(២) សង្ខ្យាវារោ

៧៣. តថា បុរេជាតបច្ចយេតិ យថា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ វិសេសោ វិភង្គេ អត្ថិ, តថា បុរេជាតបច្ចយេបិ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ហិ តត្ថ វិសេសោ បដិសន្ធិអភាវោ ចាតិ. វិបាកានិ ចេវ វីថិចិត្តានិ ច ន លព្ភន្តីតិ ឯតេន ‘‘កិរិយាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិកេ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) វិភង្គេ វិបាកាព្យាកតាភាវំ កិរិយាព្យាកតេ ច អជវនស្ស សព្ពេន សព្ពំ អលព្ភមានតំ វិសេសំ ទស្សេតិ.

៧៤. ឯកមូលកេ ទស្សិតាយ ទេសនាយ លព្ភមានគណនញ្ញេវ អាទាយាតិ ឥទំ ឯតស្មិំ អនុលោមេ សុទ្ធិកនយេ ទស្សិតគណនតោ តតោ បរេសុ នយេសុ អញ្ញិស្សា អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អពហុគណនេន យុត្តស្ស តេន សមានគណនតា ច ឥមស្មិំ អនុលោមេយេវ ទដ្ឋព្ពា. បច្ចនីយេ បន ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិំ (បដ្ឋា. ១.១.១០៤) វក្ខតីតិ.

៧៦-៧៩. តេ បន សង្ខិបិត្វា តេវីសតិមូលកោវេត្ថ ទស្សិតោតិ ឯត្ថ បច្ឆាជាតវិបាកានំ បរិហីនត្តា ‘‘ទ្វាវីសតិមូលកោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា សាសេវនសវិបាកានំ វសេន. ទុវិធម្បិ បន ទ្វាវីសតិមូលកំ សហ គហេត្វា សង្គហិតេ តស្មិំ ឧភយសព្ភាវតោ ‘‘តេវីសតិមូលកោ’’តិ អាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អាសេវនវិបាកានំ វា វិរោធាភាវេ សតិ បុច្ឆាយ ទស្សិតនយេន តេវីសតិមូលកេន ភវិតព្ពំ, តស្ស ច នាមំ ទ្វាវីសតិមូលកេ អារោបេត្វា ‘‘តេវីសតិមូលកោ’’តិ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ រុឡ្ហី.

អារម្មណបទេ ចេវាតិ ឯតេន ឯកមូលកេ អញ្ញបទានិ វជ្ជេតិ. ន ហិ ឯកមូលកេ ហេតាទីសុ តយោវាតិ អធិប្បាយោ. សុទ្ធិកនយោ បន អារម្មណមូលកាទីសុ ន លព្ភតីតិ អារម្មណមូលកេ ‘‘នវា’’តិ ឯតាយ អធិកគណនាយ អភាវទស្សនត្ថំ ‘‘អារម្មណេ ឋិតេន សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កាតព្ពាតិ វចនសេសោ. តីណេវាតិ ច តតោ ឧទ្ធំ គណនំ និវារេតិ, ន អធោ បដិក្ខិបតិ. តេន ‘‘វិបាកេ ឯក’’ន្តិ គណនា ន និវារិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តីសុ ឯកស្ស អន្តោគធតាយ ច ‘‘តីណេវា’’តិ វុត្តន្តិ. ឥតីតិអាទិនា ‘‘សព្ពត្ថ តីណេវា’’តិ វចនេន អត្តនោ វចនំ ទឡ្ហំ ករោតិ.

៨០-៨៥. យេ …បេ… តំ ទស្សេតុន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យទិបិ អវិគតានន្តរំ ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិ វុត្តេបិ ឩនតរគណនេន សទ្ធិំ សំសន្ទនេ យា គណនា លព្ភតិ, សា ទស្សិតា ហោតិ, តថាបិ ឩនតរគណនេហិ សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឩនតរា សមានា ច ហោតិ, ន ឯវំ អាវិករណវសេន ទស្សិតា ហោតិ, វិបល្លាសយោជនាយ បន តថា ទស្សេតិ. វចនេន វា ហិ លិង្គេន វា អត្ថវិសេសាវិករណំ ហោតីតិ. តេនេតំ អាវិករោតីតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោ. បច្ចនីយាទីសុបិ បន ‘‘នារម្មណបច្ចយា នហេតុយា ឯកំ…បេ… នោវិគតបច្ចយា នហេតុយា ឯក’’ន្តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១០៧) មូលបទំ អាទិម្ហិយេវ ឋបេត្វា យោជនា កតា, ន ច តត្ថ ឯតំ លក្ខណំ លព្ភតិ, តស្មា មូលបទស្ស អាទិម្ហិ ឋបេត្វា យោជនមេវ កមោ, ន ចក្កពន្ធនន្តិ ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិអាទិ យោជិតំ, ន ច វិញ្ញាតេ អត្ថេ វចនេន លិង្គេន ច បយោជនមត្ថីតិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.