១. បណ្ណត្តិវារោ
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
២-៣. ខន្ធយមកេ ឆសុ កាលភេទេសុ បុគ្គលឱកាសបុគ្គលោកាសវសេន ខន្ធានំ ឧប្បាទនិរោធា តេសំ បរិញ្ញា ច វត្តព្ពា. តេ បន ខន្ធា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីហិ បញ្ចហិ បទេហិ វុច្ចន្តិ, តេសំ ទស អវយវបទានិ. តត្ថ យោ រូបាទិអវយវបទាភិហិតោ ធម្មោ, កិំ សោ ឯវ សមុទាយបទស្ស អត្ថោ. យោ ច សមុទាយបទេន វុត្តោ, សោ ឯវ អវយវបទស្សាតិ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ រូបាទិអវយវបទេហិ វុត្តោ ឯកទេសោ សកលោ វា សមុទាយបទានំ អត្ថោ, សមុទាយបទេហិ បន វុត្តោ ឯកន្តេន រូបាទិអវយវបទានំ អត្ថោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទិនា បទសោធនវារោ វុត្តោ.
បុន ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីនំ សមាសបទានំ ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា បធានភូតស្ស ខន្ធបទស្ស វេទនាទិឧបបទត្ថស្ស ច សម្ភវតោ យថា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ ឯតស្មិំ បទេ រូបាវយវបទេន វុត្តស្ស រូបក្ខន្ធភាវោ ហោតិ រូបសទ្ទស្ស ខន្ធសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណភាវតោតិ, ឯវំ តត្ថ បធានភូតេន ខន្ធាវយវបទេន វុត្តស្ស វេទនាក្ខន្ធាទិភាវោ ហោតិ ខន្ធបទេន វេទនាទិបទានំ សមានាធិករណត្តាតិ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ ខន្ធាវយវបទេន វុត្តោ ធម្មោ កោចិ កេនចិ សមុទាយបទេន វុច្ចតិ, ន សព្ពោ សព្ពេនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា បទសោធនមូលចក្កវារោ វុត្តោ. ឯវញ្ច ទស្សេន្តេន រូបាទិសទ្ទស្ស វិសេសនភាវោ, ខន្ធសទ្ទស្ស វិសេសិតព្ពភាវោ, វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ សមានាធិករណភាវោ ច ទស្សិតោ ហោតិ.
តេនេត្ថ សំសយោ ហោតិ – កិំ ខន្ធតោ អញ្ញម្បិ រូបំ អត្ថិ, យតោ វិនិវត្តំ រូបំ ខន្ធវិសេសនំ ហោតិ, សព្ពេវ ខន្ធា កិំ ខន្ធវិសេសនភូតេន រូបេន វិសេសិតព្ពាតិ, កិំ បន តំ ខន្ធវិសេសនភូតំ រូបន្តិ? ភូតុបាទាយរូបំ តស្សេវ គហិតត្តា. និទ្ទេសេ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ. ឯវំ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ ន ខន្ធតោ អញ្ញំ រូបំ អត្ថិ, តេនេវ ចេតេន រូបសទ្ទេន វុច្ចមានំ សុទ្ធេន ខន្ធសទ្ទេន វុច្ចតេ, ន ច សព្ពេ ខន្ធា ខន្ធវិសេសនភូតេន រូបេន វិសេសិតព្ពា, តេនេវ តេ វិភជិតព្ពា, ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ធាទីសុបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនា សុទ្ធខន្ធវារោ វុត្តោ.
តតោ ‘‘រូបំ ខន្ធោ’’តិ ឯតស្មិំ អនុញ្ញាយមានេ ‘‘ន កេវលំ អយំ ខន្ធសទ្ទោ រូបវិសេសនោវ, អថ ខោ វេទនាទិវិសេសនោ ចា’’តិ រូបស្ស ខន្ធភាវនិច្ឆយានន្តរំ ខន្ធានំ រូបវិសេសនយោគេ ច សំសយោ ហោតិ. តត្ថ ន សព្ពេ ខន្ធា វេទនាទិវិសេសនយុត្តា, អថ ខោ កេចិ កេនចិ វិសេសនេន យុញ្ជន្តីតិ ទស្សេតុំ សុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារោ វុត្តោតិ. ឯវំ យេសំ ឧប្បាទាទយោ វត្តព្ពា, តេសំ ខន្ធានំ បណ្ណត្តិសោធនវសេន តន្និច្ឆយត្ថំ បណ្ណត្តិវារោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.
ចត្តារិ ចត្តារិ ចក្កានិ ពន្ធិត្វាតិ ឯត្ថ ចក្កាវយវភាវតោ ចក្កានីតិ យមកានិ វុត្តានិ ឯកេកខន្ធមូលានិ ចត្តារិ ចត្តារិ យមកានិ ពន្ធិត្វាតិ. ឥមិនា ហិ ឯត្ថ អត្ថេន ភវិតព្ពន្តិ. ចត្តារិ ចត្តារិ យមកានិ យថា ឯកេកខន្ធមូលកានិ ហោន្តិ, ឯវំ ពន្ធិត្វាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ ឯវមាទិកំ មូលបទំ នាភិំ កត្វា ‘‘ខន្ធា’’តិ ឥទំ នេមិំ, ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីនិ អរេ កត្វា ចក្កភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ, ន មណ្ឌលភាវេន សម្ពជ្ឈនតោ. វេទនាក្ខន្ធមូលកាទីសុបិ ហិ ហេដ្ឋិមំ សោធេត្វាវ បាឋោ គតោ, ន មណ្ឌលសម្ពន្ធេនាតិ. តេនេវ ច ការណេនាតិ សុទ្ធខន្ធលាភមត្តមេវ គហេត្វា ខន្ធវិសេសនេ រូបាទិម្ហិ សុទ្ធរូបាទិមត្តតាយ អដ្ឋត្វា ខន្ធវិសេសនភាវសង្ខាតំ រូបាទិអត្ថំ ទស្សេតុំ ខន្ធសទ្ទេន សហ យោជេត្វា ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា នយេន បទំ ឧទ្ធរិត្វា អត្ថស្ស វិភត្តត្តាតិ អត្ថោ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា
២៦. បិយរូបំ សាតរូបន្តិ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ…បេ… រូបា លោកេ…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… រូបសញ្ញា…បេ… រូបសញ្ចេតនា…បេ… រូបតណ្ហា…បេ… រូបវិតក្កោ…បេ… រូបវិចារោ’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣) ឯវំ វុត្តំ តណ្ហាវត្ថុភូតំ តេភូមកំ វេទិតព្ពំ, តស្មា យំ បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតំ បិយរូបសាតរូបំ, តំ ឯកទេសេន រូបក្ខន្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ. បិយសភាវតាយ វា រូបក្ខន្ធោ បិយរូបេ បវិសតិ, ន រុប្បនសភាវេនាតិ ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. សញ្ញាយមកេ តាវ ទិដ្ឋិសញ្ញាតិ ‘‘វិសេសោ’’តិ វចនសេសោ. តត្ថ ទិដ្ឋិ ឯវ សញ្ញា ទិដ្ឋិសញ្ញា. ‘‘សយំ សមាទាយ វតានិ ជន្តុ, ឧច្ចាវចំ គច្ឆតិ សញ្ញសត្តោ’’តិ (សុ. និ. ៧៩៨), ‘‘សញ្ញាវិរត្តស្ស ន សន្តិ គន្ថា’’តិ (សុ. និ. ៨៥៣) ច ឯវមាទីសុ ហិ ទិដ្ឋិ ច ‘‘សញ្ញា’’តិ វុត្តាតិ.
២៨. ‘‘ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោតិ? អាមន្តា’’តិ ឯវំ ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា អភាវេ វេទនាក្ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា ច អភាវោតិ បណ្ណត្តិសោធនមត្តមេវ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន អញ្ញធម្មសព្ភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘នាយតនា ន សោតាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិំ វក្ខតីតិ.
៣៩. រូបតោ អញ្ញេ វេទនាទយោតិ ឯត្ថ លោកុត្តរា វេទនាទយោ ទដ្ឋព្ពា. តេ ហិ បិយរូបា ច សាតរូបា ច ន ហោន្តិ តណ្ហាយ អនារម្មណត្តាតិ រូបតោ អញ្ញេ ហោន្តីតិ. រូបញ្ច ខន្ធេ ច ឋបេត្វា អវសេសាតិ ឥទម្បិ ឯតេហិ សទ្ធិំ ន-សទ្ទានំ អប្បវត្តិមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចក្ខុញ្ច អាយតនេ ច ឋបេត្វា អវសេសា ន ចេវ ចក្ខុ ន ច អាយតនា’’តិអាទិំ (យម. ១.អាយតនយមក.១៥) វក្ខតិ. ន ហិ តត្ថ អវសេសគ្គហណេន គយ្ហមានំ កញ្ចិ អត្ថិ. យទិ សិយា, ធម្មាយតនំ សិយា. វក្ខតិ ហិ ‘‘ធម្មោ អាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៦). តណ្ហាវត្ថុ ច ន តំ សិយា. យទិ សិយា, បិយរូបសាតរូបភាវតោ រូបំ សិយា ‘‘រូបំ ខន្ធោតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៤០) វចនតោ ខន្ធោ ចាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន អវិជ្ជមានេបិ វិជ្ជមានំ ឧបាទាយ ឥត្ថិបុរិសាទិគ្គហណសព្ភាវំ សន្ធាយ អវសេសាតិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិយា គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
៥០-២០៥. បវត្តិវារេ វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានិ បច្ឆិមេនេវ សហ យោជេត្វា តីណិ ទ្វេ ឯកញ្ច យមកានិ វុត្តានិ, ន បុរិមេន. កស្មា? អមិស្សកកាលភេទេសុ វារេសុ អត្ថវិសេសាភាវតោ. បុរិមស្ស ហិ បច្ឆិមេន យោជិតយមកមេវ បច្ឆិមស្ស បុរិមេន យោជនាយ បុច្ឆានំ ឧប្បដិបាដិយា វុច្ចេយ្យ, អត្ថេ បន ន កោចិ វិសេសោតិ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុបិ វិសេសោ នត្ថិ, តេន តថា យោជនា ន កតាតិ. កាលភេទា បនេត្ថ ឆ ឯវ វុត្តា. អតីតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេនាតីតោតិ ឯតេ បន តយោ យថាទស្សិតា មិស្សកកាលភេទា ឯវ តយោ, ន វិសុំ វិជ្ជន្តីតិ ន គហិតា. តត្ថ តត្ថ ហិ បដិលោមបុច្ឆាហិ អតីតេន បច្ចុប្បន្នាទយោ កាលភេទា ទស្សិតា, តេនេវ ច នយេន ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ សក្កា យោជេតុំ. តេនេវ ហិ មិស្សកកាលភេទេសុ ច ន បច្ឆិមបច្ឆិមស្ស ខន្ធស្ស បុរិមបុរិមេន យោជនំ កត្វា យមកានិ វុត្តានិ, អមិស្សកកាលភេទេសុ គហិតនិយាមេន សុខគ្គហណត្ថម្បិ បច្ឆិមបច្ឆិមេនេវ យោជេត្វា វុត្តានីតិ.
ឥមិនាយេវ ច លក្ខណេនាតិអាទិនា យេន ការណេន ‘‘បុរេបញ្ហោ’’តិ ច ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ. យស្ស ហិ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ ហោតិ, សោ បរិបូរេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពត្ថសង្គណ្ហនតោ បរិបុណ្ណបញ្ហោ នាម. តំវិស្សជ្ជនស្ស បន បុរិមកោដ្ឋាសេន សទិសត្ថតាយ បុរេបញ្ហោ, បច្ឆិមកោដ្ឋាសសទិសត្ថតាយ ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ. សទិសត្ថតា ច សន្និដ្ឋានសំសយបទវិសេសំ អវិចារេត្វា ឯកេន បទេន សង្គហិតស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទនិរោធលាភសាមញ្ញមត្តេន បុរេបញ្ហេ ទដ្ឋព្ពា. សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស វា ខន្ធស្ស អនុញ្ញាតវសេន បុរេបញ្ហោ វុត្តោតិ យុត្តំ.
សន្និដ្ឋានត្ថស្សេវ បដិក្ខិបនំ បដិក្ខេបោ, សំសយត្ថនិវារណំ បដិសេធោតិ អយំ បដិក្ខេបបដិសេធានំ វិសេសោ. បាឡិបទមេវ ហុត្វាតិ បុច្ឆាបាឡិយា ‘‘នុប្បជ្ជតី’’តិ យំ បទំ វុត្តំ, ន-ការវិរហិតំ តទេវ បទំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ឧប្បត្តិនិរោធបដិសេធស្ស បដិសេធនត្ថំ បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ ឧប្បត្តិនិរោធានមេវ បដិសេធនត្ថំ បដិសេធេន វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.
ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ចន្នញ្ច វិស្សជ្ជនានំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខេបោ តទេកទេសបក្ខេបវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. បរិបុណ្ណបញ្ហោ ឯវ ហិ សរូបទស្សនេន ច វិស្សជ្ជនំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិតព្ពន្តិ.
កិំ នុ សក្កា ឥតោ បរន្តិ ឥតោ បាឡិវវត្ថានទស្សនាទិតោ អញ្ញោ កិំ នុ សក្កា កាតុន្តិ អញ្ញស្ស សក្កុណេយ្យស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.
‘‘សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតេន សុទ្ធាវាសភូមីសុ ឯកភូមិយម្បិ ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ញាបិតំ ហោតិ. បដិសន្ធិតោ បភុតិ ហិ យាវ ចុតិ, តាវ បវត្តកម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស ឧប្បាទនិរោធវសេន អយំ ទេសនា បវត្តា. តស្មិញ្ហិ អព្ពោច្ឆិន្នេ កុសលាទីនញ្ច បវត្តិ ហោតិ, វោច្ឆិន្នេ ច អប្បវត្តីតិ តេនេវ ច ឧប្បាទនិរោធា ទស្សិតា, តស្មា តស្ស ឯកសត្តស្ស បដិសន្ធិឧប្បាទតោ យាវ ចុតិនិរោធោ, តាវ អតីតតា នត្ថិ, ន ច តតោ បុព្ពេ តត្ថ បដិសន្ធិវសេន កម្មជសន្តានំ ឧប្បន្នបុព្ពន្តិ ខន្ធទ្វយម្បិ ‘‘នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ. កស្មា បន ឯតាយ បាឡិយា សកលេបិ សុទ្ធាវាសេ ទុតិយា បដិសន្ធិ នត្ថីតិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ឧទ្ធំសោតបាឡិសព្ភាវា. ទ្វេបិ ហិ បាឡិយោ សំសន្ទេតព្ពាតិ.
‘‘អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន វិសេសិតា អសញ្ញសត្តាបិ សន្តីតិ តេ ឯវ គហេត្វា ‘‘អសញ្ញសត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេន យេ សន្និដ្ឋានេន វជ្ជិតា, តេ តតោ បញ្ចវោការំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ន តេសំ បុន អសញ្ញេ ឧបបត្តិប្បសង្គោ អត្ថីតិ តេ សន្ធាយាហ – ‘‘បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៦៥). ឯត្ថ កិំ បញ្ចវោការាទិភាវោ វិយ បច្ឆិមភវោបិ កោចិ អត្ថិ, យត្ថ តេសមនុប្បត្តិ ភវិស្សតីតិ? នត្ថិ បញ្ចវោការាទិភវេស្វេវ យត្ថ វា តត្ថ វា ឋិតានំ បច្ឆិមភវិកានំ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតត្តា. តេសំ តត្ថ ឥតរានុប្បត្តិភាវញ្ច អនុជានន្តោ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហាតិ.
‘‘សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តាន’’ន្តិ ឥទំ សប្បដិសន្ធិកានំ អប្បដិសន្ធិកានញ្ច សុទ្ធាវាសានំ តំតំភូមិយំ ខន្ធបរិនិព្ពានវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ. យថា បន ‘‘និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេបិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិម្ហិ បវត្តតិ, ន ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេ បវត្តតិ, អថ ខោ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតេ អតីតេ ឯវ, តស្មា ‘‘បរិនិព្ពន្តានំ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ ឧប្បន្នសន្តានស្ស អវិគតត្តា. អនន្តា លោកធាតុយោតិ ឱកាសស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា ឱកាសវសេន វុច្ចមានានំ ឧប្បាទនិរោធានម្បិ បរិច្ឆេទាភាវតោ សំកិណ្ណតា ហោតីតិ ‘‘យត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា
២០៦-២០៨. បុគ្គលោកាសវារោ លព្ភមានោបីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឱកាសវារស្ស អលាភេ តស្សបិ អលាភេន ភវិតព្ពន្តិ? ន, តត្ថ បុគ្គលស្សេវ បរិញ្ញាវចនតោ. បុគ្គលោកាសវារេបិ ហិ ឱកាសេ បុគ្គលស្សេវ បរិញ្ញា វុច្ចតិ, ន ឱកាសស្ស. ឱកាសវារោបិ ច យទិ វុច្ចេយ្យ, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ ឱកាសេ បុគ្គលស្សេវ បរិជាននវសេន វុច្ចេយ្យ, តស្មា បុគ្គលោកាសវារស្សេវ លព្ភមានតា វុត្តា, ន ឱកាសវារស្សាតិ. តេនាហ – ‘‘អាមន្តា…បេ… សិយា’’តិ.
តេនេវាតិ បវត្តេ ចិត្តក្ខណវសេន តិណ្ណំ អទ្ធានំ លាភតោ ឯវ, អញ្ញថា ចុតិបដិសន្ធិក្ខណេ រូបក្ខន្ធបរិជាននស្ស អភាវា ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘នត្ថី’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ សិយា, ‘‘អាមន្តា’’តិ ច កតន្តិ. សន្និដ្ឋានសំសយបទសង្គហិតានំ បរិញ្ញានំ បវត្តេ ចិត្តក្ខណេ ឯវ លាភំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកុត្តរមគ្គក្ខណស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ន បរិជានាតីតិ បញ្ហេ បុថុជ្ជនំ សន្ធាយ អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ ឥទំ បុថុជ្ជនស្ស សព្ពថា បរិញ្ញាកិច្ចស្ស អភាវតោ វុត្តំ. ‘‘អរហា រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ នោ ច វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិត្ថ, អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិត្ថា’’តិ បន វចនេន ‘‘អគ្គមគ្គសមង្គិំ ឋបេត្វា អញ្ញោ កោចិ បរិជានាតី’’តិ វត្តព្ពោ នត្ថីតិ ទស្សិតំ ហោតិ, តេន តទវសេសបុគ្គលេ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតីតិ.
បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ខន្ធយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.