ វិប្បយុត្តបច្ចយធម្មា.

៥៣៣. ‘‘ទុមូលកាទិវសេន បច្ចយគណនំ ទស្សេតុ’’ន្តិ លិខិតំ, ‘‘បច្ចនីយគណនំ ទស្សេតុ’’ន្តិ បន វត្តព្ពំ. បច្ចនីយវារគណនា ហិ ទស្សិតាតិ.

‘‘វិបាកំ បនេត្ថ នឧបនិស្សយបច្ចយេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា ន លព្ភតី’’តិ វុត្តំ, វិបាកស្សបិ បន កម្មំ ឧបនិស្សយោ អហុត្វាបិ កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ វិបាកត្តិកេ ទស្សិតមេតន្តិ.

នហេតុមូលកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៣៤. សត្ត បញ្ច តីណិ ទ្វេ ឯកន្តិ បរិច្ឆិន្នគណនានីតិ សត្តាទិបរិច្ឆេទេហិ បរិច្ឆិន្នគណនានិ វិស្សជ្ជនានិ ហេតុមូលកេ ទស្សិតានីតិ អាហ.

៥៣៨. ននិស្សយបច្ចយា នឧបនិស្សយបច្ចយា នបច្ឆាជាតេ តីណីតិ មូលកំ សង្ខិបិត្វា ទសមូលកេ ‘‘នបច្ឆាជាតេ តីណី’’តិ វុត្តំ គណនំ ឧទ្ធរតិ. ‘‘តេសុ កដត្តារូបញ្ច អាហារសមុដ្ឋានញ្ច បច្ចយុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ទ្វីសុ បន វិបាកោ តតិយេ តេសមុដ្ឋានិកកាយោ ច បច្ចយុប្បន្នោ ហោតិយេវ.

៥៤៥. អព្យាកតោ ច សហជាតអព្យាកតស្សាតិ ‘‘អរូបាព្យាកតោ អរូបាព្យាកតស្ស, រូបាព្យាកតោ ច រូបាព្យាកតស្សា’’តិ ឯតំ ទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបាព្យាកតោ បន អរូបាព្យាកតស្ស, អរូបាព្យាកតោ ច រូបាព្យាកតស្ស សហជាតបច្ចយោ ហោន្តោ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ហោតិយេវ. ‘‘អព្យាកតោ សហជាតាហារិន្ទ្រិយវសេន អព្យាកតស្សាតិ ឯវំ បញ្ចា’’តិ បន វត្តព្ពំ.

៥៤៦. នោអត្ថិបច្ចយា នហេតុយា នវាតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកមូលកេកាវសានា អនន្តរបកតូបនិស្សយវសេន លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ, អត្ថិបច្ចយេ បន បដិក្ខិត្តេ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយានិ បដិក្ខិត្តានិ, អារម្មណឧបនិស្សយកម្មានិ ឋិតានីតិ តេសំ តិណ្ណំ ឋិតានំ វសេន លព្ភន្តីតិ វត្តព្ពំ. សព្ពត្ថ ហិ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ យេ យេ បដិក្ខិត្តា, តេ តេ អបនេត្វា យេ យេ ឋិតា, តេសំ វសេន តេ តេ វារា លព្ភន្តីតិ ឥទមេត្ថ លក្ខណន្តិ. យាវ និស្សយម្បីតិ ន កេវលំ នារម្មណេយេវ ឋត្វា, អថ ខោ យាវ និស្សយំ, តាវ ឋត្វាបិ នឧបនិស្សយេ ទ្វេ កាតព្ពាតិ អត្ថោ. នឧបនិស្សយតោ ហិ បុរិមេសុ ច នវបិ លព្ភន្តិ, នឧបនិស្សយេ បន បវត្តេ អត្ថិអារម្មណឧបនិស្សយបដិក្ខេបេន សត្ត បច្ចយា បដិក្ខិត្តាតិ អវសិដ្ឋស្ស កម្មស្ស វសេន ទ្វេយេវាតិ.

បច្ចនីយគណនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

៥៥០. សទិសវារាតិ អនុរូបវារាតិ អត្ថោ. នអញ្ញមញ្ញេ លទ្ធេសុ ហិ ឯកាទសសុ ‘‘កុសលោ កុសលស្ស អកុសលោ អកុសលស្សា’’តិ ឥមេ ហេតុយា លទ្ធេសុ សត្តសុ ឥមេហេវ ទ្វីហិ សមានា ហោន្តិ, អត្ថាភាវតោ បន ន អនុរូបាតិ. អថ វា វចនតោ អត្ថតោ ច ឧទ្ទេសតោ យថាយោគំ និទ្ទេសតោ ចាតិ សព្ពថា សមានតំ សន្ធាយ ‘‘សទិសវារា’’តិ អាហ.

៥៥១. បដិសន្ធិនាមរូបំ សន្ធាយាតិ បដិសន្ធិយំ ហេតុនាមបច្ចយំ វត្ថុរូបញ្ច បច្ចយុប្បន្នំ សន្ធាយ. តីណិ កុសលាទីនិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អព្យាកតោ កដត្តារូបស្ស ចា’’តិ ឥទម្បិ វត្តព្ពំ.

៥៥៦. អធិបតិមូលកេ នហេតុយា ទសាតិ ទ្វិន្នម្បិ អធិបតីនំ វសេន វុត្តំ, នារម្មណេ សត្តាតិ សហជាតាធិបតិស្ស, នសហជាតេ សត្តាតិ អារម្មណាធិបតិស្សាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ ឃដនេសុ ច តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេ ឃដិតេ មូលភាវេន ឋិតេ បច្ចយេ យេ ធម្មា បរិហាយន្តិ, យេ ច តិដ្ឋន្តិ, តេ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា យេ ធម្មា ឋិតា យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេសំ វសេន គណនា ឧទ្ធរិតព្ពា. អនុលោមេ វុត្តឃដិតេ ហិ មូលភាវេន ឋបេត្វា ឃដិតាវសេសា បច្ចយា បច្ចនីយតោ យោជិតាតិ តត្ថ លទ្ធាយេវ បច្ចនីយតោ ឋិតបច្ចយានំ វសេន សមានា ឩនា ច សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ.

អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

៦៣១. ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ អតិរេកគណនស្សបិ គណនំ បរិហាបេត្វាតិ ឯត្ថ អនុលោមតោ យោជិយមានេន បច្ចយេន សទ្ធិំ បច្ចនីយតោ ឋិតស្ស អតិរេកគណនស្សបិ គណនំ បរិហាបេត្វាតិ អធិប្បាយោ. បរិហាបនគណនាយ ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ សមានត្តញ្ច ន ឯកន្តិកំ. នហេតុនារម្មណទុកស្ស ហិ គណនា អធិបតិបច្ចយេន យោជិយមានេន ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ បរិហីនាបិ អធិបតិបច្ចយេ លទ្ធគណនាយ ន សមានា, អថ ខោ តតោបិ ឩនតរា ហោតីតិ អាហ ‘‘ន បនេតំ សព្ពសំសន្ទនេសុ គច្ឆតី’’តិ.

និស្សយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ សហជាតេ ច អនុលោមតោ អតិដ្ឋមានានំ ហេតុអាទីនំ សហជាតស្ស ច អដ្ឋានំ បាកដន្តិ អបាកដមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុបុរេជាតោ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតី’’តិ អាហ. អាហារេ វាតិអាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ – សហជាតេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ អនុលោមតោ អតិដ្ឋមានា ឈានមគ្គសម្បយុត្តា អាហារេ វា ឥន្ទ្រិយេ វា បច្ចនីយតោ ឋិតេ តិដ្ឋន្តីតិ ហេតុអាទយោបិ តិដ្ឋន្តិ. សព្ពឈានមគ្គេហិ បន ចតុក្ខន្ធេកទេសភូតានំ សម្បយុត្តេន ច ចតុក្ខន្ធភូតានំ សព្ពេសំ តេសំ អនុលោមតោ ឋានំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អធិបតិឧបនិស្សយាតិ អារម្មណមិស្សានម្បិ អនុលោមតោ ឋានំ ទស្សេតិ.

‘‘ឥន្ទ្រិយេ ឯកន្តិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ច វសេនា’’តិ បន វត្តព្ពំ. កមេន គន្ត្វា វិប្បយុត្តេ តីណីតិ ឥទំ បាកដភាវត្ថំ ‘‘នវមូលកាទីសុ វិប្បយុត្តេ តីណី’’តិ ឯវំ កេសុចិ បោត្ថកេសុ ឧទ្ធដំ. ឥមានិ ច ទ្វេ បច្ឆាជាតិន្ទ្រិយវសេនាតិ ឥទំ ‘‘ឥមានិ ច ទ្វេ បច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយវសេនា’’តិ ច វត្តព្ពំ.