២. បវត្តិវារវណ្ណនា

៥០-២០៥. បវត្តិវារេ វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានិ បច្ឆិមេនេវ សហ យោជេត្វា តីណិ ទ្វេ ឯកញ្ច យមកានិ វុត្តានិ, ន បុរិមេន. កស្មា? អមិស្សកកាលភេទេសុ វារេសុ អត្ថវិសេសាភាវតោ. បុរិមស្ស ហិ បច្ឆិមេន យោជិតយមកមេវ បច្ឆិមស្ស បុរិមេន យោជនាយ បុច្ឆានំ ឧប្បដិបាដិយា វុច្ចេយ្យ, អត្ថេ បន ន កោចិ វិសេសោតិ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុបិ វិសេសោ នត្ថិ, តេន តថា យោជនា ន កតាតិ. កាលភេទា បនេត្ថ ឆ ឯវ វុត្តា. អតីតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេនាតីតោតិ ឯតេ បន តយោ យថាទស្សិតា មិស្សកកាលភេទា ឯវ តយោ, ន វិសុំ វិជ្ជន្តីតិ ន គហិតា. តត្ថ តត្ថ ហិ បដិលោមបុច្ឆាហិ អតីតេន បច្ចុប្បន្នាទយោ កាលភេទា ទស្សិតា, តេនេវ ច នយេន ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ សក្កា យោជេតុំ. តេនេវ ហិ មិស្សកកាលភេទេសុ ច ន បច្ឆិមបច្ឆិមស្ស ខន្ធស្ស បុរិមបុរិមេន យោជនំ កត្វា យមកានិ វុត្តានិ, អមិស្សកកាលភេទេសុ គហិតនិយាមេន សុខគ្គហណត្ថម្បិ បច្ឆិមបច្ឆិមេនេវ យោជេត្វា វុត្តានីតិ.

ឥមិនាយេវ ច លក្ខណេនាតិអាទិនា យេន ការណេន ‘‘បុរេបញ្ហោ’’តិ ច ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ. យស្ស ហិ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ ហោតិ, សោ បរិបូរេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពត្ថសង្គណ្ហនតោ បរិបុណ្ណបញ្ហោ នាម. តំវិស្សជ្ជនស្ស បន បុរិមកោដ្ឋាសេន សទិសត្ថតាយ បុរេបញ្ហោ, បច្ឆិមកោដ្ឋាសសទិសត្ថតាយ ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ. សទិសត្ថតា ច សន្និដ្ឋានសំសយបទវិសេសំ អវិចារេត្វា ឯកេន បទេន សង្គហិតស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទនិរោធលាភសាមញ្ញមត្តេន បុរេបញ្ហេ ទដ្ឋព្ពា. សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស វា ខន្ធស្ស អនុញ្ញាតវសេន បុរេបញ្ហោ វុត្តោតិ យុត្តំ.

សន្និដ្ឋានត្ថស្សេវ បដិក្ខិបនំ បដិក្ខេបោ, សំសយត្ថនិវារណំ បដិសេធោតិ អយំ បដិក្ខេបបដិសេធានំ វិសេសោ. បាឡិបទមេវ ហុត្វាតិ បុច្ឆាបាឡិយា ‘‘នុប្បជ្ជតី’’តិ យំ បទំ វុត្តំ, ន-ការវិរហិតំ តទេវ បទំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ឧប្បត្តិនិរោធបដិសេធស្ស បដិសេធនត្ថំ បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ ឧប្បត្តិនិរោធានមេវ បដិសេធនត្ថំ បដិសេធេន វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ចន្នញ្ច វិស្សជ្ជនានំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខេបោ តទេកទេសបក្ខេបវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. បរិបុណ្ណបញ្ហោ ឯវ ហិ សរូបទស្សនេន ច វិស្សជ្ជនំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិតព្ពន្តិ.

កិំ នុ សក្កា ឥតោ បរន្តិ ឥតោ បាឡិវវត្ថានទស្សនាទិតោ អញ្ញោ កិំ នុ សក្កា កាតុន្តិ អញ្ញស្ស សក្កុណេយ្យស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតេន សុទ្ធាវាសភូមីសុ ឯកភូមិយម្បិ ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ញាបិតំ ហោតិ. បដិសន្ធិតោ បភុតិ ហិ យាវ ចុតិ, តាវ បវត្តកម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស ឧប្បាទនិរោធវសេន អយំ ទេសនា បវត្តា. តស្មិញ្ហិ អព្ពោច្ឆិន្នេ កុសលាទីនញ្ច បវត្តិ ហោតិ, វោច្ឆិន្នេ ច អប្បវត្តីតិ តេនេវ ច ឧប្បាទនិរោធា ទស្សិតា, តស្មា តស្ស ឯកសត្តស្ស បដិសន្ធិឧប្បាទតោ យាវ ចុតិនិរោធោ, តាវ អតីតតា នត្ថិ, ន ច តតោ បុព្ពេ តត្ថ បដិសន្ធិវសេន កម្មជសន្តានំ ឧប្បន្នបុព្ពន្តិ ខន្ធទ្វយម្បិ ‘‘នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ. កស្មា បន ឯតាយ បាឡិយា សកលេបិ សុទ្ធាវាសេ ទុតិយា បដិសន្ធិ នត្ថីតិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ឧទ្ធំសោតបាឡិសព្ភាវា. ទ្វេបិ ហិ បាឡិយោ សំសន្ទេតព្ពាតិ.

‘‘អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន វិសេសិតា អសញ្ញសត្តាបិ សន្តីតិ តេ ឯវ គហេត្វា ‘‘អសញ្ញសត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេន យេ សន្និដ្ឋានេន វជ្ជិតា, តេ តតោ បញ្ចវោការំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ន តេសំ បុន អសញ្ញេ ឧបបត្តិប្បសង្គោ អត្ថីតិ តេ សន្ធាយាហ – ‘‘បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៦៥). ឯត្ថ កិំ បញ្ចវោការាទិភាវោ វិយ បច្ឆិមភវោបិ កោចិ អត្ថិ, យត្ថ តេសមនុប្បត្តិ ភវិស្សតីតិ? នត្ថិ បញ្ចវោការាទិភវេស្វេវ យត្ថ វា តត្ថ វា ឋិតានំ បច្ឆិមភវិកានំ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតត្តា. តេសំ តត្ថ ឥតរានុប្បត្តិភាវញ្ច អនុជានន្តោ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហាតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តាន’’ន្តិ ឥទំ សប្បដិសន្ធិកានំ អប្បដិសន្ធិកានញ្ច សុទ្ធាវាសានំ តំតំភូមិយំ ខន្ធបរិនិព្ពានវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ. យថា បន ‘‘និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេបិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិម្ហិ បវត្តតិ, ន ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេ បវត្តតិ, អថ ខោ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតេ អតីតេ ឯវ, តស្មា ‘‘បរិនិព្ពន្តានំ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ ឧប្បន្នសន្តានស្ស អវិគតត្តា. អនន្តា លោកធាតុយោតិ ឱកាសស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា ឱកាសវសេន វុច្ចមានានំ ឧប្បាទនិរោធានម្បិ បរិច្ឆេទាភាវតោ សំកិណ្ណតា ហោតីតិ ‘‘យត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.