យមកបករណ-មូលដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

កថាវត្ថុបករណេន សង្ខេបេនេវ ទេសិតេន ធម្មេសុ វិបរីតគ្គហណំ និវារេត្វា តេស្វេវ ធម្មេសុ ធម្មសង្គហាទីសុ បកាសិតេសុ ធម្មបុគ្គលោកាសាទិនិស្សយានំ សន្និដ្ឋានសំសយានំ វសេន នានប្បការកឱសល្លត្ថំ យមកបករណំ អារទ្ធំ, តំ សមយទេសទេសកវសេនេវ ទស្សេត្វា សំវណ្ណនាក្កមញ្ចស្ស អនុប្បត្តំ ‘‘អាគតោ ភារោ អវស្សំ វហិតព្ពោ’’តិ សំវណ្ណនមស្ស បដិជានន្តោ អាហ ‘‘សង្ខេបេនេវា’’តិអាទិ.

តត្ថ យមស្ស វិសយាតីតោតិ ជាតិយា សតិ មរណំ ហោតីតិ ជាតិ, បញ្ច វា ឧបាទានក្ខន្ធា យមស្ស វិសយោ, តំ សមុទយប្បហានេន អតីតោតិ អត្ថោ. យមស្ស វា រញ្ញោ វិសយំ មរណំ, តស្ស អាណាបវត្តិដ្ឋានំ ទេសំ វា អតីតោ. ‘‘ឆច្ចាភិឋានានិ អភព្ព កាតុ’’ន្តិ (ខុ. បា. ៦.១១; សុ. និ. ២៣៤) វុត្តានំ ឆន្នំ អភព្ពដ្ឋានានំ ទេសកោតិ ឆដ្ឋានទេសកោ. អយមា ឯកេកា ហុត្វា អាវត្តា នីលា អមលា ច តនុរុហា អស្សាតិ អយមាវត្តនីលាមលតនុរុហោ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. មូលយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. យមកានំ វសេន ទេសិតត្តាតិ ឥមិនា ទសសុ ឯកេកស្ស យមកសមូហស្ស តំសមូហស្ស ច សកលស្ស បករណស្ស យមកានំ វសេន លទ្ធវោហារតំ ទស្សេតិ.

កុសលាកុសលមូលសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អត្ថយមកន្តិ ឯតេន ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ ឯតស្សេវ យមកភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ ទុតិយបឋមបុច្ឆាសុ វុត្តានំ កុសលកុសលមូលវិសេសានំ, កុសលមូលកុសលវិសេសេហិ វា ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតានំ កុសលកុសលមូលានំ វសេន អត្ថយមកភាវស្ស វុត្តត្តា. ញាតុំ ឥច្ឆិតានញ្ហិ វិសេសានំ វិសេសវន្តាបេក្ខានំ, តំវិសេសវតំ វា ធម្មានញ្ច វិសេសាបេក្ខានំ ឯត្ថ បធានភាវោតិ ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ឯកេកោ ឯវ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតីតិ. អត្ថសទ្ទោ ចេត្ថ ន ធម្មវាចកោ ហេតុផលាទិវាចកោ វា, អថ ខោ បាឡិអត្ថវាចកោ. តេនេវាហ ‘‘តេសញ្ញេវ អត្ថាន’’ន្តិអាទិ.

តីណិបិ បទានិ ឯកតោ កត្វាតិ ឥទំ នាមបទស្ស កុសលាទីនំ សង្គាហកត្តមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន និរវសេសសង្គាហកត្តំ. សព្ពកុសលាទិសង្គណ្ហនត្ថមេវ ច នាមបទស្ស វុត្តត្តា ‘‘កុសលត្តិកមាតិកាយ ចតូសុ បទេសូ’’តិ វុត្តំ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៥២. អញ្ញមញ្ញយមកេ យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វាតិ ឯត្ថ យថា ទុតិយយមកេ ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កតា, ឯវមិធាបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កាតព្ពា សិយា បុរិមយមកវិសិដ្ឋំ អបុព្ពំ គហេត្វា បច្ឆិមយមកស្ស អប្បវត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិលោមបុច្ឆានុរូបភាវតោ’’តិ កេចិ. បុរិមបុច្ឆាយ បន អត្ថវសេន កតាយ តទនុរូបាយ បច្ឆិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពំ អនុលោមេ វិគតសំសយស្ស បដិលោមេ សំសយុប្បត្តិតោ. តេន ន ច បច្ឆិមបុច្ឆានុរូបាយ បុរិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពន្តិ បុរិមោវេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ. ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោតិ ឥទមេវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ កុសលព្យញ្ជនត្ថោ ឯវ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថោ, តេនេវ វិស្សជ្ជនម្បិ អសមានំ ហោតិ. កុសលព្យញ្ជនេន ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘អវសេសា’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘អវសេសា កុសលា ធម្មា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ, ឥតរថា អវសេសា កុសលមូលសហជាតា ធម្មាតិ, ន ច តានិ វចនានិ សមានត្ថានិ កុសលកុសលាព្យាកតទីបនតោតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ វុត្តព្យញ្ជនត្ថស្សេវ សម្ភវតោ ទុតិយយមកេ វិយ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា. ន ហិ កុសលមូលេហិ វិយ កុសលមូលេន ឯកមូលេហិ អញ្ញេ កុសលា សន្តិ, កុសលេហិ បន អញ្ញេបិ តេ សន្តីតិ.

បដិលោមបុច្ឆាវណ្ណនាយំ ‘‘កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យាតិ វុត្តំ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ. ‘‘យេ វា បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ច បុច្ឆិតេ ‘‘អាមន្តា’’ ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ. ន ហិ កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ កិញ្ចិ ឯកមូលំ ន ហោតិ, យេន អនុលោមបុច្ឆាយ វិយ វិភាគោ កាតព្ពោ ភវេយ្យ. យត្ថ តីណិ កុសលមូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ឯកមូលានិ ច ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឯកេកេន អញ្ញមញ្ញេកមូលត្តា. យត្ថ បន ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានេវ, ន ឯកមូលានីតិ ឯតស្ស គហណស្ស និវារណត្ថំ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ ចេ? ន, ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនាវ វិស្សជ្ជនេន តំគហណនិវារណតោ អនុលោមបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេន ច ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ ទ្វិន្នំ តិណ្ណញ្ច មូលានំ អញ្ញមញ្ញេកមូលភាវស្ស និច្ឆិតត្តា. អញ្ញមញ្ញមូលានញ្ហិ សមានមូលតា ឯវ ឯកមូលវចនេន បុច្ឆីយតិ, ន អញ្ញមញ្ញសមានមូលតា, អត្ថិ ច ទ្វិន្នំ មូលានំ សមានមូលតា. តេសុ ហិ ឯកេកំ ឥតរេន មូលេន តំមូលេហិ អញ្ញេហិ សមានមូលន្តិ.

អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ បន និច្ឆិតេ ឯកមូលត្តសំសយាភាវតោ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា ន កតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស មូលា ឯតេសន្តិបិ អញ្ញមញ្ញមូលា, សមានត្ថេន ឯកំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលា’’តិ ឧភយម្បិ វចនំ មូលយុត្តតមេវ វទតិ, តេនេវ ច ឧភយត្ថាបិ ‘‘កុសលមូលេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ មូលយោគសាមញ្ញេ ឯកមូលត្តេ និច្ឆិតេ តព្ពិសេសោ អញ្ញមញ្ញមូលភាវោ ន និច្ឆិតោ ហោតីតិ អនុលោមបុច្ឆា បវត្តា, មូលយោគវិសេសេ បន អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ និច្ឆិតេ ន វិនា ឯកមូលត្តេន អញ្ញមញ្ញមូលត្តំ អត្ថីតិ មូលយោគសាមញ្ញំ ឯកមូលត្តំ និច្ឆិតមេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆំ អកត្វា យថា កុសលមូលវចនំ ឯកមូលវចនញ្ច កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា បឋមទុតិយយមកេសុ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតា, ឯវំ អញ្ញមញ្ញមូលវចនំ កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា កុសលាធិការស្ស ច អនុវត្តមានត្តា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតាតិ.

៥៣-៦១. មូលនយេ វុត្តេ ឯវ អត្ថេ កុសលមូលភាវេន មូលស្ស វិសេសនេន សមានេន មូលេន អញ្ញមញ្ញស្ស ច មូលេន មូលយោគទីបនេន ចាតិ ឥមិនា បរិយាយន្តរេន បកាសេតុំ មូលមូលនយោ វុត្តោ. អញ្ញបទត្ថសមាសន្តេន ក-ការេន តីសុបិ យមកេសុ មូលយោគមេវ ទីបេតុំ មូលកនយោ វុត្តោ. មូលមូលកនយវចនបរិយាយោ វុត្តប្បការោវ.

៧៤-៨៥. អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ ន ឯកមូលភាវំ លភមានេហិ ឯកតោ លព្ភមានត្តា សហេតុកវោហាររហិតំ កត្វា. ន វា សហេតុកទុកេ វិយ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយយោគាយោគវសេន អព្ពោហារិកំ កតំ, អថ ខោ សហេតុកវោហារមេវ លភតិ, ន អហេតុកវោហារន្តិ អព្ពោហារិកំ កតំ. ឯកតោ លព្ភមានកវសេនាតិ អហេតុកចិត្តុប្បាទនិព្ពានេហិ ហេតុបច្ចយរហិតេហិ សហ លព្ភមានករូបវសេនាតិ អត្ថោ.

៨៦-៩៧. យស្សំ បាឡិយំ ‘‘អហេតុកំ នាមមូលេន ន ឯកមូលំ, សហេតុកំ នាមមូលេន ឯកមូល’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) បាឋោ អាគតោ, តត្ថ ‘‘យេ កេចិ នាមា ធម្មា’’តិ នាមានំ និទ្ធារិតត្តា ‘‘អហេតុកំ សហេតុក’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘នាម’’ន្តិ ច ឥទំ វិញ្ញាយមានមេវាតិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យត្ថ បន ‘‘អហេតុកំ នាមំ, សហេតុកំ នាម’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) ច បាឋោ, តត្ថ សុបាកដភាវត្ថំ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តន្តិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ខន្ធយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២-៣. ខន្ធយមកេ ឆសុ កាលភេទេសុ បុគ្គលឱកាសបុគ្គលោកាសវសេន ខន្ធានំ ឧប្បាទនិរោធា តេសំ បរិញ្ញា ច វត្តព្ពា. តេ បន ខន្ធា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីហិ បញ្ចហិ បទេហិ វុច្ចន្តិ, តេសំ ទស អវយវបទានិ. តត្ថ យោ រូបាទិអវយវបទាភិហិតោ ធម្មោ, កិំ សោ ឯវ សមុទាយបទស្ស អត្ថោ. យោ ច សមុទាយបទេន វុត្តោ, សោ ឯវ អវយវបទស្សាតិ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ រូបាទិអវយវបទេហិ វុត្តោ ឯកទេសោ សកលោ វា សមុទាយបទានំ អត្ថោ, សមុទាយបទេហិ បន វុត្តោ ឯកន្តេន រូបាទិអវយវបទានំ អត្ថោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទិនា បទសោធនវារោ វុត្តោ.

បុន ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីនំ សមាសបទានំ ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា បធានភូតស្ស ខន្ធបទស្ស វេទនាទិឧបបទត្ថស្ស ច សម្ភវតោ យថា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ ឯតស្មិំ បទេ រូបាវយវបទេន វុត្តស្ស រូបក្ខន្ធភាវោ ហោតិ រូបសទ្ទស្ស ខន្ធសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណភាវតោតិ, ឯវំ តត្ថ បធានភូតេន ខន្ធាវយវបទេន វុត្តស្ស វេទនាក្ខន្ធាទិភាវោ ហោតិ ខន្ធបទេន វេទនាទិបទានំ សមានាធិករណត្តាតិ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ ខន្ធាវយវបទេន វុត្តោ ធម្មោ កោចិ កេនចិ សមុទាយបទេន វុច្ចតិ, ន សព្ពោ សព្ពេនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា បទសោធនមូលចក្កវារោ វុត្តោ. ឯវញ្ច ទស្សេន្តេន រូបាទិសទ្ទស្ស វិសេសនភាវោ, ខន្ធសទ្ទស្ស វិសេសិតព្ពភាវោ, វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ សមានាធិករណភាវោ ច ទស្សិតោ ហោតិ.

តេនេត្ថ សំសយោ ហោតិ – កិំ ខន្ធតោ អញ្ញម្បិ រូបំ អត្ថិ, យតោ វិនិវត្តំ រូបំ ខន្ធវិសេសនំ ហោតិ, សព្ពេវ ខន្ធា កិំ ខន្ធវិសេសនភូតេន រូបេន វិសេសិតព្ពាតិ, កិំ បន តំ ខន្ធវិសេសនភូតំ រូបន្តិ? ភូតុបាទាយរូបំ តស្សេវ គហិតត្តា. និទ្ទេសេ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ. ឯវំ ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ ន ខន្ធតោ អញ្ញំ រូបំ អត្ថិ, តេនេវ ចេតេន រូបសទ្ទេន វុច្ចមានំ សុទ្ធេន ខន្ធសទ្ទេន វុច្ចតេ, ន ច សព្ពេ ខន្ធា ខន្ធវិសេសនភូតេន រូបេន វិសេសិតព្ពា, តេនេវ តេ វិភជិតព្ពា, ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ធាទីសុបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនា សុទ្ធខន្ធវារោ វុត្តោ.

តតោ ‘‘រូបំ ខន្ធោ’’តិ ឯតស្មិំ អនុញ្ញាយមានេ ‘‘ន កេវលំ អយំ ខន្ធសទ្ទោ រូបវិសេសនោវ, អថ ខោ វេទនាទិវិសេសនោ ចា’’តិ រូបស្ស ខន្ធភាវនិច្ឆយានន្តរំ ខន្ធានំ រូបវិសេសនយោគេ ច សំសយោ ហោតិ. តត្ថ ន សព្ពេ ខន្ធា វេទនាទិវិសេសនយុត្តា, អថ ខោ កេចិ កេនចិ វិសេសនេន យុញ្ជន្តីតិ ទស្សេតុំ សុទ្ធខន្ធមូលចក្កវារោ វុត្តោតិ. ឯវំ យេសំ ឧប្បាទាទយោ វត្តព្ពា, តេសំ ខន្ធានំ បណ្ណត្តិសោធនវសេន តន្និច្ឆយត្ថំ បណ្ណត្តិវារោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

ចត្តារិ ចត្តារិ ចក្កានិ ពន្ធិត្វាតិ ឯត្ថ ចក្កាវយវភាវតោ ចក្កានីតិ យមកានិ វុត្តានិ ឯកេកខន្ធមូលានិ ចត្តារិ ចត្តារិ យមកានិ ពន្ធិត្វាតិ. ឥមិនា ហិ ឯត្ថ អត្ថេន ភវិតព្ពន្តិ. ចត្តារិ ចត្តារិ យមកានិ យថា ឯកេកខន្ធមូលកានិ ហោន្តិ, ឯវំ ពន្ធិត្វាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ ឯវមាទិកំ មូលបទំ នាភិំ កត្វា ‘‘ខន្ធា’’តិ ឥទំ នេមិំ, ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីនិ អរេ កត្វា ចក្កភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ, ន មណ្ឌលភាវេន សម្ពជ្ឈនតោ. វេទនាក្ខន្ធមូលកាទីសុបិ ហិ ហេដ្ឋិមំ សោធេត្វាវ បាឋោ គតោ, ន មណ្ឌលសម្ពន្ធេនាតិ. តេនេវ ច ការណេនាតិ សុទ្ធខន្ធលាភមត្តមេវ គហេត្វា ខន្ធវិសេសនេ រូបាទិម្ហិ សុទ្ធរូបាទិមត្តតាយ អដ្ឋត្វា ខន្ធវិសេសនភាវសង្ខាតំ រូបាទិអត្ថំ ទស្សេតុំ ខន្ធសទ្ទេន សហ យោជេត្វា ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា នយេន បទំ ឧទ្ធរិត្វា អត្ថស្ស វិភត្តត្តាតិ អត្ថោ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

២៦. បិយរូបំ សាតរូបន្តិ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ…បេ… រូបា លោកេ…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… រូបសញ្ញា…បេ… រូបសញ្ចេតនា…បេ… រូបតណ្ហា…បេ… រូបវិតក្កោ…បេ… រូបវិចារោ’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣) ឯវំ វុត្តំ តណ្ហាវត្ថុភូតំ តេភូមកំ វេទិតព្ពំ, តស្មា យំ បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតំ បិយរូបសាតរូបំ, តំ ឯកទេសេន រូបក្ខន្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ. បិយសភាវតាយ វា រូបក្ខន្ធោ បិយរូបេ បវិសតិ, ន រុប្បនសភាវេនាតិ ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ. សញ្ញាយមកេ តាវ ទិដ្ឋិសញ្ញាតិ ‘‘វិសេសោ’’តិ វចនសេសោ. តត្ថ ទិដ្ឋិ ឯវ សញ្ញា ទិដ្ឋិសញ្ញា. ‘‘សយំ សមាទាយ វតានិ ជន្តុ, ឧច្ចាវចំ គច្ឆតិ សញ្ញសត្តោ’’តិ (សុ. និ. ៧៩៨), ‘‘សញ្ញាវិរត្តស្ស ន សន្តិ គន្ថា’’តិ (សុ. និ. ៨៥៣) ច ឯវមាទីសុ ហិ ទិដ្ឋិ ច ‘‘សញ្ញា’’តិ វុត្តាតិ.

២៨. ‘‘ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោតិ? អាមន្តា’’តិ ឯវំ ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា អភាវេ វេទនាក្ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា ច អភាវោតិ បណ្ណត្តិសោធនមត្តមេវ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន អញ្ញធម្មសព្ភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘នាយតនា ន សោតាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិំ វក្ខតីតិ.

៣៩. រូបតោ អញ្ញេ វេទនាទយោតិ ឯត្ថ លោកុត្តរា វេទនាទយោ ទដ្ឋព្ពា. តេ ហិ បិយរូបា ច សាតរូបា ច ន ហោន្តិ តណ្ហាយ អនារម្មណត្តាតិ រូបតោ អញ្ញេ ហោន្តីតិ. រូបញ្ច ខន្ធេ ច ឋបេត្វា អវសេសាតិ ឥទម្បិ ឯតេហិ សទ្ធិំ ន-សទ្ទានំ អប្បវត្តិមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចក្ខុញ្ច អាយតនេ ច ឋបេត្វា អវសេសា ន ចេវ ចក្ខុ ន ច អាយតនា’’តិអាទិំ (យម. ១.អាយតនយមក.១៥) វក្ខតិ. ន ហិ តត្ថ អវសេសគ្គហណេន គយ្ហមានំ កញ្ចិ អត្ថិ. យទិ សិយា, ធម្មាយតនំ សិយា. វក្ខតិ ហិ ‘‘ធម្មោ អាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៦). តណ្ហាវត្ថុ ច ន តំ សិយា. យទិ សិយា, បិយរូបសាតរូបភាវតោ រូបំ សិយា ‘‘រូបំ ខន្ធោតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៤០) វចនតោ ខន្ធោ ចាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន អវិជ្ជមានេបិ វិជ្ជមានំ ឧបាទាយ ឥត្ថិបុរិសាទិគ្គហណសព្ភាវំ សន្ធាយ អវសេសាតិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិយា គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

៥០-២០៥. បវត្តិវារេ វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានិ បច្ឆិមេនេវ សហ យោជេត្វា តីណិ ទ្វេ ឯកញ្ច យមកានិ វុត្តានិ, ន បុរិមេន. កស្មា? អមិស្សកកាលភេទេសុ វារេសុ អត្ថវិសេសាភាវតោ. បុរិមស្ស ហិ បច្ឆិមេន យោជិតយមកមេវ បច្ឆិមស្ស បុរិមេន យោជនាយ បុច្ឆានំ ឧប្បដិបាដិយា វុច្ចេយ្យ, អត្ថេ បន ន កោចិ វិសេសោតិ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុបិ វិសេសោ នត្ថិ, តេន តថា យោជនា ន កតាតិ. កាលភេទា បនេត្ថ ឆ ឯវ វុត្តា. អតីតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេន បច្ចុប្បន្នោ, អនាគតេនាតីតោតិ ឯតេ បន តយោ យថាទស្សិតា មិស្សកកាលភេទា ឯវ តយោ, ន វិសុំ វិជ្ជន្តីតិ ន គហិតា. តត្ថ តត្ថ ហិ បដិលោមបុច្ឆាហិ អតីតេន បច្ចុប្បន្នាទយោ កាលភេទា ទស្សិតា, តេនេវ ច នយេន ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ សក្កា យោជេតុំ. តេនេវ ហិ មិស្សកកាលភេទេសុ ច ន បច្ឆិមបច្ឆិមស្ស ខន្ធស្ស បុរិមបុរិមេន យោជនំ កត្វា យមកានិ វុត្តានិ, អមិស្សកកាលភេទេសុ គហិតនិយាមេន សុខគ្គហណត្ថម្បិ បច្ឆិមបច្ឆិមេនេវ យោជេត្វា វុត្តានីតិ.

ឥមិនាយេវ ច លក្ខណេនាតិអាទិនា យេន ការណេន ‘‘បុរេបញ្ហោ’’តិ ច ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ, តំ ទស្សេតិ. យស្ស ហិ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ ហោតិ, សោ បរិបូរេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពត្ថសង្គណ្ហនតោ បរិបុណ្ណបញ្ហោ នាម. តំវិស្សជ្ជនស្ស បន បុរិមកោដ្ឋាសេន សទិសត្ថតាយ បុរេបញ្ហោ, បច្ឆិមកោដ្ឋាសសទិសត្ថតាយ ‘‘បច្ឆាបញ្ហោ’’តិ ច នាមំ វុត្តំ. សទិសត្ថតា ច សន្និដ្ឋានសំសយបទវិសេសំ អវិចារេត្វា ឯកេន បទេន សង្គហិតស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទនិរោធលាភសាមញ្ញមត្តេន បុរេបញ្ហេ ទដ្ឋព្ពា. សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស វា ខន្ធស្ស អនុញ្ញាតវសេន បុរេបញ្ហោ វុត្តោតិ យុត្តំ.

សន្និដ្ឋានត្ថស្សេវ បដិក្ខិបនំ បដិក្ខេបោ, សំសយត្ថនិវារណំ បដិសេធោតិ អយំ បដិក្ខេបបដិសេធានំ វិសេសោ. បាឡិបទមេវ ហុត្វាតិ បុច្ឆាបាឡិយា ‘‘នុប្បជ្ជតី’’តិ យំ បទំ វុត្តំ, ន-ការវិរហិតំ តទេវ បទំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ឧប្បត្តិនិរោធបដិសេធស្ស បដិសេធនត្ថំ បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ ឧប្បត្តិនិរោធានមេវ បដិសេធនត្ថំ បដិសេធេន វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ចន្នញ្ច វិស្សជ្ជនានំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខេបោ តទេកទេសបក្ខេបវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. បរិបុណ្ណបញ្ហោ ឯវ ហិ សរូបទស្សនេន ច វិស្សជ្ជនំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិតព្ពន្តិ.

កិំ នុ សក្កា ឥតោ បរន្តិ ឥតោ បាឡិវវត្ថានទស្សនាទិតោ អញ្ញោ កិំ នុ សក្កា កាតុន្តិ អញ្ញស្ស សក្កុណេយ្យស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតេន សុទ្ធាវាសភូមីសុ ឯកភូមិយម្បិ ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ញាបិតំ ហោតិ. បដិសន្ធិតោ បភុតិ ហិ យាវ ចុតិ, តាវ បវត្តកម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស ឧប្បាទនិរោធវសេន អយំ ទេសនា បវត្តា. តស្មិញ្ហិ អព្ពោច្ឆិន្នេ កុសលាទីនញ្ច បវត្តិ ហោតិ, វោច្ឆិន្នេ ច អប្បវត្តីតិ តេនេវ ច ឧប្បាទនិរោធា ទស្សិតា, តស្មា តស្ស ឯកសត្តស្ស បដិសន្ធិឧប្បាទតោ យាវ ចុតិនិរោធោ, តាវ អតីតតា នត្ថិ, ន ច តតោ បុព្ពេ តត្ថ បដិសន្ធិវសេន កម្មជសន្តានំ ឧប្បន្នបុព្ពន្តិ ខន្ធទ្វយម្បិ ‘‘នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ. កស្មា បន ឯតាយ បាឡិយា សកលេបិ សុទ្ធាវាសេ ទុតិយា បដិសន្ធិ នត្ថីតិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ឧទ្ធំសោតបាឡិសព្ភាវា. ទ្វេបិ ហិ បាឡិយោ សំសន្ទេតព្ពាតិ.

‘‘អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន វិសេសិតា អសញ្ញសត្តាបិ សន្តីតិ តេ ឯវ គហេត្វា ‘‘អសញ្ញសត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេន យេ សន្និដ្ឋានេន វជ្ជិតា, តេ តតោ បញ្ចវោការំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, ន តេសំ បុន អសញ្ញេ ឧបបត្តិប្បសង្គោ អត្ថីតិ តេ សន្ធាយាហ – ‘‘បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ តត្ថ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៦៥). ឯត្ថ កិំ បញ្ចវោការាទិភាវោ វិយ បច្ឆិមភវោបិ កោចិ អត្ថិ, យត្ថ តេសមនុប្បត្តិ ភវិស្សតីតិ? នត្ថិ បញ្ចវោការាទិភវេស្វេវ យត្ថ វា តត្ថ វា ឋិតានំ បច្ឆិមភវិកានំ ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតត្តា. តេសំ តត្ថ ឥតរានុប្បត្តិភាវញ្ច អនុជានន្តោ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហាតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តាន’’ន្តិ ឥទំ សប្បដិសន្ធិកានំ អប្បដិសន្ធិកានញ្ច សុទ្ធាវាសានំ តំតំភូមិយំ ខន្ធបរិនិព្ពានវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ. យថា បន ‘‘និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេបិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិម្ហិ បវត្តតិ, ន ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នេ បវត្តតិ, អថ ខោ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតេ អតីតេ ឯវ, តស្មា ‘‘បរិនិព្ពន្តានំ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ វុត្តំ ឧប្បន្នសន្តានស្ស អវិគតត្តា. អនន្តា លោកធាតុយោតិ ឱកាសស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា ឱកាសវសេន វុច្ចមានានំ ឧប្បាទនិរោធានម្បិ បរិច្ឆេទាភាវតោ សំកិណ្ណតា ហោតីតិ ‘‘យត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

២០៦-២០៨. បុគ្គលោកាសវារោ លព្ភមានោបីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឱកាសវារស្ស អលាភេ តស្សបិ អលាភេន ភវិតព្ពន្តិ? ន, តត្ថ បុគ្គលស្សេវ បរិញ្ញាវចនតោ. បុគ្គលោកាសវារេបិ ហិ ឱកាសេ បុគ្គលស្សេវ បរិញ្ញា វុច្ចតិ, ន ឱកាសស្ស. ឱកាសវារោបិ ច យទិ វុច្ចេយ្យ, ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ ឱកាសេ បុគ្គលស្សេវ បរិជាននវសេន វុច្ចេយ្យ, តស្មា បុគ្គលោកាសវារស្សេវ លព្ភមានតា វុត្តា, ន ឱកាសវារស្សាតិ. តេនាហ – ‘‘អាមន្តា…បេ… សិយា’’តិ.

តេនេវាតិ បវត្តេ ចិត្តក្ខណវសេន តិណ្ណំ អទ្ធានំ លាភតោ ឯវ, អញ្ញថា ចុតិបដិសន្ធិក្ខណេ រូបក្ខន្ធបរិជាននស្ស អភាវា ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតិ, សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘នត្ថី’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ សិយា, ‘‘អាមន្តា’’តិ ច កតន្តិ. សន្និដ្ឋានសំសយបទសង្គហិតានំ បរិញ្ញានំ បវត្តេ ចិត្តក្ខណេ ឯវ លាភំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកុត្តរមគ្គក្ខណស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ន បរិជានាតីតិ បញ្ហេ បុថុជ្ជនំ សន្ធាយ អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ ឥទំ បុថុជ្ជនស្ស សព្ពថា បរិញ្ញាកិច្ចស្ស អភាវតោ វុត្តំ. ‘‘អរហា រូបក្ខន្ធំ ន បរិជានាតិ នោ ច វេទនាក្ខន្ធំ ន បរិជានិត្ថ, អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិត្ថា’’តិ បន វចនេន ‘‘អគ្គមគ្គសមង្គិំ ឋបេត្វា អញ្ញោ កោចិ បរិជានាតី’’តិ វត្តព្ពោ នត្ថីតិ ទស្សិតំ ហោតិ, តេន តទវសេសបុគ្គលេ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតីតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាយតនយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៩. អាយតនយមកាទីសុ ច បណ្ណត្តិវារេ បទសោធនវារាទីនំ វចនេ ការណំ ខន្ធយមកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកាទស ឯកាទស កត្វា តេត្តិំសសតំ យមកានី’’តិអាទិនា កេសុចិ បោត្ថកេសុ គណនា លិខិតា, សា តថា ន ហោតិ. ‘‘ទ្វត្តិំសសត’’ន្តិអាទិនា អញ្ញត្ថ លិខិតា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

១០-១៧. វាយនដ្ឋេនាតិ បសារណដ្ឋេន, បាកដភាវដ្ឋេន វា. ‘‘កាយោ ធម្មោ’’តិ ច វុច្ចមានំ សព្ពំ សសភាវំ អាយតនមេវាតិ ‘‘កាយោ អាយតន’’ន្តិ, ‘‘ធម្មោ អាយតន’’ន្តិ ច ឯត្ថ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. កាយវចនេន បន ធម្មវចនេន ច អវុច្ចមានំ កញ្ចិ សសភាវំ នត្ថីតិ ‘‘ន កាយោ នាយតនំ, ន ធម្មោ នាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារោ

១. ឧប្បាទវារវណ្ណនា

១៨-២១. បវត្តិវារេ ចក្ខាយតនមូលកានិ ឯកាទសាតិ បដិសន្ធិចុតិវសេន ឧបាទិន្នបវត្តស្ស ឧប្បាទនិរោធវចនេ ឯតស្មិំ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនម្បិ សទ្ទាយតនេន សទ្ធិំ យមកំ បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គណ្ហិត្វា វទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឆសដ្ឋិ យមកានីតិ ឯត្ថ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយរូបាយតនមូលកេសុ ឯកេកំ សទ្ទាយតនមូលកានិ បញ្ចាតិ ឯកាទស យមកានិ វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សទ្ទាយតនស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ តេន សទ្ធិំ យមកស្ស វិស្សជ្ជនមេវ នត្ថី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១).

ទុតិយំ កិញ្ចាបិ បឋមេន សទិសវិស្សជ្ជនន្តិអាទិ បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱកាសវារេ បន អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា វុត្តំ, ន តំ សព្ពត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ ញាបេតុំ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនេហិ សទ្ធិំ តីណិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ រូបាវចរសត្តេ សន្ធាយ ‘‘សចក្ខុកានំ អគន្ធកាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជិតព្ពត្តា វុត្តំ. តេសញ្ហិ វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្ស បដិសន្ធិពីជស្ស ឯវំសភាវត្តា ឃានាទីនិ គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ. ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ. ននុ តត្ថ ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ បវត្តំ, ឥធ បន ឃានាយតនមូលកេសុ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ នត្ថិ សទិសវិស្សជ្ជនតាតិ? សច្ចំ, យថា បន តត្ថ ឃានាយតនយមកេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, ឯវមិធាបិ ជិវ្ហាកអាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិយំ អនារុឡ្ហតាយ ការណន្តិ. និទស្សនភាវេន បន គហិតំ ចក្ខាយតនមូលកានំ សទិសវិស្សជ្ជនកានំ សទិសវិស្សជ្ជនំ និទស្សនភាវេនេវ ការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ អាហ. សទិសវិស្សជ្ជនតា ចេត្ថ ឃានាយតនមូលកេសុ យេភុយ្យតាយ ទដ្ឋព្ពា. តេសុ ហិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកេសុ តិណ្ណំ បុច្ឆានំ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ, បច្ឆិមបុច្ឆាយ ‘‘សកាយកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនាតិ.

អថ វា យថា វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានំ សញ្ញាក្ខន្ធាទិយមកានំ អមិស្សកកាលភេទេសុ តីសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្ស វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា វិស្សជ្ជនំ ន កតំ, ឯវមិធាបិ ឃានាយតនមូលកំ ជិវ្ហាយតនយមកំ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា បាឡិំ អនារុឡ្ហន្តិ បាកដោយមត្ថោ. កាយាយតនយមកំ បន ទុតិយបុច្ឆាយ វសេន វិស្សជ្ជិតព្ពំ សិយា, សា ច ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនា, តស្មា យស្សា បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពា, តស្សា ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា តំសេសានិ បាឡិំ អនារុឡ្ហានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថាតិ ឥទំ បាឡិអនារុឡ្ហតាសាមញ្ញេនេវ វុត្តំ, ន ការណសាមញ្ញេន. ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បន អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានំ គព្ភសេយ្យកេសុ ច អាយតនបារិបូរិកាលេ សហចារិតាយ អវិសេសត្តា ច អប្បវិសេសត្តា ច ឯកស្មិំ ឃានាយតនយមកេ វិស្សជ្ជិតេ ឥតរានិ ទ្វេ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯតិស្សា បុច្ឆាយ វុត្តេហិ រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ អធិប្បាយោ. រូបាយតនមូលកេសុ ហិ មនាយតនយមកេ អាទិបុច្ឆាយ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពយមកេសុ អាទិបុច្ឆានំ សទិសវិស្សជ្ជនតា យមកានំ អវិស្សជ្ជនេ ការណភាវេន វុត្តា. ទុតិយបុច្ឆានញ្ហិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេន វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពំ, អាទិបុច្ឆានញ្ច ន កាតព្ពន្តិ.

ហេដ្ឋិមេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ឯត្ថ គន្ធាយតនមូលកានំ រសផោដ្ឋព្ពយមកានំ រសាយតនមូលកស្ស ច ផោដ្ឋព្ពយមកស្ស បដិវចនវិស្សជ្ជនេនេវ ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពន្តិ យេសំ កាតព្ពំ, តេសំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពមូលកានំ មនាយតនធម្មាយតនយមកានំ ចក្ខាទិបញ្ចាយតនមូលកេហិ មនាយតនធម្មាយតនយមកេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ. ចក្ខាយតនាទិមូលកានិ សទ្ទាយតនយមកានិ សទ្ទាយតនមូលកានិ សព្ពានិ អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឆសដ្ឋិ យមកានិ វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ.

ជច្ចន្ធម្បិ ជច្ចពធិរម្បីតិ ឯត្ថ ច ជច្ចពធិរគ្គហណេន ជច្ចន្ធពធិរោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. សឃានកានំ សចក្ខុកានន្តិ បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទំ វុត្តន្តិ-ឯតស្ស បរតោ យោជេត្វា យថា ‘‘សឃានកានំ អចក្ខុកាន’’ន្តិ ឥទំ អបរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯវំ ‘‘សឃានកានំ សចក្ខុកាន’’ន្តិ ឯតំ. ឯតំ បន បរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ជច្ចពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន វារិតា ហោតីតិ.

២២-២៥៤. យត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតីតិ និយមតោ តត្ថ ចក្ខុសោតានំ សហុប្បត្តិមត្តំ បស្សន្តោ វទតិ, ឱកាសវារេ បន តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តា យត្ថ កាមធាតុយំ រូបធាតុយញ្ច ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សោតាយតនម្បិ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.២២) វុត្តំ.

‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ កស្មា បដិញ្ញាតំ, ននុ យោ គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, តស្ស រូបាយតនំ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន បន ចក្ខាយតនន្តិ? យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស តទវត្ថស្ស បុគ្គលស្ស រូបាយតនុប្បាទតោ ឧទ្ធំ ចក្ខាយតនសន្តានុប្បាទស្ស បវត្តិយម្បិ ភវិស្សន្តស្ស បដិញ្ញាតព្ពត្តា. អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ គព្ភសេយ្យកស្ស បច្ឆិមភវិកស្ស ឧបបជ្ជន្តស្ស ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ ឋិតស្ស រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ នោ ច ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? តស្មិំ ភវេ ភវិស្សន្តស្ស ឧប្បាទស្ស អនាគតភាវេន អវចនតោ. ភវន្តរេ ហិ តស្ស តស្ស អាយតនសន្តានស្ស យោ អាទិឧប្បាទោ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទោ តព្ភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នានន្តោគធត្តា. ន បន យោ តស្មិំយេវ ភវេ បវត្តេ ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តោគធត្តា. អទ្ធាវសេន ហេត្ថ កម្មជបវត្តស្ស បច្ចុប្បន្នាទិកាលភេទោ អធិប្បេតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៣៦៨) ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ, យា ច ឥត្ថិយោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, យា ច ឥត្ថិយោ ឯតេនេវ ភាវេន កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តាសំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តាសំ សព្ពាសំ តស្មិំ ភវេ បវត្តេ បុរិសិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ លិង្គបរិវត្តនសព្ភាវា, ភវន្តរេ បន អាទិឧប្បាទស្ស អភាវំ សន្ធាយ ‘‘នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ភវន្តរេ ហិ អាទិឧប្បាទស្ស អនាគតត្តំ អធិប្បេតន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា’’តិ ភវគ្គហណំ កតន្តិ.

‘‘អាយតនានំ បដិលាភោ ជាតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៨; វិភ. ២៣៥) វចនតោ តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស អវស្សំភាវីអាយតនស្ស យាវ អាយតនបារិបូរិ, តាវ ឧប្បជ្ជតីតិ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ សូបបន្នំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទីសុ (យម. ១.អាយតនយមក.៩៥) គព្ភសេយ្យកាបិ បច្ឆិមភវិកាទយោ ឧបបជ្ជន្តា គហិតា ហោន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥទម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ. សោមនស្សិន្ទ្រិយុប្បាទកស្ស កម្មស្ស ឯកន្តេន ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បាទនតោ គព្ភេបិ យាវ ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បត្តិ, តាវ ឧប្បជ្ជមានតាយ តស្សា អភិនន្ទិតព្ពត្តា.

យំ បន ‘‘យស្ស វា បន យត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរា ចវន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.៧៦) វុត្តំ, តំ យេ ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ កាលំ ករិស្សន្តិ, តេសំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ហិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៨១) វចនំ អនុប្បន្នេយេវ ឃានាយតនេ គព្ភសេយ្យកានំ ចុតិ អត្ថីតិ ទីបេតិ. ន ហិ កាមាវចរេ គព្ភសេយ្យកតោ អញ្ញោ អឃានកោ អត្ថិ ធម្មហទយវិភង្គេ (វិភ. ៩៧៨ អាទយោ) ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ អវុត្តត្តាតិ. អថ កស្មា ឱបបាតិកេ ឯវ សន្ធាយ ឥធ, ឥន្ទ្រិយយមកេ ច យថាទស្សិតាសុ បុច្ឆាសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? យមកេ សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្ស ឯកទេសេ សំសយត្ថសម្ភវេន បដិវចនស្ស អករណតោ. ភិន្ទិតព្ពេ ហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតិ. យទិ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយាតិ. អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ឥមិនា ‘‘គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថី’’តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្ស ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ? គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ សហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តានំ ឧបបត្តិក្ខណេ ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ កាយិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ វា បុរិសិន្ទ្រិយំ វា ជីវិតិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ វា ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ វា សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (វិភ. ១០១២).

និរោធវារេ អនាគតកាលភេទេ យថា តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បត្តិក្ខណេ វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទេ វត្តព្ពោតិ សព្ពត្ថ ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ សោ តថា វុត្តោ, ន ឧប្បន្នានំ. ឧប្បន្នានំ បន អញ្ញស្ស អនាគតស្ស សន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ, ន តស្សេវ. តស្ស ហិ ឧប្បាទានន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតីតិ. តស្មា អរហតំ បវត្តេ សោតស្ស ចក្ខុស្ស ច ភេទេ សតិបិ អនាគតកាលាមសនវសេនេវ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ ហោតីតិ. យស្មា ច ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តំនិដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចនំ, តស្មា បវត្តេ និរុទ្ធេបិ សន្តានេកទេសេ អនិរុទ្ធំ ឧបាទាយ អនិដ្ឋិតនិរោធោតិ ចុតិយាវ តស្ស និរោធោតិ វុច្ចតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ, តេនេត្ថាបិ ចុតិនិរោធេ ឯវ ច អធិប្បេតេ យញ្ច បវត្តេ និរុជ្ឈិស្សតិ, តញ្ច និដ្ឋានវសេន ចុតិយា ឯវ និរុជ្ឈិស្សតីតិ វុត្តន្តិ ‘‘អាមន្តា’’តិ យុត្តំ បដិវចនំ. ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទីសុ ច ‘‘បដិលទ្ធចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ.

‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឯត្ថ អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកេ ឋបេត្វា សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា, អចក្ខុកា ចវន្តា ច គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេ ហិ ទុតិយកោដ្ឋាសេន សង្គយ្ហន្តីតិ តទបេក្ខត្តា សាវសេសមិទំ សព្ពវចនំ អចក្ខុកវចនញ្ចាតិ. ‘‘អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ច អរូបតោ បញ្ចវោការំ អគច្ឆន្តា អនញ្ញូបបត្តិកាបិ ‘‘អរូបេ បច្ឆិមភវិកា’’ឥច្ចេវ សង្គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសូតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ធាតុយមកំ

១-១៩. លព្ភមានានន្តិ ឥទំ បវត្តិវារេ សទ្ទធាតុសម្ពន្ធានំ យមកានំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទិសម្ពន្ធានញ្ច ចុតិបដិសន្ធិវសេន អលព្ភមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ធាតុយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សច្ចយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារោ

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

១០-២៦. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចន្តិ? អាមន្តា’’តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ទុក្ខទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខំ វិបរិណាមទុក្ខន្តិ តីសុបិ ទុក្ខសទ្ទោ បវត្តតិ, ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៤; វិភ. ១៩០) ជាតិអាទីសុ ច, សោ បន ទុក្ខទុក្ខតោ អញ្ញត្ថ បវត្តមានោ អញ្ញនិរបេក្ខោ នប្បវត្តតិ. សុទ្ធញ្ចេត្ថ ទុក្ខបទំ អញ្ញនិរបេក្ខំ គហេត្វា បណ្ណត្តិសោធនំ ករោតិ, តេន និប្បរិយាយតោ ទុក្ខសភាវត្តា ឯវ យំ ទុក្ខទុក្ខំ, តស្មិំ ទុក្ខទុក្ខេ ឯស ទុក្ខសទ្ទោ, តញ្ច ឯកន្តេន ទុក្ខសច្ចមេវាតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. សុទ្ធសច្ចវារេ សច្ចវិភង្គេ វុត្តេសុ សមុទយេសុ កោចិ ផលធម្មេសុ នត្ថិ, ន ច ផលធម្មេសុ កោចិ និរោធោតិ វុច្ចមានោ អត្ថិ, មគ្គសទ្ទោ ច ផលផលង្គេសុ មគ្គផលត្តា បវត្តតិ, ន មគ្គកិច្ចសព្ភាវា. បរិនិដ្ឋិតនិយ្យានកិច្ចានិ ហិ តានិ. និយ្យានវាចកោ ចេត្ថ មគ្គសទ្ទោ, ន និយ្យានផលវាចកោ, តស្មា សមុទយោ សច្ចំ, និរោធោ សច្ចំ, មគ្គោ សច្ចន្តិ ឯតេសុបិ ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

អថ វា បទសោធនេន បទេសុ សោធិតេសុ សច្ចវិសេសនភូតា ឯវ ទុក្ខាទិសទ្ទា ឥធ គហិតាតិ វិញ្ញាយន្តិ. តេសំ បន ឯកន្តេន សច្ចវិសេសនភាវំ, សច្ចានញ្ច តព្ពិសេសនយោគវិសេសំ ទីបេតុំ សុទ្ធសច្ចវារោ វុត្តោតិ សច្ចវិសេសនានំ ទុក្ខាទីនំ ឯកន្តសច្ចត្តា ‘‘ទុក្ខំ សច្ចំ…បេ… មគ្គោ សច្ចន្តិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ខន្ធយមកាទីសុបិ សុទ្ធខន្ធាទិវារេសុ ខន្ធាទិវិសេសនភូតានមេវ រូបាទីនំ គហណំ យុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ (យម. អដ្ឋ. ខន្ធយមក ៣៨) បន ‘‘យស្មា បិយរូបសាតរូបសង្ខាតំ វា រូបំ ហោតុ ភូតុបាទារូបំ វា, សព្ពំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សង្គហំ គច្ឆតេវ, តស្មា អាមន្តាតិ បដិជានាតី’’តិ វចនេន រូបាទិចក្ខាទិទុក្ខាទិគ្គហណេហិ សុទ្ធខន្ធាទិវារេសុបិ ខន្ធាទិវិសេសនតោ អញ្ញេបិ គហិតាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ, តេន តទនុរូបតាវសេន ឥតរោ អត្ថោ វុត្តោ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. អន្តមសោ សុទ្ធាវាសានម្បីតិ ឥទំ តេសំ អរិយត្តា ទុក្ខសច្ចេន ឧបបជ្ជនេ អាសង្កា សិយាតិ កត្វា វុត្តំ. តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្សាតិ ឥទំ បញ្ចវោការវសេនេវ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯតេន បន សន្និដ្ឋានេន សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា បវត្តិយំ ចតុវោការេ មគ្គផលតោ អញ្ញចិត្តានំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ បញ្ចវោការេ ច សព្ពចិត្តានំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ សង្គហិតាតិ តេស្វេវ សន្និដ្ឋានេន និច្ឆិតេសុ កេចិ ‘‘បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឯតេន ទុក្ខសមុទយេសុ ឯកកោដ្ឋាសប្បវត្តិសមង្គិនោ ទស្សីយន្តិ សន្និដ្ឋានេន គហិតស្សេវ វិភាគទស្សនតោ, តេន ចតុវោការានម្បិ គហណំ ឧបបន្នមេវ. ន ហិ តេសុ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសុ បសង្គតា អត្ថិ តំសមង្គីនំ តេសំ សន្និដ្ឋានេន អគ្គហិតត្តាតិ. ឥទំ ឥធ ន គហេតព្ពន្តិ ឥទំ ចតុវោការេ ផលសមាបត្តិចិត្តំ ឥធ សច្ចានំ ឧប្បាទវចនេ ន គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឥទំ កម្មជបវត្តស្ស បឋមុប្បាទទស្សនេន វុត្តំ, អសញ្ញសត្តាបេត្ថ សង្គហិតា. បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ឥទំ បន សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស តំរហិតស្ស ទស្សនវសេន វុត្តំ. តណ្ហាយ ឧប្បាទក្ខណេតិ តំសហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស. តេសំ បន អសញ្ញសត្តានំ បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ សព្ពត្ថ ន គហិតោ, តថា និរោធោ ចាតិ. មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ តស្មិំ ឧបបត្តិក្ខណេ ច តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ចាតិ ឯវមេត្ថ ខណវសេន ឱកាសោ វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ ‘‘ឥតរេសំ ចតុវោការំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជតិ សមុទយសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឥទំ ន យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ ឧបបត្តិក្ខណេ ចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ច សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ. តស្មា ឧបបត្តិក្ខណតណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណសមង្គីនំ បុគ្គលានំ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ សា ឧបបត្តិ ចិត្តុប្បត្តិ ច បវត្តមានា, តត្ថ តេសន្តិ ឱកាសវសេនេវេត្ថ តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ យុជ្ជតិ. បុគ្គលោកាសវារោ ហេស. តត្ថ បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ឱកាសោ បន យត្ថ តេ, សោ ឯវាតិ.

‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អារុប្បេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតិ ទុក្ខសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ បន ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តា ចិត្តជរូបមេវ ឥធាធិប្បេតំ, ន កម្មជាទិរូបំ ចិត្តំ អនបេក្ខិត្វាវ ឧប្បជ្ជនតោតិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯតេន បន សន្និដ្ឋានេន គហិតោ បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោ, អថ ខោ យោ កោចិ ឯវំបការោ, តស្មា ‘‘តស្ស ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯតេន ច ន ចិត្តាបេក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចំ វុត្តំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចីតិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ យំ កិញ្ចិ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. ន ហិ យមកេ វិភជិតព្ពេ អវិភត្តា នាម បុច្ឆា អត្ថីតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេវត្តមានេ’’តិ ឥទំ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចំ, តំទស្សនវសេន វុត្តំ. តស្មិំ បន ទស្សិតេ តេន សមានគតិកត្តា ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ តេនេវ ទស្សិតា ហោន្តិ. តេសម្បិ ហិ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឥតរេសំ ចតុវោការបញ្ចវោការាន’’ន្តិ ឯត្ថ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសា អគ្គហិតា ហោន្តិ. យថា ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៦១) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៦១) ឯតេនេវ ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណសមង្គិសមានគតិកា ទុតិយាកុសលតោ បុរិមសព្ពចិត្តុប្បាទក្ខណសមង្គិនោ ទស្សិតា ហោន្តីតិ ន តេ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ ឯតេន គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វចនំ បញ្ចវោការានំ វិសេសនត្ថំ, ន ចតុវោការានំ. ន ហិ តេ បុព្ពេ វុត្តា វជ្ជេតព្ពា សន្តិ បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ. ‘‘អភិសមេតាវីនំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិត្ថ មគ្គសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៤១) ឯតេន សន្និដ្ឋានេន បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតាតិ យស្មិំ ឱកាសេ អភិសមេតាវិនោ, តេ ឯវំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឯតេន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេន យេ កាមាវចរេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ វា អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ វា ឧបបន្នា, យាវ តត្ថាភិសមយោ ឧប្បន្នោ ភវិស្សតិ, តាវ តេ ឯត្ថ ន គយ្ហន្តិ, តេ បន បុរិមកោដ្ឋាសេ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ ឯវំ ទស្សិតេហិ សុទ្ធាវាសេ អនុប្បន្នាភិសមយេហិ សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា. ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ គហិតា យេ សព្ពត្ថ តត្ថ ច អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ សុទ្ធាវាសានំ គហណកាលវិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៤២) វុត្តន្តិ.

យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តីតិ ឯតេន វោទានចិត្តសមង្គិនា សមានគតិកា តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោបិ យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ អញ្ញេសុ ឯវរូបេសូតិ.

បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ អាគតដ្ឋានេ បដិសន្ធិចិត្តស្សបិ ភង្គក្ខណគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, តថា ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ អាគតដ្ឋានេ ច ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្សាតិ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.១១៦) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’ឥច្ចេវ (យម. ១.សច្ចយមក.១១៦) វុត្តំ, ន វិសេសិតំ. កស្មា? ឯកស្សបិ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ ឧភយកោដ្ឋាសភជនតោ. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ន និរុជ្ឈតីតិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ ហិ អរុបេ មគ្គផលភង្គក្ខណសមង្គីសុ កេសញ្ចិ តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គានំ ភង្គក្ខណសមង្គីនំ និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វា អន្តរន្តរា វិបស្សនានិកន្តិំ ភវនិកន្តិំ ឧប្បាទេត្វា យេ ឧបរិមគ្គេ ឧប្បាទេស្សន្តិ, តេសំ សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ តេសំយេវ បន កេសញ្ចិ អន្តរា តណ្ហំ អនុប្បាទេត្វា ឧបរិមគ្គឧប្បាទេន្តានំ មគ្គផលភង្គក្ខណសមង្គីនំ សមុទយសច្ចំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ. សាមញ្ញវចនេនបិ ច បុរិមកោដ្ឋាសេ វុច្ចមានេន បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ វក្ខមានេ វជ្ជេត្វាវ គហណំ ហោតីតិ ទស្សិតោយំ នយោតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៦៥-១៧០. បរិញ្ញាវារេ …បេ… តិស្សោបេត្ថ បរិញ្ញា លព្ភន្តីតិ ឯត្ថេវ វិសេសនំ ខន្ធយមកាទីសុ សព្ពខន្ធាទីនំ វិយ សព្ពសច្ចានំ អបរិញ្ញេយ្យតាទស្សនត្ថំ សច្ឆិករណភាវនាវសេន ឥមស្ស វារស្ស អប្បវត្តិទស្សនត្ថញ្ច. ទុក្ខស្ស បរិញ្ញត្ថំ សមុទយស្ស ច បហានត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ បរិញ្ញាបហានំ សច្ចេសុ ទស្សេតុំ ទុក្ខេ តីរណបរិញ្ញា វុត្តា, ន បហានបរិញ្ញា. សមុទយេ ច បហានបរិញ្ញា, ន តីរណបរិញ្ញា. ញាតបរិញ្ញា បន សាធារណាតិ ឧភយត្ថ វុត្តា. មគ្គញាណញ្ហិ ទុក្ខសមុទយានិ វិភាវេតីតិ ញាតបរិញ្ញា ច ហោតិ, ទុក្ខតីរណកិច្ចានំ និប្ផាទនតោ តីរណបរិញ្ញា ច, សមុទយស្ស អប្បវត្តិករណតោវ បហានបរិញ្ញា ចាតិ តិស្សោបិ បរិញ្ញា មគ្គក្ខណេ ឯវ យោជេតព្ពាតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សង្ខារយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. ខន្ធាទយោ វិយ បុព្ពេ អវិភត្តា កាយសង្ខារាទយោតិ តេសំ អវិញ្ញាតត្តា ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣៤៨) តយោ សង្ខារេ វិភជតិ. កាយស្ស សង្ខារោតិ បឋមេ អត្ថេ សាមិអត្ថេ ឯវ សាមិវចនំ, ទុតិយេ អត្ថេ កត្តុអត្ថេ. វចិយា សង្ខារោតិ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. ចិត្តស្ស សង្ខារោតិ ច កត្តុអត្ថេយេវ. សោ បន ករណវចនស្ស អត្ថោតិ កត្វា ‘‘ករណត្ថេ សាមិវចនំ កត្វា’’តិ វុត្តំ.

២-៧. សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោតិ បទសោធនតំមូលកចក្កវារេហិ យោបិ អត្ថោ ទស្សិតោ ទ្វីហិ បទេហិ លព្ភមានោ ឯកោ អស្សាសបស្សាសាទិកោ, តស្ស សុទ្ធិកេហិ កាយាទិបទេហិ សុទ្ធិកេន ច សង្ខារបទេន អវចនីយត្តា យថា រូបបទស្ស ខន្ធេកទេសោ ខន្ធបទស្ស ខន្ធសមុទាយោ បទសោធនេ ទស្សិតោ យថាធិប្បេតោ អត្ថោ អត្ថិ, ឯវំ ឯកេកបទស្ស យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. កាយោ កាយសង្ខារោតិអាទិ បន វត្តព្ពំ សិយាតិ យទិ វិសុំ អទីបេត្វា សមុទិតោ កាយសង្ខារសទ្ទោ ឯកត្ថ ទីបេតិ, កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ ខន្ធសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទេន កាយសទ្ទេន វិសេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយេន វទតិ. សុទ្ធសង្ខារវារោ ហេសាតិ ឯតេន ឥមស្ស វារស្ស បទសោធនេន ទស្សិតានំ យថាធិប្បេតានមេវ គហណតោ តេសញ្ច កាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តា ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិវចនស្ស អយុត្តិំ ទស្សេតិ. ឥធ បន សង្ខារយមកេ កាយាទិបទានំ សង្ខារបទស្ស ច អសមានាធិករណត្តា ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិអាទិម្ហិ វុច្ចមានេ អធិប្បេតត្ថបរិច្ចាគោ អនធិប្បេតត្ថបរិគ្គហោ ច កតោ សិយាតិ សុទ្ធសង្ខារតំមូលចក្កវារា ន វុត្តា. បទសោធនវារតំមូលចក្កវារេហិ បន អសមានាធិករណេហិ កាយាទិបទេហិ សង្ខារសទ្ទស្ស វិសេសនីយតាយ ទស្សិតាយ សំសយោ ហោតិ ‘‘យោ អត្ថន្តរប្បវត្តិនា កាយសទ្ទេន វិសេសិតោ កាយសង្ខារោ, ឯសោ អត្ថន្តរប្បវត្តីហិ វចីចិត្តេហិ វិសេសិតោ ឧទាហុ អញ្ញោ’’តិ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឯត្ថ តេសំ អញ្ញត្ថ ទស្សនត្ថំ ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនា អនុលោមបដិលោមវសេន ឆ យមកានិ វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋកថាយំ បន សុទ្ធសង្ខារវារដ្ឋានេ វុត្តត្តា អយំ នយោ សុទ្ធសង្ខារវារោតិ វុត្តោ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៩. បវត្តិវារេ សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ច ឱកាសត្តា ឈានំ ភូមិ ច វិសុំ ឱកាសភាវេន គហិតាតិ បុគ្គលវារេ ច ឱកាសវសេន បុគ្គលគ្គហណេន តេសំ ទ្វិន្នំ ឱកាសានំ វសេន គហណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ទុតិយតតិយជ្ឈានោកាសវសេន គហិតា បុគ្គលា វិសេសេត្វា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. បុន បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានន្តិ ឈានោកាសវសេន បុគ្គលំ ទស្សេតិ, កាមាវចរានន្តិ ភូមោកាសវសេន. ទ្វិប្បការានម្បិ បន តេសំ វិសេសនត្ថមាហ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ. តេន រូបារូបាវចរេសុ បឋមជ្ឈានសមាបន្នកេ កាមាវចរេ គព្ភគតាទិកេ ច និវត្តេតិ. កាមាវចរានម្បិ ហិ គព្ភគតាទីនំ វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ. អដ្ឋកថាយំ បន ឯកន្តិកត្តា រូបារូបាវចរា និទស្សិតា. វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បាទក្ខណេតិ ឯតេន បន ទស្សិតា បុគ្គលា បឋមជ្ឈានោកាសា កាមាវចរាទិឱកាសា ច អស្សាសបស្សាសវិរហវិសិដ្ឋា ទដ្ឋព្ពា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បុគ្គលវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

២១. ‘‘បឋមជ្ឈានេ កាមាវចរេតិ កាមាវចរភូមិយំ ឧប្បន្នេ បឋមជ្ឈានេ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ឯតស្មិំ បន អត្ថេ សតិ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ តត្ថ ចិត្តសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថាបិ រូបារូបាវចរភូមីសុ ឧប្បន្នេ ចតុត្ថជ្ឈានេតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, សោ ច អនិដ្ឋោ ភូមីនំ ឱកាសភាវស្សេវ អគ្គហិតតាបត្តិតោ, សព្ពចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឱកាសវសេន អគ្គហិតតាបត្តិតោ ច, តស្មា ឈានភូមោកាសានំ សង្ករំ អកត្វា វិសុំ ឯវ ឱកាសភាវោ យោជេតព្ពោ. បឋមជ្ឈានោកាសេបិ ហិ កាយសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ វចីសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ កាមាវចរោកាសេ ច. យទិបិ ន សព្ពម្ហិ បឋមជ្ឈានេ សព្ពម្ហិ ច កាមាវចរេ ទ្វយំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ បន តំទ្វយុប្បត្តិ អត្ថីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិសុំ ឱកាសត្តា ច ‘‘អង្គមត្តវសេន ចេត្ថា’’តិអាទិវចនំ ន វត្តព្ពំ ហោតីតិ. ឥមម្ហិ ច យមកេ អវិតក្កវិចារមត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ វិចារវសេន បឋមជ្ឈានេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. មុទ្ធភូតំ ទុតិយជ្ឈានំ គហេត្វា ឥតរំ អសង្គហិតន្តិ វា. យស្សយត្ថកេ ‘‘និរោធសមាបន្នាន’’ន្តិ ន លព្ភតិ. ន ហិ តេ អសញ្ញសត្តា វិយ ឱកាសេ ហោន្តីតិ.

៣៧. សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ តេសំ បឋមតោ អវិតក្កអវិចារតោ ទុតិយេ សវិតក្កសវិចារេបិ ភវនិកន្តិអាវជ្ជនេ វត្តមានេ ឧភយំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ទស្សេន្តេន តតោ បុរិមចិត្តក្ខណេសុបិ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. យថា បន ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វចីសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ ‘‘ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. បច្ចយបរិគ្គហបរិយោសានា ញាតបរិញ្ញាតិ បច្ចយទីបកេន មូលយមកេន ញាតបរិញ្ញំ, ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ ខន្ធាទិយមកេហិ តីរណបរិញ្ញញ្ច វិភាវេត្វា អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញាតិ បហាតព្ពមុទ្ធភូតេហិ អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុំ អនុសយយមកំ អារទ្ធំ. លព្ភមានវសេនាតិ អនុសយភាវេន លព្ភមានានំ វសេនាតិ អត្ថោ. តីហាការេហិ អនុសយានំ គាហាបនំ តេសុ តថា អគ្គហិតេសុ អនុសយវារាទិបាឡិយា ទុរវពោធត្តា.

អយំ បនេត្ថ បុរិមេសូតិ ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ. អត្ថវិសេសាភាវតោ ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្ស, រូបធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិ ឯវមាទីហិ អវុច្ចមានេ កថមយំ យមកទេសនា សិយាតិ? នាយំ យមកទេសនា, បុរិមវារេហិ បន យមកវសេន ទេសិតានំ អនុសយានំ ចុតិឧបបត្តិវសេន អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនំ. យមកទេសនាពាហុល្លតោ បន សព្ពវារសមុទាយស្ស អនុសយយមកន្តិ នាមំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បដិលោមបុច្ឆាបិ អត្ថវសេន លព្ភន្តិ, អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តាតិ លព្ភមានតាវសេន ឯតិស្សាបិ ទេសនាយ យមកទេសនតា វេទិតព្ពា.

អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯតេន ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតិ. អប្បហីនា ហិ អនុសយា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. យាវ ច មគ្គេន តេសំ អនុប្បត្តិអរហតា ន កតា ហោតិ, តាវ តេ ឯវំបការា ឯវាតិ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ, ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា. តេនេវ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ. អនុរូបំ ការណំ បន លភិត្វា យេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជមានា ច, តេបិ អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា អហេសុំ ភវន្តិ ច. ឧប្បត្តិអរហតាយ ឯវ ច តេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជន្តិ ច, ន ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នតោ អញ្ញេ ឧប្បត្តិអរហា នាម អត្ថិ, តស្មា សព្ពេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា កាមរាគាទយោ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អប្បហីនដ្ឋេនេវ ហិ អនុសយា, អប្បហីនា ច អតីតាទយោ ឯវ, មគ្គស្ស បន តាទិសានំ អនុប្បត្តិអរហតាបាទនេន អនុសយប្បហានំ ហោតីតិ. អប្បហីនាការោ នាម ធម្មាការោ, ន ធម្មោ, ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ. សត្តានុសយាតិ ឯត្ថ យទិ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា, អថ កស្មា សត្តេវ វុត្តា, ននុ សត្តានុសយតោ អញ្ញេសម្បិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា អនុសយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ, អប្បហីនមត្តស្សេវ អនុសយភាវស្ស អវុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១), តស្មា អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតោ កិលេសោយេវ អនុសយោ នាមាតិ យុត្តំ. ថាមគតន្តិ ច អញ្ញេហិ អសាធារណោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ធម្មសភាវពោធិនា តថាគតេន ឥមេយេវ ‘‘អនុសយា’’តិ វុត្តា. ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ.

អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា យថា ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេន ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនស្ស អវុត្តតា សក្កា វត្តុន្តិ ចេ? តំ ន, វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តា. ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ហិ ឯតស្មិំ អត្ថេ អវិសិដ្ឋេបិ ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ សន្តានេ អនុសយិតតំ ថាមគតភាវំ ទីបេតិ. យទិ តមេវ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ ទីបេយ្យ, កស្សចិ វិសេសស្ស អភាវា ឧប្បជ្ជនវារោ ន វត្តព្ពោ សិយា, ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ បន ឧប្បត្តិយោគ្គំ ទីបេតិ. កស្មា? ឧប្បជ្ជនវារេន ឧប្បត្តិយោគ្គស្ស ទស្សិតត្តា, អនុសយសទ្ទស្ស សព្ពទា វិជ្ជមានានំ អបរិនិប្ផន្នសយនត្ថតាយ និវារណត្ថំ ឧប្បត្តិអរហតាយ ថាមគតភាវសង្ខាតស្ស យថាធិប្បេតសយនត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ ឧប្បត្តិយោគ្គវចនំ វុត្តំ, តំ សុវុត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ. តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតិ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ កាមាវចរភូមិយំ សុខាយ ច ឧបេក្ខាយ ចាតិ អដ្ឋកថាយំ កាមធាតុគ្គហណំ ទ្វិន្នំ វេទនានំ វិសេសនភាវេន វុត្តំ, ឯវំ សតិ កាមធាតុយា កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ. ទ្វីសុ បន រាគេសុ ភវរាគស្ស តីសុ ធាតូសុ រូបារូបធាតូនំ អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វត្តព្ពា. ធាតុវេទនាសព្ពសក្កាយបរិយាបន្នវសេន ហិ តិប្បការំ អនុសយានំ អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ. តស្មា តីសុ ធាតូសុ កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ វិសុំ អនុសយដ្ឋានតា ធាតុយា វេទនានញ្ច យោជេតព្ពា. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ឥទញ្ច វេទនាសុ អនុសយមានោ កាមរាគានុសយោ ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូតិ តិណ្ណម្បិ ឋានតានិវារណត្ថមេវ វុត្តន្តិ ន សព្ពាសុ ទ្វីសុ អនុសយនប្បត្តោ អត្ថិ, តេន វេទនាវិសេសនត្ថំ ន កាមធាតុគ្គហណេន កោចិ អត្ថោ. ភវរាគានុសយនដ្ឋានញ្ហិ អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានំ ន ហោតីតិ បាកដមេតំ. យថា ច ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ វុត្តេ បដិឃានុសយានុសយដ្ឋានតោ អញ្ញា ទ្វេ វេទនា គយ្ហន្តិ, ឯវំ ភវរាគានុសយានុសយនដ្ឋានតោ ច អញ្ញា តា គយ្ហន្តីតិ.

ឯត្ថ ច ទ្វីហិ វេទនាហិ សម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច បិយរូបសាតរូបេសុ ឥដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ កាមរាគានុសយោ សាតសន្តសុខគិទ្ធិយា បវត្តតីតិ ទ្វីសុ វេទនាសុ តស្ស អនុសយនំ វុត្តំ. អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហិ សោ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ សុខមិច្ចេវ អភិលភតីតិ. ឯវំ បដិឃានុសយោ ច ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច អប្បិយរូបាសាតរូបេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទុក្ខបដិកូលតោ ទុក្ខមិច្ចេវ បដិហញ្ញតីតិ ទុក្ខវេទនមេវ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ, តេន បន តស្មិំ អនុសយនំ វុត្តំ. ឯវំ កាមរាគបដិឃានំ តីសុ វេទនាសុ អនុសយវចនេន ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋេសុ អារម្មណបកតិយា វិបរីតសញ្ញាយ ច វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ កាមរាគបដិឃានំ ឧប្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ហិ តេ តីសុ វេទនាសុ អនុសេន្តិ នាម. វេទនាត្តយមុខេន វា ឯត្ថ ឥដ្ឋាទីនំ អារម្មណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ, កាមធាតុអាទិគ្គហណេន កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនំ. តត្ថ កាមរាគានុសយោ ភវស្សាទវសេន អនុសយមានោ កាមធាតុយា អនុសេតិ, កាមសុខស្សាទវសេន អនុសយមានោ សុខោបេក្ខាវេទនាសុ. បដិឃោ ទុក្ខបដិឃាតវសេនេវ បវត្តតីតិ យត្ថ តត្ថ បដិហញ្ញមានោបិ ទុក្ខវេទនាយ ឯវ អនុសេតិ. រូបារូបភវេសុ បន រូបារូបាវចរធម្មេសុ ច កាមស្សាទស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ តត្ថ អនុសយមានោ រាគោ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ. ធាតុត្តយវេទនាត្តយគ្គហណេន ច សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នានំ គហិតត្តា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៤៦) ឯវមាទីនំ វិស្សជ្ជនេសុ ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ បិហបច្ចយា ឧប្បន្នទោមនស្សេ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តថា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគេន នានុសយិតព្ពន្តិ តទនុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញាបិ ទិដ្ឋានុសយានុសយនដ្ឋានភូតា កាមាវចរវេទនា សន្តីតិ? ហោន្តុ, ន បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយតោ អញ្ញំ តទនុសយនដ្ឋានំ អត្ថិ, តស្មា តំ ន វុត្តំ. យស្មា បន ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច មានានុសយោ ច នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ នានុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥២) វុត្តំ, តស្មា អវិសេសេន ទុក្ខំ បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ សមុទាយវសេន គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា លោកិយសុខោបេក្ខា កាមរាគមានានុសយនដ្ឋានន្តិ.

អបិច សុត្តេ ‘‘ឥធាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ ទោមនស្សំ បជហេយ្យ’ន្តិ, សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា តំ វិក្ខម្ភេត្វា វីរិយំ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន បដិឃស្ស សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ បដិឃេនេវ បដិឃប្បហានំ, ទោមនស្សេន វា ទោមនស្សប្បហានំ អត្ថីតិ. បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយ បន ឥធ សព្ពំ ទុក្ខំ ‘‘បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា បឋមជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ កាមរាគានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘វិវិច្ចេវ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, រាគំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ អវិជ្ជានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អវិជ្ជំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វុត្តំ. ន ហិ លោកិយចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាយ អវិជ្ជានុសយោ សព្ពថា នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា, តស្មា អវិជ្ជានុសយស្សេវ វត្ថុ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខា, នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សញ្ច បដិឃានុសយស្ស វត្ថុ ន ន ហោតីតិ តត្ថាបិ តស្ស អនុសយនំ វេទិតព្ពំ. អវត្ថុភាវតោ ហិ ឥធ អនុសយនំ ន វុច្ចតិ, ន សុត្តន្តេសុ វិយ វុត្តនយេន តំបដិបក្ខភាវតោ តំសមុគ្ឃាតកមគ្គស្ស ពលវូបនិស្សយភាវតោ ចាតិ.

ឯត្ថ ច អារម្មណេ អនុសយដ្ឋានេ សតិ ភវរាគវជ្ជោ សព្ពោ លោភោ កាមរាគានុសយោតិ ន សក្កា វត្តុំ. ទុក្ខាយ ហិ វេទនាយ រូបារូបធាតូសុ ច អនុសយមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ លោភោ ឯវ, ន កាមរាគានុសយោ. យទិ សិយា, ទិដ្ឋានុសយស្ស វិយ ឯតស្សបិ ឋានំ វត្តព្ពំ សិយាតិ. អថ បន អជ្ឈាសយវសេន តន្និន្នតាយ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ. យថា ឥដ្ឋានំ រូបាទីនំ សុខាយ ច វេទនាយ អប្បដិលទ្ធំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ, បដិលទ្ធបុព្ពំ វា អតីតំ និរុទ្ធំ វិគតំ បរិណតំ សមនុបស្សតោ ឧប្បជ្ជមានោ បដិឃោ ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ អភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សាតសន្តសុខទ្វយមេវស្ស អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ភវរាគវជ្ជស្ស សព្ពលោភស្ស កាមរាគានុសយតា ន វិរុជ្ឈតិ, ឯកស្មិំយេវ ច អារម្មណេ រជ្ជន្តិ ទុស្សន្តិ ច. តត្ថ រាគោ សុខជ្ឈាសយោ បដិឃោ ទុក្ខជ្ឈាសយោតិ តេសំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ.

ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤) វុត្តន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ទ្វីសុ វេទនាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ទោមនស្សុប្បត្តិំ វត្វា ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា យថា តត្ថ បដិឃោ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សហជាតោ លោភោ កាមរាគានុសយោ ន ហោតិច្ចេវ វិញ្ញាយតីតិ. យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ, ឯត្ថ ន បដិឃានុសយោតិ នត្ថិ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថីតិ.

ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ភវរាគស្សបិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេនេវ ឧប្បត្តិ វុត្តា វិយ ភវេយ្យ, តស្មា អារម្មណវិសេសេន វិសេសទស្សនត្ថំ ឯវំ ទេសនា កតា សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. អនុសេតិ ឧប្បជ្ជតីតិ បច្ចុប្បន្នវោហារា បវត្តាវិរាមវសេន វេទិតព្ពា. មគ្គេនេវ ហិ អនុសយានំ វិរាមោ វិច្ឆេទោ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេតិ.

២០. នាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកំ ធម្មំ អារម្មណំ ករោន្តីតិ ឯត្ថ បុរិមេន ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឧប្បត្តិ និវារិតា, បច្ឆិមេន ឯកស្មិំ អារម្មណេតិ អយំ វិសេសោ. បុគ្គលោកាសវារស្ស បដិលោមេ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស អននុសយនដ្ឋានំ បកតិយា បហានេន ច វេទិតព្ពំ, ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទុក្ខាយ វេទនាយ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តេសញ្ញេវ បុគ្គលានំ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា អបរិយាបន្នេ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥៦) អនុសយប្បហានេន. ឯត្ថ បុរិមនយេន ឱកាសំ អវេក្ខិត្វា បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានានំ អនុសយានំ អននុសយនំ វុត្តំ, បច្ឆិមនយេន បុគ្គលំ អវេក្ខិត្វា ឱកាសស្ស កាមធាតុអាទិកស្ស អនោកាសតាតិ.

អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. សានុសយបជហនបរិញ្ញាវារេសុ ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោ. បុគ្គលស្ស ច ឥមស្មិំ ភវេ សានុសយោតិ ឯវំ ភវវិសេសេន វា, ឥមស្មិំ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ ឥមស្មិំ ឥតរេសុ កេនចីតិ ឯវំ ភវានុសយវិសេសេន វា សានុសយតានិរនុសយតាទិកា នត្ថិ. តថា ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ និរនុសយោតិ ឥទម្បិ នត្ថិ. ន ហិ បុគ្គលស្ស វេទនា ឱកាសោ, អថ ខោ អនុសយានន្តិ. អនុសយស្ស បន តស្ស តស្ស សោ សោ អនុសយនោកាសោ បុគ្គលស្ស តេន តេន អនុសយេន សានុសយតាយ, តស្ស តស្ស បជហនបរិជាននានញ្ច និមិត្តំ ហោតិ, អននុសយនោកាសោ ច និរនុសយតាទីនំ, តស្មា ឱកាសវារេសុ ភុម្មនិទ្ទេសំ អកត្វា ‘‘យតោ តតោ’’តិ និមិត្តត្ថេ និស្សក្កវចនំ កតំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានត្ថេ ឯវ វា. តតោ តតោ ហិ ឱកាសតោ អបគមករណំ វិនាសនំ បជហនំ បរិជាននញ្ចាតិ.

តត្ថ យតោតិ យតោ អនុសយដ្ឋានតោ អនុលោមេ, បដិលោមេ អននុសយដ្ឋានតោតិ អត្ថោ. អនុសយានានុសយស្សេវ ហិ និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយេន សានុសយោតិ (យម.២.អនុសយយមក.៧៧), បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤៣) ច ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ (យម. ២.អនុសយយមក.១១០), ន បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៧៤-១៧៦) ច ឯវមាទីសុ រូបធាតុអាទយោ ឯវ ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេន សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានស្ស ទស្សិតត្តា តទត្ថេ អាទិបញ្ហេបិ ‘‘យតោ’’តិ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា បុន ‘‘យតោ’’តិ ឯតស្ស វចនត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ. ន ហិ ឧប្បន្នេនេវ អនុសយេន សានុសយោ, ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតញ្ច សន្ធាយេវ និស្សក្កវចនំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតាតិ តំ តថេវ ទិស្សតិ. ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យតោ ឧប្បន្នេនាតិ យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេនាតិ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតន្តិ. តថា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេនាតិ. ឧប្បត្តិបដិសេធេ អកតេ អនុប្បត្តិយា អនិច្ឆិតត្តា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកភាវំ អាបន្នេន អនុប្បជ្ជនភាវំ អបនេតិ នាម. សព្ពត្ថាតិ ឯតស្ស បន សព្ពដ្ឋានតោតិ អយមត្ថោ ន ន សម្ភវតិ. ត្ថ-ការញ្ហិ ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ.

សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បជហនវារវណ្ណនា

១៣២-១៩៧. បជហនវារេ យេន កាមរាគានុសយាទយោ សាវសេសា បហីយន្តិ, សោ តេ បជហតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វត្តព្ពោ ន ហោតិ អបជហនសព្ភាវា, តស្មា សន្និដ្ឋានេ និរវសេសប្បជហនកោយេវ បជហតីតិ វុត្តោ, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៣២) វុត្តំ. យស្មា បន សំសយបទេន បហានករណមត្តមេវ បុច្ឆតិ, ន សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តស្មា យថាវិជ្ជមានំ បហានំ សន្ធាយ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, សោ មានានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. បដិលោមេ បន ‘‘នប្បជហតី’’តិ បជហនាភាវោ ឯវ សន្និដ្ឋានបទេន សំសយបទេន ច វិនិច្ឆិតោ បុច្ឆិតោ ច, តស្មា យេសំ បជហនំ នត្ថិ និរវសេសវសេន បជហនកានំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា, ន ច យថាវិជ្ជមានេន បហានេនេវ វជ្ជិតាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. ‘‘អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តិ វិចិកិច្ឆានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៦៥) ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុថុជ្ជនោ បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន នប្បជហតិ, សេសា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១៣២-១៩៧) វុត្តំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ កេសញ្ចិ វិចិកិច្ឆានុសយោ កេសញ្ចិ ឧភយន្តិ សេសានំ តេសំ បហីនតា អត្ថិ, តថាបិ សោតាបន្នាទីនំ វិចិកិច្ឆានុសយស្ស បហីនតា ឧភយាបជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ តេសំ បហីនត្តា ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, អថ បន កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តីតិ ឥមំ សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ សង្គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ន តត្ថ ការណំ វត្តព្ពំ, បុច្ឆិតស្ស បន សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ. ឯវំ សតិ ‘‘សេសា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតិ, សោ ទិដ្ឋានុសយំ វិចិកិច្ឆានុសយំ នប្បជហតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បុច្ឆិតេ សទិសវិស្សជ្ជនកេ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយេ សន្ធាយ ការណស្ស វត្តព្ពត្តា, តស្មា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តាតិ តេសំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយានំ បហីនត្តា តេ សំសយត្ថសង្គហិតេ អនុសយេ នប្បជហន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បហីនវារវណ្ណនា

២៦៤-២៧៤. បហីនវារេ ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធាតិ អនុលោមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតាតិ. ‘‘ផលដ្ឋវសេនេវា’’តិ ច សាធារណវចនេន មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតិ. អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានញ្ហិ មគ្គសមង្គីនំ ន កោចិ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, នាបិ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតោ, តស្មា តេ ន អនុសយសានុសយបហីនឧប្បជ្ជនវារេសុ គហិតាតិ.

២៧៥-២៩៦. ឱកាសវារេ សោ សោ អនុសយោ អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ បហីនោ, អនាបាទិតោ ច អប្បហីនោតិ បហីនាប្បហីនវចនានិ តទោកាសមេវ ទីបេន្តិ, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ. សាធារណដ្ឋានេ តេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតីតិ តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ បហីនោ នាមាតិ អត្ថោ, ន សមានកាលេ បហីនោតិ.

បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធាតុវារវណ្ណនា

៣៣២-៣៤០. ធាតុវារេ សន្តានំ អនុគតា ហុត្វា សយន្តីតិ យស្មិំ សន្តានេ អប្បហីនា, តំសន្តានេ អប្បហីនភាវេន អនុគន្ត្វា ឧប្បត្តិអរហភាវេន សយន្តីតិ អត្ថោ. ឧប្បត្តិរហតា ឯវ ហិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥធាបិ យុត្តាតិ. ឯត្ថ ច ន កាមធាតុអាទីនិ ឆ បដិនិសេធវចនានិ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិម្ហិ វុច្ចមានេ ឥមំ នាម ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ ន វិញ្ញាយេយ្យ, តស្មា តំមូលិកាសុ យោជនាសុ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ រូបធាតុំ អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិ បឋមំ យោជេត្វា បុន អនុក្កមេន ‘‘ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិកា យោជនា កតា. ឯវញ្ហិ ន កាមធាតុអាទិបទេហិ យថាវុត្តធាតុយោយេវ គហិតា, ន កញ្ចីតិ វិញ្ញាយតិ. យថា អនុសយវារេ ‘‘អនុសេន្តីតិ បទស្ស ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ គហេតុំ ន សក្កា ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ. អថាបិ អប្បហីនតំ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ តត្ថ គហិតោ, ឥធាបិ សោ ន ន យុជ្ជតីតិ. ភង្គាតិ ភញ្ជិតព្ពា, ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ននុ ន កោចិ អនុសយោ យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តស្ស អនុសេតិ នានុសេតិ ចាតិ ទ្វិធា កាតព្ពា, តត្ថេវ កស្មា ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា? អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ កតានិ. ន ហិ បការន្តរាភាវេ សំសយោ យុត្តោតិ? ន ន យុត្តោ, ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តាតិ.

ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ចិត្តយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៦២. ចិត្តយមកវណ្ណនាយំ អាទិតោវ តយោ សុទ្ធិកមហាវារា ហោន្តីតិ ឥមេ តយោ មហាវារា សរាគាទិកុសលាទីហិ មិស្សកា សុទ្ធិកា ច, តេសុ អាទិតោ សុទ្ធិកា ហោន្តីតិ អត្ថោ. មិស្សកេសុ ច ឯកេកស្មិំ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ តយោ តយោ មហាវារា, តេ តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិអាទិ វុត្តំ, ន និរន្តរំ វុត្តេតិ. ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធានំ បច្ចុប្បន្នានាគតកាលានញ្ច សំសគ្គវសេន ឯកេកាយ បុច្ឆាយ បវត្តត្តា ‘‘ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារោ’’តិ វុត្តោ. ឯវំ សេសានម្បិ វារានំ តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៦៣. តថារូបស្សេវ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ សន្ធាយាតិ ឥទំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិបច្ឆិមចិត្តសមង្គិម្ហិ បុគ្គលេ អធិប្បេតេ តញ្ច ចិត្តំ អធិប្បេតមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរហតោ បច្ឆិមចិត្តម្បីតិ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ ឯវំបការំ ភង្គក្ខណសមង្គិមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦៥-៨២. ឧប្បាទវារស្ស ទុតិយបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, និរោធសមាបន្នានំ, អសញ្ញសត្តានំ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតស្ស ‘‘សព្ពេសំ ចិត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ហុត្វា ឧប្បាទក្ខណំ អតីតត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ នាមា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចាតិ ឯតស្សបិ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ ទ្វយមេតំ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ខណបច្ចុប្បន្នេ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ អតីតវោហារោ អត្ថិ. យទិ សិយា, យំ វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘នោ’’តិ អវត្វា វិភជិតព្ពំ សិយា. តថា ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯត្ថ ច ‘‘នោ’’តិ អវត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ បន ភិជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្ស អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ច ឧប្បជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្សបិ អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តន្តិ ហិ សាមញ្ញវចនំ ឯកស្មិំ អនេកស្មិញ្ច យថាគហិតវិសេសេ តិដ្ឋតីតិ. ‘‘យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ? ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ ឯត្ថ យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតបុគ្គលស្សេវ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ. ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារោ និរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារោ ច បុគ្គលវារាទីសុ តីសុបិ និន្នានាករណា ឧទ្ទិដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋា ច. តត្ថ បុគ្គលវារេ អវិសេសេន យំ កញ្ចិ តាទិសំ បុគ្គលំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ធម្មវារេ ចិត្តមេវ, បុគ្គលធម្មវារេ បុគ្គលំ ចិត្តញ្ចាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨៣. អតិក្កន្តកាលវារេ ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តា បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ. យថា យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ ឯតេន ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ, ឯវំ យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលន្តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន ន កោចិ ន គហិតោ. ន ហិ សោ បុគ្គលោ អត្ថិ, យស្ស ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អតីតំ នត្ថិ, តេ ច បន និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តា ន ន ហោន្តីតិ បឋមោ បញ្ហោ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ សិយា, តថា ទុតិយតតិយា. ចតុត្ថោ បន ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, ឥតរេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្ត’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ភវេយ្យ, តថា អវិស្សជ្ជេត្វា កស្មា សព្ពត្ថ ចិត្តមេវ វិភត្តន្តិ? ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ. ខណស្ស ហិ វីតិក្កន្តតាយ អតិក្កន្តកាលតាវចនេន វត្តមានស្ស ច ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ អតីតស្ស ច, តត្ថ បុរិមស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តន្តិ ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោ យស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលវវត្ថានំ ហោតិ, តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតីតិ សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ ចិត្តមេវ វិភត្តំ. អថ វា នយិធ ធម្មមត្តវិសិដ្ឋោ បុគ្គលោ បុច្ឆិតោ, អថ ខោ បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ, តស្មា ចិត្តមេវ វិស្សជ្ជិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា, អថាបិ ចិត្តប្បធានា, ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា បន អវត្វា និរោធក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា ន ឧប្បាទក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា វិយ វត្តមានស្ស អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជមានន្តិ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ យស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

១១៤-១១៦. មិស្សកវារេសុ យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ បុច្ឆា, នោតិ វិស្សជ្ជនញ្ច អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតំ. បាឡិយំ បន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សរាគំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មាតិកាឋបនាយំ វុត្តត្តា វិស្សជ្ជនេបិ តថេវ សន្និដ្ឋានសំសយត្ថេសុ សរាគាទិមិស្សកចិត្តវសេនេវ បុច្ឆា ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សរាគបច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ សរាគចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន យេភុយ្យេន សុទ្ធិកវារសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ កត្វា សំខិត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.